Hij zat op een mooi plekje vooraan, en had na afloop een kort gesprek met de kerkleider. In dat onderhoud heeft hij de paus bedankt voor de woorden die hij over ‘de globalisering van onverschilligheid’ had gesproken en voor zijn oproep tot vrede. ‘Laat de zachtheid van het christelijk geloof tot je doordringen, in plaats van de onverschilligheid.’

‘Protestant met een katholiek hart’

Na thuiskomst zat Bontenbal in een uitzending van WNL’s Goedemorgen Nederland en daar bleek dat de reis en de ontmoeting indruk op hem hadden gemaakt. Vrolijk vertelde hij over het enthousiasme en de trots waarmee hij in Rome was geweest, over de ontmoeting met de Amerikaanse paus – ‘een vitale man met een zachte blik in zijn ogen’ – en hoe ‘fantastisch’ en ‘heel bijzonder’ het allemaal was geweest.

Bontenbal, een protestantse jongen, kerkend in de Pelgrimskerk in Rotterdam-Delfshaven (PKN), onthulde ook dat hij ‘erg genegen richting het katholicisme’ was. Het protestantse geloof is kil (qua vormgeving) en rationeel. In de Rooms-Katholieke Kerk is er veel meer ruimte voor ‘het mysterie en de overgave’.

In het (inmiddels half-katholieke) Nederlands Dagblad zei hij: ‘In deze rationele tijd ervaar ik de behoefte aan een kerk waar je gewoon mag knielen.’ Hij is een ‘protestant met een katholiek hart’. ‘In deze tijd, waarin het verstand zo vaak centraal staat, hebben mensen behoefte aan een instituut dat zegt: “De ratio, lieve mensen, is begrensd”.’ Bovendien staat de kerk van Rome ook voor het universele, voor de continuïteit in de geschiedenis, voor een grootse samenhang en is het daarmee minder bekrompen dan al die protestantse kerkjes.

Er is geen enkele reden om aan de oprechtheid van de respectabele woorden van Bontenbal te twijfelen. Iets van de katholieke geest heeft hij zich al goed eigen gemaakt, want de zonde van de vliegreis heeft hij afgekocht met een aflaat van 260 euro voor duurzame vliegbrandstof. Zijn woorden passen bovendien in een bepaalde trend. Hier en daar is er al op gewezen dat Gen Z (mensen tussen de 20 en 35 jaar) de weg naar geloof en kerk weer terugvinden, en dan vooral naar de vastheid van de katholieke kerk, en dat ook onder protestanten een trend bespeurbaar is om naar de moederkerk terug te keren. Het mysterie en het universele zijn daarbij telkens doorslaggevende aspecten.

Maar Bontenbal was daar natuurlijk niet alleen als privépersoon. Hij maakte onderdeel uit van een Nederlandse delegatie van ondernemers, liet zich fotograferen en interviewen en kwam op tv zijn verhaal doen. Als leider van het CDA ventte hij zijn sympathie voor de katholieke kerk uit. Zegt dat ook iets over Bontenbal als politicus en over zijn partij?

Nieuw imago

Nu is het CDA een partij waarin protestanten (ARP, CHU) en katholieken (KVP) al sinds 1980 bij elkaar wonen. De basis daarvoor is al veel eerder gelegd, door de oprichter van de ARP, Abraham Kuyper, die van mening was dat katholieken en protestanten op ‘dezelfde wortel des geloofs’ stoelden. Die uitspraak in Ons Program (1907) was bedoeld als rechtvaardiging van een alliantie tussen protestantse en katholieke politici tegen het gevaar van modernisme en liberalisme.

De openlijk beleden sympathie voor de katholieke kerk door een politicus die opgroeide in de gereformeerde gemeente van Rotterdam-Zuid en als tiener naar de PKN overstapte, heeft ongetwijfeld ook te maken met het nieuwe imago van deze kerk. Na jaren van schandalen heeft zij haar morele gezag herwonnen, ook geopolitiek. Zij verheugt zich in haar nieuwe groei en bloei, vooral onder jongeren. Bij tal van internationale conflicten speelt het uitgebreide netwerk van de kerk een belangrijke rol op de achtergrond.

Vaag en moralistisch

De kerk bepleit rust en wijsheid, spreekt het populisme tegen, en heeft zich vorige week nadrukkelijk tegen de avonturen van Donald Trump uitgesproken. De boodschap van moraal, fatsoen en stabiliteit vallen bij Leo XIV en Bontenbal tamelijk precies samen. Sterker nog: met zijn woorden voegt Bontenbal zich in de retoriek van een wereldmacht, en kan hij zijn eigen gezag versterken door nadrukkelijk te verwijzen naar de overeenkomsten tussen zijn woorden en die van de paus.

Weinig concreet zijn die woorden en die retoriek. Zij vormen niet meer (en niet minder, zullen Leo XIV en Bontenbal zeggen) dan een moreel appèl. De taal die Bontenbals ‘katholieke hart’ kiest is vaag en ‘oecumenisch’ en staat ver af van de stoere, geprononceerde taal van de hervormden en gereformeerden uit het verleden. Dat zegt, denk ik, iets over de koers van het CDA onder Bontenbal: het is zacht, moralistisch, vermijdt de uitersten en nestelt zich behaaglijk in het midden, zonder al te streng te zijn op ethische thema’s waarop de partij zich in het verleden onderscheidde.

Van onderop of van bovenaf

Moralisme en étatisme plegen nog wel eens hand in hand te gaan, en dat is ook hier het geval. Want er is een essentieel verschil tussen de protestantse visie op de relatie tussen politiek en samenleving en de katholieke visie daarop. In de protestantse visie heeft men het over ‘soevereiniteit in eigen kring’, in de katholieke kerk over de katholiek-sociale leer.

Beide benadrukken dat er meer is tussen individu en staat: het beroemde maatschappelijk middenveld (de civil society). Wat van onderop kan worden georganiseerd, vanuit de bevolking of bevolkingsgroepen zelf, moet daar blijven, en niet door hogere instanties worden overgenomen. In de protestantse doctrine is het zo dat het oplossen van problemen van onderop begint, en als dan blijkt dat het op dat niveau niet lukt, dan komen hogere instanties aan de orde. Bij de katholieke leer is het het hoogste orgaan (de staat) dat bij voorbaat vaststelt welke taken op welk niveau worden geregeld. Precies andersom dus.

Graag ook wat steviger protestantse noties

Dat dit meer dan een theoretische discussie is, blijkt misschien wel uit de huidige discussie over de uitvoering van de Spreidingswet. Een protestant zal zeggen dat er lokaal veel verzet tegen de bouw van AZC’s is, en de bezwaren van de bevolking serieus nemen en van doorslaggevend belang achten. In de katholieke leer is het eerder de overheid die bepaalt dat een wet die centraal is aangenomen, door de hoogste overheid aan lagere overheden kan worden opgelegd en dat de naleving met sancties kan worden afgedwongen. En dat laatste is precies wat Bart van den Brink, onze (protestantse!) minister van Asiel, doet.

We gunnen de leider van het CDA zijn ‘katholieke hart’, maar laat dat niet betekenen dat zijn oecumenische vaagtaal en centralistische dwang niet door wat steviger protestantse noties worden gecorrigeerd.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Henri Bontenbal wordt misschien wel katholiek. Dat moet hij natuurlijk zelf weten. Maar wat zegt dat over zijn partijleiderschap en over zijn partij? verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie ooit sympathie voor het CDA heeft gehad, en decennialang op hoop tegen hoop heeft gedacht dat het CDA zich zou hervinden en herpakken, kan inmiddels haast niet anders dan teleurgesteld afhaken.

Die pogingen tot dat zich hervinden en herpakken (steevast aangeduid als ‘herbronning’) begonnen in 1994, toen Ruud Lubbers wat onhandig van het politieke toneel verdween en zijn partij twintig van de 54 zetels verloor. Twee paarse kabinetten van PvdA, VVD en D66 traden aan onder premier Kok (1994-2002), en het CDA wilde zich als een anti-paarse partij profileren. Nu gaan de christendemocraten met twee van de drie paarse partijen een centrum-links minderheidskabinet vormen dat vooral bij de derde paarse partij voor meerderheden moet gaan leuren.

Politiek-theoretische ongeletterdheid

Inhoudelijk kwam het anti-paarse profiel nauwelijks van de grond. De integere en hard werkende Enneüs Heerma, die – tot de hilariteit van alles wat paars was – voor een minister voor Gezinszaken had gepleit, werd vanwege een ‘gebrek aan charisma’ aan de kant gezet (1997) en vervangen door Jaap de Hoop Scheffer. Het verschil tussen paars en het CDA werd mij destijds op het strand van Curaçao duidelijk, tijdens een fractievoorzittersreisje. Om iedereen van zijn progressiviteit te overtuigen installeerde Jacques Wallage (fractievoorzitter van de PvdA) zich in Adamskostuum op zijn handdoekje; Heerma haalde ondertussen in de lobby van het hotel de fax op waarmee zijn echtgenote hem de kruiswoordpuzzel uit Trouw had doen toekomen.

