Een Franse hobby

Industriebeleid is een onding. Het voortrekken van bepaalde sectoren creëert op grote schaal marktverstoringen met een verkeerde allocatie van productiemiddelen als gevolg. Het creëert monopolisten – door de Fransen vergoelijkend Europese kampioenen genoemd – en het kost miljarden. Geld dat beter aan de vervolmaking van de interne markt kan worden besteed, een betere manier om de Europese economie weer concurrerend te maken.

Industriebeleid is een Franse hobby, die voortkomt uit centralistisch denken. Een gedachte die al dateert uit de tijd van Colbert (minister van financiën in de tijd van Lodewijk XIV) met zijn mercantilisme, een protectionistisch systeem, dat beoogde concurrenten uit andere landen buiten de deur te houden.

Het heeft nog nooit gewerkt, niet in de praktijk en niet in theorie. Sinds Ricardo (Britse econoom, 1772-1823) weten we dat internationale handel via comparatieve kostenvoordelen welvaart brengt. Met protectionisme wordt het omgekeerde bereikt: verlies aan welvaart.

De Industrial Accelerator Act (IAA) werd gepresenteerd door de Franse eurocommissaris voor Industrie, Stéphane Séjourné. Zij hanteert de slogan ‘Made in Europe’. Een verbloemende manier om ‘Buy European’ te zeggen. De IAA beoogt steunmaatregelen voor Europese firma’s die op duurzame energie willen overstappen en beperkingen bij openbare aanbestedingen voor niet-EU bedrijven.

Industriebeleid is al een onding, maar de Commissie maakt er nog iets veel ergers van. Ze wil met de IAA de energie‑intensieve basisindustrieën zoals staal, chemie, cement en papier, die in zwaar weer verkeren of zelfs de handdoek al in de ring hebben gegooid, steunen en beschermen, maar op voorwaarde dat zij hun CO2-uitstoot drastisch verminderen (‘decarboniseren’). Tevens wil men een nieuwe, duurzame economie opbouwen: fabrieken die gas vervangen door waterstof, die batterijen maken, die zonnepanelen produceren; windparken op zee, die de electriciteitsproductie op basis van gas moeten vervangen.

Onrealistisch

Hiermee volhardt de Europese Commissie in het ‘groene groei’-sprookje. Decarboniseren is een illusie. Dat de energie-intensieve industrie zomaar zou kunnen overstappen op niet-fossiele brandstoffen is onrealistisch. Alternatieve energie is niet aanwezig of veel te duur. Waterstof, dat gas zou moeten vervangen, is exorbitant duur. De waterstoffabriek in de Eemshaven heeft om die reden al haar poorten moeten sluiten. Kernenergie is, behalve in Frankrijk, niet beschikbaar. Electriciteit biedt voor de zware industrie geen soelaas en als het al voor bepaalde productieprocessen kan worden gebruikt, is het maar mondjesmaat aanwezig. Het net in Nederland is al overbelast en firma’s kunnen vaak geen aansluiting krijgen.

Een ‘duurzame economie’ uit de grond stampen, is zo mogelijk nog verder verwijderd van realistis ch beleid. Batterijen en zonnepanelen worden veel goedkoper in China gemaakt, zelfs mét een hoog importtarief. Productie op basis van electriciteit is maar beperkt mogelijk, want het net is zoals gezegd overbelast. Het bouwen van windparken op zee is eveneens veel te duur. De ene na de andere bouwfirma haakt af. Alleen met grootschalige subsidie wordt er nog gebouwd.

Verspilling van miljarden

Kortom, de gewenste energietransitie vindt niet plaats, in ieder geval niet op korte en ook niet op middellange termijn. Voor de voorzienbare toekomst zijn olie en gas onmisbare energiedragers. Net-zero in 2050, laat staan in 2040, zoals de Commissie wil, is onhaalbaar. Het enige dat met het door de Commissie beoogde beleid wordt bereikt, is verspilling van miljarden belastinggeld.

