Want hoe vaak gebeurt het niet dat een discussie wordt afgekapt met de uitroep dat een idee of voorstel ‘in strijd is met de Grondwet’. Alsof het gaat om onfeilbare wetteksten die uit de hemel zijn neergedaald en voor eeuwig vaststaan.

Fundamentele herziening

In werkelijkheid zijn wijzigingen van onze Grondwet al heel lang schering en inslag. Daarbij gaat het niet zelden om fundamentele zaken. Neem de herziening van de Grondwet die in 1983 in werking trad.

Voor het eerst werden toen ‘sociale grondrechten’ aan de tekst toegevoegd. Als ‘voorwerp van zorg der overheid’ golden voortaan ‘bevordering van voldoende werkgelegenheid’ (artikel 19), ‘spreiding van welvaart’ (artikel 20) en ‘verbetering van het leefmilieu’ (artikel 21). Ook diende de overheid ‘voldoende woongelegenheid’ te stimuleren en ‘voorwaarden’ te scheppen voor ‘maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding’ (artikel 22).

‘Gij zult niet discrimineren’

Grondrechten worden traditioneel vastgelegd om de burger tegen de staat te beschermen en desnoods tegen andere burgers. Met die gewoonte, zo stelden critici vast, werd in 1983 gebroken: grondrechten waren er voortaan vooral om overheidshandelen te legitimeren.

Ook artikel 1 van de herziene Grondwet, waarin ‘gelijke behandeling’ werd geproclameerd, baarde opzien. De eminente historicus E.H. Kossmann schreef dat hem geen andere Europese grondwet bekend was waarin de burger al in het eerste artikel met een verbodsbepaling om de oren wordt geslagen: gij zult niet discrimineren!

In 2023 werden ‘handicap’ en ‘seksuele gerichtheid’ toegevoegd aan de discriminatieverboden in artikel 1. Klare taal, zo op het eerste oog. Maar zouden echt álle seksuele gerichtheden worden bedoeld?

Nee, natuurlijk niet. Illustratief is een voorval uit 2019.

De pedoclub ‘Kinderbevrijdingsfront’ wilde toen meedoen aan de jaarlijkse Canal Parade van Pride Amsterdam. De organisatie bleek dat echter geen goed idee te vinden. Vervolgens greep de politie in toen de pedo’s gingen flyeren in het Vondelpark.

Dat was volkomen in de haak en géén discriminatie, constateerde later het College voor de Rechten van de Mens. ‘We vonden al dat we in ons recht stonden, maar het is goed dat wordt bevestigd dat de eisen van het Kinderbevrijdingsfront niet binnen de wet vallen,’ reageerde Lucien Spee, directeur van Amsterdam Pride.

Politieke gezindheid

Ook discriminatie op grond van politieke gezindheid is volgens artikel 1 onze grondwet niet toegestaan. Wederom lijkt hier sprake van klare taal. Maar worden echt álle politieke gezindheden bedoeld?

Nee, natuurlijk niet. Rechtsextremisten bijvoorbeeld hebben in Nederland nooit op veel bescherming kunnen rekenen. Zo werd na de Tweede Wereldoorlog niet alleen de NSB verboden, maar in 1955 ook de Nationaal Europese Sociale Beweging (NESB), die was bedoeld als doorstart. Een poging om de Nederlandse Volks-Unie (NVU) te verbieden mislukte deels (de rechter verbood de NVU in 1978 wel, maar ontbond haar niet), maar slaagde in 1998 wel bij de Centrumpartij ’86 (CP’86).

Ook het discrimineren van linksextremisten is in Nederland nooit een punt geweest. Zo deed de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), de belangrijkste voorloper van de AIVD, decennialang weinig anders dan het permanent bespioneren, infiltreren en ontregelen van de communistische CPN. Paul de Groot alias ‘Stalin aan de Amstel’, partijleider in de jaren 1938-1977, werd zelfs thuis door de BVD afgeluisterd.

Iedereen snapt de nuances die hier een rol spelen. Wat de Grondwet ook mag zeggen: niet álle seksuele gerichtheden zijn even mooi en niet álle politieke gezindheden zijn even humanitair. En dus is gelijke behandeling niet in alle omstandigheden even dringend.

Het rare is dat die nuances vaak meteen uit beeld verdwijnen wanneer het gaat om godsdiensten. Anders dan seksuele gerichtheden en politieke gezindheden schijnen religieuze overtuigingen namelijk wél allemaal even prachtig te zijn.

Dus, zo zeggen progressieve opiniemakers onder verwijzing naar artikel 1 van onze Grondwet, als boa’s geen hoofddoek mogen dragen, dan moet dat verbod ook gelden voor keppeltjes en kruisjes.

Dus, zo zeggen vooruitstrevende politici, als islamitische scholen er een potje van maken, moeten ook katholieke, joodse en protestantse scholen worden gesloten.

Dus, zo vinden linkse columnisten, als het organiseren, faciliteren of bijwonen van iftars in politie-uniform wordt verboden, mag op politiebureaus ook geen kerstboom meer staan.

Curieuze toestand

‘Eén Nederlander is een geloof, twee Nederlanders zijn een kerk en drie Nederlanders zijn een kerkscheuring,’ zo luidt een oude zegswijze. Maar nu onze kerken zijn leeggelopen en de islam onder 18- tot 25-jarigen de grootste godsdienst is – andere leeftijdscohorten zullen naar verwachting later deze eeuw volgen – willen we opeens van verschillen tussen geloofsrichtingen niets meer weten.

Wat een curieuze toestand. Theologen zouden vroeger waarschijnlijk niet hebben geaarzeld om van ‘een wonder’ te spreken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Jammer voor artikel 1 van onze Grondwet, maar laten we stoppen met de gelijke behandeling van godsdiensten verscheen eerst op Wynia's Week.

De Eerste Kamer heeft gedebatteerd over de zogeheten anti-conversiewet, een wet die ‘conversiehandelingen’ verbiedt, en gaat daar a.s. dinsdag hoofdelijk over stemmen. ‘Conversiehandelingen’ zijn handelingen of gesprekken die erop gericht zijn iemands seksuele gerichtheid te veranderen of te genezen.

Vroeger noemde men dit ‘homogenezing’. Die term veronderstelde dat homoseksualiteit een ziekte was, die met therapie te genezen zou zijn. In dat kader hadden er praktijken plaats (elektroshocktherapie, duivelsuitdrijvingen) die ieder weldenkend mens alleen maar met afschuw kunnen vervullen.

Het is dan ook begrijpelijk dat de indieners van de initiatiefwet het frame ‘homogenezing’ hebben gekozen. Maar er zit hier een addertje onder het gras. De betekenis van het begrip ‘conversiehandelingen’ is inmiddels danig opgerekt. Ook jonge mensen (jonger dan achttien jaar) met genderdysforie moeten kunnen zijn wat ze willen zijn en mogen niet tot de heteroseksuele norm worden ‘bekeerd’.

Waar is het voor nodig?

Dit wetsvoorstel is de Tweede Kamer al gepasseerd, en in de Eerste Kamer tekent zich een overgrote (zo’n tweederde) meerderheid af die het wetsvoorstel eveneens steunt (inclusief het CDA). Opmerkelijk is dat de BBB in de Tweede Kamer vóór het wetsvoorstel stemde maar dat de Eerste Kamerfractie, op voorstel van woordvoerder Marquart Scholtz, dat niet van plan lijkt.

In het debat ging het om de vraag of dit wetsvoorstel nou wel zo nodig is. Er is een rapport uit 2020 waaruit zou blijken dat er in Nederland nog zo’n vijftien organisaties actief zijn die conversiehandelingen aanbieden, met name in ‘orthodox-christelijke’ kring. De politici erkennen zelf dat het hier om een zeldzame praktijk gaat die in slechts weinig gevallen tot vervolging zal leiden.

Maar om de urgentie te benadrukken mocht Jacques Zonne op de ochtend van het debat overal zijn verhaal doen en een petitie aanbieden. Hij presenteerde zich als slachtoffer van pogingen – ruim vijftig jaar geleden, in 1974, ondernomen – tot duiveluitdrijving in een zomerkamp van Youth for Christ. Zijn verhaal vormde de opmaat van de bijdrage van D66’er Boris Dittrich in het debat: zulke dingen gebeuren nog steeds en er moet een einde aan komen. Maar het bewijs voor de stelling dat ‘zulke dingen nog steeds gebeuren’ ontbreekt. En als ze al gebeuren, waren ze in bestaande wetgeving al strafbaar. De kritiek van de Raad van State luidde dan ook dat deze nieuwe wet eigenlijk helemaal niet nodig is.

En waar moet nu precies een einde aan komen? Het debat spitste zich vooral toe op de vraag naar de precieze reikwijdte van het wetsvoorstel. Welke handelingen, c.q. gesprekken worden nu exact strafbaar, en vallen ook ouders, ambtsdragers en leraren onder de strafbepaling?

BIG-geregistreerde zorg- en hulpverleners vallen niet onder de reikwijdte van de wet. Maar ouders, leraren en pastores kunnen er wel onder vallen. Bij het sluiten van de markt hadden de initiatiefnemers (van VVD, D66, PvdA-GroenLinks, de Partij voor de Dieren en de SP) in de Tweede Kamer hun bedoelingen verduidelijkt door de woorden ‘stelselmatig of anderszins indringend’ toe te voegen.

Af en toe een gesprekje met iemand die met zijn seksuele gevoelens worstelt, een ‘open verkenning’ van de mogelijkheden, wordt niet strafbaar, zo verzekerden de verdedigers van de initiatiefwet, de dames Bente Becker (VVD) en Wieke Paulusma (D66). Christelijke scholen mogen ook blijven zeggen dat homoseksualiteit zondig is, en predikanten mogen zoiets ook in een preek zeggen.