Voor Jaap de Hoop Scheffer was het christendemocratische verhaal een niet-verinnerlijkt en van buiten geleerd lesje. Dat kwam hem eens duur te staan tijdens algemene beschouwingen, toen Jan Marijnissen (SP) hem vroeg wat hij nu toch bedoelde met die relatie tussen ziekenhuizen en het maatschappelijk middenveld. De Hoop Scheffer bleek geen idee te hebben. Op het gebied van politiek-theoretische ongeletterdheid heeft hij pas een evenknie in zijn verre opvolger Wopke Hoekstra gevonden.

Zijn opvolger Jan Peter Balkenende was de belichaming van het christendemocratische gedachtegoed en bovendien een koppige Zeeuw die zijn imago als de vader van Harry Potter tot een handelsmerk maakte. Wij vergeten snel, maar het is goed om ons het CDA-profiel uit de Balkenende-jaren te herinneren, juist vanwege het contrast met het huidige CDA.

Balkenende won in 2002 de verkiezingen (kort na de moord op Pim Fortuyn) omdat hij de multiculturele samenleving als onwenselijk had getypeerd en zich niet tegen Fortuyn had afgezet. Zijn alternatief voor de paarse jaren bestond in een ‘verantwoordelijke samenleving’ met ‘waarden en normen’. Dat betekende concreet dat hij af wilde van het paarse étatisme, van de alom tegenwoordige, alles bedisselende overheid, en ook niet alles aan de krachten van de markt wilde overgeven. Burgers zelf moesten weer initiatieven nemen en daartoe de vrijheid krijgen.

Toen CDA en PvdA na de verkiezingen van 2003 tot elkaar veroordeeld leken, voorkwam Balkenende’s CDA een regering over links door harde bezuinigingen op de verzorgingsstaat te eisen. Zijn vierde kabinet verdedigde de inval in Irak, omdat Sadam Hoessein een wrede dictator was die moest worden gestopt, ook al was het volkenrechtelijk mandaat voor de oorlog juridisch wat wiebelig onderbouwd. En dat kabinet viel uiteindelijk omdat het CDA de missie in Afghanistan (Uruzgan) wilde voortzetten, terwijl dat voor de PvdA onbespreekbaar was. Dat CDA van Balkenende was achteraf zo slecht nog niet.

Aan de leiband

Het CDA van Bontenbal heeft zich losgezongen van het katholieke zuiden (verloren aan de PVV) en van de regio (de boeren). Het is urbaan geworden, stads, met een toon, een vocabulaire en een lichaamstaal die een breuk is met de christendemocratische rompstand uit vroeger jaren. Vroeger herbergde de fractie altijd een Veluwse boer, maar die is al lang niet meer gesignaleerd. Eddy Bilder was de laatste vertegenwoordiger van dit deel van de achterban. In 2010 zegde hij Den Haag teleurgesteld vaarwel, om burgemeester van Zwartewaterland te worden.

In de discussie over het platteland kiest het CDA nu unverfroren voor de irrealistische stikstofnormen. Dat wordt straks de eerste proeve omdat een meerderheid voor de stikstofplannen bij GroenLinks-PvdA moet worden gezocht. Het klimaatverhaal van D66 heeft de partij meer geïnternaliseerd dan De Hoop Scheffer ooit het christendemocratische verhaal. Een gezond patriottisme (denk even terug aan nationale vlag en Wilhelmus, gepropageerd door Van Haersma Buma) is ingeruild voor een vanzelfsprekende eurofilie.

Met betrekking tot asiel heeft het CDA zich geschaard in het kamp van degenen die niet tot drastische maatregelen durven over te gaan, maar geduldig wachten op het Europese Migratie- en Asielpact dat deze zomer van kracht moet worden. In (medisch-)ethische zaken heeft het de concessie gedaan om niet voor de nieuwe embryowet te gaan liggen en steun uit te spreken voor een hernieuwde indiening van de Transgenderwet. En zelfs op het gebeid van de vrijheid van onderwijs, het onderwerp waarvoor de christendemocratie ooit is opgericht, is de partij aan de leiband van D66 gaan lopen. Er komt vast geen voorstel om artikel 23 van de Grondwet te schrappen of te herschrijven, maar wel aanvullende wetgeving die de vrijheid zal insnoeren, onder het mom van de veiligheid van homoseksuelen op religieuze scholen.

De aap kwam uit de mouw toen Dilan Yeşilgöz in Buitenhof onthulde dat niet alleen D66 maar ook het CDA de toetreding van JA21 tot het kabinet had geblokkeerd. VVD en JA21 samen hadden het regeerakkoordje van CDA en D66 nog naar rechts kunnen trekken, en dat was blijkbaar niet de bedoeling. Dat ook het CDA voor een optie kiest waarbij het centrum-linkse minderheidskabinet in Tweede en vooral ook in Eerste Kamer met de bedelnap langs moet bij GroenLinks-PvdA, is onthutsend in de opzichtig geëtaleerde karakterloosheid. Zoals Syp Wynia deze week in een podcast zei, hebben D66 en CDA de rechtse kiezer gepaaid om de rechtse stem voor links beleid te misbruiken.

De Groningse historicus Ernst Kossmann, een meester van de ironie, heeft eens geschreven dat alle politieke partijen graag een vleiend beeld van zichzelf in stand houden: ze zijn als een tank die de loop van links naar rechts laat zwenken maar zich toch door alle modder heen met een vaste koers een rechte weg vooruit baant. Ondertussen veranderen zij natuurlijk wel, in pragmatisch geschipper met de werkelijkheid, en wel zozeer dat het label een inhoud gaat dekken die in volstrekte tegenspraak is met alles waar de partij oorspronkelijk voor is opgericht en voor heeft gestaan.

Relativistisch, seculier en pragmatisch

Die ontwikkeling heeft zich ook bij het CDA voltrokken. Van een anti-paarse, anti-D66-partij is het zelf een soort D66 geworden: even relativistisch, even seculier, even pragmatisch. Als absolute tegenvoeter van paars rondom de eeuwwende is de partij getransformeerd in een partij die ongegeneerd met paars gaat regeren.

Dat kan nooit de beoogde uitkomst zijn geweest van de ‘herbronning’ die dertig jaar geleden werd ingezet. Het is een ontwikkeling, zo moeten we vaststellen, die niet minder is dan verraad aan het christendemocratische gedachtengoed en aan de conservatieve kiezer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Henri Bontenbal verraadt het CDA en de conservatieve kiezer verscheen eerst op Wynia's Week.

Klopte het, wat Bontenbal zei en onderscheidt zijn partij zich inderdaad als het gaat om het agenderen van christenvervolging? Eerst maar eens wat feiten over het fenomeen zélf.

Overwegend islamitische landen

Wereldwijd hebben meer dan 380 miljoen christenen te maken met zware vervolging of discriminatie vanwege hun geloof. Bij geen enkele andere religie zijn die cijfers zo hoog. Eén op de zeven christenen kan zijn geloof niet in vrijheid beleven.

Bovenaan de jaarlijkse ‘ranglijst christenvervolging’ van de internationale organisatie Open Doors staat meestal communistisch Noord-Korea, waar het praktiseren van het christelijk geloof illegaal is gemaakt. Noord-Koreaanse christenen riskeren deportatie naar werkkampen of zelfs executie.

In 2009 signaleerde Open Doors dat de vervolging van christenen in moslimlanden toeneemt. Voor het eerst verschenen zes islamitische landen in de top tien van de ranglijst christenvervolging. In de meest recente lijst zijn, na Noord-Korea, topposities weggelegd voor achtereenvolgens Somalië, Jemen, Libië, Soedan, Eritrea, Nigeria, Pakistan, Iran en Afghanistan. Opnieuw overwegend islamitische landen.

De partij die in de Tweede Kamer het vaakst moties indient om christenvervolging aan de kaak te stellen, is niet het CDA, maar de SGP. Vorige maand nog kwam fractievoorzitter Chris Stoffer samen met zijn collega Mirjam Bikker van de ChristenUnie met een motie die opriep om christenvervolging tot een vast gespreksonderwerp te maken in diplomatieke contacten met de landen die op de Open Doors-ranglijst staan.

Ook in het nieuwe SGP-verkiezingsprogramma wordt uitgebreid aandacht besteed aan christenvervolging. ‘Binnen de VN dient Nederland bij de toetsing op mensenrechten uitdrukkelijker aandacht te vragen voor geloofsvervolging. Christenvervolging verdient een vaste plek op de agenda van de Mensenrechtenraad van de VN,’ zo lezen we. En: ‘Christelijke asielzoekers in het Midden-Oosten en Afrika mijden vaak opvangkampen in de regio omdat ze daar opnieuw bedreigd worden. Nederland dient zich voor deze kwetsbare groep mensen in te spannen, onder andere door een hen veilige opvang te bieden.’

Stevige teksten

Onder het opschrift ‘Bestrijd christenvervolging’ bevat ook het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie stevige teksten. ‘We doen niet mee aan en vaardigen geen kabinetsleden af naar sport- en cultuurevenementen in landen waar vrijheid van religie en levensovertuiging ernstig onder druk staat. Er vinden in beginsel geen staatsbezoeken plaats aan landen met christenvervolging. Er komt een permanent mandaat voor de speciaal gezant voor godsdienstvrijheid in Nederland en de EU.’