Dit wordt sinds kort geconstateerd door twee grote lidstaten van de EU, i.c. Duitsland en Italië. Beide zijn industrienaties. Hun industrieën worden hard geraakt door rigoreus klimaatbeleid. Bondskanselier Merz liet over de Duitse positie weinig onduidelijkheid bestaan. Hij zei: ‘I am not prepared to give up Germany as an industrial location just because we are pursuing an over-rotated environmental policy. In the end, we may be climate-neutral — that may be so — but then we would no longer have a single industrial job left.’

Premier Meloni van Italië viel hem bij. Zij eist de opschorting van het CO2-reductie Emission Trading System (ETS-handelssysteem). De prijs van CO2-uitstoot door firma’s is te hoog opgelopen en niet langer op te brengen door de industrie. Meloni leidt een groep van 19 EU-landen die een grondige herziening eisen van het ETS, inclusief maatregelen tegen speculatie en een tijdelijke schorsing van de CO2-handel tot er hervormingen zijn. Ook pleit ze voor lagere lasten op gas.

Als de twee grootste lidstaten van de EU hun zin krijgen kan dit het einde, of in ieder geval een substantiële aanpassing, betekenen van de Green Deal.

Zo ver is het nog niet. Eerst zullen er onderhandelingen komen tussen de Commissie en de lidstaten over acceptatie, aanpassing of verwerping van de Industrial Accelerator Act en over hervorming van het ETS.

Wat de uitkomst ook zal zijn, het tijdperk van klimaatdrammerij is voorbij. Steeds meer wordt ingezien dat klimaatbeleid en concurrentiekracht elkaar uitsluiten. Wil Europa niet verarmen, dan zal het een gezonde en concurrende industrie moeten behouden. De energietransitie zal niet verdwijnen, maar wel worden getemporiseerd.

Nieuw realisme

Dat is geen ramp, want van een klimaatcrisis is geen sprake. Daarvan zijn steeds meer politieke leiders inmiddels overtuigd. Alle doemscenario’s zijn tot nu toe niet uitgekomen. De iets hogere wereldwijde temperatuur veroorzaakt geen rampen. Integendeel, wordt steeds meer erkend: CO2 stimuleert de voedselproductie en sommige delen van de Sahara staan in bloei.

Onze nieuwe premier zal dit nieuwe realisme tegenkomen. Hij zal merken dat collega’s niet meer staan te wachten op zijn klimaatdrammerij. Niet alleen in de VS, waar men klimaatbeleid ‘tout court’ heeft afgeschaft, maar ook in de EU gaan steeds meer stemmen op voor een realistische afweging tussen economische belangen en mogelijke negatieve gevolgen van anthropogene CO2-uitstoot.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Europese Commissie volhardt in ‘groene groei’-sprookje, maar Duitsland en Italië haken af. verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor de lobby van het bedrijfsleven heeft het demissionaire kabinet-Schoof al vóór de verkiezingen de rode loper uitgerold. Peter Wennink, voormalig co-voorzitter van de directie van chipmachinefabrikant ASML in Veldhoven, moet adviseren over de economische toekomst van Nederland. Hij vertaalt de aanbevelingen voor een Europese industriële renaissance van de Italiaanse oud-politicus Mario Draghi naar Nederland. Wenninks missie is advies voor het ‘aanzienlijk versterken van het Nederlandse investeringsklimaat en toekomstig verdienvermogen’.

Urgentie in een slakkengang

Wennink, liefhebber van exclusieve sportwagens en wijnboer, geeft zijn advies gratis. Hij krijgt wel ambtelijke ondersteuning, zo blijkt uit een notitie van het ministerie van Economische Zaken, en een onafhankelijke communicatieprofessional. Verder regelt het ministerie zijn vervoer ten behoeve van zijn advieswerk.