Maar er zijn wel grenzen aan de vrijheid van onderwijs, de persoonlijke levenssfeer en de rechten van ouders, zo betoogden de verdedigers. Als predikanten de zondigheid van homoseksualiteit herhaaldelijk aan de orde stellen (wat iets kan doen met homoseksuele jongeren onder zijn gehoor), als pastores, mentoren of ouders stelselmatig en indringend op jongeren inpraten en druk uitoefenen, met het doel hun seksuele gerichtheid te veranderen (te ‘genezen’) of hen van een leven volgens die seksuele voorkeur af te doen zien, dan dreigt wel degelijk een hoge boete of een gevangenisstraf. Er is dan immers sprake van ‘onderdrukking’, van een vorm van geweld die strafbaar moet worden gesteld.

Hulp strafbaar?

Terecht concludeerde de NOS dan ook dat de vrijheid van godsdienst met deze wet scherper wordt begrensd: de wet stelt grenzen aan de manier waarop kerken en kerkelijke organisaties mogen omgaan met jongeren die twijfelen over hun genderidentiteit.

Daarmee dient zich echter een fors discussiepunt aan. De laatste jaren kloppen jaarlijks honderden meisjes op de deuren van genderklinieken met twijfels over hun geslacht. Voor de wetenschap is deze grote stijging nog altijd onverklaarbaar. Maar vast staat dat die twijfels in 80 procent van de gevallen van voorbijgaande aard zijn en dat aan die twijfels vaak een andere psychische problematiek ten grondslag ligt. Bevestiging van die twijfels ligt dan niet in de rede, goede gesprekken en psychologische hulp wel. Worden gesprekken en doorverwijzingen naar professionele hulp dankzij deze wet strafbaar?

Tijdens het debat viel het woord ‘jurisprudentiebeleid’. Het viel uit de mond van minister David van Weel van Justitie en Veiligheid. Daarmee wordt bedoeld dat de exacte grenzen in de praktijk zullen worden vastgesteld, door rechters welteverstaan. Dat is natuurlijk allerminst een lokkend perspectief.

Een gevaarlijke wet

Deze wet is dus een gevaarlijke wet, omdat de vrijheden van geloof en expressie worden begrensd en een bepaalde moraal (die allerminst bedreigend is) verdacht wordt gemaakt en in bepaalde omstandigheden strafbaar gesteld. En er hangen donkere wolken boven deze wet. In Genève bijvoorbeeld, zijn een vader en een moeder uit de ouderlijke macht ontzet omdat zij niet wilden meegaan in de weg die hun dochter op basis van haar seksuele gevoelens wilde bewandelen.

Maar het is ook van belang om vast te stellen dat deze wet één bepaalde opvatting over seksuele moraal voorschrijft, en dat andere opvattingen strafbaar worden gesteld. Een inperking van de godsdienstvrijheid en een instrument in linkse handen om in het leven van andersdenkende gemeenschappen in te grijpen: dat is het betreurenswaardige resultaat van deze wet.

Hier wordt het schrikbeeld van Alexis de Tocqueville realiteit, die begin negentiende eeuw al voorzag dat een verzorgingsstaat steeds dieper in het leven van burgers zou ingrijpen. Het zou burgers totaal afhankelijk maken van de staat, met uitkeringen en subsidies in de eerste plaats, maar ook door de burgers voor te schrijven hoe ze moeten denken. Een immense macht, aldus Tocqueville, werkt aan het geluk van de burgers, regelt hun behoeften en verdeelt hun erfenissen – ‘waarom kan zij hun niet volledig de moeite van het denken en de last van het leven besparen?’

Wynia’s Week volgt ontwikkelingen die burgerrechten in Nederland ondermijnen op de voet. Steunt u deze kritische, onafhankelijke journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht De overbodige ‘anti-conversiewet’ beperkt de vrijheid van denken en van geweten verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse overheid doet dit allemaal en nog veel meer, maar een heldere afbakening van zijn taken kennen wij niet. Liberalen meenden vroeger dat de overheid zo weinig mogelijk moet doen. Socialisten menen nog steeds dat de overheid alle onrecht moet bestrijden dat voortkomt uit ongelijkheden. Confessionelen laveren daartussen met een selectie uit de middeleeuwse werken van barmhartigheid: 1) De hongerigen voeden, 2) de dorstigen lessen, 3) de naakten kleden, 4) de vreemdelingen herbergen, 5) de zieken verzorgen, 6) de gevangenen bezoeken en 7) de doden begraven.

De basis van democratie en rechtsstaat is dat overheid niet zomaar iets mag doen. Dat is het ‘legaliteitsbeginsel’. Burgers mogen alles doen wat niet in strijd is met de wet, de overheid mag alleen doen wat de wet hem expliciet opdraagt. Maar wat is dat?

Het grote verschil tussen de VS en ons

In 1848 hebben we in grote lijnen in de grondwet vastgelegd wat de overheid in ieder geval niet mag doen; wat geen wet hem op mag leggen. De 13 landen die samen de Verenigde Staten oprichtten hadden in 1787 al hun gezamenlijke grondwet geschreven, die net als de onze bepaalt wat de overheid niet mag doen.

Wat weinig Nederlanders beseffen is dat de Amerikanen toen al tien jaar beschikten over een apart document waarin precies staat beschreven wat de overheid wél moet doen. Dat is hun Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776.

Wij hadden al veel eerder een onafhankelijkheidsverklaring: het Plakkaat van Verlatinghe van 26 juli 1581. Daar staat ook in wat de overheid moet doen. De Amerikanen vieren jaarlijks op 4 juli de hunne, maar wij hebben op 26 juli niets te vieren. Want toen wij de koning van Spanje verlieten, zochten we een andere buitenlandse heerser. Slechts omdat niemand wilde, werden we maar zelfstandig. De Amerikanen echter wilden geen nieuwe heerser toen ze de Engelse koning verlieten. Zij wilden vrij zijn. Wij daarentegen wilden geborgen zijn. We vonden dat het de primaire taak van de overheid is om ons te beschermen. En dat vinden we nog steeds.

Wij willen bescherming, zij willen vrijheid

Ons Plakkaat begint met de zin: ‘Het is aan ieder bekend dat een vorst, als dienaar van God, geacht wordt zijn onderdanen te beschermen tegen alle onrecht, overlast en geweld, zoals een herder zijn schapen beschermt.’

Nederlanders hebben praatjes maar aarzelen niet zichzelf met schapen te vergelijken. De Amerikanen zagen dat twee eeuwen later heel anders. Hun Onafhankelijkheidsverklaring begint na een algemene inleiding met: ‘Wij houden de volgende waarheden voor vanzelfsprekend, dat alle mensen gelijk zijn geschapen, dat ze door hun Schepper zijn begunstigd met onvervreemdbare rechten, dat onder die rechten vallen vrijheid en het nastreven van geluk. Dat om deze rechten veilig te stellen, door de mensen overheden worden gevormd, die hun macht rechtvaardigen op de toestemming van de geregeerden.’

De Amerikanen zien het als de taak van de overheid om het de mensen mogelijk te maken vrij te zijn en zelf hun geluk na te streven. Dat is een diametraal andere opvatting dan de Nederlandse. De Amerikaanse overheid moet de mensenrechten veilig stellen. Onze overheid moet ‘zijn’ burgers beschermen. Als schapen.

Democratie voor de kudde

De Amerikanen zijn dan ook democratischer dan wij. Hun overheid ‘wordt gevormd door de mensen’. Ons Plakkaat zegt: ‘De onderdanen zijn niet door God geschapen om de vorst in alles wat hij beveelt onderdanig te zijn en hem als slaven te dienen.’ Maar echt door de burgers gevormd was bij ons de overheid niet. Hij was er gewoon. Volgens het Plakkaat: ‘De vorst regeert bij de gratie van zijn onderdanen en moet met recht en reden over hen regeren, hen beschermen en liefhebben zoals een vader zijn kinderen liefheeft en zoals een herder met hart en ziel zijn schapen beschermt.’ Opnieuw die kudde!

Hoe wisselen onderdanen van regering?

De Nederlandse schapen pikken niet alles: ‘Als een vorst zijn plichten niet nakomt, maar, in plaats van zijn onderdanen te beschermen, hen probeert te onderdrukken als slaven, dan is hij geen vorst maar een tiran, in dat geval mogen zijn onderdanen, na beraadslaging in de Staten-Generaal, hem afzweren en een ander kiezen.’

Na twee keer de term ‘schapen’, gebruikt ons Plakkaat twee maal de term ‘onderdanen’. Wij zien onszelf als onderdanen. Amerikanen niet.

De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring baseert zich niet op de plicht van de vorst om zijn onderdanen te beschermen, maar op de taak van de overheid om de rechten van de geregeerden op vrijheid en het nastreven van geluk veilig te stellen. Hun onafhankelijkheidsverklaring acht het vanzelfsprekend: ‘Dat, steeds als enige vorm van regering destructief wordt ten aanzien van deze doeleinden, het een recht is van het volk om de regering te veranderen of af te zetten en een nieuwe regering te vormen, gebaseerd op zulke principes en georganiseerd op zo’n manier als het hen beter lijkt voor hun veiligheid en geluk.’ En dat hoeft het volk daar niet via de regenten van een Staten-Generaal te doen.

Het vullen van de leegte in ons denken

Ten tijde van ons Plakkaat was het denken minder ver gevorderd dan twee eeuwen later bij de Amerikanen. Destijds kwam niemand op het idee om een grondwet op te stellen toen we onafhankelijk werden. Die kregen we pas toen we door de Fransen waren veroverd. Het idee van een grondwet die de macht van de overheid beperkt, is bij ons Franse import, net als stokbrood of de alpinopet. Met dat geschenk sprongen we wat slordig om.