Het CDA-programma is daarentegen heel summier: ‘Wij bouwen door aan een internationale coalitie tegen geloofsvervolging,’ zo heet het. ‘Christenen vormen wereldwijd de meest vervolgde groep gelovigen. Het beschermen van mensenrechten, zoals geloofsvrijheid, vrijheid van meningsuiting en gelijke rechten voor vrouwen en LHBTQIA+’ers, moet prioriteit blijven.’

Eveneens opvallend: SGP en ChristenUnie besteden ook op hun websites aparte aandacht aan christenvervolging, het CDA niet.  

Bontenbal heeft gelijk: de mediabelangstelling voor het thema christenvervolging is beperkt. Maar dat geldt – zie boven – ook voor de aandacht die het CDA aan het onderwerp geeft. Hoe zou dat komen?

Het antwoord laat zich raden. Wie christenvervolging aan de kaak stelt, loopt onvermijdelijk aan tegen het feit dat de voor christenen meest gevaarlijke landen islamitisch zijn, en shariawetgeving hebben. Dat maakt het voor veel media en politici een onprettig onderwerp. Het gekoesterde clichébeeld is immers dat moslims slachtoffers zijn – van kolonialisme, racisme en ‘islamofobie’ – en geen daders. Kritiek op islamitische regimes kan bovendien zomaar ‘ontaarden’ in kritiek op de islam en in eigen land leiden tot ‘polarisatie’ en ongewenste stemmenwinst voor ‘populisten’. Nog afgezien van het feit dat veel progressieve christenen en kerkleiders de islam beschouwen als een verwante godsdienst met een identieke kernboodschap.  

De C in het CDA

Dat idee is pikant genoeg ook springlevend bij het CDA. ‘De C in het CDA staat voor waarden zoals ik die herken en beleef vanuit mijn geloof als moslim: verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en oog voor elkaar,’ meldt bijvoorbeeld Tweede Kamerkandidaat Yusuf Tuncer op de website van de partij. ‘In het CDA komen deze waarden samen en krijgen ze betekenis in beleid en politiek.’

Jack van Gelder kortom was wel degelijk iets op het spoor.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Is christenvervolging écht een grote zorg van het CDA van Henri Bontenbal?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Toen dit voorjaar Jan Terlouw overleed, werd hij terecht herdacht als de man die een halve eeuw geleden D66 reanimeerde.

De domineeszoon met Veluwse roots volgde in 1973 partijboegbeeld Hans van Mierlo op als fractievoorzitter. D66 zat op dood spoor. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1974 haalde de partij nog slechts 0,98 procent van de stemmen en op een partijcongres later dat jaar bleek meer dan de helft van de aanwezigen – maar net niet de statutair vereiste twee derde meerderheid – voorstander van opheffing van D66. Toen 1974 op zijn einde liep, stonden de spullen uit het voormalige partijbureau opgeslagen in het huis van de vicevoorzitter en waren er nog slechts 350 betalende leden.

Ideale schoonzoon

Niet lang daarna begon D66 aan ‘de grootste comeback sinds Lazarus’, zoals de Haagse Post later schreef. In nauwe samenwerking met mannetjesmaker Ernst Bakker ging Terlouw zich profileren als ‘het redelijk alternatief’, in het bijzonder voor progressieve kiezers die waren uitgekeken op het dogmatische gedram van PvdA-voorman Joop den Uyl. De D66-leider was anders: moderner, jonger en als het ging om taalgebruik en omgangsvormen een uitgesproken vriendelijke en keurige man. Dat Terlouw in zijn vrije tijd ook nog eens succesvolle kinderboeken schreef (Koning van Katoren, Oorlogswinter), maakte het plaatje van de ideale schoonzoon compleet. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 kwam de beloning: zeventien zetels voor D66, een spectaculair succes.

Snel daarna ging het mis. Terlouw liet D66 meedoen aan een coalitiekabinet van CDA en PvdA, hoewel die met hun 92 zetels helemaal geen derde partij nodig hadden voor een meerderheid. In het kabinet namen ook de gezworen vijanden Dries van Agt (premier) en Joop den Uyl (eerste vicepremier) zitting, terwijl D66 werd afgescheept met ministersposten waarop de democraten zich lastig konden profileren.

Het kabinet werd een van de grootste calamiteiten uit onze parlementaire geschiedenis. Slechts acht maanden bleef de regeringsploeg op de been en bij de vervroegde Kamerverkiezingen die volgden, kreeg D66 in 1982 een ongenadig pak slaag: elf zetels verlies, op dat moment de grootste verkiezingsnederlaag uit onze parlementaire geschiedenis. Gedesillusioneerd pakte Terlouw zijn biezen. In de jaren negentig werd hij nog commissaris van de koningin in Gelderland en senator.

Terlouw liet heel pregnant het electorale belang én het electorale risico zien van de factor fatsoen. Maar weinig kiezers waren bij machte om een standpunt van de D66-aanvoerder te noemen. Zijn populariteit had Terlouw primair te danken aan zijn houding, lees: zijn zorgvuldig gecultiveerde imago van Mr. Nice Guy. Toen vervolgens bleek dat hij op het regeringspluche niets voor elkaar kreeg, keerden de kiezers hem massaal de rug toe.

‘Fatsoen moet je doen’

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 meldde zich opnieuw een uitgesproken fatsoenlijke kandidaat: Jan Peter Balkenende, bekend van ‘fatsoen moet je doen’. De legendarisch geworden quote stond in 2001 in het kerstnummer van HP/De Tijd, boven een groot portret van de nieuwe partijleider van het CDA. Geholpen door zijn calvinistische uitstraling werd Balkenende de held van kiezers die na de Fortuyn-revolte verlangden naar rust en stabiliteit. Het ver weggezakte CDA boekte veertien zetels winst en ging na acht jaar Paars op het Binnenhof weer aan de touwtjes trekken.

Balkenende bleef op het regeringspluche langer overeind dan Terlouw. Maar toen in 2010 voor de derde keer een naar hem genoemd kabinet de eindstreep niet haalde, rekenden de kiezers snoeihard met hem af: twintig zetels verlies.

De fatsoenskandidaat bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 heette Pieter Omtzigt. Opnieuw ging het om een politicus die het niet in de eerste plaats moest hebben van zijn programmapunten – iets met ‘beter bestuur’ – maar van zijn veronderstelde karaktereigenschappen. In het geval van ‘Sint Pieter’ Omtzigt: eerlijkheid en oprechtheid, precies wat de kiezers na dertien jaar Mark (‘daar heb ik geen actieve herinnering aan’) Rutte waren gaan missen.

Het leverde NSC twintig zetels op. Maar toen de partij van Omtzigt vervolgens ging regeren, bleef daar in de peilingen niets van over. Vervolgens stapten de NSC-bewindslieden vorige week ook nog eens uit het demissionaire kabinet. ‘Beter bestuur’, maar dan als farce.

Retorische vraag

De fatsoenskandidaat bij de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober heet Henri Bontenbal. Het is weer het bekende recept: slechts weinig kiezers kunnen een concreet standpunt van de CDA-leider noemen, maar zijn imago als ideale schoonzoon annex Mr. Nice Guy staat als een huis, ondersteund door gereformeerde looks waar zelfs Balkenende in zijn gloriedagen niet aan kon tippen. ‘In een tijd van onrust en verharding staan wij op. Voor een fatsoenlijk land,’ meldt de website van het CDA.

Hoe het met de fatsoenlijke Henri Bontenbal afloopt zodra hij straks in vak K en misschien ook wel in het Catshuis belandt? Dat is gelet op het voorgaande bijna een retorische vraag.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Met alleen fatsoen redden politici het niet. Ook Mr. Nice Guy Henri Bontenbal gaat dat merken   verscheen eerst op Wynia's Week.

Verkiezingsprogramma’s en kandidatenlijsten, doorrekeningen en debatten op radio en tv: deze zaken zullen de komende twee maanden ons leven voor een deel beheersen. Gelardeerd met nieuws op het persoonlijke vlak: zoals over Diederik Boomsma die van NSC overstapt naar JA21 en over Stephan van Baarle, die onverwacht terugtreedt als lijsttrekker van DENK en waarschijnlijk zal worden opgenomen in een kliniek voor Gilles de la Tourette-patiënten. Veel is tijdens zo’n campagne voorspelbaar, ook het onvoorspelbare dat zich in de vorm van een onverwachte gamechanger zal aandienen en alle uitgespinde strategieën en tactieken naar de prullenbak zal verwijzen. Wordt dat dit jaar het lobbyschandaal rondom Frans Timmermans?

Te vroeg gepiekt

Enigszins voorspelbaar leek ook de waarschijnlijke verkiezingsuitslag. De PVV blijft het weliswaar goed doen in de peilingen, maar na de ervaringen met Geert Wilders in de afgelopen kabinetsperiode wil ook de VVD niet meer met hem regeren. Dat leek een nieuw rechts kabinet hoogst onwaarschijnlijk te maken, en er diende zich een tweestrijd tussen Dilan Yeşilgöz en Timmermans aan en een nieuw ‘midden’-kabinet. Totdat de dynamiek rondom de VVD van Yeşilgöz omsloeg en zich een nieuwe tweestrijd leek aan te dienen: tussen Timmermans en het CDA van Henri Bontenbal. Maar deze week werd duidelijk dat Bontenbal zo maar eens te vroeg kan hebben gepiekt – hetgeen al eerder was voorspeld – en daarmee liggen alle opties opnieuw open.