Plannen en adviezen… daar zijn Europa en Nederland dol op. Het rapport-Draghi is van medio 2024. Wat willen de politieke partijen met het ‘rapport-Wennink’, dat 12 december verschijnt? Ze moeten eerst een kabinet vormen. Zomer 2026? Urgentie in een slakkengang.

Nee, dan Peter Wennink. Afgelopen zaterdag spatte zijn boodschap al van de voorpagina’s van het FD en De Telegraaf. Hij vraagt in een brief aan alle partijleiders om actie. ‘Elke maand vertraging kost groei, innovatie en banen.’

Is zijn urgentie ook de urgentie van D66-leider Rob Jetten?

Plannen en adviezen… direct na de Tweede Wereldoorlog startte Nederland met planmatige industrialisatie (staal, chemie, raffinage). Om de industrie te financieren richtte de overheid de Herstelbank op. Ook banken en verzekeraars deden mee. Als het aan Wennink ligt komt er weer zo’n ‘industriebank’, nu met pensioengeld.

Nederland en zijn industrie zijn nooit werkelijk van elkaar gaan houden. We zijn een agrarisch land, een doorvoerland, een dienstenland. De industrie paste wel in het exportverhaal, want de industrie máákt iets dat je kunt uitvoeren. Machines. Halffabricaten. Consumentenproducten. Bovendien is de industrie onontbeerlijk voor productiviteitsgroei. Voor welvaart.

Kwetsbare bedrijven

De industrie is fossiel gedreven industrie, aan de flanken van Nederland. En dat is nog zo: industriecluster Moerdijk, staalbedrijf Tata in IJmuiden, chemiereus Dow in Terneuzen, kunstmestbedrijf Yara in Sluiskil, de Eemshaven.

De industrie concurreert op de wereldmarkt. Dat maakt bedrijven kwetsbaar voor hoge kosten die een concurrentienadeel opleveren. Van lonen tot olie- en gasprijzen. Van tijd tot tijd kan de industrie het daarom niet bolwerken.

Dat gebeurde eind jaren zeventig van de vorige eeuw toen lonen, inflatie en olieprijzen door het dak gingen. Vandaag gebeurt het opnieuw. Nu kreunt de industrie om hoge energieprijzen, de last van extra Nederlandse duurzaamheidsheffingen, concurrentie van China en Amerikaanse importheffingen.

De industrie krimpt, kennis verdwijnt doordat cruciale schakels uit een industriële cluster vallen, zoals de chemie, zegt Wennink in het FD. Hoofdkantoren (Shell, Unilever, DSM) vertrokken.

Hoe reageert de politiek als de industrie de stormbal hijst? Men benoemt deskundigen die de weg naar herstel depolitiseren. In de jaren tachtig waren dat industriecommissies onder leiding van oud-Shell topman Gerrit Wagner, nu is dat Wennink solo.

Toen was Shell de machtigste Nederlandse multinational in een politieke bedrijfstak (olie). Nu zijn de chipmachines van ASML de inzet van Amerikaans-Nederlands-Europees topoverleg en is China boos. Geen Nederlands bedrijf betaalt zoveel belasting, spendeert zoveel aan onderzoek en ontwikkeling en is zoveel waard op de beurs als ASML. Als ASML in Den Haag klaagt, dan steunt Den Haag de regio Eindhoven in zes weken met 1,73 miljard euro zodat ASML in Nederland blijft.

Weinig verrassend

Wat kunnen we verwachten van het ‘rapport-Wennink’?

In zijn brief aan de partijleiders noemt hij de noodzaak van investeringen in digitalisering, energie en klimaat, veiligheid en gezondheid. Weinig verrassend. Relevanter is dat Wennink appelleert aan strakke leiding zoals bij de steun aan Eindhoven en tijdens de coronacrisis. Dat laatste lijkt me geen sterk voorbeeld.

