De titel van de nieuwe episode luidt: Negatieve emissies: de lucht geklaard? Het gaat over de verwijdering van het broeikasgas CO2 uit de atmosfeer (negatieve emissies) met behulp van fysisch/chemische en biologische processen. Negatieve emissies zijn volgens de meeste klimaatwetenschappers en vrijwel alle beleidsmakers cruciaal om de opwarming van de aarde binnen de perken te houden en eventueel de aarde af te laten koelen.

Alle hens aan dek

De titel van het avondvullende symposium verwijst naar het adviesrapport De lucht klaren? van de Nederlandse Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) uitgebracht in juli 2024. Niet lang daarna, in februari 2025, verscheen een rapport van de European Scientific Advisory Board on Climate Change (ESABCC), de grote broer van de WKR, over hetzelfde onderwerp met de zakelijke titel Scaling up carbon dioxide removals.

Beide rapporten dringen er bij politici en beleidsmakers op aan met de grootst mogelijke spoed meer werk te maken van de kunstmatige verwijdering van CO2 uit de atmosfeer. Mocht de verwijdering niet op tijd van de grond komen dan halen we de wettelijk vastgelegde klimaatdoelen niet (netto-nul uitstoot in 2050 en een reductie van 55 procent in 2030) en kunnen we het ideaal van een klimaatneutraal Europa in 2050 wel op onze buik schrijven. Alle hens aan dek dus.

Sinds de verschijning van bovenstaande rapporten is de urgentie van kunstmatige CO2-verwijdering alleen maar toegenomen. Het was voor ingewijden al enige tijd duidelijk maar sinds kort is het ook officieel bevestigd door de hoogste baas van de VN, Antonio Guterres: het door de VN gepropageerde doel om de opwarming van de aarde deze eeuw te beperken tot ‘anderhalve graad’, enthousiast overgenomen door de EU in de Europese Green Deal, valt niet meer te halen en zal ruimschoots worden overschreden. Grootschalige CO2-verwijdering is de enige hoop die rest om de opwarming voor het eind van de eeuw alsnog terug te brengen naar de gewenste ‘anderhalve graad’. Aan de KNAW zal het niet liggen.

Op de sprekerslijst van het symposium staan klimaatwetenschappers verbonden aan de universiteiten van Utrecht, Wageningen en Delft en de Hogeschool Van Hall Larenstein. De Utrechtse hoogleraar Detlev van Vuuren (Integrated Assessment of Global Environmental Change) zal het concept van negatieve emissies uit de doeken doen. De Wageningse hoogleraar Gert-Jan Nabuurs (European Forest Resources) en de Lector Duurzaam Bosbeheer Ute Sass-Klaassen zullen de potentie van Europese en Nederlandse bossen voor de opslag van koolstof en hout in kaart brengen. Ten slotte zal de Delftse hoogleraar Andrea Ramirez (Low Carbon Systems and Technologies) een overzicht geven van technieken om CO2 direct uit de lucht te halen. Het symposium zal worden besloten met een paneldiscussie.

Voor kritiek is geen ruimte

In Wynia’s Week is indertijd uitgebreid op de rapporten van de Nederlandse en de Europese klimaatraad  gereageerd. Arnout Jaspers zette in zijn column Negatieve CO2-emissies zijn schadelijk en overbodig kritische kanttekeningen bij het Nederlandse rapport. Ik deed hetzelfde in mijn column Verlaging van de CO2-uitstoot is prima; kunstmatige verwijdering is peperdure onzin bij het Europese rapport. Beide columns zijn in de wereld van de Nederlandse en Europese klimaatwetenschappers en beleidsmakers tot nu toe onopgemerkt gebleven.

Ik heb de organisator van het symposium, de Wageningse hoogleraar Natuurbranden en KNAW-lid Guido van de Werf, aangeboden tijdens het symposium een korte mondelinge toelichting te geven op mijn in Wynia’s Week geopperde bezwaren. Helaas bood het programma daarvoor geen ruimte. Ook een ‘prepared comment’ voorafgaande aan de paneldiscussie leek Van de Werf geen goed idee. Volgens hem is er buiten het officiële programma gelegenheid te over om eventuele kritische opmerkingen te ventileren en met de sprekers in debat te gaan.

Mondelinge toelichting

Hieronder de tekst van mijn mondelinge toelichting die de deelnemers aan het KNAW-symposium op 13 januari aanstaande niet mogen horen.

