Theologen hadden bijgevolg een groot en belangstellend publiek. De meest toonaangevende Nederlandse godgeleerden genoten zelfs de status van bestsellerauteur. In boekhandels lag hun werk hoog opgestapeld.

Neem de gereformeerde theoloog en hoogleraar ethiek Harry Kuitert. Van zijn bekendste boek, Het algemeen betwijfeld christelijk geloof, werden in 1992 maar liefst 60.000 exemplaren verkocht.

Die roem bleek vergankelijk. Bij zijn overlijden in 2017 stelde Trouw vast dat Kuitert al bijna een vergeten figuur was. ‘Wie de balans opmaakt, kan concluderen dat Kuitert vooral de theoloog van één generatie is geweest, die van hemzelf. Jonge theologen kennen zijn naam vooral als voetnoot in de collegestof.’

Belachelijke redenering

Dat is jammer, want Kuitert was een theoloog die veel zinnige en nog altijd actuele inzichten verkondigde. Bijvoorbeeld in zijn boek Alles is politiek maar politiek is niet alles, verschenen in 1985.

Onder aanvoering van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) van de gereformeerde activist Mient Jan Faber maakten veel dominees en pastoors zich destijds sterk voor eenzijdige ontwapening. We dienden ervoor te waken, zo was hun boodschap, om Rusland – toen een communistische grootmacht die in heel Oost-Europa, tot in Oost-Duitsland toe, de lakens uitdeelde – door ‘een westerse bril’ te bekijken. Dan bevorderden we het ‘vijanddenken’ en dat was slecht voor de ‘ontspanning tussen Oost en West’. Als de NAVO-landen hun kernwapens wegdeden, zouden de Russen ons goede voorbeeld vanzelf volgen en was het gedaan met de oorlogsdreiging.

Kuitert vond dat een belachelijke redenering. ‘Ethiek was mijn vak en daarin had ik geleerd dat als er twee met een bijl tegenover elkaar staan en er één zijn bijl neerlegt, de ander hem meteen zal doodslaan.’

Theologen kunnen in de politiek alleen maar ‘napraters of beunhazen’ worden, betoogde Kuitert. Ze zijn er immers niet voor opgeleid. Hun politieke acties scheppen bovendien verdeeldheid binnen de kerk doordat elk politiek vraagstuk tot een geloofskwestie wordt gemaakt. ‘Dat ruïneert de kerken en ook de politiek. Kerken kunnen geen verantwoording afleggen, je kunt ze niet naar huis sturen. Ze kunnen gratis iedere mening verkondigen. Doen ze ook. De meningsvorming is er niet democratisch tot stand gekomen, ook dat nog.’

In 1983 proclameerde de gereformeerde synode dat de plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem in strijd was ‘met een leven in navolging van Christus’. ‘Hoe wist de synode dat?’ vroeg Kuitert zich af. ‘Had ze soms een rechtstreekse telefoonlijn met de Heer?’ Al snel bleek dat de kerkleiding niet had gesproken namens de eigen achterban: slechts een minderheid van de gereformeerden (20 à 30 procent) bleek de bezwaren tegen kruisraketten te delen.

Er is een goede reden om dit allemaal op te rakelen. Dit voorjaar deed de Raad van Kerken een oproep aan de leden van de Eerste Kamer om tegen de asielnoodmaatregelenwet te stemmen. Even later werd een tien pagina’s tellende ‘handreiking’ tegen ‘radicaalrechts gedachtegoed’ gepubliceerd. ‘Kerken schudden hun politieke schuchterheid af’ juichte Trouw, veertig jaar geleden ook al het fanclubblad van vredesapostel Mient Jan Faber.

Intolerantie bij links

Zijn de verpolitiekte jaren zeventig en tachtig weer terug in kringen van Nederlandse theologen? Het heeft er alle schijn van. Wat zou Kuitert de malle linkse asieldominees van katoen hebben gegeven. Kerkleiders die aan politiek doen ontwijken de democratie, waarschuwde hij in 1985 in een interview met weekblad De Tijd:

‘Want voor het oplossen van de concrete sociaal-maatschappelijke vraagstukken hebben we nou net al die politieke partijen opgericht om samen te overleggen en met meerderheid van stemmen beslissingen te nemen. En dan komen plotseling, buiten dat hele proces om, “de” kerken binnenzoemen en doen allerlei politiek-actuele uitspraken. Ze meten zich daarbij een moreel gezag aan dat ze in dit soort zaken helemaal niet hebben. Vroeger probeerde rechts je de mond te snoeren, nu ligt de intolerantie vooral bij links.’

Politieke disciplinering

Kuitert, zo kan daarbij worden aangetekend, was oud genoeg om zich het befaamde Bisschoppelijk Mandement uit 1954 te herinneren. Daarin werd het lidmaatschap van de PvdA aan katholieken ontraden. De VARA en de socialistische vakbond NVV werden zelfs compleet in de ban gedaan, op straffe van weigering van de heilige sacramenten. Tegenwoordig wordt rechts door kerkelijke hotemetoten verketterd, voor de rest lijkt alles hetzelfde gebleven.

Behalve dan dat onze intolerante dominees en pastoors bij de politieke disciplinering van het kerkvolk niet meer voor de voeten worden gelopen door de verstandige theoloog Harry Kuitert. Zonde!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Was Harry Kuitert er nog maar om de malle linkse asieldominees van de Raad van Kerken eens flink op hun sodemieter te geven verscheen eerst op Wynia's Week.

Mensen die zich zorgen maken over de komst van andere culturen naar Nederland, over massa-immigratie en de gebrekkige integratie van nieuwkomers in de Nederlandse samenleving, over het uiteenvallen van de samenleving en over de komst van een azc in hun achtertuin, worden niet alleen in de politiek en media weggezet als een extreem- of radicaalrechts gevaar voor de ‘democratische rechtstaat’. Ze kunnen nu ook, voor zover zij kerkelijk zijn, een licht verontwaardigde ouderling op huisbezoek verwachten. Die man of vrouw zal vriendelijk zijn, geen personen of partijen noemen, je niet onder censuur plaatsen of naar de brandstapel leiden, maar je toch duidelijk willen maken dat je foute ideeën aanhangt die met het christelijk geloof (‘discipelschap’) onverenigbaar zijn, en daar moet je nog maar eens goed over nadenken.

Er bestaat in Nederland sinds 1968 een Raad van Kerken. Negentien kerken en organisaties zijn bij deze Raad aangesloten. De belangrijkste leden zijn de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en de Rooms-Katholieke Kerk (RKK). De RKK heeft in Nederland zo’n 3,5 miljoen leden, de PKN zo’n 1,3 miljoen (maar leden zijn nog geen kerkgangers). De Raad zet zich in voor de ‘oecumenische dialoog’ (het gesprek tussen de verschillende kerken, met de bedoeling zoveel mogelijk eenheid te creëren) en wil het ‘welzijn van de samenleving’ dienen.

‘Bedreiging voor het geloof’

Vanuit die laatste doelstelling heeft de Raad een ‘handreiking’ van tien pagina’s gepubliceerd met de titel: De weg van discipelschap. In deze handreiking spreekt de Raad zich uit tegen ‘radicaalrechts gedachtegoed’, dat niet alleen in de samenleving maar ook tot in de kerkbanken is doorgedrongen. Dat gedachtegoed is een bedreiging voor het christelijk geloof, omdat het ‘een bedreiging voor democratie en rechtsstaat’ vormt, ‘voor minderheidsgroepen en voor zwakkeren in de samenleving’. In het rapport worden gelovigen opgeroepen om krachtig te protesteren tegen antidemocratische of antirechtstatelijke maatregelen van de overheid (welke?) en ‘het gesprek’ aan te gaan met eigen kerkmensen die sympathie voor ‘radicaalrechts’ hebben of op ‘radicaalrechtse’ partijen (welke?) stemmen.

Wat deze kerken precies onder ‘radicaalrechts’ verstaan en welke partijen zich aan ‘radicaalrechtse’ ideeën schuldig maken, wordt niet concreet benoemd. Onduidelijk blijft of de kerken het alleen over Forum voor Democratie en de PVV hebben, of dat ook JA21 onder hun oordeel valt. Het gaat volgens de ‘handreiking’ om mensen die zich niet gebonden voelen aan ‘democratische waarden’, de rechtstaat niet respecteren en kracht en macht verheerlijken. Het gaat ook over racisme, antisemitisme, verheerlijking van masculiniteit en verzet tegen de komst van buitenlanders naar Nederland.

Waar het verzet van de kerken tegen ‘radicaalrechtse’ (extreemrechtse?) ideeën en organisaties toe kan leiden, kwam deze week al aan het licht toen een kerkje in Dordrecht een geplande toespraak van Hans van de Breevaart cancelde. Van de Breevaart was lange tijd actief binnen de SGP en stapte over naar Forum, waar hij voor het wetenschappelijk bureau werkt. In Dordrecht mocht hij komen uitleggen waarom hij naar eigen mening zijn christelijk geloof met zijn inzet voor Forum kan combineren. Maar toen de kerkenraad er lucht van kreeg, werd de lezing geannuleerd.

De stap die de Raad heeft gezet, is een forse en ongelukkige. Kerken hebben de neiging zich wat van de actuele politiek te distantiëren. Kerkelijke gemeenschappen zijn immers veelkleurig en divers aan politieke meningen, en als kerk kun je je natuurlijk niet namens slechts een deel van je leden opstellen. Bovendien hebben de kerken slechte ervaringen met politieke uitspraken (ze noemen die uitspraken zelf ‘profetisch’). Ze hadden het namelijk altijd verkeerd. Denk aan de jaren tachtig en de discussie over de kruisraketten. En alle terughoudendheid laten ze tegenwoordig varen. Dominee Coen Wessel, algemeen secretaris van de Raad van Kerken, stond vorig jaar nog in de hal van de Tweede Kamer om een pleidooi voor ontwikkelingshulp te houden. Hij zou ook graag zien dat de kerk zich over het klimaat uitspreekt.