Hij grijpt ook terug op zijn ASML-verleden en prijst de samenwerking van bedrijven, overheid en kennisinstellingen. Dat voelt als de industrialisatie in de eerste jaren na 1945 en het knusse corporatisme, later poldermodel genoemd. Wennink heeft zelfs een klankbordgroep met vertrouwde poldernamen als Jan Peter Balkenende (ex-premier, CDA), Jeroen Dijsselbloem (burgemeester Eindhoven, PvdA) en Putters (voorzitter SER, PvdA), maar zonder de vakbonden.

Delen politici zijn urgentie? In 1945 lag Nederland in puin, dat dwong tot actie. In 1980-1982 zuchtte Nederland onder massawerkloosheid. Maar toen ging sanering van de economie en de overheid niet zonder slag of stoot.

Papier is geduldig, adviezen zijn gratis, implementatie kost miljarden op een al overbelaste (defensie, zorg) begroting. De miljarden die de overheid blijft spenderen aan verduurzaming en behoud van de bestaande industrie (Tata) zijn niet beschikbaar voor kapitaalintensieve snelgroeiers in de wereld van chips, AI, batterijen en biotech.  

Nieuw industrieel elan

Van de middenpartijen heeft alleen de Partij van de Arbeid industriële wortels. GroenLinks en D66 daarentegen zijn exponenten van de diensteneconomie en het ‘industrie=fossiel=fout’-mantra. De industrie staat langs de randen van Nederland, niet in de urbane centra waar D66 en GroenLinks hun kiezers vinden. Rotterdammer en CDA-leider Henri Bontenbal heeft in de Tweede Kamer eerder wel industrieherstel gesteund. De VVD dacht dat klimaatpolitiek en groene groei industriepolitiek samengaan, maar dat is niet zo. Wat nu?

De toekomst van de industrie verdeelt Nederland. Het ‘rapport-Wennink’ dwingt partijen kleur te bekennen. Zijn adviezen worden de lakmoesproef voor politieke samenwerking voor een nieuw industrieel elan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht De industrie hijst de stormbal: durven politici de fossiele bedrijfstak te helpen of gaat klimaat boven investeringsklimaat? verscheen eerst op Wynia's Week.

De Europeanen en klimaatkoplopers Jetten en Timmermans hoefden er niet lang over na te denken, natuurlijk voor. Timmermans voegde er nog aan toe dat de maatregel juist goed is voor de Duitse industrie want anders zou de Europese markt overspoeld worden met goedkope Chinese elektrische auto’s. Tja. Bontenbal was ook voor, afspraak is afspraak. Yesilgöz was als enige tegen met een beroep op de veranderende geopolitieke omstandigheden.

Weinig realiteitszin

De ban op de verkoop van CO2-uitstotende auto’s is een mooi voorbeeld van wat er mis is met de Europese Green Deal. De logica achter de Green Deal en de ban op nieuwe auto’s met een verbrandingsmotor is van een bedrieglijke eenvoud en luidt als volgt:

1. De uitstoot van CO2 warmt de aarde op.
2. De opwarming van de aarde is gevaarlijk.
3. De uitstoot van CO2 moet worden beteugeld.
4. De aarde mag niet meer dan anderhalve graad opwarmen (Akkoord van Parijs).
5. Gevolg van 4: de wereldwijde CO2-uitstoot moet terug naar netto-nul in 2050 (IPCC).
6. Gevolg van 5: alle auto’s mogen vanaf 2050 geen CO2 meer uitstoten.
7. Gevolg van 6: verkoop van nieuwe auto’s met een verbrandingsmotor verbieden per 2035.

Waar de redenering de mist ingaat is met de punten 4 en 5. Die miskennen de klimatologische en economische werkelijkheid. De aarde is op dit moment al bijna anderhalve graad opgewarmd. Het beperken van de opwarming tot anderhalve graad is een gepasseerd station, daar bestaat binnen de klimaatwetenschap ook geen enkele discussie over. Punt 4 is dus niet meer relevant. Punt 5 gaat ervan uit dat binnen 25 jaar de huidige CO2-uitstoot naar netto-nul kan worden teruggebracht. Dat getuigt van weinig economische realiteitszin. Hoe zit dat precies?

