Ik bekijk hier het plan vanuit een andere invalshoek, namelijk vanuit de rechtsstaat en het recht op eigendom.

De rechtsstaat wordt de afgelopen jaren regelmatig te hulp geroepen waar het erom gaat de rechts-populistische partijen uit de macht te weren. Maar het ligt nu meer in de rede om bij de rechtsstaat te rade te gaan om belangrijke burgerrechten tegenover de overheid te waarborgen.

Bufferzones

Het hoeft niet te verbazen dat partijen als PRO en SP gezien hun geschiedenis niet veel op hebben met particulier eigendom, maar dat ook partijen als CDA en VVD de bescherming daarvan min of meer laten varen en het plan steunen toont het huidige deficit van deze partijen.

Het plan behelst onder andere het aanwijzen van bufferzones van 500 en 1000 meter rondom Natura2000-gebieden die nu nog veelal agrarisch in gebruik zijn. Volgens de minister moeten aan dat gebruik extra beperkingen worden gesteld, de landbouw moet daar worden geëxtensiveerd of daar moet worden overgeschakeld op biologische landbouw.

Als grond niet meer volledig agrarisch kan worden benut, heeft dat een forse waardedaling ervan tot gevolg. Duizenden agrarische bedrijven (voornamelijk melkveehouderijen) zullen niet meer levensvatbaar zijn. Om dat te compenseren heeft de minister 20 miljard euro belastinggeld ter beschikking.

Zo lang belastingbetalers (en kiezers) dat accepteren en overheid en grondeigenaren vrijwillig tot afspraken komen die voor beide partijen bevredigend zijn, is daar vanzelfsprekend geen bezwaar tegen.

Weinig kans op succesvolle onteigening

Iets anders wordt het wanneer dwang om de hoek komt kijken en dat is wat de minister nadrukkelijk als optiemogelijkheid openhoudt: zo nodig komt onteigening in aanmerking.

Artikel 14 van de grondwet beschermt het eigendomsrecht van de burger. Dat is een van de klassieke grondrechten. Voor onteigening gelden 3 hoofdcriteria: algemeen belang, noodzaak en urgentie.

Na het verschijnen van de Stikstoffuik zijn er zoveel gezaghebbende rapporten verschenen (zie nogmaals de recente artikelen van Arnout Jaspers) dat de kansen op een succesvolle onteigening van landbouwgrond ‘om de natuur te beschermen’ niet hoog moeten worden ingeschat.

Ik raad een ieder maar zeker lezers die de minister over stikstof het voordeel van de twijfel willen geven de mooie natuurdocumentaire Natuur houdt zich niet aan natuurbeleid aan, die via deze link integraal kan worden bekeken.

Grondruil

Ook tegen een semi-onteigening, bijvoorbeeld een stringente beperking van de agrarische gebruiksmogelijkheden van gronden rondom Natura2000-gebieden in een nieuw omgevingsplan, moet de burger worden beschermd. Niet alleen heeft hij dan recht op nadeelcompensatie, maar ook moet overgangsrecht gelden dat het bestaande legale agrarische gebruik beschermt. Dat gebruik mag in principe worden voortgezet zolang geen onteigening heeft plaatsgevonden.

Voordat de overheid overgaat tot harde juridische stappen, is zij verplicht om te kijken naar minder ingrijpende alternatieven zoals vrijwillige herverkaveling of grondruil, waarbij vervangende grond op een andere locatie wordt aangeboden.

Judas

De minister heeft het spel sluw gespeeld door 2 landbouworganisaties Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO) en Nederlands Agrarisch Jongeren Kontact (NAJK) bij het overleg over zijn plannen te betrekken en de wat meer strijdbare landbouworganisaties (Agractie, Nederlandse Melkveehouders Vakbond en Farmers Defence Force) buiten het overleg te houden. Daarmee hoopte hij kennelijk tweespalt in boerenkring te zaaien en algemene boerenprotesten zoals in 2022 te voorkomen, maar dat zou hem nog eens lelijk kunnen opbreken.

