Londen heeft voor de bescherming van haar handelsvloot aan de andere kant van de aardbol simpelweg geen marineschepen beschikbaar – net zomin als andere Europese marines dat hebben. Pijnlijk is dat Rusland zelf wel in staat is om zijn schepen in Europese wateren te escorteren: regelmatig vaart er dan ook een Russische oorlogsbodem door het Kanaal, niet aarzelend om het vuur te openen.

Ongelooflijk kwetsbaar

Zonder fysieke aanwezigheid in de wateren van Noord-Azië kan Londen slechts Japanse bescherming aanvragen voor belangrijke koopvaardijschepen. Zo’n marine samenwerking zou doen denken aan de Brits-Japanse maritieme alliantie uit 1902; daarvan werd de Russische marine het slachtoffer tijdens de Slag bij Tsushima in 1905. Die samenwerking werkte prima: tijdens de Eerste Wereldoorlog nam de Japanse marine escortetaken van de Royal Navy over op de routes van Azië tot in de Middellandse Zee.

Maar de belangrijkste les uit deze ontwikkeling is natuurlijk de zoveelste reality check voor Europa: we kunnen andere landen, zoals Rusland, wel aan willen pakken, maar zelf zijn we ongelooflijk kwetsbaar en afhankelijk van lange aanvoerlijnen voor wat betreft onze handel én voor wat betreft de import van strategische grondstoffen en energie. En die aanvoerlijnen kunnen zomaar, waar ook ter wereld, worden gehinderd.

Europa kan dan wel bepalen welke grondstoffen het nodig heeft, maar daarmee zijn die grondstoffen nog niet veilig in Europa. Wie afhankelijk is van olie (of gas) uit de Golf, koper uit Zuid-Amerika, zeldzame aardmetalen uit Afrika of goederen uit Azië, is uiteindelijk afhankelijk van de zee. Meer dan 70 procent van de Europese handel gaat over zee; voor Europa is maritieme veiligheid daarom geen bijzaak, maar een basisvoorwaarde voor economische veiligheid.

Brussel begint dat overigens te begrijpen. De EU beschikt sinds 2023 over een uitgebreide EU Maritime Security Strategy (EUMSS), met ongeveer 150 concrete maatregelen. Die omvatten onder meer bescherming van havens, kabels, pijpleidingen en offshore-infrastructuur, betere maritieme inlichtingen, cyber- en hybride verdediging, gezamenlijke oefeningen en de ontwikkeling van nieuwe maritieme capaciteiten.

Geen maritieme defensiestrategie

Ook militair is de EU actiever geworden. Met Atalanta in de Indische Oceaan en Aspides in de Rode Zee beschikt Europa inmiddels over echte marine-operaties. Aspides kreeg zelfs expliciet tot doel de vrijheid van scheepvaart op een van de belangrijkste Europese handelsroutes te beschermen.

Maar hier houdt de Europese strategie op. Ons continent mist een echte maritieme defensiestrategie. Er is geen gezamenlijk antwoord op vragen als: welke zeegebieden moet Europa kunnen beheersen, welke handelsstromen zijn van strategisch belang, hoeveel fregatten en patrouillevliegtuigen zijn daarvoor nodig en wie voert in een crisis het bevel? Die vragen – en oplossingen – zijn nu verdeeld over de EU, de NAVO en de afzonderlijke nationale marines. En dat is steeds minder houdbaar.

De kern van het probleem is simpel: Europa probeert zijn strategische afhankelijkheden te verminderen door wereldwijde diversificatie van haar leveranciers, maar vergeet dat vrijwel al die leveringen over zee lopen. Wie de aanvoer van grondstoffen werkelijk wil veiligstellen, moet daarom leren zijn handelsroutes te verdedigen.

Geen Europese marine, maar een Europese coalitie ter zee

Maar de oplossing moet niet liggen in de oprichting door Brussel van een Europese marine. Integendeel. De meest realistische, haalbare en werkbare stap zou de vorming van een Europese marine-coalitie zijn: een vaste alliantie van die Europese landen die de middelen en de strategische belangen hebben om wereldwijd op zee op te treden.