De wereldeconomie is de eerste 25 jaar van deze eeuw met ongeveer 3,5% gegroeid. Die groei ging gepaard met een groei in het wereldwijde verbruik van primaire energie: vanaf 2000 tot nu met gemiddeld bijna 2% per jaar. De economie zal de rest van deze eeuw blijven groeien. Die groei zal zich ook weer vertalen in een groei van het verbruik van primaire energie. Dat is een ijzeren wetmatigheid.

Hoe is de primaire energie verdeeld over CO2-vrije energie (waterkracht, kernenergie, zon, wind, geothermie en moderne biomassa) en CO2-uitstotende energie (fossiele energie en houtstook)? In 2000 bedroeg de CO2-vrije energie 13% van het totale energieverbruik en de rest, 87%, bestond uit CO2-uitstotende energie. Sinds 2000 is CO2-vrije energie gegroeid met gemiddeld ongeveer 3% per jaar en de laatste 5 jaar zelfs met bijna 5% per jaar, voor een belangrijk deel dankzij genereuze overheidssubsidies. Door die groei steeg het aandeel van CO2-vrije energie naar 18% in 2024 en daalde het aandeel van CO2-uitstotende energie naar 82%. Alle cijfers zijn terug te vinden op de onvolprezen website Our World in Data.

Wat mogen we verwachten?

Onderstaand vlakdiagram laat zien hoe het verbruik van CO2-vrije en CO2-uitstotende energie er in het verleden uitzag en wat we in de toekomst mogen verwachten. Op de verticale as staat de hoeveelheid energie in de eenheid 1000TWh (TeraWatthour) en op de horizontale as de tijd in kalenderjaren. Het oranje vlak geeft de projectie weer van de CO2-uitstotende energie vanaf 2025, het groene vlak de projectie van de CO2-vrije energie. De gestreepte vlakken geven het verloop weer van de CO2-uitstotende en CO2-vrije energie in de afgelopen 25 jaar.

Het verloop in het verleden is gebaseerd op de gegevens van Our World in Data. Voor de toekomstprojecties hebben we een groei van de primaire energie aangenomen van 2% per jaar, passend bij een groei van de wereldeconomie van rond de 3,5% per jaar, en een (optimistische) groei van de CO2-vrije energie van 5% per jaar. CO2-uitstotende energie vormt de sluitpost, het verschil tussen de totale primaire energie en de CO2-vrije energie.

Pas vanaf 2081 volledige CO2-vrije energie

CO2-vrije energie groeit gestaag en verdringt langzamerhand de CO2-uitstotende energie maar die groei is tot 2060 onvoldoende om de groei van het primaire energieverbruik bij te houden. De CO2-uitstotende energie neemt daarom tot 2060 licht toe waarna een definitieve neergang wordt ingezet. Pas vanaf 2081 kan CO2-vrije energie volledig voorzien in de wereldbehoefte aan primaire energie.

In het netto-nul jaar 2050 bedraagt de CO2-uitstotende energie iets meer dan 60% van het totale energieverbruik. Dat is overigens geheel in lijn met de vorige week in Amsterdam gepresenteerde Energy Transition Outlook 2025 van de onafhankelijke en internationaal opererende Noorse verzekeraar en aanbieder van risicomanagement Det Norske Veritas (DNV).

Een snelle daling van CO2-uitstotende energie naar netto-nul in 2050, het uitgangspunt van de Europese Green Deal, is een illusie. Een netto-nul in 2050 zou alleen gehaald kunnen worden met een wereldwijde groei van CO2-vrije energie van tegen de 10% per jaar. Daar kun je misschien wel over dromen maar is in werkelijkheid onhaalbaar. Het zal nog een hele toer worden om de hier aangenomen groei van 5% per jaar te realiseren. De belangrijkste knelpunten op landenniveau zijn benodigde infrastructuur, technisch personeel, materialen en geld, en op wereldniveau internationale samenwerking.