Vrij algemeen wordt in boerenkringen Ger Koopmans, de voorman van LTO, als Judas gezien en zijn jongere ‘broertje’ Gerben Boom, de voorzitter van NAJK, als de kleine jongen die trots is dat hij met de grote mensen mocht meepraten. Het ligt dan ook in de lijn der verwachting dat de ledenaantallen van LTO en NAJK in de komende tijd zullen teruglopen net zoals uit peiling na peiling blijkt dat de steun voor CDA en VVD steeds verder afbrokkelt. Partijen kunnen zich niet blijvend van een groot deel van hun achterban vervreemden.

Uitgerookt

Boeren rondom Natura2000-gebieden voelen zich uitgerookt door hun eigen overheid. Het gevaar bestaat dat velen van hen, murw door alle berichten over verdere beperkingen, in de steek gelaten door hun eigen leiders en het gevoel mogelijk de boot te missen waar het gaat om schadevergoedingen, toch maar akkoord gaan met een onnodige bedrijfsbeëindiging.

Het is wachten op strijdbare boeren(organisaties) die zich met juridische middelen richten op hun klassieke grondrechten en de strijd met de overheid aanbinden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Met een beroep op hun eigendomsrecht moeten boeren de strijd aangaan met een overheid die hen wil uitroken verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is gelijkheid? Volgens klassiek-liberale principes: gelijke behandeling voor de wet. Volgens progressivisme dat burgers elkaar gelijk behandelen. Volgens totalitarisme dat elke visie en overtuiging gelijkwaardig is en burgers niet één standpunt boven het andere mogen prefereren. Deze laatste visie lijkt in opkomst in Nederland.

Is artikel 1 een ‘supergrondrecht’? Staat gelijke behandeling, in de vorm die begin jaren ’80 is vastgelegd, boven alle andere Nederlandse grondrechten? Volgens de parlementsleden die stemden voor de grondwetsherziening van 1983 zou het antwoord nee zijn. Volgens de Raad van State ook. De consistente jurisprudentie geeft hetzelfde antwoord. Toch lijkt de notie dat artikel 1 het belangrijkste grondrecht is steeds populairder te worden onder bepaalde groeperingen. Gelijke behandeling zou boven vrijheid van godsdienst, onderwijs, vereniging of meningsuiting moeten staan.

Een mini-schoolstrijd

De discussie draait disproportioneel vaak om artikel 23, waarin de vrijheid van onderwijs is vastgelegd, en om partijen die die onderwijsvrijheid willen inperken in de naam van gelijkheid. De implicaties van artikel 1 als supergrondrecht gaan echter veel verder dan louter een inperking van de onderwijsvrijheid. Artikel 23 is niet anders dan andere klassieke grondrechten, alleen maar omdat veel progressieve partijen er een hekel aan hebben. Als dit artikel door de politieke wil en tijdgeest uitgehold kan worden, is geen enkel grondrechtartikel meer veilig.

De schoolstrijd leek weer even op te laaien tijdens de campagne voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen. Nieuwsuur kwam met een kritische documentaire over tegenstrijdige boodschappen op religieuze scholen. Die scholen onderwijzen wel respect voor mensen met een ander geloof en voor de Nederlandse wetgeving, maar stellen tegelijk dat andere godsdiensten volgens hun geloof niet (helemaal) waar zijn; ze onderwijzen kinderen wel over de wettelijke rechten van homo’s, maar stellen tegelijkertijd dat volgens de Bijbel het homohuwelijk niet mag. Dit onderwijs zou strijdig zijn met de democratische rechtsstaat.