De teloorgang van Yeşilgöz als leider van de VVD leidt tot een vrije val in de peilingen. Na opzichtige aarzelingen kwam ze tot de conclusie dat regeren met de PVV ondenkbaar is geworden. Tegelijk benadrukte ze de afstand tot GroenLinks-PvdA, die zou worden gedomineerd door het ‘extreme links-radicale, activistische deel van de achterban van GroenLinks’. En toen beschuldigde ze een zekere Douwe Bob van antisemitisme, en moest ze met publieke en publiekelijk afgedwongen excuses diep door het stof. Met deze incidenten heeft zij haar eigen reputatie zo beschadigd dat het zetelverlies van de post-Rutte-VVD alleen maar verder doorzet. Van de 34 zetels die de VVD had, verloor Yeşilgöz er in 2023 al tien. En nu is de VVD naar een zetel of zestien gezakt. Dat gaat voor de verkiezingen van eind oktober niet meer goedkomen en zal ongetwijfeld leiden tot het vertrek van Yeşilgöz als partijleider.

Aanvankelijk een beetje in de schaduw van dit liberale drama was de nieuwe man van het CDA aan een stille maar gestage opkomt bezig. Bontenbal had het over fatsoen – als variant op de ‘waarden en normen’ waarmee Balkenende in 2002 electoraal wist te scoren -, etaleerde daarbij een ongekende morele zelfverheffing, en zweeg als het graf over de eigen CDA-plannen. Hij vond niks en steeg in de peilingen (van vijf zetels in de Kamer nu naar een zetel of 24 bij peil.nl). Tot hij deze week bij voetbaljournalist Jack van Gelder ineens tegen de lamp liep.

In een uitzending van De Oranjezomer (SBS6) verweet Van Gelder hem niet alleen zijn zwijgzaamheid over zo’n beetje alle relevante onderwerpen, maar stelde hij ook volkomen terecht vast dat het CDA onder Bontenbal behoedzaam maar onmiskenbaar naar links opschoof. In het debat over Israël is het CDA van koers veranderd, met een onverwacht pleidooi voor de erkenning van ‘Palestina’. Bontenbal bestaat het om GroenLinks-PvdA een ‘middenpartij’ te noemen – ondanks de motie-Piri (om maar wat te noemen) en de nieuwe plannen met de hypotheekrenteaftrek. En inzake het asielbeleid moet Nederland volgens het nieuwe CDA de EU-koers volgen en in het verlengde van een aanbeveling van een staatscommissie een jaarlijkse instroom van 70.000 immigranten accepteren.

Nieuwe afweging

Zo was het geen vooraanstaand lid van het politiek mediakartel maar een doorgewinterde sportverslaggever die het masker van Bontenbals gezicht wist weg te trekken. En de keuzes die Bontenbal blijkt te maken, kunnen vérstrekkende gevolgen voor de politieke verhoudingen hebben. De tweestrijd Timmermans-Bontenbal ontpopt zich tot een farce: een wedstrijdje tussen twee politici die na 29 oktober op elkaar zijn aangewezen om samen een links kabinet te vormen, met veel Europa, veel kritiek op Israël en een hoge instroom van asielzoekers.

Wie dat niet wil – het grote deel van weldenkend Nederland dat van de week in Jack van Gelder een stem kreeg – en nu gaat afzien van een stem op een Bontenbal die aanvankelijk zo sympathiek en netjes en rustig en redelijk leek, moet op rechts een nieuwe afweging maken.

Wilders verzekerde zich middels een als discriminerend ervaren cartoon van blijvende media-aandacht: verontwaardigde moslimclubs die Wilders voor de rechter willen krijgen zijn een groot geschenk in campagnetijd. Maar hij krijgt op de rechterflank flinke concurrentie van twee partijen die ook scherp op migratie zijn maar zich tegelijk presenteren als partijen die wel iets voor elkaar gaan krijgen en dus een vluchtheuvel voor de vele ontgoochelde PVV-kiezers willen zijn. De BBB van Caroline van der Plas presenteerde van de week een verkiezingsprogramma met een prominent en omvangrijk hoofdstuk over asiel. Geen permanente, maar hooguit tijdelijke verblijfsvergunningen, effectieve grenscontroles, opvang in de regio, geen nieuwe islamitische scholen, geen LHBTI-symboolpolitiek, geen ‘klimaatgekte’: met deze standpunten presenteert BBB zich als een nieuwe ‘sociaal-conservatieve’ LPF, die ‘doet wat ze zegt en zegt wat ze doet’.

JA21, de FvD-afsplitsing van Joost Eerdmans en Annabel Nanninga, deed goede zaken op de transfermarkt. Niet alleen Ingrid Coenradie (ex-PVV) staat hoog op de lijst, ook Diederik Boomsma (ex-asielwoordvoerder NSC) staat dat. De Amsterdammers Nanninga en Boomsma lijken mij wat koersvaster dan de Rotterdammers Eerdmans en Coenradie – maar de club heeft in de nieuwe verhoudingen zonder meer potentie.

Alternatief op rechts

BBB en JA21 zijn de partijen die zowel voor teleurgestelde PVV’ers als voor argwanend geworden CDA-kiezers een redelijk alternatief op rechts zullen blijken. En niet te vergeten voor een deel van de NSC-kiezers. De partij van Eddy van Hijum raakte niet alleen Diederik Boomsma kwijt, maar al eerder ook Agnes ‘pensioenen’ Joseph (naar BBB) en Aant Jelle Soepboer (Fryske Nasjonale Partij). De onverhoedse wederkeer van Nicolien van Vroonhoven lijkt mij de trend naar nul zetels niet te zullen keren.

Het CDA van Bontenbal gaat dat na de ontmaskering van deze week zeker voelen, en de roadmap naar een links kabinet van CDA en GroenLinks-PvdA lijkt daarmee gelukkig ineens een stuk minder zeker. Wat het alternatief gaat worden, wordt de komende weken duidelijk.

Correctie (17 augustus): in een eerdere versie van deze column was sprake van 70.000 asielzoekers. Correct is: 70.000 immigranten. Dat is hierboven aangepast.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Henri Bontenbal ontmaskerd – met grote electorale consequenties verscheen eerst op Wynia's Week.

Het betrof de Wet invoering tweestatussenstelsel en de Asielnoodmaatregelenwet, die met 95, respectievelijk 94 stemmen vóór – van de coalitiepartijen en klein rechts – werden aangenomen. Wat de laatstgenoemde wet betreft werden aarzelende Kamerleden van NSC en SGP over de streep getrokken door een toezegging van de minister dat er nog advies zou worden gevraagd aan de Raad van State over de kwestie van de strafbaarstelling van illegaal verblijf en hulp aan illegalen.

Al met al een bijna tweederdemeerderheid dus. Dat is, afgaande op de vele opiniepeilingen over asiel, in lijn met de opvattingen van een grote meerderheid van de kiezers. Democratie op zijn best. Applaus lijkt hier beter op zijn plaats dan een tirade à la Esther Ouwehand.

Misplaatste ophef

De ophef in de media en in het Kamerdebat over deze asielwetten is misplaatst. Soortgelijke wetgeving is in de ons omringende landen allang van kracht. Dit geldt ook voor de strafbaarstelling van illegaal verblijf en van hulp aan illegalen. Dat onderdeel werd door Geert Wilders, gebruikmakend van de afwezigheid van een aantal linkse Kamerleden, op de valreep aan de Asielnoodmaatregelenwet toegevoegd.

De strafbaarstelling van illegaal verblijf in ons omringende landen toont onderlinge verschillen, maar komt er kort samengevat in de praktijk op neer dat zaken doorgaans als administratieve/bestuursrechtelijke overtreding worden afgedaan. Ook als gevangenisstraf mogelijk is, zoals in Duitsland.

Anders ligt het wat betreft hulp aan illegalen. Als het gaat om humanitaire hulp (de spreekwoordelijke Heilsoldaat die een kop soep uitdeelt aan onder een brug verblijvende illegale vreemdelingen) worden betrokkenen overal met rust gelaten, ook als dergelijke hulp niet expliciet van strafbaarstelling is uitgesloten. Dat zal in Nederland niet anders gaan, en daar is geen extra advies van de Raad van State, zoals toegezegd in het Kamerdebat, voor nodig. Waar het gaat om hulp aan illegalen die is bedoeld om overheidsbeleid gericht op terugkeer naar het land van herkomst te saboteren, kent men daarentegen in omringende landen weinig clementie en zijn serieuze straffen wel aan de orde. Dat strekt Nederland ten voorbeeld.

Zoals gezegd zal, ondanks de strafbaarstelling van hulp aan illegalen, de humanitaire hulp buiten schot blijven. Alle opwinding erover is misplaatst. Dat CDA-fractievoorzitter Henri Bontenbal hier een nummer van maakte (‘totaal onbegaanbare weg’) is niet fraai, maar bij gebrek aan goede argumenten om tegen de wetsvoorstellen te stemmen, moet je als politicus toch wat. De strafbaarstelling fungeerde zo vooral als een stok om de hond te slaan.

