Alle uitdagingen waar het kabinet-Jetten zich tot nog toe door gemodderd heeft, zijn nog kinderspel met de opgave waar het nu voor staat: het opstellen van een nieuwe begroting. VVD, CDA en D66 moeten het niet alleen onderling eens worden over belangrijke keuzes, maar ook eindelijk eens een list verzinnen om als minderheidskabinet meerderheden in Tweede en Eerste Kamer te vormen.

Dit minderheidskabinet, vandaag 124 dagen aan de macht, had een moeizame, zo niet valse start. De verhoudingen met de linkse oppositie en de zogeheten ‘sociale partners’ (vakbonden en werkgeversorganisaties) kwamen direct op scherp te staan. De voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd, de bezuinigingen op de sociale zekerheid (6,5 miljard), en het moeizame debat rond Sjoerd Sjoerdsma’s begroting voor ontwikkelingssamenwerking tekenden het moeizame begin van de nieuwe regering.

De plannen met betrekking tot de AOW-leeftijd werden schielijk ingetrokken om de bonden aan tafel te krijgen, maar deze week staakte de NS nog om álle bezuinigingen van tafel te krijgen. Sjoerdsma heeft zijn begroting weten te redden met een ‘kasschuif’-truc, maar de gelijktijdige deal met de VVD over een wetsvoorstel tegen de verheerlijking van terroristisch geweld, heeft de verhouding tussen dit kabinet en de linkse oppositie natuurlijk geen goed gedaan.

Gisteren presenteerde het kabinet een pakket aan stikstofplannen. Wat de inhoud en verdere uitwerking van dit pakket ook zal zijn, nu al is duidelijk dat die plannen vergaande consequenties voor boerenbedrijven in de omgeving van natuurgebieden zullen hebben. PRO (voorheen GL-PvdA) kan de coalitie in de Tweede Kamer aan een meerderheid voor deze plannen helpen, maar in de Eerste Kamer is meer nodig dan alleen de steun van PRO. En nu al tekent zich een hete zomer van boerenprotesten af.

Alle plannen kunnen binnen de coalitie alleen na moeizame debatten tot stand komen. De VVD staat nu eenmaal (iets) anders in de wedstrijd dan CDA en D66. De VVD is wel overtuigd van de noodzaak van bezuinigingen op de sociale zekerheid en heeft over het algemeen oog voor de belangen van ondernemers.

Onderschatting bij Jetten

En als die plannen al tot stand komen, is het een titanenklus om er in het parlement meerderheden voor te vinden. Jetten heeft dit onderschat. Bij het aantreden van zijn kabinet werd nog gedacht dat de ministersploeg met een beroep op een nieuwe cultuur van denken in termen van het algemeen belang, met wisselende meerderheden haar plannen kon realiseren. Bij onderwerp X over rechts, bij onderwerp Y over links.

Maar dat was buiten de werkelijkheid gerekend. Een deal met rechts is voor links reden om een andere deal af te wijzen of de prijs die voor steun moet worden betaald, te verhogen. En vice versa. Denk aan de steun van de VVD voor de begroting van Sjoerdsma, in ruil voor het opnieuw indienen van het wetsvoorstel tegen terrorismeverheerlijking. En wil PRO de stikstofplannen steunen als de bezuinigingen op de sociale zekerheid daarnaast gewoon doorgaan?

De oplossing is dan natuurlijk om met een vaste gedoogpartner te gaan werken, die bereid is om de regering en haar begroting te steunen in ruil voor enkele afspraken op voor die partij belangrijke dossiers. Deze optie is eigenlijk al in de formatie afgewezen: de VVD blokkeerde een akkoord met PRO, D66 wilde niets weten van vaste gedoogsteun van JA21.