‘Dames en heren leden van de KNAW, waarde toehoorders,

Ik dank de organisatoren van het symposium om mij op korte termijn in te passen in het al overvolle programma van vanavond. Het tekent het belang dat de KNAW hecht aan een open en vrij wetenschappelijk debat. Gezien de tijdsdruk zal ik het zo kort mogelijk houden.

Om alle misverstand te voorkomen, ik ben geen klimaatontkenner. De opwarming van de aarde is een serieus mondiaal probleem dat serieuze aandacht verdient. De opwarming is voor een belangrijk deel het gevolg van de door mensen veroorzaakte uitstoot van broeikasgassen en daar moet mondiaal paal en perk aan worden gesteld. Dat staat buiten kijf.

En dan nu het onderwerp van vanavond: de kunstmatige verwijdering van CO2 uit de atmosfeer. Kort en goed: dat is een heel slecht idee. Ik zal u uitleggen waarom.

Uitgangspunt

Het uitgangspunt van kunstmatige CO2-verwijdering is dat er een uniek, universeel verband bestaat tussen de mondiale opwarming sinds het begin van de industriële periode en de mondiale totale cumulatieve hoeveelheid uitgestoten CO2 sinds het begin van de industriële periode. In grafiekvorm ziet dat verband er uit als een opgaande rechte lijn. De helling van de rechte lijn staat in de klimaatwetenschap te boek als de Transient Climate Response to Cumulative Emission (TCRE).

De TCRE is een uniek getal en heeft de dimensie van graad Celsius per Gigaton CO2. Als we 1 Gigaton CO2 aan de atmosfeer toevoegen, op welke manier dan ook, dan stijgt de opwarming met TCRE graad Celsius. Omgekeerd zal de opwarming met TCRE graad Celsius dalen als we, op welke manier dan ook, 1 Gigaton aan de atmosfeer onttrekken. Om de opwarming te laten dalen moet er dus altijd kunstmatig CO2 uit de atmosfeer worden verwijderd. Volgens de gevestigde klimaatwetenschap.

Een simpele rechte lijn

Hier ziet u de grafiek die het verband aangeeft tussen de mondiale opwarming en de mondiale cumulatieve CO2-uitstoot, met dank aan de maker, professor Guido van de Werf.

Op de verticale as staat de opwarming ten opzichte van de pre-industriële periode in graden Celsius en op de horizontale as de cumulatieve CO2-uitstoot sinds het begin van de industriële periode uitgedrukt in de massaeenheid Gigaton. De gekleurde balletjes zijn de jaarlijkse ‘meetpunten’ en geven de geregistreerde opwarming weer in een bepaald jaar en de daarbij behorende cumulatieve uitstoot. De rechte lijn is een ’best linear fit’ door de meetpunten. Het is meer dan verbazingwekkend dat het uiterst complexe proces van opwarming van de aarde door de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen zich uiteindelijk laat vatten in een simpele rechte lijn. Hoera voor de klimaatwetenschap die deze rechte lijn aan het licht heeft gebracht.

De uitstoot gaat juist afnemen

Voor de goede orde, de opwarming waar we het hier over hebben is de zogeheten transient opwarming, dat is de opwarming die we in het hier en nu ervaren. Dit ter onderscheiding van de opwarming die pas na vele eeuwen zo niet millennia wordt bereikt nadat het aardse systeem inclusief de diepe oceanen in volledig thermisch evenwicht is gekomen. Transient opwarming is van belang voor het klimaatbeleid op korte en middellange termijn. De helling van de rechte lijn in bovenstaande figuur wordt dan ook terecht aangeduid als de Transient Climate Response to Cumulative Emission.

De rechte lijn is een vaststaand empirisch feit, dat is duidelijk. Maar het is geen unieke rechte lijn zoals ten onrechte wordt aangenomen. Het is een empirische correlatie die alleen opgaat onder de zeer specifieke condities van het verleden: een nagenoeg exponentieel toenemende uitstoot. In de toekomst is er geen sprake van een exponentiële toename maar juist van een afname naar een netto-nul uitstoot. En dan is die empirische rechte lijn niet van toepassing. In de statistiek geldt het toepassen van een correlatie buiten zijn geldigheidsgebied als een doodzonde. En daarmee vervalt de wetenschappelijke basis van de kunstmatige CO2-verwijdering zoals gepropageerd door de wetenschappelijke klimaatraden.

Dat het gebruik van de empirische rechte lijn buiten zijn geldigheidsgebied tot onjuiste conclusies leidt, is direct in te zien met een eenvoudig gedachte-experiment. Stel dat we een exponentieel toenemende uitstoot op een zeker moment abrupt stoppen. Wat gebeurt er dan met de opwarming? Als we de rechte lijn moeten geloven helemaal niets. Immers, de cumulatieve uitstoot verandert niet meer en dan blijft de opwarming constant. Dat kan niet waar zijn en is het ook niet.