Fossiele energie blijft nog zeker tot ver in de tweede helft van deze eeuw broodnodig, eenvoudigweg omdat CO2-vrije energie voorlopig bij lange na niet aan de groeiende wereldvraag naar energie kan voldoen. De netto-nul uitstoot in 2050 die de EU nastreeft met de Europese Green Deal is gespeend van iedere werkelijkheidszin en getuigt van wereldvreemd wensdenken.

Puur symbolisch

Een ban op de verkoop van nieuwe auto’s met verbrandingsmotor per 2035, daar begonnen we mee, is dan ook een puur symbolische maatregel die misschien bij sommigen warme gevoelens oproept maar geen enkel effect zal hebben op het beperken van de opwarming van de aarde. Wat we wel zeker weten is dat de ban de Europese automobielindustrie in grote problemen zal brengen en onherroepelijk zal leiden tot een drastische sanering van die industrie. Geen nood, de Chinese automobielindustrie staat klaar om in het gat te springen. Met dank aan de bevlogen architecten en voorstanders van de Europese Green Deal.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Verbod op de verkoop van auto’s met verbrandingsmotor beperkt de opwarming niet en schaadt de Europese auto-industrie   verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar slechter nog dan de industrie is uiteraard de landbouw. 

‘Ongezonde lucht kost Nederland 18 miljard: landbouw grootste boosdoener’. Dat is de kop boven hun meest recente project in het kader van het thema ‘Vies Geld’. In het wereldbeeld van Pointer is alles wat met het gebruik van fossiele brandstoffen te maken heeft ‘vies’ en dan weet je eigenlijk al genoeg over hun ideologische kokervisie.

Een theoretische exercitie

Om op die 18 miljard euro per jaar uit te komen, heeft Pointer een berekening gedaan volgens de methode van het Europees Milieuagentschap (EEA). Dat is een theoretische exercitie: op basis van uitstootgegevens van allerlei luchtverontreinigende stoffen (fijnstof, ammoniak, NO2, etc.), en een model over de schade die elke stof – afhankelijk van de concentratie in de lucht – aan de gezondheid veroorzaakt, kun je een schatting maken van de totale schade per jaar aan de Nederlandse bevolking. Dat is die 18 miljard euro.

Volgens dat EEA-model veroorzaakt luchtverontreiniging een grotere kans op astma, hart- en vaatziekten, longkanker en COPD. De schade bestaat uit extra medische kosten om mensen met die aandoening te behandelen en de economische schade van extra verzuimdagen als gevolg van die kwalen.

Het is al principieel problematisch om aan zulke zeer diffuse gezondseffecten te rekenen alsof hier sprake is van rechtstreeks oorzaak-en-gevolg. Luchtverontreiniging is namelijk nooit de primaire oorzaak van bovengenoemde kwalen (wellicht met uitzondering van zeldzame gevallen van longkanker). Niemand heeft op zijn overlijdensacte ‘fijnstof’ of ‘ammoniak’ als doodsoorzaak staan. Je kunt slechts uit grote bevolkingsonderzoeken concluderen dat mensen die in meer verontreinigde lucht leven een ietsiepietsie grotere kans hebben om aan zulke kwalen te overlijden (voor de kenners: uit zulke onderzoeken komen relative risks van 1,1 of 1,02 en dergelijke).

Tegenwoordig zit dat allemaal in redelijk gebruiksvriendelijke softwarepakketten, zodat ook Pointer ermee aan de slag kan. Net als de geluidsisolatiebranche, die ooit op die manier berekende dat in Nederland elk jaar 800 mensen sterven aan geluidshinder. We worden geacht dat te geloven, omdat geluidshinder stress kan veroorzaken, stress een risicofactor is voor hoge bloeddruk, hoge bloeddruk een risicofactor voor een hartkwaal, en een hartkwaal risicofactor voor eerder overlijden. En zo bewijs je dus dat het geluid van auto’s dodelijker is dan ongelukken met die auto’s zelf, want dat schommelt rond de zeshonderd doden per jaar.     