Steun van rechts

De onzekerheid waar dit kabinet mee worstelt, kwam duidelijk aan de oppervlakte in het recente debat over de vermeende normalisering van extreemrechts gedachtegoed in samenleving en politiek. Het debat was aangevraagd door Jesse Klaver, in een opzichtige poging niet alleen Forum voor Democratie maar ook de PVV en de groep-Markuszower in een cordon solitaire te isoleren en het kabinet daarmee tot een onvoorwaardelijke keuze voor samenwerking met links te dwingen. Maar die keuze maakte Jetten niet: samenwerking met bijvoorbeeld Markuszower werd niet onverbiddelijk uitgesloten.

Al die politieke kwesties en de moeizame discussies van de afgelopen honderd dagen zijn nog maar een luchtig voorspel op de uitdaging voor deze hete zomer: het opstellen van een begroting. Voordat minister Heinen van Financiën zijn koffertje met de Miljoenennota naar de Tweede Kamer kan brengen, moeten er of de nodige interne discussies worden gevoerd.

En de belangrijkste discussie betreft natuurlijk de vraag: meer geld lenen, belastingverhoging voor de rijken of juist bezuinigen? De VVD wil natuurlijk ‘hervormen’ en de staatsschuld niet verder laten oplopen, de anderen zullen ruimte zien bij het feit dat de staatsschuld op dit moment ‘slechts’ 44 procent van het bbp bedraagt, terwijl die van de EU 60 procent mag zijn. Bij de al bestaande heikele kwesties zijn de box3-problematiek gekomen en de miljarden aan investeringen die nodig zijn om onze wegen en bruggen te onderhouden.

Voor Defensie zijn investeringen nodig die voorheen ondenkbaar waren. Al die miljarden worden voor een deel betaald met een nieuwe ‘vrijheidsbelasting’ (5 miljard) en met bezuinigingen in de sociale zekerheid, kortingen op het eigen risico in de zorg en een hogere inkomstenbelasting. De kans is zo goed als nihil dat deze plannen het in de huidige Tweede Kamer gaan halen.

En dan hebben we het nog niets eens over de maatschappelijke protesten die de plannen van dit kabinet oproepen. Een uitweg zou het sluiten van brede, meerjarige akkoorden zijn, maar de oude Haagse logica (de tegenstelling tussen coalitie en oppositie) heeft natuurlijk nog geen plaats gemaakt voor een nieuwe politieke cultuur waarin kabinet én oppositiepartijen over hun eigen schaduw heen springen.

Het kan niet goed gaan, deze zomer. Het scenario dat zich aftekent is ruziën en voortmodderen, waarbij de val van dit mislukte experiment met een minderheidskabinet slechts uit vrees voor verkiezingen wordt voorkomen.

Wynia’s Week is er altijd, koud of warm. Steunt u onze vrije journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Haalt Jetten Prinsjesdag? verscheen eerst op Wynia's Week.

Onvoorziene, razendsnelle ontwikkelingen zoals olie- en gasprijzen die haasje-over springen, komen nooit gelegen. Zeker niet in Nederland, het land dat glorieert in planning en planbureaus. Nederland heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het Planbureau voor de Leefomgeving. En, sinds 1945, het Centraal Planbureau (CPB). Het CPB produceert onder meer de economische ramingen die leidend zijn voor de begrotingspolitiek en het politieke debat daarover.

De planbureaus en hun stroom van adviezen, rapporten en vermaningen herinneren aan lang vervlogen tijden. Aan stabiliteit. Aan de planbare economie, ooit de reden voor de oprichting van het CPB. Maar ook aan de maakbaarheid van de samenleving. En impliciet de maakbaarheid van de burger.

Wervelwind

Maar altijd weer die crises. Events, dear boy, events, moet de Britse minister-president Harold Macmillan (1894-1986) geantwoord hebben op de vraag wat regeringen aan het wankelen kan brengen. Afgelopen week weer.

Uitgerekend in de wervelwind van prijsverhogingen en inflatieangst publiceerde het Centraal Planbureau zijn ramingen voor de economie en het begrotingstekort. Het Centraal Economisch Plan, zoals dat voluit heet. Ook zo’n naam uit de planeconomieperiode kort na 1945. De raming van afgelopen donderdag stevent al af op geschiedenis.