Opwinding was er ook buiten de Tweede Kamer. Korpschef Janny Knol van de Nationale Politie ventileerde in een publieke verklaring scherpe kritiek, qua inhoud en procedure, op het amendement inzake de strafbaarstelling van illegaal verblijf. Zou de korpschef van mening zijn dat al die andere landen waar vergelijkbare wetgeving bestaat de verkeerde afslag hebben genomen?

Ook los daarvan is dit een bedenkelijke actie van de korpschef, een actie die past in een trend die we de laatste tijd wel vaker zien. Denk aan de ambtenaren van Buitenlandse Zaken, die op de stoep van het ministerie protesteerden tegen het beleid van hun minister, en aan de saboterende ambtenaren van toenmalig minister Faber, waarover straks meer. De regel is dat ambtenaren hebben uit te voeren wat de politiek van hen vraagt – en niet omgekeerd.

Zand in de machine

De Wet invoering tweestatussenstelsel is te beschouwen als reparatiewetgeving van de Vreemdelingenwet uit het jaar 2000 van toenmalig staatssecretaris Job Cohen (PvdA). In laatstgenoemde wet kregen degenen die geen persoonlijke vervolging te vrezen hadden dezelfde uitgebreide rechten als degenen voor wie dit wel gold. Omdat Nederland in dit opzicht een buitenbeentje was geworden in Europa, werd ons land zo extra aantrekkelijk als bestemming voor asielzoekers.

Dat toenmalig minister Faber erin is geslaagd om in een half jaar tijd met de uit het coalitieakkoord voortvloeiende wetgeving op de proppen te komen, en deze vervolgens (via haar opvolger) aangenomen te krijgen, is een prestatie van formaat. Dat zij niets presteerde, zoals de oppositie en de media keer op keer beweerden, is een mythe gebleken. Dit te meer daar zij heeft moeten opboksen tegen ambtenaren die er alles aan deden om ‘zand in de machine te strooien’, zoals Arnon Grunberg onthulde in Buitenhof.

Pyrrusoverwinning?

De Raad van State streeft er volgens de Volkskrant naar om ‘eind augustus, begin september’ met het gevraagde advies te komen over de strafbaarstelling van illegaal verblijf en hulp aan illegalen. De Eerste Kamer kan in dat geval meteen na het reces beginnen met de behandeling van de Asielnoodmaatregelenwet, waarvan de strafbaarstelling onderdeel is. Of dit wetsvoorstel en de Wet invoering tweestatussenstelsel het in de senaat gaan halen. is echter de vraag.

De coalitie had in de Eerste Kamer al geen meerderheid, zelfs als de onberekenbare VVD’ers niet buiten de boot zouden vallen en we de zetels van klein rechts (FvD, JA21 en SGP) meetellen. Inmiddels zijn nog twee leden van BBB uit de fractie gestapt, waarvan één is overgestapt naar D66. Als die twee zouden voorstemmen en ook 50plus over de streep kan worden getrokken, dan lukt het. De kans dat uit de CDA-fractie nog voorstemmers opstaan is gering.

Dat de Tweede Kamer de asielwetten met een grote meerderheid heeft aangenomen, zou zo bezien kunnen uitdraaien op een pyrrusoverwinning van de voorstanders. Echter, met die bijna tweederdemeerderheid is een politiek feit geschapen dat nog lang kan doorwerken. Om te beginnen kan het worden uitgebuit in de aanloop naar de verkiezingen voor de Tweede Kamer op 29 oktober. Partijen uit het kamp van de voorstemmers kunnen het dan bijvoorbeeld tegenstemmer Henri Bontenbal knap lastig maken, wetende dat diens potentiële kiezers in meerderheid voorstanders zijn van een strenger asielbeleid.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ondanks Henri Bontenbal een ruime Kamermeerderheid voor strengere asielwetten, dat is democratie op z’n best verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij het CDA zullen ze ongetwijfeld denken dat de partij op 29 oktober een fraai verkiezingsresultaat gaat boeken. Partijleider Henri Bontenbal denkt zelfs al na over het Torentje, zo heeft hij in enkele recente interviews laten doorschemeren. De grote electorale concurrenten – NSC en BBB – staan er beroerd voor, na het debacle van het experiment met een ‘extraparlementair kabinet’ met de PVV. Bij de vorige verkiezingen reduceerden zij het CDA tot een splinterfractie met vijf zetels. Nu staat het CDA ineens weer op een zetel of 20, terwijl de BBB minimaal gehalveerd wordt en NSC er nu van de 20 zetels nog maar één overhoudt.

Wat voor CDA is het CDA van Bontenbal?

Op de genade van een terugkeer hoeven zij niet te rekenen. Henri Bontenbal heeft herhaaldelijk gezegd dat hij het straks wil gaan doen met de mensen die zijn partij wél trouw zijn gebleven. Het grappige is dat Bontenbal zijn positie als Kamerlid juist aan die electorale concurrenten te danken heeft. Bij de verkiezingen van 2021 stond Bontenbal nog op een onverkiesbare plek. Maar omdat toenmalig partijgenoot Pieter Omtzigt overwerkt thuis zat, mocht Bontenbal hem tijdelijk vervangen. Vrij snel daarna werd Mona Keijzer uit het kabinet Rutte III ontslagen nadat ze zich publiekelijk had afgezet tegen het kabinetsbeleid. Ze gaf haar CDA-zetel op, Bontenbal kon weer terugkeren.

En nu de VVD de PVV heeft uitgesloten als regeringspartner, moet het wel heel gek lopen wil het CDA geen deel uitmaken van een nieuwe coalitie. Dat maakt de vraag urgent wat voor CDA het CDA van Bontenbal eigenlijk is.

In de vele interviews die hij sinds zijn aantreden als partijleider heeft gegeven, maakte Bontenbal het politieke steevast persoonlijk. Zo mag hij graag uitweiden over zijn eenvoudige komaf als jongen die opgroeide op Rotterdam-Zuid. Die jeugd was stevig gereformeerd: het gezin behoorde tot een ‘bevindelijk-gereformeerd’ kerkgenootschap en Henri bezocht een reformatorische middelbare school. Maar hij ontwikkelde zich tot een twijfelende gelovige, inmiddels lid van de grote PKN, en stapte politiek over van de wereld van SGP en ChristenUnie naar het CDA.

Maar dat persoonlijke is natuurlijk erg politiek. Bontenbal zet een beeld van zichzelf neer van een gewone Rotterdamse jongen, van eenvoudige komaf, als gelovig maar niet meer gereformeerd, en als iemand die uit ervaring iets weet van het harde leven en het omzien naar elkaar. Hij zoekt als politicus dus niet alle heil bij de staat, en vertrouwt ook de markt niet, maar is een man van de ‘gemeenschap’, het ‘maatschappelijk middenveld’.

Teksten voor een zaterdagmiddag

Dat begrip is een christendemocratisch cliché, tot op de draad versleten, maar wordt telkens weer van stal gehaald omdat het zo genoeglijk klinkt. Want wie wil dat nu niet: een land waarin mensen zich aan elkaar verbonden voelen, elkaar vertrouwen, en gezamenlijk de schouders onder problemen zetten? Maar als je dat allemaal zo mooi vindt, dan zou je toch iets moeten vinden van immigratie en multiculturalisme, van de woningnood, en van andere sociale kwesties die die saamhorigheid en dat vertrouwen bedreigen. Maar op een mening over al die onderwerpen die er momenteel toe doen, is Bontenbal nog nauwelijks betrapt.

Nadat hij zijn afkomst en persoonlijke ontwikkeling had uitgevent, heeft Bontenbal zich geposteerd als toeschouwer, bijna als een onthechte commentator van het politieke bedrijf. Hoofdschuddend keek hij toe hoe moeizaam het nieuwe kabinet tot stand kwam en zich verloor in amateurisme en geruzie. Verder vond hij niets maar wachtte af. En hij roerde vooral de trom van ‘fatsoen’ en het belang van ‘visie’. Fatsoen in de omgang met elkaar, en een visie op ‘waar we met Nederland naar toe willen’ – allemaal van die gemakkelijke teksten die je je op een zaterdagmiddag eigen kunt maken.

Nog een lange weg

Het doet een beetje denken aan het moment van Balkenende in 2002, na de dood van Fortuyn. Balkenende had het over ‘waarden en normen’ en zei voorzichtig dat een multiculturele samenleving iets was ‘wat we niet moesten willen’. Dat was toen genoeg voor een goed verkiezingsresultaat en het premierschap.

En ook nu vinden de mensen het eventjes mooi: een gewone jongen die oproept tot net gedrag. Maar de weg naar de verkiezingen is nog lang. De sympathie staat nu even bij Bontenbal geparkeerd, maar kan zo weer verdwijnen.

Op een gegeven moment willen de mensen toch weten waar die gewone, nette jongen nou eigenlijk precies voor staat. Bontenbal heeft tot nu toe wel een verhaaltje van een gemoedelijke sfeer en zachte sentimenten, maar geen standpunten. Daar zal wel over nagedacht zijn: zo lang mogelijk een man zonder eigenschappen blijven zodat zoveel mogelijk mensen je op z’n minst het voordeel van de twijfel gunnen.