Zoals toen, zo doen de kerken het nu dus opnieuw verkeerd. Ze volgen overduidelijk de linkse agenda: multicultureel, ontwikkelingshulp, klimaat. Je zou bijna gaan denken dat het geloof, een bepaald soort geloof, het denken belemmert.

Want het vreemde en ongeloofwaardige is dat deze kerken zich over tal van punten waarover gewone kerkmensen zich zorgen maken, niet uitspreekt. Er is geen handreiking tegen abortus, geen protest tegen de lhbti-agenda, geen uitspraak over aangelegen medisch-ethische thema’s. Daar wordt met kousenvoeten omheen gelopen. Tegen het opnieuw virulente antisemitisme hebben de kerken geen protest laten horen, en ook niet tegen het islamisme.

Buitenissige invulling

Door een deel van hun leden in de beklaagdenbank te plaatsen, kiezen de kerken bovendien eenzijdig partij. De kerken spreken zich nooit eens uit tegen ‘radicaallinks’, dat een grote bedreiging voor de rechtstaat vormt. Gelooft u maar dat er heel wat leden van de kerken op de A12 zitten als Extinction Rebellion daar actie voert of als door Hamas geïnfiltreerde demonstraties om Palestina te bevrijden de stationshallen en straten bezetten. Als ik ouderling zou zijn, zou ik eens met die mensen gaan praten over hun buitenissige invulling van ‘discipelschap’.

Vermoedelijk is er een concrete aanleiding voor deze radicalisering van de kerken. In februari was er, een week voor de gemeenteraadsverkiezingen, ineens een nieuw initiatief, de ‘Linkse Kerk’ geheten. Bedenker daarvan was Bart Bolhuis, een jongeman (27) die actief was voor de ChristenUnie maar naar de Partij voor de Dieren overstapte. ‘Linkse Kerk’ is voor deze groep een geuzennaam: zij zet zich in voor ‘inclusiviteit’ en ‘solidariteit’ en zet zich af tegen rechtse christenen die het geloof voor hun ideeën zouden kapen en Wierd Duk een goede journalist vinden.

Het initiatief was een protest tegen de sfeer in de kerken, die ‘rechts-conservatief’ zou zijn en waar linkse mensen geen gehoor zouden vinden. Een bijeenkomst van deze club was een succes. Dat hebben Coen Wessel en de leden van zijn ‘beraad- en werkgroepen’ natuurlijk ook gezien, en zij besloten de kritiek van de Linkse Kerk overbodig te maken door haar boodschap in de eigen gelederen te incorporeren. De ‘handreiking’ is een opzichte knieval voor christenen die ‘discipelschap’ gelijkstellen met radicaallinkse politiek.

Bonhoeffertje spelen

En dan speelt er nog iets, iets wat ik het Bonhoeffer-complex van veel christenen zou willen noemen. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was een groot man in het verzet tegen Hitler, en heeft zijn verzet met de dood moeten bekopen. Maar de meeste Duitse christenen liepen natuurlijk achter Hitler aan. Sindsdien willen veel christenen een klein Bonhoeffertje zijn, zich niet meer laten verrassen en aan de verkeerde kant van de geschiedenis komen te staan. En daarom worden ze anti-rechts, daarbij vergetend dat het verzet van Bonhoeffer door nogal conservatieve waarden werd geïnspireerd.

Met hun handreiking hebben de kerken partij gekozen, zijn daarmee ongeloofwaardig geworden en vervreemden een groot deel van hun toch al slinkende achterban van zichzelf. Ze hebben zichzelf en hun miljoenen leden een heel slechte dienst bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De Raad van Kerken maakt een opzichte knieval voor christenen die ‘discipelschap’ gelijkstellen met radicaallinkse politiek verscheen eerst op Wynia's Week.

In de EU vertrekt van de uitgeprocedeerde asielzoekers die een terugkeerbesluit hebben ontvangen, 20 procent naar een land buiten de EU. In Nederland is dat nog geen 10 procent, het laagste percentage van heel Europa. Zo ontvingen in 2024 19 duizend personen een terugkeerbesluit, terwijl er maar 1545 personen daadwerkelijk vertrokken. Nu kan er wel enige tijd zitten tussen een besluit en de daadwerkelijke terugkeer, dus het hoeft niet om dezelfde personen te gaan. Maar, zoals onderstaande grafiek laat zien, het terugkeerpercentage in Nederland is al jarenlang minder dan 10 procent. Minister Van Weel noemde het lage terugkeerpercentage ‘funest voor het asielsysteem’.

Bron: https://www.emnnetherlands.nl/beleidsoverzichten/country-factsheets-2023-migratiebeleid-eu-lidstaat

Onrechtmatig verblijvende arbeidsmigranten

Naast uitgeprocedeerde asielzoekers zijn er ook nog andere personen die zonder geldige documenten in Nederland verblijven. De grootste groep bestaat uit personen, die met een tijdelijk visum Nederland binnenkomen, maar niet terugkeren als dat visum verlopen is.

Volgens een schatting van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), een zelfstandige dienst van het ministerie van Justitie en Veiligheid, waren er in 2018 naar schatting tussen de circa 23.000 en 58.000 vreemdelingen die onrechtmatig in Nederland verbleven. 

Sindsdien is er een forse toename van het aantal arbeidsmigranten dat onrechtmatig in Nederland verblijft. Volgens het Braziliaans consulaat gaat het alleen al om zo’n 40 duizend Brazilianen, maar daarnaast is er volgens de Arbeidsinspectie nog een aanzienlijk aantal migranten uit Oezbekistan, Georgië, Moldavië en Albanië. In het najaar komt het WODC met nieuwe actuele cijfers.

Als een asielaanvraag door de IND is afgewezen volgt een terugkeerbesluit. De Dienst Terugkeer en Vertrek (DT en V) van het ministerie van Justitie en Veiligheid zorgt dan voor de begeleiding en tijdelijke opvang. Dat lukte het beste als mensen meewerken.

In de ‘Stand van de uitvoering 2024’ gaat DT en V uitvoerig in op de knelpunten in het werk. Allereerst worden juridische knelpunten genoemd: ‘Het rechtssysteem legt steeds meer de nadruk op de bescherming van de vreemdeling. De eisen die verzekeren dat beslissingen zorgvuldig en rechtmatig zijn, nemen elk jaar toe.’ Uiteindelijk wordt het zo complex dat de uitvoering in de knel komt te raken.

Daar bovenop komt nog de stapeling van rechtszaken. Zo kan na afwijzing van een asielverzoek tegelijkertijd een beroepsprocedure lopen en een verzoek om een voorlopige voorziening. Dat laatste betekent dat personen gedurende de beroepsprocedure in Nederland mogen blijven.

Discussie over bed-bad-brood

De discussie over de opvang van personen, die onrechtmatig in Nederland verblijven dateert al van eind jaren ’90. In 2013 leeft de discussie opnieuw op nadat de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) een klacht heeft ingediend bij de Raad van Europa. De klacht richt zich op het onthouden van het recht op voedsel, kleding en onderdak aan ongedocumenteerden, in strijd met het Europees Sociaal Handvest. In november wordt de klacht gegrond verklaard door het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR) van de Raad van Europa. Nederlandse gemeenten hebben vervolgens sobere opvangplekken ingericht, de zogenaamde Bed-Bad-Brood (BBB) voorzieningen.

In het kabinet-Rutte II ontstond vervolgens een heftige discussie tussen VVD en PvdA. Het beleid is dat afgewezen asielzoekers die niet meewerken naar uitzetcentra gaan en op het vliegtuig worden gezet. Een deel van de afgewezen personen wacht dit niet af en gaat zelf op pad. Zij zwerven zonder inkomen rond. Over hen ging het politieke conflict. De VVD vond dat deze groep niet hoeft te worden opgevangen. De PvdA wilde dat er voor hen een voorziening in stand blijft. Nadat de discussie in april 2015 tot een kabinetscrisis leidde, werd een soort compromis gevonden: gemeenten mochten de afgewezen asielzoekers tijdelijk opvangen als voorbereiding op hun uitzetting.

De Raad van State

Rechterlijke uitspraken en het Europees Comité voor Sociale Rechten bevestigden dat iedereen, ook ongedocumenteerden, recht heeft op een menswaardig bestaan.

Opmerkelijk was destijds de rol van de Raad van State. Die bepaalde in november 2015 dat de Nederlandse staat voorwaarden mag verbinden aan de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers, zoals het aanvaarden van vrijheidsbeperkingen en meewerken aan vertrek. In juni 2016 bevestigde de Raad van State dat de Vrijheidsbeperkende Locatie (VBL) voldoende opvang biedt voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Na langdurige onderhandelingen sluiten het kabinet en gemeenten in 2018 een bestuursakkoord over een landelijk netwerk van bed-bad-brood-voorzieningen, onder de naam Landelijke Vreemdelingenvoorziening (LVV). Dit akkoord voorziet in kleinschalige, tijdelijke opvanglocaties voor uitgeprocedeerde asielzoekers, met de focus op vrijwillig vertrek en begeleiding.

Het Rijk investeerde 48 miljoen euro voor acht pilotlocaties, waarbij ook begeleiding en herhaalde kansen op vrijwillige terugkeer werden geboden.

Uit evaluatieonderzoeken van het Verwey Jonker Instituut en Regioplan bleek dat in veel gevallen de begeleiding resulteerde in een herhaalde asielaanvraag (HASA). Minder dan 10 procent keerde terug naar het land van herkomst.

De rechter

In 2024 besloot minister Faber de landelijke financiering voor de BBB-regeling stop te zetten. In mei 2025 oordeelde de rechter dat de opvang van kwetsbare uitgeprocedeerde vreemdelingen in Amsterdam onterecht was stopgezet, omdat niet was vastgesteld of de Vrijheidsbeperkende Locatie geschikt was voor mensen met medische of psychische problemen. De rechter stelde dat de minister de opvang moest voortzetten en de kosten moest blijven betalen totdat een passende oplossing was gevonden. Eerder waren er al rechterlijke uitspraken over Utrecht en Rotterdam waarbij het stopzetten van de landelijke financiering werd teruggedraaid.