Kunstmatige CO2-verwijdering is helemaal niet nodig

In werkelijkheid zal de CO2-concentratie na het stoppen van de uitstoot door natuurlijke processen geleidelijk aan afnemen. Die processen zijn zeer effectief en hebben ervoor gezorgd dat tot nu toe ruwweg 60 procent van de totale cumulatieve CO2-uitstoot uit de atmosfeer is verwijderd. Die natuurlijke opname van CO2 uit de atmosfeer stopt natuurlijk niet, maar blijft rustig doorgaan. En een afnemende concentratie van CO2 in de atmosfeer zal onherroepelijk leiden tot afkoeling. Zonder dat er ook maar één molecuul CO2 uit de atmosfeer kunstmatig is verwijderd.

Natuurlijk zal kunstmatige CO2-verwijdering het gehalte van CO2 in de atmosfeer verlagen, dat staat niet ter discussie. Het punt is alleen dat kunstmatige verwijdering helemaal niet nodig is, omdat CO2 al op een natuurlijke manier wordt verwijderd. Tenzij de natuurlijke processen om wat voor reden dan ook in de nabije toekomst aan effectiviteit zullen inboeten. Maar daar zijn vooralsnog geen aanwijzingen voor.

Overbodige rapporten

Samenvattend, kunstmatige CO2-verwijdering bovenop de noodzakelijke maatregelen om de huidige uitstoot te beperken heeft geen enkele zin. Het is een oplossing voor een niet bestaand probleem. De rapporten van de WKR en de ESABCC kunnen zonder bezwaar worden bijgezet in het archief van de overbodige overheidsrapporten.

Ik dank u voor uw aandacht. Ik zal mijn uiterste best doen uw kritische vragen en commentaar te beantwoorden. Naar ik heb begrepen zal daar buiten het officiële programma van vanavond ruimschoots gelegenheid voor zijn. Nogmaals hartelijk dank. Het was mij een eer.’

Tot zover de tekst van het mondelinge commentaar waarvoor helaas geen ruimte was in het KNAW-programma.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarde leden van de KNAW: CO2 wordt op natuurlijke wijze verwijderd en daarom is kunstmatige CO2-verwijdering helemaal niet nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Het klopt dat klimaatverandering nu al gaande is, maar degenen die daar op hameren zijn blind voor de positieve effecten die dit ook heeft, zoals minder strenge winters, massale vergroening van de aarde en betere oogsten. Het is zelfs zeer de vraag, of het mondiale netto-effect hiervan tot nu toe niet positief was. In plaats daarvan staren de alarmisten zich blind op extreem weer: orkanen, hoosbuien, hittegolven en droogtes. Die moeten bewijzen dat we al midden in de klimaatcrisis zitten die het voortbestaan van de mensheid bedreigt.

Het canonieke standpunt

Niet Normaal is een klein boekje – essay, staat op de kaft – waarin Martijn van Calmthout deze boodschap wetenschappelijk verantwoord wil uitdragen. De 1,2 graad opwarming tot nu toe kan dan wel gering lijken, maar kijk naar de ‘onevenredig snelle toename van extreme weergebeurtenissen’. Dat is slechts een voorproefje van ‘een rampzalige verzameling horrorscenario’s’ in de nabije toekomst.

Van Calmthout was lang chef wetenschap bij de Volkskrant en is nu hoofd voorlichting bij Nikhef, het nationale onderzoeksinstituut voor deeltjesfysica. Als die een boekje over klimaatverandering schrijft, kun je dat wel zo’n beetje beschouwen als het canonieke standpunt voor alle nette mensen die daar iets van moeten vinden.

Niet Normaal is ook een hommage aan Geert Jan van Oldenborgh, de in 2021 overleden wetenschapper die een van de grondleggers was van de klimaatattributie. Dit is een tak van wetenschap die statistische uitspraken doet over individuele extreme weersgebeurtenissen. Is deze hittegolf of overstroming door heftige regenval slechts een toevallige uitschieter van het weer, of is klimaatverandering hier met enige waarschijnlijkheid als schuldige aan te wijzen?

Bij de huidige stand van de wetenschap (met name de beperkte nauwkeurigheid van de klimaatmodellen) is het soms mogelijk om hierover uitspraken te doen, soms niet. En soms is het oordeel wel degelijk, dat extreem weer slechts een toevallige uitschieter was.