Maar straks moet Bontenbal toch echt iets gaan vinden – in het gevecht met de linkse lijstverbinding van GL-PvdA, met een partij die geen partij maar een pr-machine is (de VVD) en met een PVV die op dit moment nog altijd de proteststem tegen bureaucratische politiek weet te mobiliseren.

Welke richting de christendemocratische bal oprolt, valt zo ongeveer wel te voorspellen. Met hun gereformeerde verleden representeren Bontenbal en zijn maatje Derk Boswijk (ook een ex-refo) de bloedgroep binnen het CDA die met de ARP is binnengebracht. Dat smaldeel staat vooral voor morele verongelijktheid, linksigheid op cultureel en sociaal gebied (want die inclusiviteit zou Bijbels zijn), en de droom om Gods plannen hier op aarde te realiseren. Een Bontenbal-CDA wordt integraal onderdeel van de linkse kerk, en die zit al zo vol.

Bontenbal versus Boomsma

Daartegenover staan de katholieke en christelijk-historische bloedgroepen binnen het CDA. De ARP is de club van de moraal en de hoge verwachtingen, KVP en CHU van realisme en bescheiden verwachtingen. NSC-Kamerlid Diederik Boomsma doet dezer dagen een manmoedige poging zoveel mogelijk mensen die met die twee bloedgroepen sympathiseren, onder de verlaten banier van NSC te verenigen. En wie weet waar dat toe leidt.

Het CDA heeft een verhaaltje en geen standpunten, het NSC veel standpunten zonder een verbindend verhaal, maar wil dat verhaal nu gaan schrijven. Het kunnen zo maar mooie debatten worden tussen die twee – al zal Bontenbal ze ongetwijfeld zoveel mogelijk uit de weg gaan.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Een Bontenbal-CDA wordt integraal onderdeel van de linkse kerk, en die zit al vol verscheen eerst op Wynia's Week.

Recente peilingen duiden op verschuivingen in de kiezersgunst. De PVV zakt richting of zelfs onder de 30 zetels, GL-PvdA en VVD stijgen juist richting datzelfde aantal. En terwijl BBB en NSC wegzakken naar twee of drie zetels, stijgt het CDA aanzienlijk: van nu vijf naar zo’n achttien zetels.

Diepe opluchting

Dat wekt bij velen de verwachting dat we na de volgende verkiezingen gewoon weer een ‘midden’-kabinet krijgen, met in ieder geval de VVD en GL-PvdA en zeker ook het CDA als onmisbare partner. Onder politici en hun watchers klinkt zelfs een toon van diepe opluchting: dankzij de recente internationale ontwikkelingen komt straks gewoon weer het ‘redelijke midden’ aan de macht en dat gaat in harmonie alle problemen voor ons oplossen.

Van deze eigenschapsloze verklontering in het midden zal in ieder geval het CDA dus deel uitmaken. Dat roept de vraag op naar de staat van de christendemocratie, waarvan de leider, Henri Bontenbal, wordt gevierd als een nieuwe ster aan het politieke firmament.

Bontenbal presenteerde zichzelf aanvankelijk als een uiterst bescheiden man. Zijn partij had tien zetels verloren en stond overal buiten. Hij, als ‘new kid on the block’, moest intern afrekenen met de erfenis van zijn voorgangers, Sybrand Buma en Wopke Hoekstra. Buma had geprobeerd het CDA meer op rechts te positioneren, Hoekstra was eigenlijk een VVD’er die op geen enkele manier aan iets uit de christendemocratische traditie herinnerde. Bontenbal stond dus voor de opgave niet alleen zelf enige bekendheid te verwerven maar ook een eigen verhaal te vertellen, het CDA-verhaal weer op te poetsen.

Hoe dat verhaal er volgens hem uitziet, is de afgelopen anderhalf jaar overduidelijk geworden. Toen kiezers die hun vertrouwen aan BBB, NSC en PVV hadden gegeven, teleurgesteld begonnen af te haken bij het gebrek aan daadkracht van het nieuwe kabinet, en Bontenbal in de peilingen begon te stijgen, steeg zijn zelfvertrouwen navenant en begon hij zich scherper uit te spreken tegen ‘het populisme’. En wat vooral opviel, is dat hij nog altijd probeert iets van zijn oorspronkelijke bescheidenheid te cultiveren, maar niet in moreel opzicht: hij neemt de ander graag de maat.

Antwoord op populisme

Dat bleek deze week bijvoorbeeld in het debat met minister Faber over lintjesgate. Terwijl de kwestie van de ‘eenheid van kabinetsbeleid’ voor de meeste woordvoerders centraal leek te staan, trok Bontenbal meer dan alle anderen bij elkaar de morele kaart. Faber had alle fatsoensnormen overschreden. Ze wordt voortgedreven door gevoelens van ‘rancune en wraak’ in plaats van het algemeen belang te dienen. Ook minister-president Schoof betrok hij in zijn moralistische boutade: die had immers beloofd het gedrag en de uitspraken van zijn ministers te ‘normeren’, maar daar kwam weinig van terecht. Hij zou nu excuses van Faber moeten eisen en de belofte dat zij alsnog voor die lintjes zou tekenen.

In de dinerpauze van dit debat spoedde Bontenbal zich naar Sociëteit De Witte aan het Plein. Hij mocht daar de Kerdijklezing geven, vernoemd naar de progressieve liberaal Arnold Kerdijk (1846-1905). Daarin gaf Bontenbal naar eigen zeggen zijn ‘antwoord op het populisme’. Populisten beloven teveel, en weten die beloften keer op keer niet waar te maken. Politici moeten bescheidener worden, geen al te grote verwachtingen wekken, weer wat ‘idealistischer’ worden en vooral: wellevender, fatsoenlijker. De ‘gemeenschapszin’ moet worden hersteld.

Reprise

Wat we hier zien is een opzichtige reprise van het verhaal waarmee Diederik Samsom (PvdA) in 2012 wist te scoren: het eerlijke verhaal, omdat kiezers best begrijpen dat alle problemen niet in één keer kunnen worden opgelost. En de lezing illustreert opnieuw zijn poging om het oude CDA-verhaal op te poetsen. De slogan van Balkenende (‘waarden en normen’) is herschreven tot het ideaal van het ‘fatsoen’, en het ‘maatschappelijk middenveld’ (de ‘civil society’) heet nu ‘gemeenschapszin’, ‘ademruimte’ voor de samenleving.

Het kan zo zijn dat veel kiezers dit pleidooi tegenover de chaos van het huidige kabinetsbeleid als een soort verademing ervaren. Maar het is nog maar de vraag hoe lang zo’n verhaal blijft overtuigen, zeker op het moment dat het moet worden geconcretiseerd.

Het voortdurend trekken van de fatsoenskaart is riskant. Dat bleek van de week tijdens een interruptiedebatje tussen Bontenbal en PVV-leider Wilders. Bontenbal verweet Wilders dat hij geen politiek op basis van ‘waarden en normen’ voorstond, maar een heel ‘cynische’ vorm van politiek bedreef en daarmee was wat hem betreft aangetoond dat het ‘morele kompas’ van Wilders niet goed stond afgesteld. Wilders beet gelijk terug door Bontenbal de oude CDA-politiek van de morele arrogantie te verwijten. ‘En dat accepteer ik niet. Ik ben niet minder of meer dan u.’

De pogingen van Bontenbal om het oude CDA-verhaal te herijken, op te frissen of hoe het maar wordt genoemd, blijft bovendien tot nog toe steken in oeverloze vaagpraat over dat maatschappelijk middenveld. Een poging dat idee uit te leggen deed Bontenbal in een essay dat hij september vorig jaar in Vrij Nederland publiceerde.

Ademruimte

Er moet ‘moreel besef’ zijn, zo schreef hij daar, want dan is er ook het besef dat ‘we’ de dingen ‘samen moeten doen’, en dan voorkomen we politieke polarisatie en ongelijkheid. En omgekeerd: als we de huidige polarisatie en ongelijkheid willen doorbreken, moeten we ‘ons realiseren dat we verantwoordelijkheid dragen om voor andere mensen te zorgen’.

Hoe ontstaat dat besef? Bontenbal rept dan van de ‘gemeenschapsversterkende rol van de overheid’. Den Haag moet niet alleen investeren in bibliotheken, openbaar vervoer en buurthuizen, maar de mensen vooral ook aanspreken op hun eigen verantwoordelijkheden. De overheid moet meer ruimte (ademruimte!) laten aan de samenleving, want dan gaat er als vanzelf, vanuit de kracht die er in de samenleving schuilt, weer van alles bloeien. In zo’n ‘verantwoordelijke samenleving’ kan er weer een gemeenschappelijke zoektocht naar het goede leven komen en denken we weer vanuit de langere termijn in plaats van vanuit de volgende verkiezingsdatum.

Dat essay was dus meer een lief en vroom betoog dan een politiek statement. Allereerst omdat het uitblinkt in vaagtaal. Een ‘verantwoordelijke samenleving’: waarvoor verantwoordelijk? En gaat een land van 18 miljoen individuen een ‘gezamenlijke zoektocht’ ondernemen, vanuit een vermeende ‘hunkering naar een land waar mensen zich om elkaar bekommeren’?