Terugkeerhubs

Een ander actueel onderwerp is de invoering van terugkeerhubs buiten de EU om het uitzettingsproces te versnellen. De Europese Commissie wil uniforme regels en centra buiten Europa, terwijl ook de Nederlandse regering deze opties overweegt.

In reactie op een kabinetsnotitie over het terugkeerbeleid in mei 2025 stuurt de stichting LOS (Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt) mede namens een groot aantal andere NGO’s, de Raad van Kerken en Kerk in Actie een brief aan de Tweede Kamer waarin zij hun bezorgdheid uiten over de gevolgen voor de rechtspositie van migranten zonder verblijfsvergunning en de naleving van Mensenrechten.

Tijdens de recente behandeling van de Asielnoodmaatregelenwet diende de PVV een amendement in om illegaliteit strafbaar te stellen.

Voor het CDA was dit een brug te ver, maar ook NSC kwam in gewetensnood: ‘Medemenselijkheid of het schenken van een kop soep mag natuurlijk nooit strafbaar zijn.’ Om NSC en ook de SGP binnenboord te houden deed Van Weel de toezegging om de strafbaarstelling van illegaliteit eerst voor advies voor te leggen aan de Raad van State.

Inmiddels hebben Vluchtelingenwerk en Amnesty International namens 70 maatschappelijke organisaties een ‘noodsignaal’ uitgezonden, waarbij de Eerste Kamer wordt opgeroepen om tegen de asielwetten te stemmen. Ook is een actie ‘Stop de asielwetten’ op touw gezet om de druk op de Eerste Kamer verder op te voeren.

Het bondgenootschap geeft een overzicht van alle organisaties die deel uitmaken van de lobby achter ‘de kop soep’.

Op de rem

Van de personen die in Nederland een terugkeerbesluit hebben ontvangen, keert minder dan 10 procent daadwerkelijk terug. En dat jaar in, jaar uit. Van Weel noemt dat terecht funest voor het asielsysteem.

De belangrijkste oorzaak is dat de rechterlijke macht zich sterk richt op het strikt naleven van internationale verdragen, waarbij elke poging om de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers efficiënter te maken als beperking van de mensenrechten wordt gezien. Bovendien wordt de uitvoering van het terugkeerbeleid bemoeilijkt door steeds strengere zorgvuldigheidseisen en de mogelijkheid om rechtszaken te stapelen.

Tenslotte is er nog de krachtige lobby van ‘maatschappelijke organisaties’ die bij elke poging om de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers te versnellen op de rem trappen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Waarom uitgeprocedeerde asielzoekers massaal in Nederland blijven verscheen eerst op Wynia's Week.

In de buurt van een plukje arbeiderswoningen aan de rand van de bebouwing joegen wat oudere jochies mij weg onder de uitroep ‘âld kant, âld kant’ (oude kant). Ik rende geschrokken naar huis en vroeg mijn moeder wat dat te betekenen had. Veel uitleg kwam er niet, maar dat het iets met ‘gereformeerden’ van doen had, dat bleef wel hangen.

In dat Friese dorp leefde de Afscheiding van 1834 dan wel de veel grotere Doleantie van 1886 – twee historische afsplitsingen van de Nederlands Hervormde Kerk – blijkbaar nog als de dag van gisteren, zoveel kreeg ik op die manier wel ingeprent.

Ons gezin kwam van buiten en diende zich een plaatsje te verwerven in het verzuilde dorpsweefsel van gereformeerden, vrijzinnig-hervormden, ongelovigen en buitenkerkelijken. De christelijke school (‘Met den Bijbel’) was er voor de gereformeerden en de veel kleinere Openbare School was er voor de rest.

Met uitzondering van de familie Wynia. Wij waren dan wel hervormd, maar weer niet vrijzinnig, zoals het hervormde kerkbestuur en de hervormde kerkvoogdij. Die ‘vrijzinnigen’ waren, hoewel klein in getal, de baas van de middeleeuwse kerk en van de kerkelijke landerijen en benoemden ook de dominee – steevast van vrijzinnige snit.

Wij behoorden tot een plukje ‘rechtzinnigen’ dan wel ‘orthodoxen’, die nog in 1960 een eigen ‘gebouwtje’ neerzetten, voor kerkdiensten, voor zondagsschool en catechisatie. Deze ‘evangelisatie’ was in de jaren dertig ontstaan uit een soort opwekkingsgolfje: te recht in de leer voor de lokale hervormden, niet gereformeerd genoeg voor de plaatselijke gereformeerden.

Mijn ouders kwamen hun nieuwe dorp binnen met vier kleine kinderen, alle onder de drie jaar. Ons gezin was nog jong genoeg voor gezinsuitbreiding en we waren een dankbaar doelwit voor zowel de christelijke – tot dan toe vooral gereformeerde – school als voor de openbare school. De christelijke school won.

Mijn vader mocht als eerste niet-gereformeerde ook aanschuiven in het schoolbestuur van de School met de Bijbel, dat tot dan toe – en nadien eigenlijk nog steeds – een onderafdeling was van het gereformeerde kerkbestuur. Mijn vader bracht na de vergaderingen van het schoolbestuur steevast half geamuseerd, half geërgerd verslag uit aan mijn moeder: hoe de dominee van de gereformeerden en de ouderlingen van de gereformeerden hun strakke leer oplegden aan het schoolbestuur van de officieel dan wel ‘christelijke’, maar in de praktijk stiekem nog altijd gereformeerde school.

Totale zondagsheiliging

De protocollen waren strak in die dagen. De gereformeerden – twee derde van de bevolking – trokken twee keer per zondag in sombere zondagse kleren naar de gereformeerde kerk, die zowel ’s ochtends als ’s middags afgeladen moet zijn geweest. Alleen wie van verre kwam, werd geacht met de fiets te mogen komen. De rest liep ’s ochtends heen en terug, gebruikte thuis de warme zondagse maaltijd, ging daarna snel terug naar de kerk en keerde na afloop van de dienst huiswaarts.

De zondag was een heuse werkdag voor onze gereformeerde dorpsgenoten, al helemaal voor de vele veehouders, die ook nog twee keer de koeien dienden te melken. Voor de rest was het op de plaats rust. De zondagsheiliging was totaal: geen lichaamsbeweging, geen werk dat niet absoluut noodzakelijk was – ook als de hooioogst dreigde teloor te gaan door regenval was dat geen excuus om op zondag te werken.

Sport, sowieso al niet bijster hoog aangeschreven bij de gereformeerden in ons dorp, was natuurlijk al helemaal uit den boze op zondag. Wij van ‘de evangelisatie’ dan wel van ‘de âld kant’ kenden ook zondagsheiliging, maar de gereformeerden, zo werd bij ons gevonden, dat waren pas echte scherpslijpers.

Ondertussen gingen mijn tweelingzusje en ik wel degelijk naar de gereformeerde school die we School met den Bijbel noemden, waren onze schoolvriendjes en buurkinderen vaak ook gereformeerd, maar op zondag scheidden onze wegen en ook door de week hadden de gereformeerde kinderen verplichtingen in de gereformeerde infrastructuur voor jongens en meisjes, ‘knapen’ en wat dies meer zij. Daar genoten ze een gedegen opleiding voor een leven als gereformeerde, dat was op zijn minst ons vermoeden. Wij waren weliswaar buitenstaanders, maar zo ben ik toch maar mooi gereformeerdoloog geworden.

Kerk en politiek

Toen het eenmaal 1960 was geworden, ging het snel. Het meest zichtbaar was dat door het verkeer op zondag. Wie ver weg woonde, permitteerde het zich nu met de auto te komen in plaats van met de fiets. Het duurde niet lang of de hele dorpskern was twee keer op zondag een volledig volgestouwde parkeerplaats voor de gereformeerde kerkgangers die hun nieuwverworven weelde kwamen etaleren.

Aansluitend daarop werden de plechtstatige zondagse kleren al gauw vervangen door windjacks en andere vrijetijdskleding. In het kader van de vooruitgang kochten de ouderlingen van de gereformeerde kerk de pas gesloten zuivelfabriek om er een dorpshuis van te maken: officieel een gereformeerd huis, maar anderen mochten er ook gebruik van maken. Dat laatste was niet uitsluitend een kwestie van moderne, oecumenische tolerantie, maar zeker ook een poging breder commercieel draagvlak te vinden.

Het was in die dagen dat je ook voortdurend – met instemming of juist niet – namen hoorde vallen als die van ‘Verkuyl’ en ‘Kuitert’, ‘Bruins Slot’ en ‘Berghuis’. Alsook die van ‘Algra’ – maar dat was Hendrik Algra, de geharnaste tegenstander van al die nieuwe gereformeerde en antirevolutionaire nieuwlichters. Algra was niet alleen senator van de ARP en hoofdredacteur van het Friesch Dagblad, maar kwam ook steevast in het zicht van verkiezingen onze gereformeerden in de kerk oproepen om trouw aan de traditie op de Anti-Revolutionaire Partij te stemmen. Van scheiding tussen kerk en politiek was bij de mannenbroeders van ons dorp hoegenaamd geen sprake.

In één nacht communist

Mijn leven ging ondertussen verder. Ik ging naar de HBS in de buurt die officieel ook christelijk was, maar toch vooral weer gereformeerd. Toen ik mij naar de universiteitsstad begaf, was ik steevast van plan om mij nu maar eens los te maken van de gereformeerde wereld en werd ik een studentenvereniging binnengelokt die met enthousiasme de moderniteit heette te omarmen. Er waren zelfs serieuze plannen het etiket ‘reformatorum’ te laten vallen, al werd die discussie opgehouden door de vraag of een condoomautomaat op de sociëteit wel was zoals het hoorde.

Ik liet mij vermurwen en was er zo actief ooggetuige van dat de gesloten gereformeerde studentenwereld serieus streefde naar ‘openheid’ – zij het op het gevaar af zo in schoonheid te sterven.

Zo bleven gereformeerde en andere protestantse jongens en meisjes in het Groningen van begin jaren zeventig steeds minder in hun beschermde wereld, ze gingen misschien wel samenwonen, ze stemden misschien wel niet meer op de ARP maar op de PPR of zelfs op de PSP. Ik heb ze wel gekend, de gereformeerde bakkerszonen en dito arbeiderskinderen die onder invloed van de Vietnamoorlog in één nacht communist werden en vervolgens net zo makkelijk actief werden in de radicale studentenbeweging die onder auspiciën van de CPN opereerde.