Daarbij horen in de eerste plaats Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië, Spanje, Duitsland en Nederland en eventueel ook kleinere landen als België, Denemarken, Noorwegen, Portugal en Zweden. Het Verenigd Koninkrijk – als niet EU-lid – moet daarbij dus nadrukkelijk worden betrokken, Brexit of niet. Londen beschikt nog altijd over een van de belangrijkste Europese marines, nucleaire onderzeeboten, vliegdekschepen, wereldwijde steunpunten en grote inlichtingen- en cybercapaciteiten. Ook Frankrijk is onmisbaar. Het is het enige EU-land met een echte wereldwijde militaire aanwezigheid, van de Atlantische Oceaan en het Caribisch gebied tot de Indische en Stille Oceaan.

Een Europese maritieme veiligheidscoalitie rond in ieder geval Frankrijk én het VK zou het juiste middel zijn voor de bescherming van de overzeese economische belangen van Europa, zonder tekort te doen aan de militaire afschrikkingsmacht van de NAVO. De NAVO blijft natuurlijk verantwoordelijk voor de collectieve verdediging van het Europese grond- en zeegebied.

De strategische gebieden waar die maritieme coalitie zal moeten opereren liggen dan ook nadrukkelijk buiten Europa: de route van en naar Zuid-Amerika, de zeeroutes langs Afrikaanse kusten en om de Kaap, de Rode Zee, de Golf van Aden en de Indische Oceaan. Juist daar lopen de verbindingen tussen Europa en de energie- en grondstoffenleveranciers van Zuid-Amerika, Afrika, het Midden-Oosten en Azië.

Maar hebben we de middelen wel?

Europese marines zijn druk met NAVO-taken en die liegen er niet om, gedwongen als ze zijn door Washington om de Noord-Atlantische Oceaan (inclusief Groenland) af te sluiten voor Russische onderzeeboten en andere binnendringers. Dat geldt met name voor de noordelijke helft van de Europese marines; die in het zuiden hebben de Middellandse Zee en een ander stuk van de Atlantische Oceaan te beschermen, los van specifieke nationale taken zoals die van de Griekse marine (die nog altijd de Turken in de gaten moet houden).

Maar alleen al om de route van Europa om de Kaap naar Zuidoost-Azië en Australië te bewaken heb je naar schatting zes tot acht steunpunten, zestien tot twintig multipurpose fregatten, een half dozijn bevoorradingsschepen en een twaalftal patrouillevliegtuigen nodig. En die zijn, zoals de Britten al constateerden, niet beschikbaar. Waar halen we die schepen op korte termijn vandaan?

Andere prioriteiten

Jarenlang gebrek aan investeringen en bezuinigingen hebben van een aantal marines (zoals de Britse en de Nederlandse) een schim van hun kracht uit het verleden gemaakt. Maar nu – terwijl er nota bene inmiddels wel voldoende financiële middelen beschikbaar zijn gekomen – dwingt een aantal ontwikkelingen juist tot het afschalen van eerder aangekondigde ambitieuze nieuwbouwprogramma’s van Europese marines: de lessen van de Oekraïense oorlog, een schreeuwend tekort aan bemanningen, de opkomst van drones en onbemande of minimaal bemande vaartuigen, de tijdsdruk (Rusland kan binnen enkele jaren aanvallen) en nieuwe strategische imperatieven (zoals we zagen bij de Duitse marine die zich met kleinere fregatten meer om de Oostzee lijkt te gaan bekommeren).

Opnieuw prioriteiten stellen is nodig, ook voor Nederland. We lijken nog altijd vast te houden aan de bouw van steeds grotere superfregatten die op het hoogste niveau kunnen meedoen met NAVO-bondgenoten. De bouw van twee nieuwe klassen schepen (een voor luchtverdediging en een voor onderzeebootbestrijding) loopt echter grote vertraging op. Het ontwerpen duurt te lang en de kosten zullen de pan uit rijzen, los van de vraag of we al die schepen kunnen bemannen.