‘Ik ben nu zes jaar directeur van het CPB’, zei Pieter Hasekamp, aldus het verslag in Het Financieele Dagblad. ‘Dit is het vierde jaar met een externe crisis die over ons heen rolt.’ De covid-pandemie (2020). In 2022 de (nog niet helemaal bedwongen) inflatiepiek na de Russische inval in Oekraïne. Vorig jaar het spervuur van Amerikaanse invoerheffingen.

Je zou zeggen: tijd voor bezinning. Als crises het nieuwe normaal zijn, wat zijn dan nog het nut en de toegevoegde waarde van de modelmatige ramingen van het CPB? De vraag krijgt des te meer urgentie omdat de ramingen van het CPB de grondstof zijn voor de Miljoenennota 2027 en vier jaar kabinetsbeleid. Voor beleid is het minderheidskabinet-Jetten afhankelijk van de steun van een deel van de meerderheid in de Tweede Kamer. Op het spel staan de overlevingskansen van het kabinet.

Lehman en Golfoorlog

Een crisis die niet gelegen komt, is niet nieuw. Op Prinsjesdag 2008 kon de Miljoenennota van minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) de prullenbak in. Twee dagen eerder was de Amerikaanse bank Lehman op de fles gegaan. De financiële sector dreigde te kapseizen en de economie mee naar de kelder te nemen.

Of, wat verder terug, de zogeheten Tussenbalans van het kabinet-LubbersDrie, begin 1991. In de Tussenbalans herijkte het kabinet zijn begroting met bezuinigen en lastenverzwaringen. Eén van de aanleidingen: de nasleep van de Golfoorlog en de gestegen olieprijs en rentestand. Klinkt als vandaag.

Schade van Trump?

De hoogfrequente crises ondermijnen ondertussen de geloofwaardigheid van de ramingen van het CPB. De invoerheffingen van Trump? Nederland, handelsland bij uitstek, zou schade lijden. Het omgekeerde gebeurde. De economische groei in 2025 bedroeg 1,9 procent.

De ramingen leiden tot klachten onder economen en Kamerleden. Anderhalf jaar geleden constateerde Wim Boonstra, hoogleraar aan de VU en voorheen hoofdeconoom van de Rabobank, in vakblad ESB, dat het CPB stelselmatig te pessimistisch is. Daardoor raamt het CPB hogere begrotingstekorten, die ministers van Financiën vervolgens omzetten in zuiniger uitgaven dan achteraf nodig bleek te zijn. Ook toenmalig Kamerlid Pieter Omtzigt nam deze politiek op de korrel.

Met name ‘in tijden van snelle conjunctuuromslagen’ schiet het model tekort, concludeert Boonstra, en blijkt het begrotingstekort sneller op te lopen. Dat speelde in 2009 (na de bankencrisis) en 2020 (covid-pandemie).  

Wensen kosten geld

In de eerste twee weken van de huidige crisis is niet te zeggen of zo’n ‘snelle conjunctuuromslag’ zal volgen. Het CPB presenteerde bij zijn ramingen donderdag wel twee scenario’s die inspelen op de gevolgen van hogere energieprijzen. Dat ‘keuzemenu’ is een interessante toevoeging, maar hoeveel waarde heeft dat voor de Miljoenennota 2027 en het politieke debat? Weinig.

Het politieke debat zal om de ‘harde’ ramingen draaien. Om de wensen van de meerderheid van de Tweede Kamer. Wensen om kabinetsplannen niet te verzachten, maar te schrappen. Wensen die geld kosten.

De oppositie kreeg onverwacht steun van het CPB. In zijn ramingen noteert het Planbureau een begrotingstekort in 2027 van 1,9 procent, een stuk lager dan het kabinet zelf. Het CPB verwacht namelijk dat ongeveer 10 miljard euro op de begroting niet wordt uitgegeven.