Sommige gereformeerde studenten vonden hun studentenvereniging die zich openstelde voor de wereld, zich associeerde met volkscongressen en kraakacties toch te links en te werelds en splitsten zich af. Om na een aantal jaren zelf ook weer linksaf te slaan, richting moderniteit en steeds minder richting eigen kring, waar men eerder nog met afschuw over de lichtzinnigheid van de wereld had gesproken.

Net zoals de EO die werd opgericht in reactie op wat men zag als een te wereldse tendens van de overwegend gereformeerde omroep NCRV, maar enkele decennia later eveneens – zij het nu in de geest van barmhartigheid en rentmeesterschap – menige afslag naar links nam.

Waarom omarmden traditionele gereformeerden allerlei moderniteiten?

De ARP van Abraham Kuypers was in de jaren vijftig van de twintigste eeuw nog een van de meest conservatieve partijen van het land. Zoals ook de gereformeerde kerken veelal een bolwerk van cultureel, politiek en religieus conservatisme waren. Maar vanaf 1960 werden al die gereformeerde bolwerken onder invloed van theologen en politici en zeker ook van ontwikkelingen in de samenleving juist dragers van progressieve, linkse, ‘betrokken’ en zelfs vrijzinnige ambities.

Daarover publiceerden we enkele jaren geleden een boek, De Linkse Kerk. Het boek werd geboren uit een mengeling van verbazing en nieuwsgierigheid. Verbazing over hoe in zo’n korte tijd – soms van enkele jaren, soms van enkele decennia – een in wezen conservatief volksdeel een radicale beweging in linkse richting maakte, waarna stukje bij beetje ook de resterende conservatieven dezelfde weg bewandelden. Typerend is de route van Wim Aantjes, die in de jaren vijftig als Kamerlid nog principiële bezwaren tegen de AOW had, maar als leider van de ARP in de jaren zeventig regeren met de PvdA nagenoeg als een door God gegeven plicht zag.

Ik ben altijd verbaasd geweest over hoe die intens traditionele gereformeerde dorpsgenoten van mij, die aanvankelijk nog geen vrouw zouden toelaten tot de kring van ouderlingen, in betrekkelijk korte tijd allerlei moderniteiten accepteerden of zelfs uitdroegen en dat kennelijk ook weer als logisch onderdeel van de leer van hun vaderen zagen.

Met de verbazing was er de nieuwsgierigheid: waarom zijn er niet stapels reportages en sociologische en historische publicaties over de curieuze reis die gereformeerd Nederland steeds weer over de politieke menukaart maakt, met vrijwel altijd weer die afslag naar links, van kerk naar klimaat ook.

En als ik het dan over ‘gereformeerd’ heb, bedoel ik niet alleen de Kinderen van Kuyper – zoals het merendeel van de gereformeerde dorpelingen van mijn jeugd – maar vaak ook de mensen van de ‘evangelisatie’ die overal al lang zijn samengegaan met de gereformeerden, hun gezamenlijke protestantse kerken, de Afscheiding en de Doleantie voorbij (en soms met opvallende rituelen, zelfs de Reformatie – de afscheiding van de katholieke kerk in de zestiende eeuw – voorbij).

Progressieve kanteling

Dat er relatief weinig over de culturele revolutie in neocalvinistisch Nederland is gepubliceerd, komt naar mijn indruk ook omdat betrokkenen zelf de neiging hebben hun eigen Werdegang te ontkennen. Eerder wordt de indruk gewekt dat de eigen koers als altijd voortvloeit uit de Schrift en dat allerlei progressiefs logisch in de eigen traditie zou passen.

Het is kwestieus. De antirevolutionairen die Ons Indië niet wensten op te geven en nadien (aanvankelijk) evenmin Nieuw-Guinea, zitten niet simpel op één lijn met de gereformeerde actievoerders die in de jaren tachtig voorop liepen in massademonstraties tegen Amerikaanse kruisraketten en vooral het goede wensten te zien bij de politieke leiders achter Sovjet-Russische kernkoppen.

Katholieken en hervormden hebben natuurlijk ook massaal hun eigen zuilen verlaten, de afgelopen decennia. Hervormden gingen daarin zelfs voorop. Het waren ook vaak gelovigen, nadien vaak afvallige gelovigen, die vooropgingen in de sociale bewegingen vanaf het midden van de 19e eeuw.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis was een Lutherse predikant, voordat hij zich tot het socialisme, dan wel het anarchisme, dan wel het communisme bekeerde. Willem Drees kwam uit een calvinistisch nest en liet het geloof vallen om zich tot het socialisme te kunnen bekennen.

Links was en is in Nederland heel vaak doortrokken van calvinisme. En overigens dragen veel politieke bewegingen in Nederland een calvinistisch dan wel gereformeerd stempel, want gereformeerden staan vaak vooraan, nemen het initiatief, nemen verantwoordelijkheid – ook buiten de zuil die met name door Abraham Kuyper vanaf het einde van de 19e eeuw werd vormgegeven.

Sterker nog: geen enkele minderheid had de afgelopen eeuwen relatief gezien zo’n grote invloed op Nederland als de gereformeerden. Ze maakten nooit meer dan een tiende van de bevolking uit, maar zorgden wel voor politieke omwentelingen en leverden verschillende minister-presidenten. Dat zij vanaf 1960 voortdurend linksaf sloegen speelde een sleutelrol bij de decennia van progressieve kanteling van Nederland.

Zonder de links afgeslagen gereformeerde politici van de ARP was er geen kabinet-Den Uyl (1973-1977) geweest. De oppositie in eigen kring kwam van de dominees van de EO en van de rechtzinnige politici van de voorlopers van de ChristenUnie. Maar ziedaar: in de 21ste eeuw werden kabinetten van Balkenende en van Rutte op de been gehouden door dezelfde ChristenUnie, die op haar beurt in verschillende opzichten linksaf slaat en toch herkenbaar gereformeerd blijft.

Tegelijkertijd is het de vraag hoe het verder zal gaan. De kerken lopen pijlsnel leeg. Het CDA werd in de jaren na het premierschap (1982-1994) van de katholiek Ruud Lubbers gaandeweg een steeds kleinere, maar ook een steeds meer gereformeerde en steeds minder katholieke partij. Henri Bontenbal, de huidige CDA-leider, kan probleemloos model staan voor de progressief getinte afslag die het ooit zo conservatieve gereformeerde landsdeel heeft genomen.

‘Barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’

Als er één historisch draaipunt was, dan was het wel het moment dat de leiding van de ARP besloot het verzet tegen het aan Indonesië laten van Nieuw-Guinea op te geven. Een centrale rol werd, zoals vaker bij het links afzwaaien van gereformeerden en antirevolutionairen, gespeeld door de zendeling en VU-hoogleraar Johannes Verkuyl (1908-2001), die in gereformeerde kring later ook voorging in kritiek op de Vietnamoorlog en in acties tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime.

De jaren zestig grepen hard in bij gereformeerd en antirevolutionair Nederland. Er werd nu radicaal anders tegen Nederland in de Tweede Wereldoorlog aangekeken en al evenzeer tegen de Amerikaanse bevrijders. De Vrije Universiteit, waar het kader van de gereformeerde zuil werd opgeleid, werd net als andere universiteiten en doorgaans tot ontzetting van de kleyne luyden een bolwerk van Marx en Marcuse, om in de 21^ste eeuw bij uitstek de universiteit van islamitisch Nederland te worden.

De Anti-Revolutionaire Partij, in de jaren vijftig nog een uitgesproken conservatieve partij, radicaliseerde tot een progressieve partij in de jaren zestig en zeventig – zelfs tot een partij die het als on-Bijbels beschouwde om met de VVD te regeren en het als een sociale plicht zag om met de PvdA samen te werken. Die ideeën droegen in de jaren zeventig bij aan de deelname van antirevolutionaire politici aan het kabinet-Den Uyl, dat tot op de dag van vandaag te boek staat als het meest linkse dat Nederland ooit had.

Ondertussen werd vaak een eigentijds beroep gedaan op de Bijbel. Klassiekers zijn in dat verband de begrippen ‘barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’ die inmiddels bij het CDA, maar meer nog bij de ChristenUnie bij uitstek gelden als maatstaven voor christelijke politiek. De Bijbelse ‘barmhartige Samaritaan’ geldt als voorbeeld voor de ruimhartige opvang van asielzoekers en het Bijbelse ‘rentmeesterschap’ als aanwijzing dat de mens ‘rentmeester’ is van de wereld die voor opwarming dient te worden behoed. In de Bijbel komt de rentmeester overigens nergens voor, althans niet in de zin van de mens als verzorger van de schepping (vee- en huisdieren daargelaten).

Interessant is ook hoe de protestantse, overwegend gereformeerde media als de omroep NCRV en dagblad Trouw vanaf de jaren zestig meegingen in de tijdgeest, zoals die ook vat had gekregen op de gereformeerde zuil. Inmiddels vormt de NCRV een combinatie met de katholieke KRO en samen koesteren ze een uitgesproken progressief imago. In reactie werd al in 1967 de Evangelische Omroep (EO) opgericht, die in later jaren op haar beurt dikwijls een progressieve richting zou inslaan.

In de 21ste eeuw bleken de predikanten van de protestantse fusiekerk PKN opvallend vaak politiek actief en veel linkser te stemmen dan de rest van Nederland. Een kwart van de dominees stemde in 2003 bijvoorbeeld GroenLinks, vijf keer vaker dan de rest van het land. Het idee van de linkse dominee bleek, zo bezien, niet uit de lucht gegrepen.