Pijnlijke keuzes

Intussen rijst de vraag of die grote oppervlakteschepen nog wel van die tijd zullen zijn, nu drones de inzet van dat type schepen lastig maakt. Kijk naar de Zwarte Zee, waar een land zonder marine (Oekraïne) een land met een van de grootste marines ter wereld ter zee kan verslaan. Zelfs in de eigen haven is de Russische marine niet meer veilig, getuige een recente Oekraïense aanval op de haven van Novorossiysk waarbij maar liefst vier Russische schepen aan de kade werden beschadigd.

Harde en pijnlijke keuzes zullen moeten volgen. De aanvoer van strategische grondstoffen zal cruciaal blijken voor de Europese defensie-industrie. Schepen vrijspelen voor escortetaken langs de aanvoerroutes? Dat kan snel door schepen elders weg te halen, uit de wateren rondom Groenland of uit de Oost- of Middellandse Zee, maar dat ligt politiek gevoelig.

Het kan ook – zoals Duitsland doet – door meer kleinere, allround of multipurpose-schepen te bouwen, die sneller in de vaart komen dan de grote, gespecialiseerde, op NAVO-eisen ontworpen superfregatten. Die kleinere fregatten zijn dan op meerdere fronten in te zetten: tegen onderzeeboten in NAVO-verband, op de Noord- of Oostzee en als escorte-vaartuig om Europese aanvoerlijnen te beschermen. Die zijn bewapend om zichzelf en de koopvaardijschepen onder haar hoede te kunnen beschermen, maar niet perse om het tegen grotere oppervlakteschepen op te nemen. Die zullen ze overigens nauwelijks op de genoemde routes tegenkomen.

De enige weg vooruit

Maar extra marineschepen kun je ook krijgen door te gaan samenwerken met betrouwbare en gelijkgestemde partnerlanden, zoals Australië, Japan, Zuid-Korea en misschien ook India, Zuid-Afrika en Brazilië. Zo’n samenwerking is niet puur-Europees maar past in de ontwikkeling van onderlinge samenwerking binnen Randland (de bondgenoten en voorposten van de VS rondom het Euraziatische vasteland).

Zo’n verregaande maritieme coalitie van Europese landen én gelijkgestemde landen buiten ons continent is misschien de enige weg vooruit – tenminste, als we niet volkomen afhankelijk willen blijven van de VS en tegelijk de dreigingen uit Rusland het hoofd willen kunnen bieden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bescherm Europa’s overzeese handel en grondstoffentoevoer door een maritieme coalitie van Europese en niet-Europese landen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het slechte nieuws voor Taiwan dat mogelijk in Trump’s opmerkingen schuilt is duidelijk. Maar de rest van de wereld kan eveneens de borst nat maken. Want ook als er geen directe oorlog met China komt, kunnen de VS immers zo’n Chinese aanval niet over hun kant laten gaan en bijna tachtig jaar vriendschap met Taiwan en andere Aziatische landen overboord gooien. Wat kunnen ze dan wel doen?

Belachelijk simpel, maar briljant

Nou, bijvoorbeeld een blokkade op afstand, zoals die op dit moment al op Iran wordt toegepast. Zo’n distant naval blockade van China, dat wil zeggen het afsnijden van aanvoerlijnen op plekken waar Beijing ze niet kan beschermen en Amerikaanse marineschepen niet geraakt kunnen worden door drones en raketten – in de zeestraten van Zuidoost-Azië, Japan en de Filipijnen bijvoorbeeld of nog veel verder in Panama of het Midden-Oosten – wordt een blokkade waarbij die van Hormuz de geschiedenis in zal gaan als een vingeroefening.

Decennialang braken westerse analisten hun hoofd over een mogelijke Iraanse afsluiting van de Perzische Golf, zonder met een oplossing te komen. Toen die afsluiting er enkele maanden geleden dan eindelijk daadwerkelijk kwam, zetten de Amerikanen er een belachelijk simpel maar briljant plan tegenover (een eigen blokkade van Iran, op enige afstand), waarmee Washington niet alleen Iran zelf onder druk zet maar bovenal China – dat zeer afhankelijk is van energieleveranties vanuit de Golf.