Belangenorganisaties als de Vereniging Gereformeerde Scholen (VGS) en verschillende juristen, waaronder Renée van Schoonhoven en Hansko Broeksteeg, legden uit dat de democratische rechtsstaat ook godsdienstvrijheid beschermt en niet één liberale levensovertuiging oplegt; en dat leren over het bestaan van verschillende en soms strijdige levensvisies binnen de samenleving juist deel uitmaakt van burgerschapsonderwijs.

Het kwaad was echter al geschied en vooral linkse partijen grepen dit aan om de grondwettelijk in artikel 23 vastgelegde onderwijsvrijheid aan te vallen. CDA-leider Bontenbal betoogde dat grondrechten nevenschikkend zijn en werd hier vervolgens de rest van de verkiezingen door links op aangevallen.

VVD verraadt eigen principes

Zelfs na de verkiezingen zette dit zich voort. Tijdens een debat over het wettelijk vastleggen van nieuwe kerndoelen kwam VVD-Kamerlid Arend Kisteman met een motie waarin de regering verzocht werd te kijken of artikel 23 ondergeschikt gemaakt kon worden aan artikel 1, expliciet om te voorkomen dat scholen op bijzondere grondslag nog kunnen uitdragen dat andere godsdiensten of homorelaties strijdig zijn met hun geloofsidentiteit. Zo brak de VVD openlijk met de Nederlandse grondrechtelijke traditie. De ChristenUnie en de SGP verweten de VVD een aanval op de rechtsstaat. Ook Bontenbal merkte op dat je niet even de grondwet kunt herinterpreteren via een motie.

Hoe de VVD met dit standpunt haar eigen oorspronkelijke principes verraadt en zo juist antiliberaal bezig is, werd al meermaals opgemerkt.

Domino-effect

Echter, het domino-effect dat deze interpretatie van artikel 1 kan veroorzaken lijkt beperkt onder de aandacht te komen. Als artikel 23 ondergeschikt gemaakt kan worden aan artikel 1, dan is het twijfelachtig dat het daarin een uitzondering zou blijven. Als de Grondwet om willekeurige politieke of ideologische redenen door een simpele Kamermeerderheid geherinterpreteerd kan worden, biedt deze aan de burger weinig bescherming en aan de regering weinig begrenzing.

Het gaat niet meer om daden, maar om overtuigingen

De motie-Kisteman is niet alleen uitzonderlijk omdat ze een hiërarchie in grondrechten aanbrengt, maar ook omdat ze artikel 1, en begrippen als gelijkheid en discriminatie, radicaal lijkt te herdefiniëren. De motie gaat niet over het personeelsbeleid van religieuze scholen, het al dan niet weigeren of ontslaan van leraren vanwege hun geloofsovertuiging of levenswijze. Ook niet over het weigeren of anders behandelen van leerlingen door scholen op basis van geloof.

Het discussiepunt is niet dat artikel 23 ongelijke behandeling moet voorkomen. De motie gaat over de standpunten, overtuigingen, oftewel de meningen die scholen uitdragen. En dan niet meningen die oproepen tot geweld of ongelijke behandeling of zelfs maar mensen als personen definieert als ongelijk. Het gaat erom dat scholen niet mogen uitdragen dat ze geloven dat bepaalde levensovertuigingen, bepaalde religies onwaar zijn, en dat homoseksualiteit praktiseren (of buiten het huwelijk seks hebben) zondig zou zijn volgens de Bijbel.

Deze overtuigingen, of het uiten hiervan, wordt door een kleine Kamermeerderheid weggezet als discriminatie. Het gaat niet meer om daden, maar om meningen over daden of overtuigingen, en niet eens over personen zelf.

Deze revolutionaire herinterpretatie eindigt niet met onderdrukking van streng religieus onderwijs. Als de Grondwet volgens deze motie wordt geherinterpreteerd zal artikel 1 eisen dat je alle geloven als gelijk ziet; of, als je dit niet doet, je het in ieder geval voor je houdt.