De zomer van 2003

Extreem weer, en de klimaatattributie daarvan, is het hoofdthema van Niet Normaal, en juist hierop gaat het boekje grotendeels de mist in, maar daarover zo meteen. Eerst even dit: herinnert u zich de zomer van 2003 nog? Nee? Hoewel meer dan twintig jaar geleden, voert Van Calmthout deze zomer op als een toonbeeld van wat klimaatontwrichting voor ons in petto heeft. Volgens hem waren deze ‘verzengende zomermaanden’ een ‘inferno’ wegens het ‘verbijsterend hoge aantal doden tijdens deze snikhete periode’.

Er was toen weliswaar sprake van verhoogde sterfte onder bejaarden door de hitte, maar vergeleken met bijvoorbeeld de corona-pandemie stelde dit als rampjaar niets voor. De zomer van 2003 is dan ook niet als zodanig in ons collectieve geheugen blijven hangen. Zijn beschrijving hiervan is tekenend voor het overspannen taalgebruik waarmee Van Calmthout ons probeert op te zwepen tot klimaatpaniek. 

‘Vier miljard atoombommen’

Ook kan Niet Normaal natuurlijk niet zonder misplaatste metaforen. De hoeveelheid energie die de aarde door de klimaatverandering tussen 1970 en 2020 netto heeft opgenomen is volgens Van Calmthout gelijk aan ‘vier miljard atoombommen die tegelijkertijd afgaan’. Hoezo tegelijkertijd, voor een proces dat vijftig jaar besloeg? Dan kan je ook zeggen dat vijftig jaar regenval in Nederland overeenkomt met het hele land veertig meter onder water zetten.

Los daarvan, energie uitdrukken in aantallen atoombommen klinkt wel lekker apocalyptisch, maar de hoeveelheid energie die daarbij vrijkomt is in dit perspectief verrassend klein. Nederland verbruikt nu elke 16 minuten de energie die vrijkwam bij de atoombom op Hiroshima, en over de afgelopen vijftig jaar was het Nederlandse energieverbruik ongeveer een miljoen Hiroshimabommen. Catastrofaal!  

Van Calmthout gaat ook op elementaire technische details de mist in. Zo legt hij omstandig uit wat de RCP-uitstootscenario’s van het IPCC betekenen, en zegt dan dat die staan voor een bepaalde hoeveelheid stralingsforcering, ‘uitgedrukt in Watt maal vierkante meter (Wm2)’, terwijl dat uiteraard watt per vierkante meter (W/m2) moet zijn. Curieus, dat iemand die is opgeleid als fysicus zo’n fout maakt.

Terug naar de hoofdboodschap van Niet Normaal: het is niet de algemene opwarming van het klimaat, maar de onevenredige toename van extreem weer die nu al een groot gevaar vormt en enorme schade aanricht. Helaas heeft Van Calmthout niet goed naar de door hem bewonderde Van Oldenborgh geluisterd. Anders had hij geweten, dat klimaatverandering over het algemeen juist niet voor een onevenredig grote toename in extreem weer zorgt, noch qua intensiteit, noch qua hoe vaak het voorkomt.

Optisch bedrog

Dit is moeilijk te geloven als je alleen afgaat op de media, die wemelen van alarmerende berichten dat hittegolven of extreme regenval of droogtes in 2050 tien keer zo vaak voor zullen komen als nu, of honderd keer zo vaak in 2100.

Op de website van het mede door Van Oldenborgh opgerichte instituut voor klimaatattributie staat een speciale handleiding voor de pers hoe je over zulke resultaten moet berichten, die helaas door vrijwel geen enkele journalist ter harte wordt genomen. Die schijnbare explosie van extreem weer door klimaatverandering is namelijk een soort optisch bedrog, een onvermijdelijk gevolg van hoe de statistiek van het weer in elkaar steekt.  

Kansverdeling

Onderstaand plaatje uit die handleiding laat het principe zien: voor allerlei weersverschijnselen (temperatuur, neerslag, etc.) geldt een kansverdeling die aangeeft hoe vaak zoiets voorkomt. Als de temperatuur in Nederland gemiddeld 14 graden is, komt die het meest voor (de piek van de curve), en zowel naar de koude als de warme kant geldt: hoe extremer, hoe zeldzamer.

Dit is de crux: klimaatverandering schuift de hele kansverdeling ietsje op, maar verandert weinig tot niets aan de vorm van die kansverdeling. Dit wordt in het plaatje aangegeven door de verschuiving van de groene naar de rode curve.