De Amerikaanse schepen die de blokkade uitvoeren liggen ver weg in de Indische Oceaan en hebben niet of nauwelijks last van Iraanse tegenacties. Maar ze kunnen wel alle schepen tegenhouden die ze willen en niemand kan er iets tegen beginnen. Collateral damage – in de vorm van directe en indirecte economische schade aan tal van landen in de wereld – inclusief het onze – telt even niet mee voor Trump.

Het toepassen van een dergelijk model om China af te knijpen in geval van conflict is iets wat al ver voor Trump’s eerste termijn is onderzocht en waarover destijds genoeg is gepubliceerd. Zo schreef in een artikel uit 2013 in het Amerikaanse militaire blog War on the Rocks voormalig onderzeeboot-commandant Jason Glab (US Navy) over de pros en cons van een dergelijke operatie, die China’s oliebevoorrading – de achilleshiel van het land – moet ontregelen.

Blokkade en embargo’s

Het meest effectief, schreef Glab, is een blokkade van het Chinese scheepvaartverkeer door de VS met expliciete steun van landen die belangrijke internationale zeestraten controleren, waaronder Indonesië en Maleisië. Maar ook moeten de VS proberen om ​​embargo’s in te stellen in de herkomstlanden van China’s energie-importen. Aan dat laatste aspect wordt inmiddels door Washington hard gewerkt, onder andere door de Amerikaanse overname van olieproducent Venezuela en nu door de blokkade van Iran. De onverwachte actie tegen Venezuela heeft bovendien de Chinezen flink laten schrikken: overal in Zuid-Amerika is de Chinese invloed op de terugtocht en de Amerikaanse in opkomst – geheel in de lijn van de klassieke Monroe-doctrine.

Het zwaartepunt van deze blokkade zou volgens Glab de Straat van Malakka (op dit moment goed voor zo’n 22% van de wereldhandel ter zee) en de nabijgelegen zeestraten door Indonesië (Lombok, Soenda) moeten zijn. Deze zeestraten vallen echter onder bescherming van het internationaal recht en het VN-Zeerechtverdrag en oorlogvoerende partijen mogen niet in neutrale wateren opereren. Dat is makkelijk op te lossen door de blokkade enkele zeemijlen buiten dat gebied uit te voeren, zegt Glab. Dan heb je bovendien niet eens medewerking nodig van Maleisië en Indonesië.

Venezuela, Hormuz en Panama

Maar het lijkt erop dat Washington een nog effectievere methode om China terug te dringen heeft gevonden. Je zou immers kunnen stellen dat de blokkade op afstand eigenlijk al is begonnen of althans de eerste stappen daarvoor gezet zijn op het wereldwijde schaakbord. De VS waren het afgelopen decennium door de Chinese wereldwijde dominantie op het gebied van allerlei strategische grondstoffen en zeldzame metalen op achterstand gezet, maar zijn nu bezig in rap tempo – en met geweld – de rollen om te draaien – door de oliekraan te bedienen.

Zoals gezegd hebben de Amerikanen met hun actie in Venezuela de controle over één van ’s werelds grootste energieleveranciers verkregen. En door de Israëlisch-Amerikaanse acties tegen Iran is uiteindelijk de straat van Hormuz afgesloten (zowel door Iran ter plekke als door de VS op afstand), waardoor een aantal nóg belangrijker energieleveranciers van China tijdelijk buiten bedrijf zijn gesteld.

Maar ook de Amerikaanse bemoeienissen met het Panamakanaal moet je in dit licht zien. Daar werd een Chinees staatsbedrijf (dat haventerminals aan beide uiteinden van het kanaal runde) weggewerkt uit angst dat China het Panamakanaal als chokepoint zou kunnen gebruiken tegen de VS – dat het kanaal onder andere nodig heeft om snel marineschepen van de west- naar de oostkust en vice versa te kunnen verplaatsen in geval van nood.