Voor open doel…

Dat is een kans voor open doel voor elke oppositiepartij met onvervulde wensen. Er is genoeg ruimte op de begroting, zal de oppositie zeggen. Gevolg: de collectieve sector groeit nog harder dan nu al de verwachting. Om de extra wensen te betalen moet de overheid meer geld lenen en/of de belastingen en premies verder verhogen. In de raming van het CPB stijgt de collectieve lastendruk al naar bijna 40 procent. Percentages uit de tijd van de covid-pandemie en de Tussenbalans. Is het dan toch crisis?

De hoop op een snelle oplossing in het Midden-Oosten is begrijpelijk. Maar ook mét een oplossing wordt het vuurwerk in de begrotingsonderhandelingen. Houdt VVD-minister Eelco Heinen (Financiën) vast aan tekortbeperking? Er is alle kans op een coalitiebreuk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De prijsexplosie van olie en gas torpedeert de ramingen van het CPB. Voor het kabinet ligt een breuk op de loer verscheen eerst op Wynia's Week.

Geef de somberaars maar eens ongelijk. Intense inflatie vreet koopkracht weg. Gas en stroom wordt in één klap tweeëneenhalf of drie keer zo duur als een vast contract afloopt. De cao-lonen kunnen dat niet bijbenen. De pensioenen ook niet. Het goede nieuws voor winkeliers is dat pessimisme zich niet stel en sprong vertaalt in een consumentenstaking. Het slechte nieuws is dat consumenten wél het fundament zijn van economie en werkgelegenheid: consumptie is 60 procent van de welvaart.

CPB móet leveren

Onder deze verstorende omstandigheden kwam het Centraal Planbureau (CPB) afgelopen week met economische ramingen voor 2022 en 2023. Waaróm zou je zeggen? Waarom zegt het CPB niet tegen het kabinet: laat de economische en politieke stormen eerst uitrazen. Dan krijgt u van ons een raming waar u economische politiek op kunt baseren.

Dat is namelijk het enige doel van deze raming: het CPB levert de harde gegevens voor de Miljoenennota die op Prinsjesdag wordt gepubliceerd. Maar ja, uitstel is geen optie. Het CPB valt onder het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, dat dateert nog van de oprichting (1945) toen dat ministerie planeconomie en maakbaarheid aanhing. Het CPB móet leveren. Want op basis van deze cijfers, tot achter de komma, maakt het kabinet keuzes over koopkrachtsteun en andere maatregelen tegen de somberheid van de burgers.

Niet eerder vertoond

Die cijfers reduceren de complexe werkelijkheid tot handzame getallen die een eigen leven krijgen. Een cijfer dat bij het CPB een raming heet, is in de handen van politici een feit. Een feit dat tot actie dwingt, of niet, afhankelijk van ideologie en achterban. Hoezo feiten?

De ramingen zijn de uitkomst van een complex economisch model dat vol gestopt is met eerdere ervaringen, wisselwerkingen en schattingen, zoals de wereldhandel. Dat laatste is cruciaal voor Nederland exportland. Alleen: deze crisis is niet eerder vertoond. Zijn de oude, vertrouwde economische verbanden in de modellen nog houdbaar? De coronapandemie, de ontwrichting in de wereldhandel en nu de oorlog in Oekraïne schudden de glazen bollen hard heen en weer.

Schijn van uniforme geldigheid

Wat moet je wel niet inpassen in het model? Geopolitiek natuurlijk, om veranderingen in handelsstromen, bewapeningsbudgetten en gas- en elektriciteitsprijzen te taxeren. Lokale politiek, om te zien wat de impact is van boerenprotesten. Maar je moet inmiddels ook de waterstanden van de Rijn volgen, want de lage waterstand hindert de kolenvaart en drijft de Europese gasprijs op. Daar lijdt de Duitse economie onder. Dat werkt door bij Nederlandse toeleveranciers.    

De ramingen worden niet alleen versimpeld tot politieke feiten. Ze geven ook de schijn van uniforme geldigheid. Alsof de cijfers voor iedereen gelden. Niet dus. Eén voorbeeld: de inflatieraming van 9,9 procent voor dit jaar gaat ervan uit dat alle consumenten een variabel energiecontract hebben. Maar dat is niet zo. Wie eind dit jaar zijn vaste contract moet omzetten in een variabel contract krijgt dán pas de kostenshock. Deze consumenten voelen de inflatiedreun vólgend jaar, als het CPB juist een daling (4,3 procent) raamt.