De volgende stap kan toepassing worden van de wet buiten scholen en op de andere grondrechten. Het in het openbaar doen van opiniërende/discriminerende uitlatingen wordt dan illegaal. Geen uitspraken meer van dominees over papen of van rabbijnen over hoe joden een uitverkozen volk zijn. Wilders krijgt waarschijnlijk zijn zin, de Koran wordt verboden aangezien teksten erin discriminerend zijn over andere geloven.

Ook atheïsme wordt verboden

De gevolgen van zo’n nieuwe interpretatie van artikel 1 zijn niet te overzien. Een consistente toepassing ervan resulteert logischerwijs in het volgende:

• 1. Artikel 1 geldt niet alleen voor streng religieuze mensen, maar ook voor agnosten en atheïsten (dat is juist de essentie van gelijke behandeling): een atheïst mag dan dus ook niet meer uitdragen dat hij alle religies onzin, irrationeel, achterhaald of onjuist vindt. Dat is dan ook discriminatie. De mogelijke verdediging dat een atheïst niet discrimineert, omdat hij alle religies even onzinnig vindt maakt weinig kans. Immers, aangezien iemand ook niet transgenders mag discrimineren en dit rechtvaardigen door te zeggen dat hij of zij elke genderidentiteit dom vindt en alleen gelooft in geslacht, en daarom iedereen discrimineert die zich identificeert met welke genderidentiteit dan ook.

Wanneer een organisatie als het Humanistisch Verbond negatiever is over fundamentalistische religies dan over vrijzinnige christenen is het natuurlijk ook illegaal bezig. Het is zelfs de vraag of het Humanistisch Verbond niet verboden zal moeten worden, onder deze interpretatie van artikel 1, wegens selectieve samenwerking met linkse christenen als pater Van Kilsdonk en pastor Klamer.

‘Ouderwets’ feminisme discrimineert

• 2. Artikel 1 verbiedt ook onderscheid op basis van politieke overtuiging en bij deze nieuwe interpretatie van artikel 1 gaat dit dus niet langer alleen om hoe je mensen behandelt, maar ook om je geloof of overtuiging zelf. Uitdragen dat FvD een domme populistische, of de SGP een ouderwetse partij is mag dus ook niet meer.

• 3. Als deze nieuwe radicale interpretatie van artikel 1 boven artikel 23 staat, kan dit ook gelden voor andere klassieke grondrechten waaronder de vrijheid van meningsuitingen bijeenkomst.

Verschillende maatschappelijke discussies kunnen niet meer vrij gevoerd worden als artikel 1 meningen verbiedt die onderscheid maken. Sommige ‘ouderwetse’ feministen uiten zich kritisch over wat ze genderideologie noemen en vinden het beledigend dat personen die als jongen geboren werden nu beweren vrouw te zijn, terwijl sommige transgenders dergelijk ‘trans-exclusief feminisme’ kwetsend vinden. Moet de staat, of de rechter, de kant van één van deze partijen kiezen en concluderen dat de andere kant artikel 1 schendt; en hen vervolgens het zwijgen opleggen?

Conservatieve homo-organisatie De Roze Leeuw heeft zelf het recht van christelijke scholen verdedigd om uit te dragen dat seks alleen maar mag binnen het huwelijk tussen één man en één vrouw. Verdedigt De Roze Leeuw discriminatie tegen homo’s?

Een maand geleden concludeerde voorzitter Marco Frijlink van de Vereniging voor Openbaar Onderwijs (VOO) in Trouw dat bezwaar maken tegen het plaatsen van artikel 1 van de Grondwet boven artikel 23 in feite neerkomt op vinden dat scholen mógen discrimineren en uitsluiten. ‘Zeg dat dan gewoon, dan weten we waar we aan toe zijn.’