Een boterzacht getal

Niettemin, dat deel van de kosten van luchtverontreiniging zou je met de nodige mitsen en maren nog serieus kunnen nemen. Maar dat is niet het grootste deel van die 18 miljard. Het grootste deel – helaas geeft Pointer geen percentage – bestaat uit de door luchtverontreiniging verloren VOLY’s. Een VOLY is de Value of Life Year, de waarde van een jaar leven voor een EU-inwoner, en die staat momenteel op 111.470 euro.

Dat getal komt uit opinieonderzoek, waarin EU-inwoners werd gevraagd wat ze aan kosten redelijk lijkt om iemands leven met een jaar te verlengen. Niet per se medische kosten, het kan ook gaan om kostbare verbeteringen aan een gevaarlijke wegkruising of het verhogen van dijken.

Dat getal is uiteraard boterzacht, en extreem afhankelijk van de vraagstelling. Als ze aan mij zouden vragen om de waarde van een jaar langer doorleven – van een anonieme vreemde – in één getal uit te drukken, zou ik geen flauw idee hebben wat ik moest antwoorden. Men probeert dat wel wat te structureren door mensen praktische voorbeelden en dilemma’s voor te leggen, maar dat getal blijft het gemiddelde van een heleboel, ver uiteenlopende slagen in de lucht.

Een supersimpele berekening

Vooruit, we doen het er maar mee: de jaarlijkse kosten van luchtverontreiniging zijn dus voor het grootste deel het jaarlijks aantal verloren VOLY’s x 111.470 euro. Helaas geeft Pointer geen details over hoe ze precies het aantal verloren VOLY’s berekenen, maar we kunnen dat ook aan het RIVM vragen. Die rekenen namelijk al sinds jaar en dag aan de schade door luchtverontreiniging.

Het RIVM stelt dat de levensverwachting van de Nederlander 8 maanden (2/3 jaar) korter is door luchtverontreiniging. Aangezien er jaarlijks ongeveer 170.000 Nederlanders overlijden, verliezen die 170.000 x 2/3 = 113.000 VOLY’s.  Dat ‘kost’ Nederland dus 113.000 x 111.470 = 12,6 miljard euro per jaar.

Deze supersimpele berekening levert een getal op dat goed past in de 18 miljard van Pointer, waarvan het grootste deel immers op conto van die verloren VOLY’s komt. 

Deze cijfers ‘kloppen’ dus, en toch zijn ze kletskoek. Want als iemand vroeger overlijdt dan had gekund, kost dat niemand iets. Degene die, in deze verwarde logica, recht heeft op 2/3 x 111.470 = 74.313 euro schadevergoeding, kan niet worden uitbetaald, wegens reeds overleden. Of is dit een pleidooi om de nabestaanden van iedere Nederlander die overlijdt 74.313 euro uit te keren?

Sterker nog, deze vroegtijdige sterfgevallen sparen geld uit, voor intensieve medische zorg en verblijf in een verzorgingstehuis. Deze 8 maanden levenswinst door schone lucht zou namelijk voor het overgrote merendeel terecht komen bij 75-plussers met een slechte gezondheid. Vieze lucht velt namelijk niet als een donderslag bij heldere hemel gezonde veertigers, vijftigers en zestigers, maar geeft chronisch zieken en krakkemikkige bejaarden het laatste zetje. In een hypothetisch Nederland met brandschone lucht zouden de kosten voor zorg aan chronisch zieken en bejaarden hoger zijn dan nu, omdat ze gemiddeld wat langer blijven leven.  