Toch een eigen verenigingsgebouw

Terug naar het dorp van mijn jeugd. Kinderen van hervormde ouders kunnen daar niet meer worden uitgescholden voor ‘âld kant’, want ook hier zijn de gereformeerden en hervormden ‘Samen op Weg’ gegaan en hebben ze elkaar gevonden in de PKN. Nu preekt de PKN-dominee in beide kerken. Zelfs zijn de openbare school en mijn ‘gereformeerde’ School met den Bijbel gefuseerd tot één dorpsschool. Zoals ook de eigen gereformeerde ijsbaan (niet schaatsen op zondag, nooit wedstrijden) de nieuwe eeuw niet heeft gehaald.

De voormalige zuivelfabriek die in de jaren zestig door de gereformeerden van ons dorp tot gemeenschapshuis werd gemaakt is niet meer: gesloopt. Vervolgens trokken de gereformeerden echter niet in bij de hervormden: ze bouwden voor alle zekerheid toch maar weer hun eigen verenigingsgebouw, verrassenderwijs ‘De Binding’ geheten.

Soms weegt de last van traditie en identiteit blijkbaar toch zwaarder dan de lokroep van de vooruitgang: een gezamenlijke dominee is nog tot daaraan toe, een gemeenschappelijk onderdak bleek een stap te ver. Een enkele keer dringt de gedachte zich op dat de wendingen die calvinistisch Nederland de laatste zestig jaar doormaakten ons dorp nog niet volledig hebben bereikt.

De ontvangst

Interessant is ook te zien hoe ons boek De Linkse Kerk landde in de media. De meeste van die media zitten in Amsterdam of Hilversum en hebben geen idee van veel van de historische roots van Nederland of hebben zich daarvan afgekeerd. De meeste gingen dus ook schouderophalend voorbij aan de toch zo belangwekkende linkse afslag die het gereformeerde landsdeel sinds 1960 – en tot op de dag van vandaag – aan het maken is.

Na enige aarzeling dook dagblad Trouw – zelf een uitgesproken uithangbord van het linksgedraaide protestantisme – wel op het boek De Linkse Kerk. Ik werd als samensteller van het boek geïnterviewd, kritisch (‘waarom werkten er geen vrouwen mee aan het boek?’) maar toch. Dat interview werd binnen de Trouw-gelederen (lezers, columnisten, hoofdredactie) doelwit van afschuw, ontzetting en ontkenning. De hoofdredacteur voelde zich genoodzaakt te verdedigen waarom ik überhaupt aan het woord werd gelaten in zijn krant en liet dat nog net niet vergezeld gaan door excuses. Maar waarom toch?

Ik laat het bij de veronderstelling dat als je een soort van monopolie op de moraal claimt het handiger is te verzinnen dat je gelijk van vandaag logisch voortvloeit uit je gelijk van gisteren – en wie een andere conclusie trekt tot een lagere morele orde te veroordelen. Wie het beter weet mag het zeggen.

Bovenstaand artikel van Syp Wynia is een ingekorte bewerking van de inleiding van het boek De Linkse Kerk – Hoe calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt.

Het boek is beschikbaar als paperback (264 pagina’s, 23.50 euro) en als e-book (15 euro).

Wynia’s Week houdt de vinger bij de tijdgeest. Wynia’s Week verschijnt 3x per week, onafhankelijk en ongebonden. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u al mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht LONGREAD! De merkwaardige geschiedenis van protestantse politici, dominees, hun media en hun afwijking naar links verscheen eerst op Wynia's Week.

Gekmakend dom kunnen politici zijn. Neem Dilan Yesilgöz van de VVD, die niet alleen op korte termijn noodzakelijke politieke steun dreigt te verspelen, maar op langere termijn zelfs de steun aan de rechtstaat op het spel zet. Met haar ‘vrijheidsagenda’ en dreigementen aan zondagscholen.

Veilig achter de voordeur

Op een ledenbijeenkomst van haar partij in Amsterdam heeft Dilan Yesilgöz stevige kritiek geuit op het verschijnsel religie in het algemeen en in het bijzonder op ‘geloof dat een georganiseerd of politiek karakter krijgt’. Met dat laatste doelde zij vooral op het ‘islamisme’, maar de strekking van haar woorden is breder: ook christelijke groepen hebben zich in Nederland politiek georganiseerd (CDA, ChristenUnie, SGP) en die zouden dus ook, volgens Yesilgöz, ‘heel gevaarlijk’ zijn.

Geloof mag in een seculiere samenleving geen invloed en zeker geen controle hebben op het openbare leven. Geloof is op zich misschien ‘hartstikke mooi’, maar moet veilig opgeborgen blijven achter de voordeur van het privéleven. En met dit pleidooi zei zij ‘op de lijn van Bolkestein’ te zitten.

Met deze uitspraken van Yesilgöz zijn we ondertussen ver verwijderd geraakt van wat de partij zelf steeds in haar beginselprogramma’s heeft uitgesproken, en van de opvattingen van good old Frits Bolkestein zelf. In die beginselprogramma’s, vanaf 1948, heette het nog (in onderscheiden formuleringen) dat het christendom tot de onmisbare fundamenten van onze beschaving behoort. Frits Bolkestein begreep dat het liberalisme op deze fundamenten parasiteert omdat het zelf niet de waarden en normen (deugdethiek) in huis had om dat fundament te onderhouden – maar zijn pleidooien om daar eens aandacht aan te schenken zijn binnen de VVD als een lekke bal in de zandbak neergeploft.

Yesilgöz wijkt met haar uitspraken dus duidelijk af van de historische lijn van haar partij. In feite propageert zij een radicaal laïcisme dat tot nog toe alleen een voorvechter heeft gevonden in het kemalisme, de heel erg on-Nederlandse ideologie van de Turkse leider Atatürk.

Toezicht op ‘informeel onderwijs’

Maar het is eigenlijk nog erger dan hier geschetst. Yesilgöz zegt wel, zelfs in die radicale toespraak van vorige week, dat religie achter de voordeur wat haar betreft ongemoeid kan blijven, maar ondertussen verdedigt VVD-staatssecretaris Mariëlle Paul (Onderwijs) in het parlement een wetsvoorstel dat de regering wel degelijk het instrumentarium biedt om achter de voordeur te komen kijken en daar te inspecteren wat wij zoal geloven en zeggen en doen.

Het gaat om het wetsvoorstel om vanuit de overheid toezicht te houden op ‘informeel onderwijs’. Het gaat daarbij om Koranscholen, onderwijs dat via sportclubs of de scouting wordt gegeven, informeel Joods onderwijs, Alpha-cursussen, hindoe-onderwijs en kerkelijk jeugdwerk zoals zondagscholen en catechisatielessen. Op al die ‘weekendscholen’ zou wel eens haat, geweld of discriminatie kunnen worden gepropageerd en daartegen moeten jonge mensen (tussen 4 en 17 jaar) door de overheid worden beschermd. En de Onderwijsinspectie moet dit gaan doen.

Zelfislamisering

In de klassiek-liberale opvatting over de overheid stond de overtuiging centraal dat een samenleving uit verschillende groepen en levensovertuigingen bestaat, dat de overheid daar zelf geen keuze in maakt, maar aan al die groepen ruimte en vrijheid laat. De grote vragen over de oorsprong van het leven (schepping/evolutie), over het begin van het leven (abortus), over de voortplanting van het leven (huwelijk en seksualiteit), over het einde van het leven (euthanasie), en over hóe wij zouden leven, worden door mensen heel verschillend beantwoord, vanuit hun hart en geweten. Daar blijf je als overheid vanaf.

En een verschil van mening over die grote vragen is politiek en staatsrechtelijk van een geheel andere orde dan het aankweken van een gewelddadige aversie tegen de Nederlandse samenleving. Het niet willen zien van dit onderscheid zou zelfs als een vorm van zelfislamisering kunnen worden gezien: de aanpassing van de eigen spelregels aan de aanwezigheid van een islamitische gemeenschap. Uit angst om te discrimineren worden salafistische Koranscholen over één kam geschoren met lieve, door-en-door burgerlijke en aangepaste zondagscholen – en daarmee wordt het christelijk geloof gediskwalificeerd als potentieel net zo gevaarlijk als het islamisme.

In het sociaal-liberale denken maakt de overheid echter wel levensbeschouwelijke keuzes en ziet zij het als haar taak om die keuzes binnen alle gemeenschappen ingang te doen vinden. In dit geval gaat het dus, kort gezegd, om art. 1 van de Grondwet – het laatste en enige, hoogste en alleen heilige gebod in ons land: gij zult niet discrimineren.

Het idee om de Onderwijsinspectie op zondagscholen en dergelijke af te sturen, ontstond in het jaar 2019, toen journalistiek onderzoek van Nieuwsuur en NRC Handelblad (na eerdere waarschuwingen tegen het salafisme door de AIVD) aan het licht bracht dat kinderen op Nederlandse Koranscholen leren dat mensen met een ander geloof dan de islam de doodstraf verdienen. De leerlingen worden met lesmateriaal uit Saoedi-Arabië aangemoedigd om niet in de Nederlandse samenleving te integreren.

Ook liberale ideeën zijn gebaseerd op een levensovertuiging

Dat was schokkend, en toenmalig minister Wiersma (VVD) bedacht het plan om ook informeel onderwijs aan het toezicht van de Onderwijsinspectie te onderwerpen. Wiersma viel, en het kabinet ook, maar het wetsvoorstel verdween niet van tafel. Het huidige kabinet gaf het wetsvoorstel een plekje in het Hoofdlijnenakkoord en heeft het begin deze maand opnieuw gepresenteerd en onderworpen aan een zogeheten internetconsultatie. Het is de bedoeling dat de Tweede Kamer er zich volgend jaar over buigt, nadat het advies van de Raad van State is ingewonnen. Het kabinet negeert hiermee een begin dit jaar door de Tweede Kamer aangenomen motie (ingediend door CDA en SGP) om het toezicht op ‘informeel onderwijs’ enkel en alleen te beperken tot ‘broedplaatsen van radicalisering en strijdigheid met de democratische rechtsorde’.

Maar gelijkheid rules. De problemen zijn weliswaar alleen bij salafistische  Koranscholen geconstateerd, maar het is natuurlijk niet mogelijk die alleen te gaan inspecteren. Nee, dan alle informeel onderwijs, alle ‘weekendscholen’, inclusief de zondagscholen.