Ook hij lijkt voorbij te gaan aan het feit dat deze definitie van discriminatie veel verdergaande implicaties heeft. Dan is het ook discriminatie voor een politieke partij om te zeggen dat haar ideologie waar of wenselijk is en die van een andere partij niet. De ene organisatie heeft niet minder rechten dan de andere. Politieke voorkeur wordt ook beschermd door artikel 1. Het recht van politici verdedigen om campagne te voeren, juist ook door andere partijen te bekritiseren en politieke ideologieën weg te zetten als achterhaald of simplistisch, is gewoon het verdedigen van… discriminatie.

Het Ministerie van Art. 1

Een consistente en juridisch houdbare interpretatie van de motie-Kisteman vereist verkiezingen zonder politieke debatten, verbod op religieuze teksten en censuur van elk programma, boek of artikel dat onderscheid maakt tussen levensovertuigingen en levenswijzen. Een ministerie specifiek gericht op dergelijke censuur lijkt dan onvermijdelijk. Het kan het ‘Ministerie van Artikel 1’ genoemd worden.

*Serre Verweij is freelance journalist en studeert filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Wie art. 1 van de Grondwet stelt boven andere grondrechten verbiedt elke politieke en levensbeschouwelijke discussie verscheen eerst op Wynia's Week.

Arend Kisteman (1984, voormalig banketbakker te Zwolle, thans Kamerlid voor de VVD) verraste de Tweede Kamer met een opmerkelijke move: per motie wilde hij het staatsrecht herschrijven. Die motie ging over art. 23 van onze Grondwet, de vrijheid van onderwijs. Dat artikel is het resultaat van een akkoord, meer dan honderd jaar geleden bereikt, dat vaststelt dat ouders eigen scholen mogen stichten, door de overheid gefinancierd, om hun kinderen in een sfeer en levensbeschouwing te laten opgroeien waarvoor zij hebben gekozen.

Het is een mooi staaltje klassiek liberalisme: de overheid faciliteert de pluriformiteit van de samenleving en dringt niet in het leven en de overtuigingen van de mensen in die gemeenschappen binnen. Zij toetst marginaal, bijvoorbeeld of het onderwijs op bijzondere scholen van goede kwaliteit is.

Vrijheid begrensd

Aan deze constellatie, op het conto te schrijven van de echt-liberale premier Pieter Cort van der Linden, moet volgens de VVD van Kisteman een einde komen, zo betoogde hij eind vorige maand in een debat over kerndoelen in het onderwijs. Hij trok daar gezamenlijk op met zijn GL-PvdA-collega Marjolein Moorman.

Deze vrijheid moet volgens hen worden begrensd door artikel 1 van onze Grondwet, dat discriminatie verbiedt en gelijkheid voorschrijft. Bij het homohuwelijk bijvoorbeeld, twintig jaar geleden nog een paarse nieuwigheid om het CDA te pesten (zoals Boris Dittrich in zijn memoires schreef), mogen geen vragen meer worden gesteld.

De VVD heeft zich laten inspireren door een uiterst tendentieuze documentaire van Nieuwsuur over het bijzonder onderwijs, met name reformatorische en islamitische scholen. Leerlingen met een andere geaardheid zouden daar niet veilig zijn, en bovendien hebben die scholen er een handje van om hun geloof als het ware te bestempelen. Dat is discriminerend.

Nu heeft Ronald Plasterk, toen PvdA-minister van Onderwijs, lang geleden al vastgesteld in een debat met de Tweede Kamer (20 mei 2014): ‘Ik heb vaak gedacht: als je als jonge homo uit de kast zou komen, zou je dat in deze context best kunnen doen. Je kunt beter daar (op een reformatorische school – BJS) zitten dan op menige openbare school of voetbalelftal waar wordt gezegd: het komt bij ons niet voor.’ Eerder had hij al opgemerkt dat reformatorische scholen daarin ‘voorlopen op sommige moslims’.

Art. 1 als breekijzer

En ja, geloven hebben de neiging te geloven dat zij waar zijn, en geen willekeurige optie. Zoals liberalen altijd geloven dat hun wereldbeeld het juiste is – zo juist dat alle andere levensbeschouwingen niet objectief en wetenschappelijk verantwoord zouden zijn.