Na de Duitse bezetting, die ons allerlei nog steeds bestaande wetten en regels opleverde, kregen we via internationale verdragen met een nieuwe import van ideeën te maken. De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens van 1948 introduceerde de gedachte dat de overheid moest zorgen voor werk, inkomen, onderdak en andere materiële zaken. Zo’n taakopdracht zou bij ons alleen maar in de grondwet kunnen komen. Bij de grondwetsherziening van 1954 werd echter besloten deze ‘sociale grondrechten’ niet op te nemen.

Maar in de jaren zestig en zeventig won het idee van sociale grondrechten aan populariteit. Onder invloed van met name D66 en Nieuw Links werd het oude sociaaldemocratische streven naar verheffing van de arbeidsklasse vervangen door de wens tot zelfontplooiing. Kort door de bocht redeneerde men: Je kunt je niet ontplooien als je niet fatsoenlijk te eten hebt, dus de overheid moest zorgen voor een basis.

Van Marx naar Maslow

Voor deze gedachtegang werd een quasi-wetenschappelijke fundering gevonden bij een theorie van ene Abraham Maslow. Wat Karl Marx beweerde voor de geschiedenisleer, beweerde Maslow in de psychologie.

Volgens Marx vormen materiële en economische omstandigheden de grenzen waarbinnen de menselijke geschiedenis zich afspeelt. Maslow stelde in zijn Theory of Human Motivation dat elk mens een bepaalde aangeboren behoeftenopbouw doorloopt, uitgebeeld in een piramide, met vijf lagen. Onderop basale behoeften als zuurstof, drinken en eten. Daarboven veiligheid. Dan sociale contacten. Daar weer boven waardering (respect) en in de top zelfactualisatie. Om zich als gezonde persoonlijkheid te kunnen ontwikkelen moeten bij ieder individu eerst een aantal fundamentele menselijke behoeften bevredigd zijn.

Dat ging er in als koek bij de generatie studenten van de jaren zestig en zeventig die en masse de sociale wetenschappen binnen drong: De overheid moest de materiële voorwaarden scheppen om elke burger in staat te stellen zich als individu te ontplooien.

Vanuit deze visie legde de wetgever in 1983 de plichten van de overheid in de grondwet vast als ‘sociale grondrechten’ van de burger. De overheid moest zorgdragen voor rechtsbijstand, werkgelegenheid, bestaanszekerheid, milieubescherming, volksgezondheid en onderwijs.

Al wordt de theorie van Maslow in de psychologie beschouwd als verouderd, wij zitten er nog mee opgescheept. De Amerikanen niet. Omdat zij in hun Onafhankelijkheidsverklaring reeds hadden vastgelegd wat de overheid moest doen, hebben ze Maslow nooit nodig gehad. Maar in Nederland is het woord van Maslow (grond)wet. En in de internationale verdragen waar de Nederlandse grondwet zich aan onderwerpt, woekeren die ideeën voort. Zo heeft het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) op eigen houtje een hele doctrine van positieve verplichtingen voor de overheid gebouwd.

Liever Donald of Ursula?

Het Europese (en Nederlandse) denken had zich tot de Tweede Wereldoorlog nooit veel van het Amerikaanse denken aangetrokken. Tot dan sprak men hier nauwelijks Engels. Frans was de taal van de politiek, Duits was de taal van de wetenschap. Pas de Tweede Wereldoorlog heeft de Amerikaanse cultuur naar Europa gebracht.

Maar we zijn het nooit eens geworden en al is Engels nog steeds de voornaamste voertaal in de Europese Unie toch drijft ‘het Westen’ geestelijk nu weer uiteen. Niet door handelsconflicten, maar omdat we anders denken over de taak van de overheid.

Daarin begrijpen we elkaar niet. En daarom heeft bij ons Ursula von der Leyen die met de Digital Services Act voorkomt dat burgers verkeerde ideeën krijgen een tweede termijn van vijf jaar gekregen, terwijl zij Donald Trump – die men hier maar dom vindt – een tweede termijn van vier jaar hebben gegeven.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De taak van de overheid: Waarom Nederlanders Amerikanen zo slecht begrijpen verscheen eerst op Wynia's Week.

Arend Kisteman (1984, voormalig banketbakker te Zwolle, thans Kamerlid voor de VVD) verraste de Tweede Kamer met een opmerkelijke move: per motie wilde hij het staatsrecht herschrijven. Die motie ging over art. 23 van onze Grondwet, de vrijheid van onderwijs. Dat artikel is het resultaat van een akkoord, meer dan honderd jaar geleden bereikt, dat vaststelt dat ouders eigen scholen mogen stichten, door de overheid gefinancierd, om hun kinderen in een sfeer en levensbeschouwing te laten opgroeien waarvoor zij hebben gekozen.

Het is een mooi staaltje klassiek liberalisme: de overheid faciliteert de pluriformiteit van de samenleving en dringt niet in het leven en de overtuigingen van de mensen in die gemeenschappen binnen. Zij toetst marginaal, bijvoorbeeld of het onderwijs op bijzondere scholen van goede kwaliteit is.

Vrijheid begrensd

Aan deze constellatie, op het conto te schrijven van de echt-liberale premier Pieter Cort van der Linden, moet volgens de VVD van Kisteman een einde komen, zo betoogde hij eind vorige maand in een debat over kerndoelen in het onderwijs. Hij trok daar gezamenlijk op met zijn GL-PvdA-collega Marjolein Moorman.

Deze vrijheid moet volgens hen worden begrensd door artikel 1 van onze Grondwet, dat discriminatie verbiedt en gelijkheid voorschrijft. Bij het homohuwelijk bijvoorbeeld, twintig jaar geleden nog een paarse nieuwigheid om het CDA te pesten (zoals Boris Dittrich in zijn memoires schreef), mogen geen vragen meer worden gesteld.

De VVD heeft zich laten inspireren door een uiterst tendentieuze documentaire van Nieuwsuur over het bijzonder onderwijs, met name reformatorische en islamitische scholen. Leerlingen met een andere geaardheid zouden daar niet veilig zijn, en bovendien hebben die scholen er een handje van om hun geloof als het ware te bestempelen. Dat is discriminerend.

Nu heeft Ronald Plasterk, toen PvdA-minister van Onderwijs, lang geleden al vastgesteld in een debat met de Tweede Kamer (20 mei 2014): ‘Ik heb vaak gedacht: als je als jonge homo uit de kast zou komen, zou je dat in deze context best kunnen doen. Je kunt beter daar (op een reformatorische school – BJS) zitten dan op menige openbare school of voetbalelftal waar wordt gezegd: het komt bij ons niet voor.’ Eerder had hij al opgemerkt dat reformatorische scholen daarin ‘voorlopen op sommige moslims’.

Art. 1 als breekijzer

En ja, geloven hebben de neiging te geloven dat zij waar zijn, en geen willekeurige optie. Zoals liberalen altijd geloven dat hun wereldbeeld het juiste is – zo juist dat alle andere levensbeschouwingen niet objectief en wetenschappelijk verantwoord zouden zijn.

Voor Kisteman moet art. 1 van de Grondwet dus als breekijzer gaan fungeren om in het leven en denken binnen gemeenschappen in te grijpen. In zijn opvatting zijn artikel 1 en de klassieke grondrechten niet nevengeschikt maar zijn de klassieke grondrechten aan het eerste superartikel ondergeschikt. Dat is in strijd met het geldende staatsrecht.

Tegen de verdrukking

Normatief is de notitie die toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Thom de Graaf (D66, thans vice-voorzitter van de Raad van State) in 2001, ten tijde van Paars-2 dus, naar de Kamer stuurde. Hij concludeerde daarin dat ‘de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst ruimte nodig hebben om ook onwelgevallige dingen te mogen zeggen en schrijven. De aard van dergelijke grondrechten is immers dat zij tegen de verdrukking in functioneren: tegen de verdrukking door de politiek correct denkende gemeente in.’ De VVD heeft zich nu geschaard in het kamp van de mensen die dit politiek-correcte denken via een staatsrechtelijk onverantwoorde move aan anderen willen opdringen. Cort van der Linden draait zich om in zijn graf.

Kisteman heeft zijn idee in een motie vastgelegd die van de week door een krappe Kamermeerderheid (72/70) is aangenomen – ondanks het feit dat de motie door staatssecretaris Koen Becking (ook VVD) was ontraden. De artikelen in de Grondwet zijn nevengeschikt, artikelnummers geven geen rangorde aan, zei hij.

Heel erg serieus, heel erg letterlijk, wordt die motie vooralsnog niet genomen. Zij kwam ter sprake tijdens het debat dat de Kamer woensdag voerde over het verslag van informateur Van Haersma Buma. SGP en CU maakten direct duidelijk aan beoogd premier Jetten dat hij hun steun op zijn buik kon schrijven als de motie zou worden uitgevoerd. En omdat iedere zetel tegenwoordig telt, trad Jetten hen omzichtig tegemoet. Van hem had die motie niet ‘gehoeven’. Hij staat zelf eerder pragmatisch dan principieel in de discussie. Er moet nog over worden gesproken aan de onderhandelingstafel, en ondertussen gaat het kabinet onderzoek doen naar de manier waarop kan worden geregeld dat gelijke behandeling van kinderen nooit kan worden geschonden door de levensbeschouwelijke richting van een school. D66 en VVD stemden voor deze motie, het CDA tegen.

In het belang van de formatie is de discussie dus weer even verschoven, met een verwijzing naar een ‘onderzoek’ dat (volgens Jetten) komend voorjaar tot een goede dialoog en uitgewerkte voorstellen moet leiden.