Het wetsvoorstel is natuurlijk een ongekende inbreuk op de vrijheid van godsdienst en onderwijs. Tot het klassiek-liberale denken behoort ook het principe van de scheiding van kerk en staat. Dat principe houdt in dat de kerk niet over de staat mag heersen, maar ook dat de staat niet mag heersen over het interne leven van de kerk. En het betekent niet dat een geloofsovertuiging geen rol mag spelen in het publieke leven. Alle ideeën die daar worden verspreid zijn immers op een levensovertuiging gebaseerd, ook de liberale. Al lijden liberalen over het algemeen aan het euvel dat zij van mening zijn dat hun ideeën ‘neutraal’ zijn.

Toen het wetsvoorstel bekend werd, was de kritiek dan ook scherp. ‘Onhaalbaar, onuitvoerbaar en ongrondwettelijk’, zo luidde het advies van het ministerie aan de eigen minister Wiersma. Juristen als de gerenommeerde hoogleraren Renée van Schoonhoven (VU) en Paul van Sasse van IJsselt signaleerden dat het wetsvoorstel onconstitutioneel is. De overheid dreigt de Rubicon over te steken. ‘De overheid gaat een fundamentele, principiële grens over. Kerken in Nederland zijn al 175 jaar vrij om hun eigen aangelegenheden te regelen, zonder overheidsbemoeienis. Dat is een groot goed’, schreef Teunis van Kooten, universitair docent Recht & Religie. En een bezwaar van meer praktische aard: de Onderwijsinspectie zelf slaagt er nu al niet in om iedere school eens in de vier jaar met een bezoek te vereren. De dienst is zelf ook tegen het wetsvoorstel, en noemde het deze week ‘onuitvoerbaar, niet effectief en rechtstatelijk kwetsbaar’.

Tijdens het debat over de Onderwijsbegroting, deze week in de Tweede Kamer, kwam het al tot een clash over dit onderwerp en werd de machtspolitieke kaart getrokken. Een ‘furieuze’ Chris Stoffer van de SGP dreigde geen steun aan de begroting te geven als de plannen om een zondagschoolpolitie in te voeren, blijven bestaan. En hij weet dat de steun van zijn partij in de Eerste Kamer nodig is.

Maar die Koranscholen dan?

Die vrijheidsagenda van de VVD van Dilan Yesilgöz dreigt dus niet alleen voor de korte termijn een beetje dom te zijn, maar vooral voor de lange termijn desastreuze gevolgen te hebben. Als grote groepen in de Nederlandse samenleving in hun fundamentele rechten worden aangetast, en vrijheid er blijkbaar alleen is voor mensen die net zo denken als Dilan Yesilgöz and her ilk, dan zal dit deze groepen van die rechtstaat vervreemden. En die terechte distantie zal het wantrouwen jegens de overheid ongekend bevorderen.

Maar die salafistische Koranscholen dan? Die zijn zeker een groot probleem en een directe bedreiging voor de vrede en orde in onze samenleving. Maar daar hebben we niet de Onderwijsinspectie voor, en daar hebben we geen algemene en megalomane wet tegen informeel onderwijs voor nodig. Daar hebben we opsporingsdiensten voor als de politie en de AIVD, en het Wetboek van Strafrecht. De juridische grondslag voor het gericht aanpakken van specifieke vormen van informeel onderwijs bieden de openbare orde en veiligheid – en de zorg daarvoor is wel een kerntaak van de overheid.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Blijf af van informeel onderwijs op zondagscholen en pak salafistische Koranscholen strafrechtelijk aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Grenzeloze naïviteit

Ieder jaar wordt op 9 november, de dag in 1989 dat door geweldloze protesten van moedige burgers de Muur viel, stilgestaan bij dat historische moment. Vooral bij onze oosterburen.

In ons toch altijd zo schuldbewuste land nauwelijks nog. Een kritische terugblik wat afstand en tijd betreft op dit in dubbel opzicht nabije verleden, blijkt niet besteed aan links en kerkelijk Nederland. Zij gaan liever schuldbewust met excuses door de knieën voor wandaden gepleegd door onze betovergrootouders in ver afgelegen oorden.

Geen enkele vorm van schuldbelijdenis over de grenzeloze naïviteit zo kort geleden en zo dichtbij, in de vorige eeuw op ons eigen continent, waardoor een buurland decennialang in tweeën gedeeld bleef met in de oosthelft een gewetenloze machtsstructuur die letterlijk over lijken ging. Zoals over dat van de 25-jarige muurvluchteling Michael Bittner.

Moeder Irmgard Bittner kwam die 24^e november 1986 ’s nachts thuis van haar late avonddienst in de drukkerij van Neues Deutschland, het partijorgaan van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), de politieke partij die het in de DDR van Erich Honecker voor het zeggen had.

Ze werd niet wakker van de wekker van haar zoon Michael en kon hem dus niet, zoals ze op andere ochtenden wel deed, nog snel even gedag zeggen voor hij naar zijn werk vertrok. Het was al een eind in de middag toen ze haar ogen opende. Ze schrok van het overvloedige daglicht.

Een angstig vermoeden

In de kamer van haar zoon stond de wekker uit. De aanblik was ook anders dan anders. Michael had hem dierbare spullen neergelegd met daarbij een aantekening voor wie wat bestemd was. Irmgard kon van verbazing alleen maar haar ogen uitwrijven.

Wat had dit te betekenen? Ze had frisse lucht nodig. Buiten zag ze dat de voederbak van de konijnen overvloedig was bijgevuld. Evenals het water. Er kwam een angstig vermoeden in haar op.

Ambtelijke pesterijen

Michael was geen uitblinker op school. Hij deed liever iets met zijn handen. Later was hij dan ook als metselaar helemaal op zijn plaats. Het splitsen van de woning in twee eenheden om de drie zonen een eigen ruimte te bieden, was een op zijn lijf geschreven klus.

Het werk werd Michael onnodig ingewikkeld gemaakt. Nadat hij uit frustratie over anderhalf jaar diensttijd, die een hel was geweest, bij de autoriteiten een verzoek had ingediend om naar het westen te mogen, hadden ze hem het leven zuur gemaakt met ambtelijke pesterijen, onnodige bureaucratie en sluikse corruptie.

Nu bleek dat moeder Bittner zich terecht zorgen had gemaakt over haar zoon. Michael was niet op zijn werk verschenen en kwam ook niet meer thuis. Het gerucht ging dat in de nachtelijke uren bij de Muur schoten hadden weerklonken. Iedereen wist wat dat betekende.

Dagen, weken en maanden gingen voorbij zonder dat moeder Bittner en haar twee andere zonen uitsluitsel kregen over wat er in die novembernacht van het verdwijnen van Michael was gebeurd. Toen ze eindelijk iets los kregen van de autoriteiten heette het dat Michael lid was geweest van een mensensmokkelbende. Hij was uitgeweken naar het westen om daar een anoniem bestaan te leiden. Tegen hem werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Wat moest ze ervan geloven? Misschien lag haar jongen wel ergens gewond in een ziekenhuis.

Honecker en Krenz

De waarheid was, zo werd duidelijk na de val van de Muur op 9 november 1989, dat Michael echt een vluchtpoging had gedaan. De toppen van zijn vingers voelden net over de rand even de vrijheid toen twee VolksPolizisten (VoPo’s) hun vuurwapens op de 25-jarige leegschoten.

Dat waren Harmut B. en Olaf N. die in 1993 voor een rechtbank ter verantwoording werden geroepen. Het duo werd tot een jaar en drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens doodslag en bleef dus op vrije voeten. De straf viel zo laag uit, omdat beiden in de onderste regionen van verantwoordelijkheid voor de Muurdoden hadden gestaan, motiveerde de rechtbank.

Toen bekend werd dat ook Erich Honecker en Egon Krenz (in 1989 korte tijd secretaris-generaal van de SED als opvolger van Honecker), zich zouden moeten verantwoorden voor het doodschieten van vluchtelingen, meldde Irmgard zich aan als mede-klager. Honecker ontliep zijn straf wegens slechte gezondheid en een vlucht naar Chili, waar hij overleed. Krenz werd tot zes jaar cel veroordeeld en is allang weer vrij.

‘Slachtoffer onbekend’

Irmgard Bittner leefde al die tijd in tergende onzekerheid over wat er met het stoffelijk overschot van haar doodgeschoten zoon was gebeurd. Een zoektocht in het westen bracht haar in Frohnau, hemelsbreed een kilometer of tien van haar huis, waar ze stuitte op een kruis met de datum 24 november 1986 en de vermelding ‘slachtoffer onbekend’. De moeder stond als aan de grond genageld. Nu nog een antwoord op de vraag: waar is Michaels stoffelijk overschot?

Het mysterie is niet opgelost en zal naar alle waarschijnlijk ook niet meer worden opgelost. Het meest waarschijnlijke is dat Michael niet lang nadat hij werd vermoord, is gecremeerd. Wat er door de vazallen van Honecker met zijn as of urn is gebeurd, is ongewis.

Moeder Bittner verloor haar twee andere zonen, Gerd en Mario, jaren eerder aan ernstige ziekten. Zij kregen een laatste rustplaats op kerkhof Nordend in het Berlijnse stadsdeel Pankow.

Het was Irmgards vurige laatste wens dat Michaels urn hier ook zou worden bijgezet. Zij overleed op 86-jarige leeftijd, eind 2022, en rust in het graf bij haar twee andere zonen. Zonder Michael.

Een gewone Oostduitse burger

Ik leerde Irmgard Bittner tien jaar na de val van de Muur kennen, in 1999. Ik trok een dag met haar op, zocht in archieven en klopte aan bij autoriteiten. Vergeefs.

Sommige onderwerpen laten je niet los als journalist. Dan wordt het 9 november, de val van de Muur en vervolgens 24 november, de nacht waarin een gewone Oostduitse burger, Michael Bittner, naar het vrije westen wilde. Hij werd geboren in 1961. Michael zou als zijn vlucht was geslaagd nu 63 jaar oud zijn.