Grote winnaar is de staatskas

Kortom: ramingen worden politieke feiten, media gaan erin mee, maar de feiten zijn voor de burger vooral fictie. Wie minder last heeft van de stookkostenstijging zul je niet horen, die kijkt stilletjes uit naar compensatiemaatregelen. Wie veel grotere optaters krijgt, is woest. Evenals zijn belangenbehartigers.  

Toch is het niet verstandig om op basis van bovenstaande argumenten de ramingen maar terzijde te schuiven. De rekenmeesters van het CPB komen namelijk ook tot een politiek spannende conclusie: de grote winnaar van de crisis blijkt de Nederlandse staatskas te zijn. De overheid incasseert extra belastingen omdat winsten en prijzen stijgen (meer BTW), de banen en lonen groeien (meer inkomstenbelasting) en de Staat duurder aardgas verkoopt.

De winter versterkt de wanhoop

Anders gezegd: de overheid trekt de baten van de grootste naoorlogse koopkrachtcrisis naar zich toe, terwijl de burgers de prijs betalen. De particuliere armoede steekt schril af tegen de publieke rijkdom. Misschien is dat aanleiding voor een feestje onder socialisten, maar het is politieke zelfmoord voor een kabinet met een VVD-minister-president. Dan dreigt ook voor hem: functie elders. Over ruim zes maanden zijn er verkiezingen (Provinciale Staten) en de winter verhoogt de kans op nog meer wanhopige kiezers.

Wil Mark Rutte ook deze crisis overleven, dan hoeft hij de voorzet van CDA-leider Wopke Hoekstra maar in te koppen. Hoekstra eiste vorige week vóórdat de CPB-ramingen openbaar werden om compensatie van zeker 10 miljard euro voor de koopkrachtcrisis. Met deze ramingen kan Rutte dat bedrag wel overtreffen en er nog een liberaal sausje overheen gieten ook.       

Economisch journalist Menno Tamminga publiceert iedere woensdag zijn column in Wynia’s Week. Over bedrijven, over economie en (soms) over politiek.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe lang moeten wanhopige burgers nog de staatskas spekken, Mark Rutte? verscheen eerst op Wynia's Week.

Denk ook terug aan Oktober 1973, toen Egypte en Syrië hun vierde oorlog startten tegen Israël, opnieuw de oorlog verloren, en hoe de Arabische broeders uit solidariteit toen de olieprijs met een grote klap verhoogden (voor een deel ook vanwege devaluaties van de Amerikaanse dollar waarin de olieprijs wordt genoteerd).

Kok en Den Uyl joegen inflatie aan

De prijs van euro 0,95 steeg toen omgerekend tot 1,63 euro (berekening door IT-bedrijf Itude). Misschien hoopten veel Nederlanders dat het bij een eenmalige schok op het prijspeil zou blijven, maar het kabinet-Den Uyl moedigde continue loonstijgingen aan met als (fout) argument dat de mensen dan meer konden besteden in de winkels en zo de economie zouden helpen.

Wim Kok, toen leider van de vakcentrale FNV, steunde Den Uyl en bleef zich hard maken voor de automatische koppeling van lonen en prijzen. Dus kwam er een loon-prijs spiraal, want de werkgevers moesten de hogere lonen doorrekenen in hun prijzen en wisten dat ze dan de borst konden natmaken voor de volgende loonstijging. Helmut Schmidt, toen minister van Financiën in de regering van de SPD’er Willy Brandt, maakte die fout niet. In Duitsland begon de Bundesbank in december 1974 met een jaarlijks monetaristisch plan voor de groei van de geldhoeveelheid. Zwitserland volgde een paar maanden later.