Bontenbal klinkt niet erg duidelijk

Wat doet het CDA? Dat wordt interessant, want partijleider Henri Bontenbal heeft z’n vingers aan dit onderwerp gebrand. Toen hij tijdens de verkiezingscampagne met de Nieuwsuur-documentaire werd geconfronteerd, begon hij geduldig uit te leggen hoe de verhouding tussen vrijheid en discriminatie in Nederland juridisch ligt en hoe het CDA daarin staat. Het kostte hem vijf zetels. Dat doet vermoeden dat het CDA zich niet nog eens als onvervaard verdediger van de onderwijsvrijheid zal opwerpen, omdat Bontenbal het blijkbaar niet meer uitgelegd krijgt.

Bontenbal noemde de motie van Kisteman ‘niet zo verstandig’, en dat klinkt niet erg duidelijk en beslist in een debat dat uiteindelijk gaat om de vraag of Nederland een liberale rechtsstaat blijft of afglijdt naar een soort communistische eenheidsdwang.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht VVD wil politiek-correct denken aan anderen opdringen door de onderwijsvrijheid af te schaffen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar, waarschuwt Qompas, ‘de studie is best pittig en soms ook wel echt saai. Wetten en jurisprudentie zijn behoorlijk droog.’ Daar staat dan weer tegenover dat het met de kansen op de arbeidsmarkt wel snor zit. ‘74 procent van de afgestudeerde masters heeft na anderhalf jaar een baan op het niveau van de master; 26 procent gaat als jurist aan de slag en 24 procent als advocaat.’

Heilige tekst

In een land met zoveel burgers die een studie rechtsgeleerdheid achter de kiezen hebben, hoeven we ons, zou je denken, geen grote zorgen te maken over het niveau van publieke discussies over (staats)recht en rechtspraak.

Maar dat is helaas niet de realiteit.

Zo wemelt het in Nederland van opiniemakers die, vooral wanneer er voorstellen van rechtse snit worden gedaan, op luide toon beweren dat het plannen betreft die ‘in strijd zijn met de grondwet’. Einde discussie, bedoelen ze dan. Alsof onze grondwet een heilige, onaanraakbare tekst is die uit de hemel is nedergedaald.

Maar zo is het natuurlijk niet. Onze grondwet is mensenwerk en dus kan de tekst ervan ook door mensen worden veranderd. De procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de grondwet. Kort samengevat komt het erop neer dat een grondwetsherziening tweemaal (in twee ‘lezingen’) door beide kamers van de Staten-Generaal moet worden behandeld. Daartussen worden verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden. In tweede lezing is het de bedoeling dat de in eerste lezing aanvaarde voorstellen ongewijzigd en met ten minste twee derde van het aantal uitgebrachte stemmen worden aangenomen.

Is het dan misschien zo dat onze grondwet in theorie weliswaar gewijzigd kan worden, maar dat zoiets in de praktijk nog nooit is gebeurd? Nee, of beter gezegd: integendeel. Grondwetsherzieningen zijn in Nederland schering en inslag, en dat was ook de afgelopen decennia het geval. Zo werd in 2005 de vervanging van zieke en zwangere volksvertegenwoordigers in de tekst opgenomen en sneuvelde in 2018 de Kroonbenoeming van burgemeesters en van commissarissen van de Koning. Nog in 2023 werden ‘handicap’ en ‘seksuele gerichtheid’ toegevoegd aan de discriminatieverboden in artikel 1.

Trias politica

Eveneens hardnekkig is in Nederland het misverstand dat politici zich niet zouden mogen uitspreken over het werk van de rechter. De ‘trias politica’ – de scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht – zou dat verbieden.

Menig Tweede Kamerlid dat onverhoeds kritiek leverde op een rechterlijk vonnis kreeg het al te horen: zulk commentaar is ‘de bijl aan de wortel van de rechtsstaat’. In een geruchtmakend artikel op de opiniepagina van De Telegraaf werd dat onlangs ook beweerd door de Amsterdamse togadriehoek (hoofdofficier van justitie René de Beukelaer, rechtbankpresident Bart van Meegen en co-deken van de orde van advocaten Jacqueline Schaap): ‘Kritiek van politici op rechterlijke uitspraken ondergraaft het vertrouwen van burgers in onafhankelijke en onpartijdige rechters.’

Maar de scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht bestaat niet en heeft nooit bestaan, memoreerde jurist Hendrik Gommer in 2008 in zijn dissertatie over de invloed van politici op rechters. De vermaarde Franse filosoof Montesquieu (1689-1755), geestelijk vader van de trias politica, had het namelijk niet over een machtenscheiding, maar over een evenwicht tussen instituten. Dat is iets heel anders.

Parlementariërs, rechters en bestuurders mogen zich daarom best uitspreken over elkaars werk. De crux is dat ze de bevoegde partij niet mogen overrulen. In de woorden van Gommer: ‘Niet de scheiding der machten is belangrijk, maar de scheiding der functies.’

Politieke aansturing

Een ander juridisch misverstand dat door veel Nederlanders wordt aangehangen, is dat ons land bij uitstek prat zou kunnen gaan op onafhankelijk benoemde rechters. Zulks in grote tegenstelling tot bijvoorbeeld Hongarije en Polen, waar de rechtsstaat is gepolitiseerd.

Maar wat is de praktijk? De bestuursleden van de gerechten worden in Nederland gekozen door de Raad voor de rechtspraak. Deze raad bestaat uit vijf leden, die worden benoemd en ontslagen door de minister van Justitie. Sinds het aantreden van het kabinet-Schoof is dat David van Weel (VVD). Een overheid die kwaad wil, staat in Nederland dus weinig in de weg om gerechten politiek aan te sturen. Dat staat wél op gespannen voet met de beginselen van de trias politica. Zorgen over politieke bemoeienis met de rechtspraak leefden vroeger vooral bij rechts, maar sinds de electorale opmars en de regeringsdeelname van de PVV is dat veranderd. Niet toevallig is D66-Kamerlid Joost Sneller de geestelijk vader van een onlangs gereedgekomen initiatiefwetsvoorstel om de relatie tussen politiek en Openbaar Ministerie te ontvlechten.

Geur van politieke correctheid

Ook met de Raad van State zijn rare dingen aan de hand. De leden van de Raad – adviseur van regering en parlement over wetgeving en bestuur en tevens de hoogste algemene bestuursrechter van ons land – worden benoemd door, jawel, de regering. Mensen die niet de ‘juiste’ opvattingen hebben en/of bij een ‘goede’ politieke partij horen, maken geen schijn van kans.

De machtigste man van de Raad van State is – hoewel hij geen lid is van de Afdeling bestuursrechtspraak en (dus) geen recht mag spreken – de vicepresident. Sinds 2018 is dat Thom de Graaf, voormalig minister en partijleider van D66. Partijprominenten als Piet Hein Donner (CDA), Herman Tjeenk Willink (PvdA), Willem Scholten (CHU/CDA), Marinus Ruppert (ARP) en Louis Beel (KVP) gingen hem voor. Alles aan de Raad van State ruikt naar politiek en naar politieke correctheid – en niet pas sinds gister.

‘Twee hoeraatjes voor de democratie. Geen drie, twee is genoeg,’ zei Winston Churchill ooit. Dat geldt ook voor onze rechtsstaat. Dat Nederland een klein land is en dat onze constitutionele mankementen dus maar weinig internationale aandacht trekken, laten onze politici daar maar blij mee zijn.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Dat politici zich niet zouden mogen uitspreken over het werk van de rechter is een malle justitiële dwaling verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer en meer klinkt tegenwoordig het pleidooi om – zoals Marcia Luyten deze week schreef in de Volkskrant – ‘de grondslag voor het inperken van de vrijheid van meningsuiting te verbreden’. Dat wil dus zeggen: om meer bepalingen in de wet op te nemen die de vrijheid van expressie beperken. Vaak gaat het dan om het verspreiden van ‘desinformatie’ of ‘hate speech’, en daarop volgt dan steevast het pleidooi om sociale media te reguleren of zelfs te sluiten.

‘Geen rechtsgrond voor inreisverbod’

De vraag is dan natuurlijk wat ‘desinformatie’ is. Vorige week probeerden de ministers David van Weel (Justitie en Veiligheid) en Marjolein Faber (Asiel en Migratie) drie imams de toegang tot Nederland te ontzeggen. Zij waren uitgenodigd om te spreken op de Ramadan Expo in Utrecht maar bij het kabinet bestond een gerechtvaardigd vermoeden dat deze heren het hun geboden podium zouden misbruiken om opruiende taal te verspreiden. Een van hen, de Brit Ali Hamuda, had het volgende gezegd over de terroristische acties van Hamas op 7 oktober 2023, waarbij 1300 burgers en militairen werden gedood en mishandeld en naar schatting 250 personen gevangen werden gevangen en als gijzelaars naar Gaza werden overgebracht: ‘Er is nul bewijs. Dit is het construeren van feiten die simpelweg nooit zijn gebeurd. Er was geen massaslachting. Er was geen massaverkrachting’.

Dat was zeker desinformatie, oordeelde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) in een advies aan de rechter. En met deze desinformatie werd het Hamas-terrorisme goedgepraat. Maar, zo vervolgde de NCTV in het advies: in de Gaza-oorlog hebben beide partijen desinformatie verspreid en geweld tegen burgers gebruikt. Streep deze twee kwaden tegen elkaar weg en dan kan het advies aan de rechter niet anders luiden dan dat de uitspraken van Hamuda geen rechtsgrond bieden voor een inreisverbod. De rechter veegde de pogingen van Van Weel en Faber dan ook van tafel: de drie heren vormden geen bedreiging voor de openbare orde en hun mocht de toegang tot het land dus niet worden ontzegd.