Let nu goed op wat er met de extreme waarden van die kansverdeling gebeurt (voor de duidelijkheid is de ‘klimaatverschuiving’ hier veel groter weergegeven dan in werkelijkheid). Ten opzichte van een vaste grenswaarde (de threshold in het plaatje) komen die ineens veel vaker voor: het rode gebied is veel groter dan het groene gebied. De schijnbaar onevenredige, alarmerende toename van extreem weer heeft dus niets te maken met klimaatontwrichting; dat komt puur door de vorm van die kansverdeling en onze definitie van ‘extreem’.  

Lange mannen

Een alledaags voorbeeld hoe dit werkt, is de toename van het aantal ‘zeer lange’ mannen. We noemen een man ‘zeer lang’ als hij 1 meter 94 of langer is. De generatie Nederlandse mannen die rond 1930 geboren werd, werd gemiddeld 1 meter 76. Slechts een op de 170 mannen haalde toen de 1 meter 94. De generatie die rond 1980 geboren werd, schoot door naar gemiddeld 1 meter 84, dus 8 centimeter langer dan de generatie van 1930. Die generatie is dus 4,5% (8/176 x 100%) langer dan de generatie geboren rond 1930. Maar wat deed dat met het aantal zeer lange mannen? Dat explodeerde van 1 op de 170 naar 1 op de 12, dus een verveertienvoudiging. Wat is hier gebeurd? Een geheimzinnige epidemie van buitengewone lengtegroei, die mannelijke baby’s in de jaren ’80 veertien keer zo vaak trof als baby’s in de jaren ’30?

Als je zou kijken naar ‘extreem lange’ mannen, langer dan 2 meter, dan is die explosie van extreme gevallen nog veel heftiger. Voor die lengte geeft het CBS geen uitgesplitste cijfers, maar ga er maar van uit, dat Nederlandse mannen langer dan 2 meter in de generatie-1930 zo’n honderd keer zeldzamer waren dan in de generatie-1980. 

Wie even rustig nadenkt, snapt dat die onevenredige toename van de extremen schijn is, en geen speciale verklaring behoeft. Als mannen, door allerlei algemene oorzaken, gemiddeld 8 centimeter langer worden, worden alle mannen die anders waren blijven steken tussen de 1 meter 86 en 1 meter 94, nu ook langer dan 1 meter 94, dus ‘zeer lang’. En die groep  is veel groter dan de oorspronkelijke groep mannen langer dan 1 meter 94.

Wat zou er gebeuren, als je de grens voor ‘zeer lang’ 8 centimeter opschoof, van 1 meter 94 naar 2 meter 2? Dan zou van de generatie-1980 opnieuw slechts 1 op de 170 mannen zeer lang zijn. De extremen worden niet onevenredig talrijker als je rekening houdt met de stijging van het gemiddelde.

Dit optisch bedrog in de statistiek ligt ten grondslag aan bijna alle paniekverhalen over de onevenredige toename van extreem weer door klimaatverandering, inclusief die in Niet Normaal. Slechts in sommige gevallen is, in veel beperktere mate, wellicht sprake van echte toename van extremen door klimaatverandering.

Klimaatverandering heeft altijd twee kanten

Wat wij in Nederland definiëren als een extreme hittegolf komt in 2050 mogelijk veel vaker voor dan nu, maar de maximum temperatuur tijdens zo’n hittegolf stijgt keurig netjes mee met de algemene opwarming van het klimaat, dus met slechts 1 à 2 graden. En wat het KNMI een extreme hittegolf noemt, is in een tropisch land als Thailand normaal: daar heerst tien maanden per jaar vrijwel continu een KNMI-type extreme hittegolf, en daar valt prima mee te leven, kan ik uit eigen ervaring mededelen.

Sterker nog, er zijn elk jaar duizenden Nederlanders die vrijwillig naar landen met zo’n klimaat emigreren om onze ijzige winters te ontvluchten.

Die mensen begrijpen iets wat Van Calmthout consequent verzwijgt: dat klimaatverandering altijd een medaille met twee kanten is. Tegenover meer hittedoden door klimaatverandering (wat overigens relatief simpel te voorkomen is) staan vermeden koude-doden. Tegenover schade aan de landbouw door hitte en droogte in sommige tropische delen van de wereld, staat nieuwe kansen voor de landbouw in enorme gebieden op het Noordelijk halfrond. En dat geldt voor heel veel aspecten van het opwarmende klimaat. Klimaatverandering is eigenlijk best wel normaal.

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Explosie extreem weer is schijn verscheen eerst op Wynia's Week.