De gepubliceerde doelstellingen voor een matige groei van de hoeveelheid geld hadden het gunstige gevolg dat Duitsers en Zwitsers overtuigd raakten dat werd ingegrepen in de hoge inflatie van 1973-‘74. Hun verwachtingen voor toekomstige inflatie daalden en daardoor ook de feitelijke inflatie en de rente in de periode tot aan de stakingen in de Iraanse olievelden vanaf november 1978 en de val van de Sjah in januari 1979. In Nederland bleef de inflatie – en dus ook de rente – steeds hoger dan in Duitsland en Zwitserland.

En wie – zoals Prof Pieter Korteweg, de eerste Nederlandse monetarist, en ook uw columnist – verwees naar het succes van Zwitserland met de combinatie van lage inflatie en lage werkloosheid, het omgekeerde dus van de nu dreigende stagflatie met hoge rente en hoge werkloosheid, kreeg de wind van voren, ook van onze collega-economen. ‘Wij willen niets horen over Zwitserland want dat is een heel slecht land. De Portugese obers moeten in het laagseizoen terug naar Portugal en mogen hun gezin niet meenemen’. Misschien achteraf heel verstandig, maar dat is het inzicht van vandaag. 

Jelle Zijlstra remde de inflatie ook niet

Jelle Zijlstra was president van DNB en schond het vertrouwen dat Wim Kan eerder opbouwde in ‘Jelle met dat zuinige mondje’ door zijn oudejaarslied ‘Jelle zal wel zien’. Zijlstra koos voor een literaire aanpak en schreef mooi over de verschillen tussen ‘kruipende inflatie’, ‘lopende inflatie’ en ‘loeiende inflatie’, maar accepteerde intussen een wilde groei van de Nederlandse geldhoeveelheid waardoor de inflatie hoog bleef en de gulden een paar keer devalueerde.

De les van de jaren ‘70 is dat inflatieverwachtingen weer laag moeten worden, dat dan de feitelijke inflatie en de rente zullen zakken, en dat de beste manier om die verwachtingen in neerwaartse zin te beheersen bestaat uit een lagere groei van de geldhoeveelheid, tegenwoordig meestal geïndiceerd door een tijdelijke stijging van de zogenaamde korte rente (een rentestand niet voor u en mij, maar voor het verkeer tussen commerciële banken en de ECB). Hoe langer de ECB dat uitstelt, des te groter het risico dat een loon-prijsspiraal zich nestelt in de inflatieverwachtingen, en des te meer bittere medicijn moet de ECB dan alsnog uitdelen.

De inflatieverwachtingen zijn zorgelijk

De Bundesbank houdt enquêtes in Duitsland om die inflatieverwachtingen te meten. Die staan nu op 4 procent voor een horizon van tien jaar. Dat is ongezond hoog en houdt in dat mensen blijven piekeren over toekomstige inflatie. De geschiedenis leert dat inflatie pas uit het gezichtsveld verdwijnt wanneer de inflatieverwachtingen dalen tot 2 procent per jaar of minder.

Mijn schatting is even veel (weinig) waard als die van een ander, maar ik zou denken dat de ECB de korte rente het best snel kan opvoeren tot 4 à 5 procent, dat dan de inflatieverwachtingen kunnen stabiliseren, en zo de 10 jaars hypotheekrente in Nederland onder een top van 6 procent kunnen houden.

Stikstof gaat bij Rutte-IV voor bestaanszekerheid

Rutte-IV heeft groot gelijk om de vakbonden te waarschuwen voor een dreigende loon-prijsspiraal, want dan stijgen de inflatieverwachtingen en wordt het misschien nog veel erger met de rente. Maar onder druk van de D66-ministers Kaag en Jetten houdt het kabinet vast aan wat super-parlementariër Omtzigt benoemde als: ‘Afdwingbare normen voor stikstof en geen enkele norm voor bestaanszekerheid’.

De deze week gedane belofte dat er nog wat meer komt voor de minima is niet voldoende, want berekeningen van het NIBUD laten zien dat nu al steeds meer gezinnen met een modaal inkomen in de rij staan bij de voedselbank. Een blamage en een moreel failliet voor een van de rijkste landen in de EU.