Als Bontenbal de winst in de peilingen nu straks bij de verkiezingen wil verzilveren, moet het allemaal veel concreter. Politici die ruimte laten aan de samenleving? Waar dan precies, op welke terreinen, en hoe dan? De laatste CDA’er die ik zich in deze taal heb horen uitdrukken, was Jaap de Hoop Scheffer, bij de algemene beschouwingen van 1997 (zijn eerste jaar als politiek leider). Kijk nog eens naar de interrupties van Jan Marijnissen (SP) tijdens dat debat, en realiseer je hoe hard dit soort vaagheid wordt afgestraft.

Tocqueville

Balkenende geloofde ook dat een samenleving als vanzelf de taken zou oppakken die een overheid afstoot. Het is de gedachte achter de participatiesamenleving. Het is zo goed als zeker een illusie. Een van de belangrijkste vaders van het christendemocratische denken, Alexis de Tocqueville (1805-1859) wist al dat individualisering ertoe leidt dat burgers hun verantwoordelijkheden steeds meer naar de overheid zullen delegeren. Dat veroorzaakt niet alleen vereenzaming en een verbrokkeling van de samenleving, maar ook een ongekende lethargie. Het eindigt namelijk op het punt dat van de overheid wordt verwacht dat zij burgers ‘de moeite van het denken en de last van het leven’ bespaart (Democratie in Amerika II.4.6).

Hoe herstel je de moraal? Vanuit de politiek? Natuurlijk niet. Maar wat kan de politiek dan wel? Bontenbal moet op dit punt snel concreter worden, anders eindigt hij als zijn voorgangers.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Vaagpraat en vrome preekjes gaan CDA niet redden verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Er zijn te veel liberalen,’ verzuchtte Henri Bontenbal onlangs in HP/De Tijd. De CDA-leider verweet de VVD ‘doorgeschoten individualisme’ en nam liberalen kwalijk dat zij mensen slechts zien als ‘rationele consumenten’: ‘Hun mensbeeld maakt de samenleving er niet fraaier op, want zij denken puur in termen van markt, met daarnaast wat individuele burgers.’

Nu is het prijzenswaardig dat een Nederlandse politicus in staat is om in dit soort abstracte termen naar een politieke tegenstander te kijken. Maar inhoudelijk zat Bontenbal fout.

Het past wel in een lange trend. Want wat er ook mis is in de wereld, de liberalen krijgen de schuld. Van links tot rechts, van christendemocraten tot populisten. Het helpt daarbij niet dat liberalen het onderling ook vaak oneens zijn. Daarom is het de hoogste tijd voor een poging tot verheldering van de liberale troebelen. Dat gaat in drie delen: dit deel gaat over het liberalisme als politieke filosofie, het tweede deel over liberale partijpolitiek in Nederland en de afsluiting beschouwt de status van de liberale internationale orde in de wereldpolitiek.

Steeds meer varianten

De Nederlandse bijdragen aan de ontwikkeling van het liberalisme zijn overigens klein en van lang geleden. De hoogtepunten liggen in de Gouden Eeuw en de eeuwen daarvoor, bijvoorbeeld op het vlak van de ontwikkeling van het kapitalisme en vroege uitingen van tolerantie en democratie – zie Jonathan Israels Radical Enlightenment (2001) – en delen van het werk van proto-liberale denkers als Erasmus, Spinoza, Hugo de Groot, Pieter de La Court en Bernard Mandeville. 

Dat er onduidelijkheid is over de betekenis van het liberalisme is niet vreemd. Daar hebben liberalen het namelijk zelf naar gemaakt. In de negentiende eeuw ontstonden er allerlei varianten op de achttiende-eeuwse basistheorie en dat is sindsdien zo doorgegaan. De liberale ideeëngeschiedenis omvat dan ook een duizelingwekkende hoeveelheid hele en halve varianten. De term liberalisme leent zich erg goed voor al dan niet zelf verzonnen voorvoegsels. Voorbeelden te over: rechts- versus links-liberalisme, conservatief versus progressief liberalisme, politiek en economisch liberalisme, hoog-liberalisme, ontplooiingsliberalisme, utilitaristisch liberalisme, en natuurlijk mag het vermaledijde neoliberalisme in dit rijtje niet ontbreken. Maar de zeggingskracht van al deze verzonnen ‘liberalismen’ is nihil, wegens gebrek aan inhoud en/of theoretische consistentie.     

Alvorens in te gaan op de werkelijke liberale verschillen, is het goed te benoemen wat liberalen bindt, op basis van een brede opsomming van politiek filosoof John Gray.

Ten eerste zijn alle liberalen individualistisch, oftewel voor liberalen is het individu het morele, economische en politieke ijkpunt. Niet het gezin, de klasse of de staat, of welke collectiviteit dan ook.

Ten tweede, hoewel niet hetzelfde, zijn alle individuen van gelijke morele waarde: er is geen natuurlijke bovengestelde klasse van leiders of iets dergelijks.

Ten derde, die gelijke morele waarde is universalistisch bedoeld, die mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan specifieke culturele, religieuze of historische verbanden of staatsvormen.

Tenslotte is het liberalisme melioristisch, oftewel liberalen geloven in de corrigeerbaarheid en verbeterbaarheid van alle sociale instituties en politieke arrangementen. Liberalen geloven dat deze ideeën het beste tot zijn recht komen via de bescherming van de individuele vrijheid, middels in ieder geval de klassieke mensenrechten, zoals vrijheid van meningsuiting, recht op eigendom, vrijheid van religie, onaantastbaarheid van het lichaam, enzovoorts. Bontenbal heeft dus gelijk dat liberalen de politieke vertegenwoordigers van het individualisme zijn, maar hij maakt daar wel een karikatuur van.

Drie liberale hoofdstromingen

De liberale verschillen ontstaan over de vraag naar de mate van vrijheid en de reikwijdte van de mensenrechten. Dat kan worden vertaald naar een van de hoofdvragen uit de politieke filosofie: wat is de rechtvaardige verhouding tussen staat en individu? Het liberalisme geeft daarop drie antwoorden: die rechtvaardiging is er niet of nauwelijks; die is er in grote mate; die is er in beperkte mate. De liberale hoofdstromingen die met deze antwoorden samenhangen zijn respectievelijk het libertarisme, het sociaal-liberalisme en het klassiek-liberalisme.  

Het klassiek-liberalisme gaat terug tot de achttiende eeuw. Hoewel het put uit oudere ideeën die soms teruggaan tot de Griekse Oudheid, is er pas vanaf de Schotse Verlichting een min of meer coherent politiek idee te ontwaren. Het etiket liberaal had het toen overigens nog niet, dat ontstond pas in de negentiende eeuw. Maar Adam Smith, samen met David Hume een klassiek-liberale oervader, schreef in The Wealth of Nations (1776) over ‘a system of natural liberty’. Dat was een situatie waarin ‘every man, as long as he does not violate the laws of justice, is left perfectly free to pursue his own interest in his own way’.

De belangrijkste basis voor het klassiek-liberalisme is het realistische mensbeeld, dus de inschatting van de invloed en mogelijkheden van lichaam en geest op het menselijk gedrag. Het realistische beeld behelst dat de mens wordt gezien als een sociaal wezen (dus geen egoïstische loner, zoals tegenstanders regelmatig stellen) dat gestuurd wordt door rede en emotie, waarbij de emotie uiteindelijk van doorslaggevende betekenis is. In de woorden van Hume: ‘Reason is and ought to be the slave of the passions’. De rede verheft ons boven andere soorten en is zeer belangrijk maar niet allesbepalend voor de verklaring van menselijk gedrag. De mens functioneert altijd in groepen, waarvan de individu met het gezin, de familie en de geboorteplaats of -streek normaal gesproken de sterkste band voelt. Dus de mens is in klassiek-liberale ogen niet alleen rationeel, laat staan dat deze vooral in termen van markt wordt bezien, zoals Bontenbal ten onrechte stelde.

De mens heeft natuurlijke rechten, onder meer op leven en op eigendom, die alleen met wederzijdse instemming kunnen worden vervreemd. Een rechtvaardige samenleving respecteert deze natuurlijke rechten, waaraan ook het geschreven recht ondergeschikt moet zijn. De rechtsstaat dient ter bescherming hiervan, vooral door intoming van staat en medeburger. Vrijheid is ‘negatief’: er is een individuele levenssfeer waarin niemand zich mag mengen zonder toestemming, zeker de staat niet, die moet die vrijheid juist garanderen. Maatschappelijk orde kan het beste op spontane wijze tot stand komen, met als bekendste voorbeeld de vrije markt. De staat heeft slechts te zorgen voor defensie en diplomatie, justitie en politie en een beperkte aantal publieke goederen, waaronder (lager) onderwijs en infrastructuur. In de twintigste eeuw, onder andere door de invloed van Friedrich Hayek, kwamen daar ook onder andere een sociaal vangnet en milieubescherming bij, zoals hij beschreef in The Constitution of Liberty (1960). Andere grote klassiek-liberale denkers zijn Ludwig von Mises, en de Nobelprijswinnaars Milton Friedman en James Buchanan.           

In de tweede helft van de negentiende eeuw, onder andere als reactie op de opkomst van het socialisme, ontstond het sociaal-liberalisme, dat zich zou ontwikkelen tot de meest dominante liberale stroming. Hierbij worden individu en samenleving als een organisch geheel gezien, waarbij ook wortels in het Duitse Romantische ideaal van Bildung (ontplooiing) zichtbaar zijn, onder meer in het werk van John Stuart Mill (1806-1873).