Het is opmerkelijk dat Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap in Groningen, in een uitzending van Nieuwsuur zei dat de uitspraak van de rechter ook was bedoeld om de ‘nieuwe politieke wind’ te corrigeren. In het nieuwe politieke klimaat, met politici die de openbare orde volgens Brouwer en de rechters, misschien wat al te snel bedreigd zien door uitspraken van rabiate moslims, heeft de rechter ‘kritischer’ dan voorheen naar de onderbouwing gekeken en deze uiteindelijk afgewezen. Dat is op z’n minst vreemd, zo werd ook duidelijk, want een rechtse complotdenker als David Icke is de toegang tot Nederland eerder wél ontzegd en tot op de dag van vandaag kan hij zijn schoonfamilie niet bezoeken – en dat omdat zijn uitspraken over reptielen en complotten wel een bedreiging voor de openbare orde zouden vormen. Willekeurige en politiek gemotiveerde uitspraken vormen met andere woorden de grootste bedreiging voor de vrijheid van expressie.

Deze stand van zaken laat slechts de conclusie toe dat het verbod op censuur (het vooraf toetsen van meningen en uitspraken) streng moet worden gehandhaafd en dat we al even streng moeten toezien op het principe dat de rechter pas achteraf toetst of uitlatingen tegen beperkende bepalingen in de wet indruisen. En daarbij moeten die beperkende bepalingen zo minimalistisch mogelijk worden uitgelegd en de grondslag voor de inperking van de vrijheid van expressie zeker niet worden verbreed.

Neutrale overheid

De vrijheid van drukpers bestaat in Nederland sinds 1798. Sinds 1815 wordt aan die vrijheid de beperking toegevoegd dat ‘elk voor hetgeen hij schrijft, drukt, uitgeeft of verspreidt, verantwoordelijk (blijft) aan de maatschappij of bijzondere personen, voor zoo verre dezer regten mogten zijn beleedigd’. In de Grondwet van 1848 is deze beperking op de formule teruggebracht zoals we die nog altijd kennen: er is vrijheid van meningsuiting ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. De gedachte hierachter was dat de overheid geen positie moest innemen in de ideeën- en belangenstrijd tussen de verschillende groepen in de samenleving. De overheid was neutraal en garandeerde dat iedere groep de vrijheid had om zich te verenigen, zijn levensbeschouwing te propageren en zijn mening te uiten.

Maar vooral na de Tweede Wereldoorlog is er onder invloed van het communisme op dit punt veel mis gegaan. In zijn boek Censored (2016) heeft Paul Coleman, directeur van de Alliance Defending Freedom in Wenen, glashelder uitgelegd dat de toenemende pogingen om meningsuitingen te criminaliseren (als ‘hate speech’) voortvloeien uit pogingen daartoe van regerende elites sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens het opstellen van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1947) streden westerse democratieën, in het verlengde van het klassiek-liberale denken, voor een sterke bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Maar communistische staten drongen sterk aan op het beperken van de vrijheid van meningsuiting – vooral tegen fascistische taal. In de uiteindelijke versie van de Verklaring uit 1948 werd de vrijheid van meningsuiting weliswaar gegarandeerd, maar werd ook een vaag recht geïntroduceerd op bescherming tegen ‘aanzetten tot discriminatie’, en deze bepaling vormt de grondslag van alle latere pogingen om ‘hate speech’ te verbieden.

Laat het botsen en knallen

De communistische staten zijn verdwenen maar de beperkingen die zij voorstonden zijn gebleven. Sterker nog, de landen die die beperkingen toen bestreden, zijn nu de landen waarin die beperkingen het strengst worden gehandhaafd en afgedwongen. En de vage definities van begrippen als ‘desinformatie’ en ‘hate speech’ leiden tot inconsistente en politiek gemotiveerde interpretaties en vervolgingen. Verdere beperkingen op grond van bewust vage criteria kunnen dus – en zullen dus – overheden de machtsmiddelen verstrekken om controversiële meningen te onderdrukken en afwijkende opvattingen het zwijgen op te leggen. Deze machtsconcentratie maakt een einde aan een aloude vrijheid en is zonder meer ondemocratisch. Onwelgevallige meningen, geuit op vrije fora als X, zullen worden gecensureerd en verbonden en uit angst voor vervolging zullen mensen in toenemende mate overgaan tot zelfcensuur.

Met de bangige ‘liberale’ pleidooien voor het ‘verbreden van de grondslag om de vrijheid van meningsuiting te beperken’, raken we dus steeds verder verwijderd van het oude vertrouwen dat alleen de botsing van meningen en het vrije debat de waarheid aan het licht brengt. Laat het botsen en knallen – alleen het absoluut vrije woord, zo maximalistisch mogelijk geïnterpreteerd, garandeert een gedachtewisseling waarin iedereen frank en vrij zijn zegje kan doen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Het streven om steeds meer meningen te criminaliseren, is communistisch verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook voorafgaand aan het opnieuw aantreden van de Amerikaanse president Donald Trump waren de machtsverhoudingen en de ordening in de wereldpolitiek al aan het schuiven, met als gevolg meer instabiliteit, onzekerheid en onveiligheid.

Maar de recente acties van de Amerikaanse president, zoals de start van een tarievenoorlog in de wereldhandel en zijn wensen met betrekking tot annexatie van onder andere Groenland en het Panamakanaal, geven extra vaart aan de teloorgang van de ’liberale internationale orde’. In tegenstelling tot wat veel Nederlandse commentatoren denken is dat helemaal niet zo erg, maar Trump moet niet overdrijven.

Het begrip ‘liberale internationale orde’ is voor een groot deel gebaseerd op het sociaalliberalisme, overigens net als alle andere liberale theorieën in de leer der internationale betrekkingen. De bekendste denker over de liberale internationale orde is hoogleraar G. John Ikenberry (Princeton).

Amerikaanse wereldorde

Ikenberry schetst een ontwikkeling die begon na de Eerste Wereldoorlog, mede onder invloed van de Amerikaanse president Woodrow Wilson en zijn 14 puntenplan voor wereldorde. Dat bevatte onder andere de oprichting van de Volkenbond (waar de Verenigde Staten zelf uiteindelijk geen lid van werden), maar ook pleidooien voor openheid bij het afsluiten van verdragen, vrijhandel, en dekolonisatie. Dit denken mislukte jammerlijk, maar werd na de Tweede Wereldoorlog, toch doorgezet in ‘vrije en democratische Westen’, weer onder leiding van de Verenigde Staten.

Hoewel de Volkenbond weinig voor elkaar kreeg, werd zij toch opgevolgd door de Verenigde Naties, die al snel werd uitgebreid met een fors aantal specialistische dochterorganisaties zoals UNWRA en Unicef. Daarnaast werden er nog veel meer internationale organisaties opgericht, waarvan de bekendste zijn het International Monetair Fonds, de Wereldbank en de GATT (later WTO) zijn. Ook breidde het internationaal recht fors uit. Na de Koude Oorlog stelden de ‘liberale democratieën’ dit systeem open voor de voormalige landen van het communistische blok en ook diverse tot dan toe ongebonden landen, zoals India en Indonesië. 

‘Internationale gemeenschap’

Volgens Ikenberry waren de belangrijkste kenmerken van deze liberale internationale orde: een systeem van soevereine staten, waarbij de open onderlinge verhoudingen worden gedomineerd door het internationaal recht en andere internationale afspraken. Daarmee – althans zo was het idee – wordt de machtspolitiek ingekaderd, hoewel defensiesamenwerking (onder andere NAVO) onlosmakelijk deel uitmaakt van de liberale internationale orde.

Een ander belangrijk punt is de ontwikkeling en uitbreiding van de wederzijdse verbondenheid en afhankelijkheid tussen landen. Het idee is dat de wereldhandel, het internationale overleg en de volkenrechtelijke verbintenissen ook een vredesbevorderende werking uitgaat. Maar daarvoor is weinig overtuigend bewijs, zoals de vele oorlogen van de afgelopen decennia bewijzen.

Desondanks claimen Ikenberry en de aanhangers van de liberale internationale orde dat de deelnemende landen solidair zijn op basis van hun gedeelde waarden en dat er een hoger gezamenlijk doel is: voortdurende verbetering, zowel op materieel gebied, als in de richting van een ‘sociaal rechtvaardige wereld’.

De luchtfietserij voorbij

Op Ikenberry’s idee valt het nodige af te dingen, want het is betwistbaar of dit nu echt een accuraat beeld geeft van de internationale politiek in de afgelopen decennia. Het idee dat we op weg zijn naar een sociaal rechtvaardige wereld was altijd al wereldvreemd. Met de recente acties van Trump kunnen alle idealistische ideeën over solidariteit en progressie de koelkast in. Door de oorlog van Rusland tegen Oekraïne is er weer een interstatelijke oorlog op Europees grondgebied, nota bene tussen landen die voorheen nauw waren verbonden door wederzijdse handel.

Internationale organisaties als de WTO disfunctioneren al langer en veel van de dochterorganisaties van de VN zijn ineffectief. Daarbij neemt het aantal democratieën in de wereld af. Volgens The Economist waren het er verleden jaar maar 34. Kortom: als die liberale internationale orde überhaupt al heeft bestaan, dan is dat echt verleden tijd.

Maar zo erg is het niet. Want de sociaal-liberale internationale orde was doordrenkt van maakbaarheid. Vooral door de explosie van internationaal recht (dat boven het nationale recht uitgaat) en de vele internationale organisaties. In de afgelopen decennia kwamen daar nog de ‘humanitaire interventies’ bij, al dan niet bedoeld om de democratie ergens te vestigen. Dat werd bijna nergens een succes, terwijl de kosten in levens en belastinggeld enorm waren. Deze liberale internationale orde vormde dan ook vooral een bedreiging van de individuele vrijheid en kon de veel te hoge verwachtingen niet waarmaken. 