Voor Kisteman moet art. 1 van de Grondwet dus als breekijzer gaan fungeren om in het leven en denken binnen gemeenschappen in te grijpen. In zijn opvatting zijn artikel 1 en de klassieke grondrechten niet nevengeschikt maar zijn de klassieke grondrechten aan het eerste superartikel ondergeschikt. Dat is in strijd met het geldende staatsrecht.

Tegen de verdrukking

Normatief is de notitie die toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Thom de Graaf (D66, thans vice-voorzitter van de Raad van State) in 2001, ten tijde van Paars-2 dus, naar de Kamer stuurde. Hij concludeerde daarin dat ‘de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst ruimte nodig hebben om ook onwelgevallige dingen te mogen zeggen en schrijven. De aard van dergelijke grondrechten is immers dat zij tegen de verdrukking in functioneren: tegen de verdrukking door de politiek correct denkende gemeente in.’ De VVD heeft zich nu geschaard in het kamp van de mensen die dit politiek-correcte denken via een staatsrechtelijk onverantwoorde move aan anderen willen opdringen. Cort van der Linden draait zich om in zijn graf.

Kisteman heeft zijn idee in een motie vastgelegd die van de week door een krappe Kamermeerderheid (72/70) is aangenomen – ondanks het feit dat de motie door staatssecretaris Koen Becking (ook VVD) was ontraden. De artikelen in de Grondwet zijn nevengeschikt, artikelnummers geven geen rangorde aan, zei hij.

Heel erg serieus, heel erg letterlijk, wordt die motie vooralsnog niet genomen. Zij kwam ter sprake tijdens het debat dat de Kamer woensdag voerde over het verslag van informateur Van Haersma Buma. SGP en CU maakten direct duidelijk aan beoogd premier Jetten dat hij hun steun op zijn buik kon schrijven als de motie zou worden uitgevoerd. En omdat iedere zetel tegenwoordig telt, trad Jetten hen omzichtig tegemoet. Van hem had die motie niet ‘gehoeven’. Hij staat zelf eerder pragmatisch dan principieel in de discussie. Er moet nog over worden gesproken aan de onderhandelingstafel, en ondertussen gaat het kabinet onderzoek doen naar de manier waarop kan worden geregeld dat gelijke behandeling van kinderen nooit kan worden geschonden door de levensbeschouwelijke richting van een school. D66 en VVD stemden voor deze motie, het CDA tegen.

In het belang van de formatie is de discussie dus weer even verschoven, met een verwijzing naar een ‘onderzoek’ dat (volgens Jetten) komend voorjaar tot een goede dialoog en uitgewerkte voorstellen moet leiden.

Bontenbal klinkt niet erg duidelijk

Wat doet het CDA? Dat wordt interessant, want partijleider Henri Bontenbal heeft z’n vingers aan dit onderwerp gebrand. Toen hij tijdens de verkiezingscampagne met de Nieuwsuur-documentaire werd geconfronteerd, begon hij geduldig uit te leggen hoe de verhouding tussen vrijheid en discriminatie in Nederland juridisch ligt en hoe het CDA daarin staat. Het kostte hem vijf zetels. Dat doet vermoeden dat het CDA zich niet nog eens als onvervaard verdediger van de onderwijsvrijheid zal opwerpen, omdat Bontenbal het blijkbaar niet meer uitgelegd krijgt.

Bontenbal noemde de motie van Kisteman ‘niet zo verstandig’, en dat klinkt niet erg duidelijk en beslist in een debat dat uiteindelijk gaat om de vraag of Nederland een liberale rechtsstaat blijft of afglijdt naar een soort communistische eenheidsdwang.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht VVD wil politiek-correct denken aan anderen opdringen door de onderwijsvrijheid af te schaffen verscheen eerst op Wynia's Week.