In het mensbeeld van de sociaal-liberalen overheerst de rede wél de emoties, en dat heeft onder andere tot gevolg dat zij een sterker geloof hebben in de scheppende en ordende kracht van de menselijke geest, met name via de staat. Kernideeën van het sociaal-liberalisme zijn sociale harmonie en maakbaarheid, natuurlijke rechten worden verworpen. Vrijheid wordt ‘positief ’gedefinieerd: de staat kan en moet de voorwaarden scheppen waaronder het individu tot bloei en ontwikkeling kan komen en daarmee waarlijk vrij kan zijn. Alleen zo kan sociale rechtvaardigheid worden gerealiseerd. Naast onderwijs gaat het bijvoorbeeld ook om de verzorgingsstaat, waarvoor inbreuk op onder andere het eigendomsrecht via belastingen en wetgeving is gerechtvaardigd.

Verbinding van individu en samenleving

Via de laat negentiende-eeuwse New Liberals en socialistische interpretaties van het werk van John Maynard Keynes werd deze lijn doorgetrokken, tot aan de explosie van sociaal-liberale politieke theorie (‘liberal’ in de Amerikaanse betekenis) toe, na de publicatie van John Rawls’ A Theory of Justice (1971). Dus weer in tegenstelling tot Bontenbal: sociaal-liberalen zien mensen weliswaar als rationeel, maar al vanuit hun oorsprong verbinden zij individu en samenleving.  

Ten onrechte wordt de qua invloed kleinste liberale hoofdstroming, het libertarisme, vaak genegeerd. Maar het biedt een serieus alternatief voor beide andere varianten. In het libertarisme wordt de individuele vrijheid op basis van het natuurrecht het meest strikt geïnterpreteerd. Ook hier een realistisch mensbeeld, hoewel het vertrouwen in de rede groter is dan bij de klassiek-liberalen.

Libertariërs nemen het recht op eigendom en het beginsel van vrijwilligheid als basis voor hun politieke denken. De staat heeft géén (anarcho-kapitalisme, met denkers als Murray Rothbard en Hans-Hermann Hoppe), of een minimale rol (het minarchisme van onder andere Ayn Rand). Beide varianten hechten sterk aan spontane orde en vrijwillige contractvorming, inclusief afspraken over geschilbeslechting. Het boek Anarchy, State and Utopia (1976) is waarschijnlijk het meeste bekende libertarische boek; het werd geschreven door Robert Nozick in reactie op zijn Harvard-collega Rawls. Tegenwoordig is de Argentijnse president Javier Milei de meest prominente libertariër.   

Exemplarische kritiek

Helaas wordt over het liberalisme ingewikkelder gedaan dan nodig is. De liberale verschillen gaan in de kern om inschattingen en voorkeuren voor verschillende vrijheidsgraden in de relatie tussen individu en staat, met het doel de individuele vrijheid op een rechtvaardige wijze te garanderen. Henri Bontenbal was in zijn interview exemplarisch voor de oppervlakkige en gemakzuchtige manier waarop liberalen kritiek krijgen, terwijl christendemocratie en liberalisme elkaar op veel onderdelen uitstekend kunnen vinden, ook in het denken. Maar er was zoals gewoonlijk weer geen liberaal te bekennen die hem inhoudelijk tegengas gaf.  

*Dr. Edwin van de Haar is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van ‘Bemind maar Onbekend, De Politieke Filosofie van het Liberalisme’ (2011) en ‘Degrees of Freedom. Liberal Political Philosophy and Ideology’ (2015). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De kritiek van Henri Bontenbal op het liberalisme is oppervlakkig en gemakzuchtig verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland staat niet bekend als een land van grote sprekers. Toch slagen onze premiers er altijd wel in om een paar woorden in ons collectieve geheugen te verankeren.

Ook Dries van Agt – premier tussen 1977 en 1982 – lukte dat. Zijn naam zal voor altijd verbonden blijven aan het door hem geïntroduceerde begrip ‘ethisch reveil’. In een brief aan de Roermondse bisschop Joannes Gijsen werd de uitdrukking in 1974 door Van Agt voor het eerst gebruikt, in de context van het snel groeiende aantal abortussen in Nederland: een maatschappelijke ‘herbezinning’ zou daar een einde aan moeten maken.

Ideologische veren

Van Ruud Lubbers – premier tussen 1982 en 1994 – is de beroemd geworden oneliner ‘Nederland is ziek’. Hij zei dat in 1990, bij de opening van het academisch jaar in Nijmegen, refererend aan het hoge ziekteverzuim en de grote aantallen arbeidsongeschikten, drop-outs en werklozen.

Wim Kok – premier tussen 1994 en 2002 – was de man die het ‘afschudden van ideologische veren’ een ‘bevrijdende ervaring’ noemde. Kok deed die befaamde uitspraak in 1995, toen hij de Dr. J.M. den Uyl-lezing mocht houden. Pas jaren later werd bekend dat de tekst van Koks lezing was geschreven door de Rotterdamse PvdA-burgemeester Bram Peper, die de frase over het afschudden van ideologische veren had geleend van zijn toenmalige echtgenote Neelie Kroes, tevens VVD-politica.

Bij Jan Peter Balkenende – premier tussen 2002 en 2010 – denken we meteen aan ‘fatsoen moet je doen’. De legendarisch geworden quote stond in 2001 in het kerstnummer van HP/De Tijd, boven een groot portret van de nieuwe partijleider van het CDA.

Dat Balkenende zeven maanden later premier zou worden, kon toen nog niemand bevroeden. Wel was meteen duidelijk dat ‘fatsoen’ en ‘Balkenende’ een geloofwaardige combinatie vormden. In zijn studententijd, bekende Balkenende aan HP/De Tijd, had hij wel eens aan bierestafettes meegedaan, en het werd dan ook wel eens laat – zo laat dat hij bij het verlaten van de sociëteit in kennelijke staat z’n ontbijt bij Albert Heijn kon halen. ‘Maar van ontaarding was geen sprake. We hadden gewoon plezier.’ Helemaal niemand betwijfelde dat.

Vijf zetels winst

Sinds Henri Bontenbal in augustus 2023 aantrad als de nieuwe partijleider van het CDA, is fatsoen weer helemaal terug als centraal christendemocratisch thema. Het CDA wil ‘een fatsoenlijk land’, zo luiden de openingswoorden op de homepage van de partij en Bontenbal twittert met grote regelmaat over ‘fatsoenlijke politiek’, ‘fatsoen in de Tweede Kamer’ en een ‘fatsoenlijk Europa’.

Anders dan bij Balkenende heeft het nog niet veel geholpen. Op 22 november 2023 boekte het CDA de op afstand slechtste uitslag uit de partijgeschiedenis: nog maar 5 Tweede Kamerzetels. Op 6 juni volgde de slechtste CDA-score ooit bij Europese verkiezingen: nog maar 3 zetels.

Of is er licht aan het eind van de tunnel? In de laatste peiling van EenVandaag staat het CDA op 10 Tweede Kamerzetels. ‘Een verdubbeling’, heet het in christendemocratische kring. Maar wat is 5 zetels winst wanneer NSC, de grootste concurrent van het CDA, maar liefst 17 zetels verliest en vergeleken met de peilingen van een jaar geleden zelfs 30 zetels heeft ingeleverd? Daar komt nog bij dat slechts 53 procent van de huidige CDA-aanhang volgens EenVandaag zeker is van zijn partijkeuze. Alleen bij de achterban van JA21 is dat percentage nóg lager.

Zou in Nederland aan fatsoen dan geen behoefte meer bestaan?

De kwestie is waarschijnlijk vooral dat het CDA, anders dan in 2001, over onvoldoende geloofwaardigheid beschikt om fatsoen – lees: deugdzaamheid, beschaafdheid en betamelijkheid – als credo te kunnen claimen. Zeker, Bontenbal maakt een minstens zo gereformeerde indruk als Balkenende. Maar veel kiezers zijn nog niet vergeten hoe Pieter Omtzigt door de CDA-top terzijde werd geschoven: nadat hij achter de christendemocratische schermen eerst was uitgemaakt voor ‘psychopaat’, ‘eikel’ en ‘teringhond’.

Geen toeval

Weinig fatsoenlijk waren ook de tweets van Bontenbal in coronatijd, toen hij zich afvroeg waarom het virus niet ‘vooral domme mensen’ trof. En wat te denken van Bontenbals ethisch getoonzette bezwaren tegen samenwerking met de PVV? Ze klinken nogal hol, als bedacht wordt dat het CDA zitting heeft in het Haagse college van B en W, samen met de extremistische Israël-haters van DENK. Hoe huichelachtig kunnen christendemocraten zijn?

Balkenende sleepte in 2002 met zijn fatsoenscampagne 43 Tweede Kamerzetels in de wacht. De fatsoenscampagne van Bontenbal is zelfs virtueel nog niet verder gekomen dan 10 zetels. Helaas voor het CDA zou daar weleens een goede reden voor kunnen bestaan.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Het fatsoen van fatsoensrakker Henri Bontenbal is flessentrekkerij  verscheen eerst op Wynia's Week.