Bij deze Trumpiaanse tijd passen de klassiek-liberale ideeën over internationale betrekkingen veel beter, hoewel er belangrijke verschillen zijn. Het uitgangspunt blijft een internationale orde van staten. Net als bij Trump, die deals maakt met landen. Defensie is van het allergrootse belang, in de regel in internationale samenwerking. De machtsbalans tussen (allianties van) staten is een gewaardeerd ordeningsmechanisme voor klassiek-liberalen, hoewel oorlogen altijd zullen voorkomen.

Trump gaat te ver

Ook dat past op zich bij Trump, hoewel hij momenteel vooral ruzie maakt met zijn bondgenoten, maar wel tegen de achtergrond van de opkomst van China. Trump’s opzichtige machtsuitoefening is niet aangenaam, maar ook niet ongewoon in de wereldpolitiek. Het zou pas echt schadelijk worden als hij allianties zoals de NAVO op zou blazen. Uiteindelijk is dat ook niet in Amerikaans belang.

De beginselen van nationale soevereiniteit en non-interventie zijn volgens klassiek-liberalen een goede leidraad. Ook hier zoekt Trump nu de randen op. Als hij de soevereiniteit van bondgenoten zoals Denemarken en Panama uiteindelijk niet erkent en eventueel overgaat tot (een vorm van) interventie, dan is internationale chaos verzekerd. China en Rusland zullen zijn voorbeeld ongetwijfeld enthousiast volgen, om slechts de belangrijkste ususal suspects te noemen.   

Maar: staats-ontwikkelingshulp kan inderdaad afgeschaft

Volgens klassiek-liberalen dienen staten terughoudend zijn met het afspreken van nieuwe internationaal rechtsregels of de oprichting van internationale organisaties. Sowieso moeten deze zich voornamelijk beperken tot afspraken over functionele, grensoverschrijdende onderwerpen.

Ontwikkelingshulp werkt niet en moet worden afgeschaft, op tijdelijke noodhulp na. Hier geeft Trump het lichtend voorbeeld, onder andere met zijn ontmanteling van USAID. Maar hij is verkeerd bezig met zijn tarievenoorlog, want klassiek-liberalen zijn er al sinds David Hume en Adam Smith van overtuigd dat vrijhandel en globalisering iedereen in de wereld vooruitgang kunnen bieden. Hogere tarieven werken dat tegen, daar zijn ook bijna alle economen het wel over eens. Hierbij maken klassiek-liberalen zich echter geen illusies: de internationale orde wordt er niet vredelievender door.

Deze uitgangspunten moeten inspiratie bieden voor de Nederlandse politiek, die wel heel enthousiast meedeed aan de uitbouw van de liberale internationale orde. Dat kan en moet minder.

Aan serieuzer inzet op defensie wordt nu eindelijk weer gewerkt in NAVO-verband. Het klassieke domineesvingertje op het gebied van de mensenrechten kan weg, en de ontwikkelingshulp moet nog verder worden afgebouwd. In dat kader kan onder andere het lidmaatschap van de Wereldbank worden opgezegd, want ook multilaterale hulp levert geen resultaat. De verheerlijking van het internationaal recht moet worden gestopt en het waanidee dat Nederland de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen, dat expliciet het bevorderen van het welzijn van de wereldbevolking bevat, moet zo snel mogelijk uit de Grondwet worden geschrapt.

Al met al is het hoogtijd om de klassiek-liberale internationale orde vorm te geven, defensie de absolute prioriteit te maken, goede Amerikaanse plannen te omarmen en tegelijk te proberen om de uitwassen van Trump’s buitenlandse politiek te kanaliseren. Dat is niet makkelijk, maar het moet wel.      

Dr Edwin van de Haar* is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van Classical Liberalism and International Relations Theory. Hume, Smith, Mises and Hayek (2009) en Human Nature and World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory (2023). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Lessen voor kabinet-Schoof: Trump overdrijft, maar dat er in de ‘internationale orde’ gewied kan worden staat wel vast verscheen eerst op Wynia's Week.

Minister Faber heeft aangekondigd dat het kabinet via een Koninklijk Besluit (dus buiten de Tweede Kamer om) de ‘noodtoestand’ zal afkondigen en de Vreemdelingenwet via enkele Algemene maatregelen van bestuur grotendeels buiten werking zal stellen. Dan heeft dit kabinet de handen vrij om de instroom van asielzoekers te beperken, onder andere door de gezinshereniging (tijdelijk) stop te zetten, geen verblijfsvergunningen voor onbeperkte duur meer af te geven, het ‘stapelen’ (het indienen van meerdere asielverzoeken) tegen te gaan en weer controles aan onze grenzen in te voeren. Deze inperking zal er ook voor zorgen dat het niet meer nodig zal zijn om gemeenten te dwingen om asielzoekers op te vangen.

Uitzonderingsbepaling

Het oppositionele deel van de Tweede Kamer is natuurlijk verbolgen over deze zet van Faber, en juristen roepen al dat ook dit helemaal niet kan omdat er in Nederland geen sprake is van de ‘uitzonderlijke situatie’ die noodmaatregelen zou rechtvaardigen. 

Volgens Faber is er wel van zo’n uitzonderlijke situatie sprake omdat ‘de mensen een asielcrisis ervaren, de systemen vastlopen op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting’, zodat de regering zijn grondwettelijke taken niet meer kan vervullen. De uitzonderingsbepaling van de Vreemdelingenwet 2000 maakt dan het uitroepen van een ‘noodsituatie’ mogelijk.

Deze nieuwe politiek is in een geheel ander perspectief komen te staan door de ontwikkelingen in Duitsland. Na de aanslag in Solingen en de verkiezingswinst van de AfD in Saksen en Thüringen – en het vooruitzicht van verkiezingen in Brandenburg, op 22 september – is het linkse kabinet van kanselier Olaf Scholz overgegaan tot onorthodoxe maatregelen. Er komen controles aan álle Duitse grenzen en asielzoekers die vanuit een veilig land in Duitsland asiel willen aanvragen, worden niet toegelaten. Merkels ‘Wir schaffen das’ is verleden tijd. De migratie, het islamitisch terrorisme en de grensoverschrijdende criminaliteit moet een halt worden toegeroepen. Nationale veiligheid en de openbare orde voorop. De verordening van Dublin staat deze beperking op het Schengenverdrag (open grenzen) toe, en sowieso: de Duitse Grondwet staat boven Europese wet- en regelgeving, zoals het Constitutioneel Hof in Karslruhe heeft vastgesteld.

Deze Duitse Wende maakt het voor Timmermans moeilijk om met een geloofwaardig verhaal de nieuwe kabinetsplannen te bestrijden. Als zijn politieke vrienden in Duitsland nationale belangen laten prevaleren op Europese afspraken, waarom zou Nederland dat in de huidige situatie dat dan niet kunnen doen? En als hij zich al bij Scholz zou willen aansluiten, dan zal de radicale chic van zijn GroenLinkse bondgenoot hem daarvan wel willen afhouden. De ontwikkelingen in Duitsland, in Frankrijk en in Zweden, en vooral de in november uitgedrukte volkswil maken het verzet van links tegen strenge migratieplannen bij voorbaat tot een verkrampt achterhoedegevecht – waarbij volgende week opnieuw de woorden ‘omvolking’, ‘onbarmhartig’ en ‘extreemrechts’ de lucht zullen vullen.

Scholz heeft Merz nodig

Maar het wordt vooral interessant hoe het CDA zich zal opstellen. Zoals Timmermans in verlegenheid wordt gebracht door Scholz, zo wordt Henri Bontenbal dat door Friedrich Merz. Dat vraagt misschien om enige toelichting.

Merz (1955) is de leider van de christendemocratische CDU (de grote broer van het CDA) en daarmee leider van de oppositie tegen de regering van SPD (sociaaldemocraten), FPD (liberalen) en Grünen (GroenLinks) die door Scholz wordt geleid. Maar Scholz heeft hem nodig. Om in de deelstaten meerderheidscoalities te kunnen vormen, en landelijk omdat de steun van de Grünen voor zijn migratieplannen allerminst zeker is. Scholz en Merz zijn nu dan ook in harde onderhandelingen met elkaar verwikkeld.

Merz is een interessante man. In 2002 verloor hij de strijd om het leiderschap van zijn partij van Angela Merkel, maar hij is terug. Hij is economisch liberaal en sociaal conservatief. Hij heeft sterke pleidooien gevoerd voor wat in Duitsland ‘Verfassungspatriotismus’ heet (Grondwetspatriotisme). Dat is een vorm van vaderlandsliefde (patriotisme) die niet op etniciteit is gebaseerd, maar op het delen van bepaalde waarden. Een natie is een gemeenschap van burgers die een bepaalde geschiedenis met elkaar delen, een cultuur en waarden die de grondslag van de democratie vormen. Dat heet ook wel ‘Leitkultur’, een leidende cultuur van onopgeefbare en ononderhandelbare kernwaarden. In Nederland heeft Maxime Verhagen het wel eens aangedurfd deze noties ter sprake te brengen – een vriend overigens van Merz, met wie hij samen in het Europees Parlement zat.

Het migratiedebat kent vele facetten maar gaat in de kern om de vraag of open grenzen niet tot de toestroom leiden van mensen die afkomstig zijn uit een cultuur met andere waarden, die uiteindelijk onverzoenlijk en onverenigbaar zijn met de westerse. Met andere woorden: of de opgehemelde diversiteit niet een bedreiging vormt voor de sociale cohesie en alle andere problemen die op tal van terreinen uit voortvloeien.