Wat vindt China van dit alles? Chen Wenxin, directeur van het Instituut voor Amerikaanse Studies, is volgens persbureau Lusa van mening dat Trump bezig is met het uitvoeren van een low cost-strategie om de Amerikaanse hegemonie te bestendigen. Daarbij staat controle over strategische corridors en maritieme knelpunten centraal, dit in plaats van het behoud van een alomvattende wereldorde. ‘De oorlog tegen Iran is een poging van de Verenigde Staten om strategische hulpbronnen en strategische corridors te beheersen en het wereldwijde strategische landschap te hervormen’, schreef Chen in een essay dat werd gepubliceerd in het tijdschrift Qiushi, het orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij van China.

Onrust

Gaan de VS China hiermee echt op de knieën krijgen? Dat is allerminst zeker. Het land heeft grote voorraden aangelegd op allerlei gebied en intussen is er grote onrust onder Amerika’s bondgenoten ontstaan. En die onrust groeit. Als de VS geen directe militaire hulp aan Taiwan meer bieden, zullen ook Japan, de Filipijnen en Zuid-Korea aan de bel trekken, want gaat Trump hen straks dan wél te hulp schieten? Belangrijker nog: een overname van Taiwan is voor Beijing zo’n overweldigend belangrijk strategisch doel dat het land daarvoor graag een stevige prijs betaalt.

Nikkel

Aan de andere kant is Washington nog lang niet uitgespeeld en kunnen de VS de scope van hun acties uitbreiden van energie naar andere grondstoffen, zoals belangrijke metalen. Maar dat kan pas als de VS daarin – per product – zelf een grote speler zijn geworden. Het is daarom niet uit te sluiten dat het bij de Amerikaanse pogingen tot regime change in Cuba toch ook om toegang tot grondstoffen gaat. Het land heeft immers de grootste nikkelvoorraad ter wereld en is in dat verband grotendeels afhankelijk van de export naar en investeringen door China.

Nikkel is al anderhalve eeuw een strategische grondstof en van groot belang voor militaire productie, waar het wordt gebruikt in bepantsering, geschut, munitie, motoren, etc. Met Cuba onder controle zal die grote voorraad – net als de Venezolaanse olie – straks een troefkaart in handen van Washington zijn. Verwacht dus meerdere Venezuela-achtige acties die als indirect doel hebben de Chinese economie onder druk te zetten door middel van controle over de export van specifieke strategische grondstoffen.

Wat zijn de gevolgen voor Nederland in dit alles? Een Amerikaanse zeeblokkade in de diverse zeestraten van Azië zal natuurlijk desastreus uitpakken voor de Nederlandse logistieke sector die zwaar afhankelijk is van de handel met China. Alhoewel een deel van die handel de laatste jaren gediversifieerd is en enigszins verspreid is over andere Aziatische landen, zal ook de goederenstroom uit die landen getroffen worden door een afsluiting van de betreffende zeestraten. Het stilvallen van het zeetransport tussen Nederland en de landen rondom de Zuid-Chinese Zee zal de haven van Rotterdam flink raken.

Maar zover hoeft het niet te komen, zeker niet nu de Amerikanen een veel effectievere strategie toepassen door productie- en exportlanden van strategische grondstoffen als energie en metalen direct zelf aan te pakken. Een blokkade van China in de zeestraten van Azië is daarmee wellicht niet eens direct noodzakelijk. Ook is het voor de VS nu makkelijk ontkennen dat hun interventies in Venezuela, Cuba, Panama en straks in andere landen eigenlijk dienen om China klem te zetten.

Wereldwijde handelsroutes

Intussen speelt China zelf met vuur door marine-oefeningen te houden nabij maritieme chokepoints. Volgens de Britse denktank Chatham House was de Russisch-Chinees-Iraans-Zuid-Afrikaanse marine-oefening in januari dit jaar voor de kust van Zuid-Afrika, pure chokepoint power play, oftewel een signaal dat deze landen op elk moment ook druk kunnen zetten op wereldwijde handelsroutes.

Zeestraten en scheepvaartroutes zullen nog lang de krantenkoppen gaan domineren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de strijd met China opereren de Verenigde Staten met blokkades op afstand en controle over grote energieleveranciers verscheen eerst op Wynia's Week.