Spookgeld

Datzelfde ongemakkelijke verschijnsel doet zich voor bij de maatschappelijke kosten van roken: zieke rokers zijn duur, maar ze gaan wel vroeg dood, zodat ze weinig kosten aan bejaardenzorg en AOW. Het is dus een reële mogelijkheid dat roken de samenleving als geheel kosten bespaart, zeker als je de opbrengst van de accijns op tabak meerekent. Van mij zult u geen goed woord over roken horen, maar zelfs dan faalt die quasi-objectieve rekenmethode om aan te tonen hoeveel zo’n slechte gewoonte de samenleving kost.

Meer in het algemeen geldt dat zulke ‘wat als’-kostenberekeningen fundamenteel onzin zijn. Die pretenderen namelijk het Nederland van nu te vergelijken met een hypothetisch Nederland dat nooit heeft bestaan. Als Nederland ooit brandschone lucht had gehad en verder alles ongeveer hetzelfde als nu, dan had je echte data gehad om een vergelijking te maken. Maar de luchtverontreiniging was vroeger vele malen erger dan nu, en wordt nog steeds minder erg. Die ‘kosten’ aan verloren VOLY’s zijn spookgeld dat door niemand wordt betaald, en door niemand ontvangen.

Ongeveer hetzelfde geldt voor die 8 maanden die wij volgens het RIVM allemaal korter zullen leven door luchtverontreiniging. Korter dan wie? De levensverwachting van de Nederlander is de afgelopen eeuwen, en ook de laatste decennia nog, alleen maar gestegen (met een kleine dip door corona). Die Nederlanders die gemiddeld 8 maanden langer leefden dan wij, hebben nooit bestaan.

Het onderzoek van Pointer geeft ook precies de in die kringen gewenste uitkomst: de landbouw is ‘de grootste boosdoener’, en krijgt 7,1 miljard van die 18 miljard toegerekend, met name wegens de uitstoot van ammoniak. Rechtstreeks overlijdt in Nederland niemand aan ammoniak; volgens atmosfeermodellen stimuleert ammoniak hoog in de lucht fijnstof, en dat fijnstof is een risicofactor voor luchtwegaandoeningen.

Stel, je zou voor waar aannemen, dat alleen al de uitstoot van de landbouw de Nederlander 3 maanden  (7,1/18 x 8 maanden) aan levensverwachting kost. In plaats van nu gemiddeld 80 jaar, zouden we in Nederland zonder landbouw 80 jaar en 3 maanden oud worden. Huiskamervraag: hoe oud zouden we wereldwijd worden z onder landbouw?

Kinderen krijgen kost jaarlijks 13 miljard

Op dit punt aangekomen, gaan boerenhaters de discussie altijd verwateren door te zeggen dat de Nederlandse landbouw grotendeels voor de export produceert, en dat we voedsel best kunnen importeren. Ja, en dan moet Pointer die berekening overdoen voor de hele wereld.

Maar het wezenlijke punt is, dat alle maatschappelijke activiteiten ongewenste, en deels onvermijdelijke bij-effecten hebben. Auto-verkeer ‘kost’ 3 miljard euro per jaar aan verloren VOLY’s door fatale verkeersongelukken. Ook dit is een fictieve kostenpost, die niets te maken heeft met werkelijk gemaakte kosten voor verkeersveiligheid.

Ongeveer net zo kost kinderen krijgen in Nederland de wereld jaarlijks 13 miljard euro, vanwege de uitstoot van CO2 die dit onvermijdelijk genereert. (165.000 x CO2-uitstoot van een Nederlander over het hele leven à 100 euro klimaatschade per ton). Misschien dat autochtone Nederlanders daarom nauwelijks nog kinderen krijgen: dat kun je de wereld toch niet aandoen?         

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Wat is de jaarlijkse schade van kinderen krijgen? Misschien kan Pointer daar ook eens een onderzoekje aan wijden. verscheen eerst op Wynia's Week.