Zou zijn tragisch lot (en dat van vele anderen, die ook een vergeefse poging deden om de ‘heilstaat’ te ontvluchten), bekend zijn bij GroenLinks (voortgekomen uit PSP, PPR, EVP en CPN) en de kerken die zulke nauwe banden onderhielden met de DDR?

Meer info over Michael Bittner: www.chronik-der-mauer.de

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Denken ze bij links en de kerken nog wel eens aan de slachtoffers van de DDR-dictatuur?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Morgen verschijnt ‘De nieuwe standenstaat’ van journalist en historicus Martin Sommer, een onrustbarend relaas van zijn bevindingen als redacteur van de Volkskrant in Den Haag. Wynia’s Week biedt alvast een voorproefje met een selectie uit het derde hoofdstuk: Wie bewaakt de zielen?

Wat gebeurde na de massale ontkerkelijking was te voorzien, al voorzagen weinigen het. De staat nam de fladderende zielen over van de kerk, inclusief het voorschrift van de Nieuwe Katechismus dat onze opdracht is gelukkig te worden. Ik zag in de plaatselijke krant een foto van de Haarlemse burgemeester, zelf gepekeld in de gereformeerde sectie van het CDA, die met een bijna devote glimlach de regenboogvlag hees vanuit de toren van de Oude Bavo.

De wereldlijke macht had zich ontfermd over de opdracht van de geestelijke macht. De geloofsgemeenschap was weggevallen, en daarmee veranderde ook het spiegelbeeld in de wereld, het burgerschap. De opdracht aan de mens was niet langer omhoog te streven, hij moest juist zichzelf worden om gelukkig te zijn. ‘Gewoon jezelf kunnen zijn’ was in de jaren tachtig een verkiezingsleus van de liberale partij VVD. Het woord individualisering werd pasmunt, en was de samenvatting van het afwerpen van de verstikkende deken van de kerk. De strijdkreet van de vrouwenbeweging was ‘het persoonlijke is politiek’. Machtsverhoudingen kwamen ook in het persoonlijke leven tot uitdrukking.

Thorbecke

Nu maken we de omkering daarvan mee en is de politiek persoonlijk geworden. Het recht op de vormgeving van het eigen bestaan werd zo dwingend dat ook de viering van de orthodoxe islam met hoofddoek en allesbedekkende jurk als uitdrukking van de vrije wilsbeschikking werd gezien. Politiek moest je aanspreken op je authentieke zelf, anders telde het niet.

Thorbecke zou van dit soort privéliberalisme een bloedspuwing hebben gekregen. Vrijheid betekende voor de negentiende-eeuwse liberalen het in gezamenlijkheid vorm geven aan de toekomst van het land. De opdracht aan de burger was vooral níet zichzelf te zijn, ongeveer zoals Freud had bedacht dat de mens om volwassen te worden, afscheid moest nemen van zijn dierlijke instincten.

Sinds de jaren zeventig was er geen kerk meer om de mens op weg naar het persoonlijke geluk te begeleiden. De staat nam die taak gaandeweg over en de publieke zaak begon zich net als de kerk voordien met het privéleven te bemoeien. En dat was wel degelijk een omwenteling, een omkering. Honderd jaar lang, in de zestiende en de zeventiende eeuw, waren er bloedige godsdienstoorlogen gevoerd over het bezit van de zielen. Daarna kwam het tot wat de Grote Scheiding werd genoemd. Aan de innige verstrengeling van kerk en staat kwam een einde. Dat ging niet zonder slag of stoot. De kerk moest aan de wetten van de staat voldoen, in het ene land meer, in het andere minder. En de staat liet het particuliere zielenheil over aan de kerk. Tolerantie was een uitvinding van de zestiende eeuw, maar betekende aanvankelijk niet de kapitale deugd die wij ervan maken, de veronderstelling dat alle levensstijlen even respectabel zijn.

Tolerantie werd geboren als een soort schouderophalen over de misvattingen van de buurman, die het ware geloof niet aanhing of erger, helemaal niet geloofde. De beroemde Amerikaanse staatsman Thomas Jefferson (1743-1826) stelde vast dat het leven van ongelovigen weliswaar miserabel was, en nog miserabeler hun sterven, maar als de buurman in twintig goden gelooft, of in geen enkele, ‘it does not pick my pocket, nor breaks my leg’.

De staat bewaakt de gelijkberechtiging ook in het privéleven

Zo werd de liberale staat geboren in onverschilligheid, en zo zag het negentiende-eeuwse liberalisme eruit: aan de ene kant ontsteeg de burger zichzelf door zijn inzet voor het algemeen belang; aan de andere kant was zijn privéleven beschermd tegen de machtige arm van de staat.

De neutrale staat bemoeide zich niet met het privéleven, maar dat veranderde na de kerkverlating radicaal. Op die foto van de Haarlemse burgemeester met zijn diversiteitsvlag – de minister van Onderwijs had er overigens ook al een gehesen met zo’n zelfde devote glimlach – werd niet alleen de vrije gelijkheid van elk individu gevierd. Die vrije gelijkheid ging door de interventie van de staat deel uitmaken van een plan van de Voorzienigheid, een kerkelijk dogma waarover geen discussie meer mogelijk was. Activisten, juristen, journalisten, universiteiten, allemaal omhelsden ze de opdracht aan de staat om de gelijkberechtiging te bewaken, óók in het privéleven, de gedachten en de opvattingen.

Anneke Goudsmit en Van Agt

De liberale staat die zich voorheen van zijn eigen overweldigende zwaardmacht bewust was, veranderde ongemerkt maar ingrijpend. Uit naam van de gelijkheid was de staat de scheidslijn naar de maatschappij overgestoken, en weinigen realiseerden zich dat de staat die zich bemoeide met het zielenheil een geschiedenis van bloedige godsdienstoorlogen in zich droeg. Wie het waagde aan de waarheid te twijfelen, wachtte weliswaar niet langer de brandstapel, maar werd wel degelijk geëxcommuniceerd, al heette dat voortaan cancelen.

De scheiding van kerk en staat, van wat privé was en wat publiek, was het meest wezenlijke verschil tussen de oude standenstaat en de liberale democratie. Ooit schreef ik een artikel over de katholieke minister Van Agt en de strijd om de vrije abortus in de jaren zeventig. Vrouwen vochten om baas te worden over eigen buik. Van Agt wilde de abortuskliniek Bloemenhove sluiten, wat werd tegengehouden door hevig demonstrerende vrouwen. D66-politica Anneke Goudsmit zei in de Kamer dat ze dacht dat Van Agt ‘van een andere planeet’ kwam. En dat was ook zo. Het onbegrip tussen die oude wereld van gezag en gehoorzaamheid, en de nieuwe van beschikking over eigen lijf en leven, was totaal.

Sinds godsdienst en politiek van elkaar waren losgeraakt, dacht men dat ook de religieuze beleving in de politiek geen rol meer speelde. Wij veronderstellen dat politiek weliswaar in alle eeuwen over macht en gehoorzaamheid gaat, en tegelijkertijd denken we dat politiek anders dan vroeger een ding van zichzelf is.

Mark Lilla, een Amerikaans historicus, kenner van zowel Isaiah Berlin als Tocqueville, vroeg zich af of er niet nog altijd een geopenbaarde waarheid in de politiek schuilgaat. Hij schreef dat de rol van religie in de Amerikaanse politiek is beschreven en begrepen door Tocqueville, ‘en sindsdien tasten wij in het duister’.

Ook Lilla verbaasde zich over het feit dat er niet meer over kerk en staat wordt nagedacht, aangezien die Grote Scheiding zo wezenlijk is geweest voor de hele westerse cultuur. De kerk was weg, maar politiek kan geen leegte verdragen en de dorst naar verlossing bleef.

De wedergeboorte van de politieke theologie

Jezus zei weliswaar dat zijn rijk niet van deze wereld was, ‘maar van elke pagina schreeuwt de Bijbel ons toe dat wij anders moeten leven’.

Ik moest daaraan denken toen koning Willem-Alexander in de troonrede van 2022 zei: ‘Het zijn onzekere jaren. Niemand kan voorspellen hoe de wereld eruitziet als de kinderen van nu zelf kinderen hebben. Maar het zal anders zijn, want onze huidige manier van leven stuit op economische, sociale en ecologische grenzen. Dat vergt een andere economie en arbeidsmarkt. Een andere omgang met ruimte en natuur. Andere manieren van wonen, werken, ondernemen en reizen. En andere vormen van samenleven.’ Alles moest anders, om alles nieuw te maken. De politiek had wel degelijk een heilsboodschap. Wat wij meemaken, schreef Mark Lilla, is niets minder dan de wedergeboorte van de politieke theologie.

Banen voor uitgerangeerde politici

De Franse filosoof Renouvier schreef in 1870 al dat ‘de staat verantwoordelijk is voor de zielen’. Zoiets kon alleen maar in Frankrijk worden gezegd, waar de strijd tussen kerk en staat op het scherpst van de snede werd uitgevochten. In Nederland begon de verzuiling toen juist op gang te komen en was het ondenkbaar dat de kerken zo veel veren zouden laten. Pas een eeuw later was het zover en ook daarom is de vergelijking van Nederland met Frankrijk nu een interessante geworden.

Wij zijn nog altijd geobsedeerd door de overblijfselen van de verzuiling, maar daarvan resteert inmiddels alleen het geraamte dat vooral banen oplevert voor uitgerangeerde politici die zich haasten om Nederland telkens weer ‘een land van minderheden’ te noemen. Hoe meer minderheden, des te meer instellingen met behoefte aan directeuren. Voor hen geldt nog altijd de uitspraak van de socioloog J.A.A. van Doorn: baas in eigen huis, en het huis ten laste van de gemeenschap.

Er zijn grote belangen gemoeid met het in stand houden van die verzuilde nagedachtenis, maar de werkelijkheid lijkt elk jaar meer op die van Frankrijk. Het zogeheten maatschappelijk middenveld is nauw verknoopt met de staat, die diep ingrijpt in het leven van eenieder. De andere kant van die medaille is dat de burgerij ook verwacht dat er van bovenaf over het zielenheil wordt gewaakt. De oude liberale gedachte luidde dat ieder het recht had om zelf zijn eigen geluk na te jagen. ‘The pursuit of happiness’ was een van de onvervreemdbare rechten uit de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring. Maar je moest het wel zelf doen, dat geluk najagen.