Democratisch ethos

Dit Grondwetspatriottisme is precies wat we in Nederland nodig hebben. In 1953 hebben we de fout gemaakt om grondwettelijk vast te leggen dat Europese regels niet alleen boven onze eigen wetten maar zelfs boven onze eigen Grondwet uitgaan. Zolang die fout niet is hersteld, moet iedere mogelijkheid om binnen de bestaande regelgeving (en de ontwikkelingen in Duitsland hebben onder andere duidelijk gemaakt dat er veel meer mogelijk is dan ons altijd wordt voorgehouden) het migratieprobleem scherp aan te pakken. De nationale orde en veiligheid staan immers op het spel, en iedere patriot gaat dat ter harte.

Als Bontenbal inderdaad een man van ‘democratisch ethos’ is, dan zou hij het concept van zijn grote Duitse broer expliciet moeten omarmen, en moeten begrijpen dat het uitroepen van een ‘noodtoestand’ nu inderdaad ‘Gebot der Stunde’ is. Ik ben benieuwd.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat we moeten overnemen van de Duitsers: Grondwetspatriottisme verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse politiek maakt een bijzondere periode door. De ministerraad onder de partijloze premier Schoof werkt aan een regeerakkoord dat niet gedicteerd wordt door de coalitiepartijen. Dit is onderdeel van denieuwe bestuurscultuur waar Pieter Omtzigt en diens partij Nieuw Sociaal Contract voor hebben gepleit: een grotere afstand tussen Tweede Kamer en regering.

De coalitie belooft echter in het hoofdlijnenakkoord met nog veel ingrijpender veranderingen te komen, waaronder meerdere wijzigingen van de Grondwet. Het bindend correctief referendum zal worden ingevoerd en Nederland zal een constitutioneel hof krijgen. Verder zijn er plannen voor een tijdelijke Kamercommissie Grondrechten en een belangrijkere rol voor de Raad van State.

Dit zouden de meest ingrijpende veranderingen van het Nederlandse politieke systeem in de afgelopen zeventig jaar zijn. Hoe haalbaar zijn deze hervormingen en wat gaan ze betekenen voor de Nederlandse burger?

Druk om te hervormen

Van deze hervormingen is het bindend correctief referendum het minst controversieel. Het grondwetsamendement hiervoor is in eerste lezing al aangenomen onder Rutte IV en werd ingediend door de linkse oppositiepartij SP. Het referendum wordt al jaren bepleit door de PVV en is ook opgenomen in het programma van NSC. Invoering ervan zal de democratie in Nederland versterken omdat de bevolking direct het parlement kan controleren bij specifieke wetsvoorstellen.

Een constitutioneel hof daarentegen moet juist de rechtsstaat versterken en ervoor zorgen dat de rechtszekerheid van burgers en de bescherming van hun grondrechten worden versterkt. De Commissie Remkes adviseerde al eerder een dergelijk hof in te voeren. De Raad voor Europa moedigde in haar advies na de toeslagenaffaire ook aan tot constitutionele toetsing.

Het is momenteel echter nog onduidelijk of, en zo ja hoe, de coalitie deze beloften waar zal maken. De PVV en NSC verschillen radicaal in hun visie op de rechtsstaat. De afgelopen formatie was op twee na de langste in de geschiedenis en spanningen tussen de coalitiepartners zijn nog steeds niet verdwenen. Bovendien moet elke aanpassing van de Grondwet uiteindelijk met een tweederde meerderheid in beide Kamers worden goedgekeurd. Dit zal een brede consensus en samenwerking met de oppositie vereisen.

Wat betreft de tijdelijke Kamercommissie ter bescherming van de grondrechten dreigt de wijze waarop de leden daarvan benoemd zullen worden op zichzelf al een potentieel politiek conflict te worden. Dit kan voorkomen worden door één lid per politieke partij te benoemen en de benoeming mede afhankelijk te maken van politieke ervaring.

Constitutioneel hof of gewone toetsing

Nederland is één van de weinige landen waar geen toetsing van wetsvoorstellen aan de Grondwet door rechters is toegestaan. Wetgeving moet worden goedgekeurd door een meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer en daarvoor moet de adviserende afdeling van de Raad van State altijd advies uitbrengen (dat het parlement echter kan negeren). Maar zodra wetgeving via het politieke proces is aangenomen, is ze altijd bindend, zelfs wanneer blijkt dat deze tot schending van grondrechten leidt.

Na de toeslagenaffaire ontstond een duidelijke consensus dat dit moest veranderen. Omdat de toetsing van wetten aan de Grondwet een significante machtsverschuiving inhoudt, werd het onderwerp van discussie welke vorm dit moet gaan aannemen. Hoewel de Commissie Remkes een speciaal constitutioneel hof had geadviseerd, waren er ook stemmen die opriepen tot het laten toetsen van wetten aan de Grondwet door de gewone rechter, zoals nu al gebeurt met toetsing aan internationale verdragen.

Hoe benoem je de leden van een constitutioneel hof?

Rutte IV vroeg de belangrijkste rechtsorganen in Nederland om advies. De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vond toetsing door een speciaal constitutioneel hof niet voor de hand liggen, maar beschreef manieren waarop dit geregeld kon worden. De Raad voor de Rechtsspraak zag een aantal voordelen van een constitutioneel hof, maar nog meer nadelen, en steunt toetsing door de gewone rechter. De Hoge Raad sprak zich expliciet en eenduidig uit voor louter toetsing door de gewone rechter.

Nu de nieuwe regering uiteindelijk toch heeft gekozen voor een constitutioneel hof wordt de hamvraag: hoe gaan de leden daarvan benoemd worden? De Commissie Remkes adviseerde een benoemingssysteem waarbij de president van de Hoge Raad en een simpele meerderheid in de Tweede Kamer in gelijke mate invloed zouden hebben op deze benoemingen. De afdeling bestuursrecht van de Raad van State liet het benoemingsysteem over aan de regering, maar erkende dat dit een belangrijke kwestie is die geregeld moet worden.

Bron van conflict

Aangezien het coalitieakkoord hier niets over zegt kan dit een bron van conflict worden tussen de PVV en NSC. De PVV is al bijna 20 jaar kritisch over wat het ziet als linkse invloeden binnen het rechtssysteem. Omtzigt heeft echter juist wel sympathie getoond voor het voorstel de Hoge Raad een beslissende rol te geven bij de benoeming van een nieuw constitutioneel hof.

Een leidende rol geven aan het bestaande rechtssysteem, specifiek aan de Hoge Raad, bij het kiezen van een constitutioneel hof vormt een groot risico voor het toenemen van polarisatie. Een constitutioneel hof zou zo een uitzonderlijk invloedrijk politiek orgaan worden. Partijen als PVV en FvD spreken al jaren over ‘D66-rechters’ en ‘dikastocratie’. Huidige rechters een constitutioneel hof laten vullen kan verder bijdragen aan zulk wantrouwen. Dit geldt nog sterker in Nederland gezien de omstreden rol die rechters hadden in de toeslagenaffaire. Rechters hebben daar zelf hun excuses voor aangeboden.

Verder past het ook niet bij het Nederlandse rechtssysteem om de Hoge Raad een ‘de facto’ monopolie over dergelijke benoemingen te geven, zoals in het voorstel van Omtzigt het geval zou zijn, aangezien de Raad van State de hoogste bestuursrechter is.

Bovenal echter is het strijdig met Europese normen. In Oostenrijk worden rechters van het constitutionele hof benoemd door de president, op voordracht van de regering, de Tweede Kamer of de Eerste Kamer; in België en Hongarije worden ze gekozen door het parlement.  

Duitsland kan dienen als het meest gebalanceerde voorbeeld. Het heeft een constitutioneel hof waarvan de helft van de rechters gekozen wordt door een tweederde (super)meerderheid in de Tweede Kamer en de andere helft door eenzelfde meerderheid in de Eerste Kamer. Dit model zou in Nederland kunnen zorgen voor een hof waarvan de rechters democratische legitimiteit genieten én steunen op een brede consensus. Rechters gekozen door een tweederde meerderheid kunnen er niet van beschuldigd worden ‘D66-rechters’ te zijn.

Breed vertrouwen

Tenslotte kan een gepolitiseerd hof mede voorkomen worden door grondwettelijk een verbod op te leggen aan voormalige Kamerleden en ministers om lid te worden van dit hof. Hiermee zou Nederland de controverses kunnen vermijden die spelen in Frankrijk, Spanje en Polen, waar de voormalige president en partijpolitici invloed uitoefenen via het hoogste hof. Ook kan geëist worden dat rechters van het constitutionele hof geen enkele belangverstrengeling mogen hebben en op zijn minst tien jaar rechterlijke ervaring hebben opgedaan.

A-politieke, onpartijdige en ervaren juristen – benoemd middels een tweederde meerderheid – kunnen een hof vormen dat breed genoeg vertrouwd wordt om onze Grondwet te bewaken. Op deze manier kan het vertrouwen van alle Nederlanders in de rechtsstaat versterkt worden.

*Serre Verweij studeert filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Benoem voor constitutioneel hof apolitieke rechters niet door de Hoge Raad maar via consensus in parlement verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren,’ staat er sinds 1848 in de Grondwet. Dat staat er niet voor niets. De ontdekking, rond 1450, van het systeem om met losse letters te drukken, gaf de verspreiding van ideeën een enorme impuls. Zonder deze techniek had Erasmus in 1509 zijn Lof der Zotheid ook wel kunnen publiceren en had Maarten Luther in 1517 ook wel zijn 95 stellingen op papier kunnen zetten, maar de vrije Westerse wereld had dan niet bestaan.