Een beperkte betaling aan de minima laat de modale Nederlanders straks in de kou staan, maar zoals eerder betoogd in Wynia’s Week is een regeling voor de minima die dan langzaam wordt afgebouwd tot iets boven modaal onwerkbaar omdat mensen met een inkomen tussen 23.000 en 39.000 euro nu al kampen met een marginaal tarief van gemiddeld 85 procent.

Waarschuwen tegen een loon-prijs-spiraal is terecht en geeft ministers de kans om te claimen dat zij hebben geleerd van de grote fout van de jaren zeventig in de vorige eeuw. Maar daarbij hoort een serieuze politiek van steun voor de energierekening van iedereen.

Anders komt die loon-prijsspiraal er toch, want er is altijd de stakingsdreiging bij het openbaar vervoer en de nutsbedrijven – sectoren waar het veilig staken is omdat we niet zonder bus, tram, trein, water, gas en elektriciteit kunnen. Een forse loonstijging in zulke sectoren breidt zich makkelijk uit naar de hele economie en dan zijn we voorlopig niet van de inflatie af.  

Kiezen: stakingen of energiesteun

John Cochrane van Stanford – hier vaker geciteerd in mijn 6 columns tegen de nieuwe pensioenwet – zei deze week: ‘Wat mensen verwachten voor de toekomst is enorm belangrijk voor hoe ze zich nu gedragen.’

Er zijn twee scenario’s: de aandacht gaat uit naar stakingen en forse loonstijgingen en de angst voor een loon-prijsspiraal blijft hangen. Of Rutte-IV schuift de D66-ministers opzij, komt met serieuze steun voor de energierekening van iedereen en vermindert daarmee de stakingsdruk en de hoge looneisen en dus de angsten van miljoenen Nederlanders voor een loon-prijsspiraal.

We vallen u er zo weinig mogelijk mee lastig. Maar het is natuurlijk wel waar: Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Inflatie bestrijden is Nederlanders helpen verscheen eerst op Wynia's Week.

De Miljoenennota voor 2022 heeft voor de meeste roblemen zelfs maar één oplossing: extra geld. Je zou ook kunnen zeggen: alle kwesties worden weggeplakt met geld. Maar wat wordt er zo opgelost?

De economie heeft zich verbazingwekkend goed hersteld van de Coronapandemie, niet in de laatste plaats door een geldpomp van de overheid van pakweg 80 miljard, waardoor de staatsschuld en het begrotingstekort explodeerden.

Maar zelfs daarvóór was RutteDrie al een extreem expansief kabinet. Voor het eerst had Nederland een kabinet dat meer geld wenste uit te geven dan nodig was, om de eenvoudige reden dan lenen weinig tot niets kost of zelfs geld opbrengt.

Zo ontstond ook het Nationaal Groeifonds, ook wel Wopke-Wiebes-fonds genoemd, dat al voor de Coronatijd in de steigers werd gezet. Dit fonds haalde ook de Troonrede: dit jaar alvast 4 miljard, volgend jaar 7 miljard.

Altijd een reden om de portemonnee te trekken

Als het niet vanwege Corona is, dan is er wel een andere aanleiding om de portemonnee te trekken. Het onderwijs krijgt 8 miljard extra, zo was al eerder bekend. Een maand geleden lekte al uit dat er een kleine 7 miljard extra naar het klimaat gaat (bedrijven, woningen, elektrisch rijden) om in te spelen op het Urgenda-vonnis.

Problemen op de woningmarkt? Ook een miljard er bij! Toeslagenaffaire? Extra geld voor de sociale advocatuur. Maffiamoord op Peter R. de Vries? Er komt een regen aan extra geld voor politie, justitie en gemeenten om de ondermijning van de rechtsstaat te ondermijnen. Klachten over de jeugdzorg? Nog eens 1.3 miljard er bij. Coronaschulden of Toeslagenaffaire-schulden? Extra geld voor schuldhulp!