De filosoof Hans Achterhuis schreef al in 1979 het baanbrekende boek De markt van welzijn en geluk. Hij liet onverbloemd zien hoe het aanbod van profane zielzorg, met als volksbijbel het miljoenvoudig verkochte boek Ik ben o.k. Jij bent o.k. (1973), in buurthuizen, gespreksgroepen en wat dies meer zij, zijn eigen vraag schiep.

Buurthuizen zijn er allang niet meer, maar de staat bekommert zich meer dan ooit om het persoonlijke geluk en wat dat in de weg zou kunnen staan. Sinds enige tijd is er een regeringscommissaris die de grenzen bewaakt van het menselijk verkeer, inclusief wat betamelijk is in een flirt of het eerste verzoek om een afspraakje. De staat heeft zich tot doel gesteld niet alleen strafbaar gedrag te bestrijden, maar ook de persoonlijke onveiligheidsgevoelens tegen te gaan door de informele betrekkingen in geplastificeerde protocollen te gieten.

Dutch government pride

#loveislove, luidde de kreet op Twitter waarvan de overheid zich bediende tijdens de prideboottocht door de Amsterdamse grachten. Jaren geleden was de gaypride het particuliere initiatief van een aantal homobars, waaraan de gemeente vergunning verleende. Nu bestelden maar liefst drie ministeries, Onderwijs, Defensie en Financiën hun eigen boot om de blijde boodschap van de seksuele diversiteit mee te vieren.

Het laatste ministerie had de Belastingdienst afgevaardigd, wat een opmerkelijke blijk van zelfvertrouwen mocht worden genoemd, voor een dienst die minder bekendstond om zijn liefde dan om de hardheid waarmee duizenden mensen in het ongeluk waren gestort tijdens de toeslagenaffaire. ‘Dutch government pride’, twitterde de staat, alsmede de trotse beginselverklaring ‘dat je in dit land jezelf kunt zijn’. Hier had het algemeen belang zich getooid met de schaarse veren van een enkele bevolkingsgroep, en wie daarover de wenkbrauwen fronste had de tijd niet begrepen.

Wereldwijd geluk

Ongeveer gelijktijdig met de kerkverlating kwam in de jaren zeventig het geluksonderzoek op. Dat was geen toeval. Voor het nationale welbevinden was tot dan toe het bruto nationaal product de gebruikelijke maat geweest, maar de Amerikaanse minister Robert Kennedy had zich al eens laten ontvallen dat het bnp van alles vaststelde, behalve wat van wezenlijk belang is. Geld werd in het christendom altijd al gewantrouwd. Jezus ranselde de kooplieden de tempel uit omdat het ze aan een geweten ontbrak. Geld is een uitgesproken liberaal ruilmiddel: iedereen kan zelf beslissen wat hij ermee doet. Vandaar ook dat in een liberale samenleving de welvaart in productie en consumptie werd uitgedrukt.

Maar met materiële welvaart werd niet langer genoegen genomen om de  temperatuur van de samenleving op te nemen. De Amerikaanse hoogleraar die van geluk een serieus onderwerp van studie wist te maken, heette Richard Layard. Zijn Nederlandse collega was ‘geluksprofessor’ Ruut Veenhoven, die het grote gebaar niet schuwde en een World Database of Happiness opzette. Het was een samenstel van pretentie en open deuren – hij wist te vertellen dat een gelukkig leven begint met het ontvangen van voldoende moederliefde. Meten is weten, en wereldwijd geluk is goed te onderzoeken, zei de hoogleraar in een vraaggesprek.

Brede welvaart

Hij vertelde ook dat zijn geluksonderzoek vanuit de sociologie aanvankelijk tegenwerking had ondervonden. Sociologen waren achterdochtig, dacht hij, omdat hun vak leeft van sociale problemen. Terwijl hijzelf bijvoorbeeld had aangetoond dat inkomensongelijkheid weinig uitmaakte voor geluksgevoelens. Wel was het zo, en daarin stemde hij in met zijn beroemde collega Layard, dat de grotere Cadillac van de buurman afbreuk deed aan het huiselijk geluk. Volgens Layard waren mensen het gelukkigst met ongeveer een modaal inkomen, en ook verder was opmerkelijk dat de geluksbeleving meer samenviel met het verkiezingsprogramma van de Partij van de Arbeid dan met VVD-opvattingen.

Geluksprofessor Veenhoven stelde vast dat zijn werk tegenwoordig onomstreden is en dat er behoefte bestaat aan geluksonderzoek. Dat was zeker waar. Een jaar of tien geleden deed in Den Haag het begrip Brede Welvaart zijn intrede. Progressieve partijen namen het op in de verkiezingsprogramma’s, gemeenten gingen de plaatselijke Brede Welvaart meten, het ministerie van Financiën ging ‘begroten voor brede welvaart’. Het CBS maakte een Monitor Brede Welvaart, met een hele rij variabelen die grafisch werden vormgegeven als het dashboard van een auto, met metertjes en knoppen; politici loopt het water in de mond bij het zien van knoppen waaraan zij kunnen draaien. Brede Welvaart mat gezondheid, vrijetijdsbesteding, sociale cohesie, veiligheid en ecologische voetafdruk.

De CBS-hoofdeconoom sprak net als Robert Kennedy over ‘dingen die het leven de moeite waard maken’. En uiteraard werd er vergeleken met andere Europese lidstaten. Al benchmarkend bleek Nederland nog altijd een tevreden natie, waarin meer dan 80 procent van de bevolking het leven een 7 of meer gaf.

In de wereldwijde vergelijking wees men altijd op het ‘straatarme bergstaatje’ Bhutan, waar de inwoners verrassend gelukkig zijn. Er bestond zelfs een wiskundige formule die het geluk in de Himalaya uitdrukte: 25+.03125+.000625+0.77. Arm maar gelukkig, schreef The New York Times, dankzij een verbod op roken en op televisiekijken, en het voorschrift zich traditioneel te kleden. De minister die erover ging, vertelde dat de tijdsbesteding van de Bhutanen nauwgezet werd gecontroleerd. Hoeveel tijd voor het gezin, hoeveel voor het werk, en ook was er ministeriële belangstelling of er wel voldoende werd gebeden.

De CBS-monitor bevestigde dat ook in Nederland regelmatig familiebezoek bijdraagt aan het bruto nationaal geluk. Ook minder stikstof maakte het leven meer de moeite waard, gendergelijkheid, klimaat en milieu. Wat anders dan in Bhutan weer niet werd gemeten, was de rol van bidden en kerkbezoek. Terwijl eerder onderzoek wel degelijk had uitgewezen dat de kiezers van ChristenUnie en SGP, dankzij hun godsvertrouwen door de bank genomen tevredener in het leven stonden dan ongelovigen. Ook het geluksgevoel dankzij de eerste ochtendsigaret, een mooi glas wijn bij een knappend haardvuur of met het hele gezin naar het all-you-can-eatrestaurant, had de monitor niet gehaald. Later bleek dat de emigratie vanuit het gelukkige Bhutan flink op gang gekomen was.

Moderne dogma’s

Wat je erin stopt, betekent in sociaalpsychologisch onderzoek over het algemeen ook wat er weer uit komt. Wat volgens de geluksstudies en volgens het CBS geluk was, paste verrassend goed bij het deugdzame leven van de quinoaklasse. De CBS-monitor besteedde opmerkelijk genoeg maar één enkele bladzijde aan botsende belangen of strijdige opvattingen. Zoals het in de economische wetenschap betaamt, werden conflicten ‘afruileffecten’ genoemd. Ook geluk was een schaars goed en de keuze voor meer vrije tijd zou ten koste kunnen gaan van de natuur, ook een factor die bijdroeg aan het geluk. Maar als het te druk wordt in het bos of op de hei, worden wandelaars chagrijnig en ook draagt die drukte niet bij aan de ecologische voetafdruk. Politieke strijd over opvattingen en waarden was hier kortom ingeruild voor paternalisme. Ik begon iets meer te begrijpen van de bezwaren van de collega-sociologen tegen het wereldgeluksstelsel van professor Veenhoven. Waarom eigenlijk nog verkiezingen, als de wereldomspannende database en de nationale Monitor Brede Welvaart ons vertellen wat het leven de moeite waard maakt? Als we het eens zijn over wat geluk is, als we dat kunnen meten en objectiveren, dan is het immoreel om geen maatregelen te nemen tegen mensen die tegen hun eigen geluk in leven.

De argumentatie van de kerk was langs dezelfde lijnen gegaan. De kerk wist immers duizend jaar lang hoe wij gelukkig moesten worden. De pastoor had zich altijd schaamteloos met het privéleven bemoeid. Er was één belangrijk verschil: voorheen kon je je losmaken van de lange arm van de kerk, al kostte dat soms worstelingen die ruimschoots hun weg vonden in de Nederlandse literatuur. Nu de staat de zielzorg had overgenomen, was er geen ontsnappen meer aan. De moderne dogma’s waren wetenschappelijk vastgesteld en niemand kon zich onttrekken aan het staatsgezag. Daarbuiten was geen heil, zoals men eertijds over de kerk placht te zeggen.

Martin Sommer, De nieuwe standenstaat, hoe het gelukkigste land ter wereld zijn goede humeur verloor, Amsterdam, Prometheus, 23,99 euro

*Martin Sommer (1956) werkte decennia bij de Volkskrant, waarvoor hij onder meer correspondent in Frankrijk en chef van de Haagse redactie was. Van 2010 tot 2023 schreef hij elke zaterdag de politieke column. Hij publiceerde eerder onder meer ‘Krantebeest’, ‘Heimwee naar Frankrijk’, ‘Onder onderwijzers’ en ‘Wat een held! Tien vaderlanders op een voetstuk’. Thans schrijft hij voor het weekblad EW.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Martin Sommer: Van de kerk kon je je losmaken maar aan het staatsgezag kan niemand zich onttrekken verscheen eerst op Wynia's Week.