Met dank aan de rotatiepers

Daarom staat de drukpers in de Grondwet. Maar nieuws, onwaarheden of journalisten vermeldt de wet niet. Slechts ‘gedachten en gevoelens’, oftewel: meningen.

Die kwamen volop in omloop sinds in 1869 de rotatiepers zijn intrede maakte. Deze machine kon rollen papier verwerken in plaats van vellen en maakte het zo voor het eerst mogelijk om winstgevend hele grote oplagen te drukken. Het massamedium was geboren.

Nu konden uitgevers het brede publiek bereiken en wat dat publiek voorgeschoteld wilde krijgen beschreef Lev Tolstoi in 1877 al in zijn roman Anna Karenina:

‘Prins Stepan Oblonski – Stiva voor zijn vrienden – was geabonneerd op een gematigd liberale krant met opinies die door de meeste mensen werden aangehangen. Bijzonder geïnteresseerd in wetenschap, kunst en politiek was hij niet, maar hij deelde de standpunten van de meerderheid en van zijn krant, en hij herzag zijn meningen pas als iedereen dat deed, of beter gezegd: zijn ideeën veranderden ongemerkt, zonder dat hij er iets voor hoefde te doen.

‘Visies en politieke kleur waren geen zaken waarvoor hij koos, maar die tot hem kwamen, net als het model van zijn hoed en de snit van zijn pak, die hij afstemde op wat iedereen om hem heen droeg. Het hebben van standpunten was in het milieu waarin hij verkeerde even noodzakelijk als het bezit van een hoed, omdat men op rijpere leeftijd nu eenmaal de behoefte ontwikkelt aan enige geestelijke activiteit.

‘Oblonski was eraan gewend geraakt het liberale gedachtegoed te belijden, en hij hield van zijn krant als van de lichte beneveling die hem beving wanneer hij na de maaltijd een sigaar opstak.’

Nieuws om meningen aan de man te brengen

De gemiddelde NRC Handelsblad-lezer zal dit gevoel herkennen. Al anderhalve eeuw lang is de belangrijkste functie van de krant het verschaffen van een mening aan mensen die daar behoefte aan hebben. Mensen gebruiken de krant (of door de aanleg van het elektriciteitsnet mogelijk gemaakte nieuwere media) niet omdat ze nieuws willen. De krant verschaft een mening; een mening waar je mee voor de dag kunt komen. Dat is wat de mensen willen hebben. Dat is dan ook het product dat de media leveren.

Er staat wel nieuws in de krant, maar dat nieuws is slechts een middel om die mening aan de man te brengen. Kleine uitgevers konden altijd kranten verkopen door voor hun eigen doelgroep de juiste mening te verkondigen, maar de eigenaren van dure rotatiepersen moesten hun bedrukt papier onder een bredere vlag aan de man brengen. Ze kozen voor nieuws. En dat nieuws gingen ze zelf maken. Zo ontstond het beroep journalist.

Een eerste grote nieuwsmaker was James Gordon Bennet (1841-1918), uitgever van de New York Herald. Hij stuurde Henry Morton Stanley naar de binnenlanden van donker Afrika. Een miljoenenpubliek kon vervolgens lezen hoe die daar op 10 november 1871 de verloren gewaande dr. Livingstone vond. Stanley werd de eerste beroemde journalist.

Niet minder befaamd als nieuwsmaker was Joseph Pulitzer (1847-1911). Die kocht in 1883 de sukkelende New York World. Hij wist de oplage van deze krant al snel op te schroeven door berichten vol sensatie, vooral over misdaad. Zijn grote tegenstrever Randolf Hearst (1863-1954) produceerde smeuïge verhalen over schandalen in het bedrijfsleven. In hun felle concurrentiestrijd om de krantenmarkt in New York brachten deze persbaronnen de Amerikaanse regering er in 1898 zelfs toe om Spanje de oorlog te verklaren, zodat ze over die oorlog konden berichten. Ook maakten uitgevers nieuws uit sport. Zo was hoofdredacteur Henri Desgrange in 1903 de organisator van de eerste Tour de France, een evenement waar hij in zijn krant verslag van kon doen.

Naast nieuwigheden als journalistiek en professionele sportbeoefening leverde de rotatiepers nog een bijproduct op: de publieke opinie. De massa kreeg opeens een mening over van alles en nog wat. En de massa is gemakkelijker tot geestdrift te brengen dan de enkeling. Regeringen moesten voortaan met de emoties van het nieuws consumerende volk rekening gaan houden.

Door een krantenartikel kwam Dreyfus vrij

In Frankrijk bleek dat in 1898. Niet het parlement, maar een krantenartikel van Émile Zola, getiteld J’Accuse, maakte dat de onschuldig veroordeelde joodse officier Alfred Dreyfus weer vrij kwam. In Engeland maakte de door kranten gevoede publieke opinie dat de regering in 1885 een legermacht naar de Soedan moest sturen om daar de populaire door jihadisten belegerde generaal Gordon te redden. (De Britse troepen, vergezeld door de jonge journalist Winston Churchill, kwamen te laat.)

Moraal van dit verhaal: kranten werden (en worden) niet gemaakt om nieuws te ontdekken. Nieuws werd (en wordt) gemaakt om kranten te verkopen. Voor alle sindsdien ontwikkelde massamedia (radio, film, televisie, internet) geldt hetzelfde. Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren.

De verpakking van meningen is niet gemaakt van waarheid. Walter Lippmann, lang een van de bekendste journalisten in de Verenigde Staten, schreef in 1922 in zijn boek Public Opinion al dat een duidelijk onderscheid gemaakt moet worden tussen nieuws en de waarheid. Die laatste brengt verborgen feiten aan het licht, maar fladdert op de vleugels van de twijfel. Nieuws daarentegen valt met de deur naar binnen, maar kan er nooit aan ontkomen deels fictie te zijn, een verhaal verteld door belanghebbende partijen. Nieuws heeft weinig met de waarheid van doen.

In 2016 is de derde misvatting gerezen. De aanhangers van Hillary Clinton waren verbijsterd dat Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen. Hun kandidaat was toch veel beter? De kiezers moesten zijn misleid. De Nederlandse regering formuleerde daarom in 2019 ‘een strategie tegen desinformatie gericht op preventie, het verstevigen van de informatiepositie en (zo nodig) reactie. De nadruk ligt op preventieve acties,’ schreef D66-minister Kajsa Ollongren.

Die ‘strategie van de regering’ kon natuurlijk geen wet worden omdat in 1983 aan het drukwetartikel in onze Grondwet is toegevoegd dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om gevoelens of gedachten te openbaren op radio, televisie en andere middelen. Dus werd de beproefde omweg gevolgd. ‘Desinformatie is een systeemrisico voor de samenleving en de democratie,’ stelde men in Brussel en zo kwam er de Europese Digital Services Act. Die dwingt de Nederlandse regering de verspreiding van desinformatie voortaan tegen te houden.

Bretels met doodskoppen

Wat desinformatie is, definieert de EU-richtlijn net zo min als dat de asielregels bepalen wat een veilig land is. Zou een amusant voorval uit 2015 ook onder desinformatie vallen? Het illustreert in ieder geval de bestaande misvattingen over nieuws:

Voormalig PvdA-minister Tineke Netelenbos werd toen (onder ede) gehoord door de parlementaire enquêtecommissie die het mislukte project met de HSL-Zuid en de Fyra onderzocht. Ze vertelde over een gesprek met Jan Timmer, destijds president-commissaris van de Nederlandse Spoorwegen. Die had zijn jasje uitgedaan en over zijn stoel gehangen. ‘Toen werden zijn brede bretels met doodskoppen zichtbaar. Dat was volgens mij een statement,’ aldus de ex-minister. De media waren geschokt. Journalist Bas Heijne schreef de volgende dag in NRC Handelsblad over Timmer: ‘De man is een intimiderende gek, van het soort dat door corporate Nederland in die jaren op handen gedragen werd. Het soort alpha male dat aanbeden wordt.’

Zo wordt ‘nieuws’ gebracht en ‘geduid’. Zo worden kranten gevuld. Maar toen journalist Marcel van Silfthout een tijdje later mevrouw Timmer belde met het verzoek om even in de garderobe van haar man te kijken, trof die daar slechts een set bretels aan met ‘lachende mannetjes’. Een nerveuze Netelenbos had ‘smileys’ aangezien voor doodshoofden en een vooringenomen Heijne had in dat ‘nieuws’ zijn eigen beeld van het Nederlandse bedrijfsleven bevestigd gezien. Beiden bleven bij hun meningen. ‘Ik heb dit overlegd met mijn secretaris-generaal Ralph Pans en die herinnert het zich ook,’ aldus Netelenbos destijds.

Gedachten en gevoelens zijn zelden correct

Politici, ambtenaren, journalisten, emoties en herinneringen brouwen vaker ‘nieuws’. Maar nieuws blijft verpakkingsmateriaal voor de handel in uiteenlopende meningen; zowel rijpe als rotte. Zo was de eerste fascist een journalist (Benito Mussolini) maar was de oprichter van D66 dat ook (Hans van Mierlo).

Massamedia bieden meningen waar vraag naar bestaat en verpakken die meningen in nieuws dat aanspreekt. De mens heeft immers behoefte aan meningen, al zullen die zelden correct zijn. ‘Mensen praten het meest over zaken waar ze het minste van weten,’ signaleerde Denis Diderot.

Het is vanwege die behoefte aan meningen dat die oude machine die gevoelens en gedachten van rare mensen op velletjes papier zette nog steeds in artikel 7 van onze Grondwet staat vermeld. De wet is er niet om onderscheid te maken tussen al het echte en onechte ‘nieuws’ dat geproduceerd wordt om de rotatiepersen en hun technologische opvolgers draaiend te houden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren verscheen eerst op Wynia's Week.