De Miljoenennota, zoals samengevat in de Troonrede, leest als een grote uitdeelronde, om zo alle problemen – die van elders, maar ook die door wanbeleid – weg te poetsen. Maar hoe effectief is smijten met geld?

Zo zijn nieuwe miljarden voor het klimaatbeleid zinloos, als ze net als nu en in voorgaande jaren in onzinbeleid worden gestoken, zoals in het gasverbod, in de gesubsidieerde houtstook (‘biomassa’), in CCS (CO2 van Shell onder de Noordzee) en in waterstof die voorlopig allerminst groen is.

Zorg en onderwijs slagen er goed in Corona te misbruiken om de Haagse geldpotten open te breken, maar worden onderwijs en zorg daar beter van? Is het probleem van de jeugdzorg wel echt veroorzaakt door geldgebrek? Wim Groot schreef al regelmatig over dit onzinnige beleid in Wynia’s Week.

Zelfs de monarchie zakt in aanzien

Geld moet in de ontluisterende nadagen van RutteDrie vooral, vrij naar Karl Marx, fungeren als opium voor het volk. Zelden was het vertrouwen in het Nederlandse politieke systeem in de moderne tijd zo laag – zelfs de populariteit van de monarchie zakt nu weg.

Het Coronabeleid is inconsistent en leidt begrijpelijkerwijs tot weerstand. De Toeslagenaffaire en de afhandeling van de Groningse aardbevingen toont een staat die er geen been in ziet zich wreed tegen eigen, onschuldige burgers te keren.

De burger, die speelde het laatste decennium toch al steeds minder een rol in het beleid. Verkiezingen lijken er niet toe te doen. Belangen worden binnenskamers uitgeruild, zonder dat de volksvertegenwoordiging – laat staan de burgerij zelf – een noemenswaardige rol speelt.

Op de Hilversumse hei

En toen kwam ook nog de langzame ontmanteling van het bestaande kabinet en de onmacht om na verkiezingen een nieuw kabinet samen te stellen. Met de afgelopen weken als nieuw dieptepunt: ministers weg omdat ze gaan lobbyen, omdat ze ziek zijn of omdat ze worden weggestuurd. Politieke leiders die op de Hilversumse hei een lachertje van zichzelf maken. De afgang in Afghanistan versterkt het publieke beeld: kunnen die politici van ons eigenlijk wel wat? Of, beter: wat kunnen ze eigenlijk wel?

Nou geld uitgeven – dat kunnen onze politici beter dan ooit tevoren. De chaos en het onvermogen dringen door in de opiniepeilingen. De collectieve hoon groeit. Er rest niets anders dan smijten met geld, dat maar al te vaak problemen eerder verbloemt en zelfs verergert in plaats van die op te lossen.

De onafhankelijke journalistiek van Wynia’s Week wordt gedragen door een groeiende groep donateurs. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het geldsmijten van RutteDrie fungeert als opium voor het volk verscheen eerst op Wynia's Week.

Beertema is na 34 jaar ervaring in het onderwijs en 11 jaar in de Kamer nu op z’n 69e de nestor van de Tweede Kamercommissie Onderwijs. Hij waarschuwde, maar tevergeefs. Zijn motie vroeg de minister om de 8,5 miljard te bestemmen voor de kinderen – stuur ze op kamp, geef ze meer uren op school, betaal extra activiteiten voor sport en muziek. Ze hebben allemaal zo veel gemist. Dat is nu na anderhalf jaar covid-19 het belangrijkste. En dan zijn er natuurlijk ook achterstanden in te lopen in taal, rekenen en andere vakken.

De PVV-motie mocht niet van de VVD

Nogmaals Beertema: ’Daarmee ontkennen we niet dat er grote sociaal-emotionele problemen zijn bij leerlingen, maar wij zijn ervan overtuigd dat daarvoor de beste interventie is om kinderen weer in de dagelijkse routine te brengen van elkaar ontmoeten, samenwerken en samen spelen. Zo kunnen ze hun sociale schoolleven weer oppakken. Gewoon weer lekker aan het werk met z’n allen!’

Mariëlle Paul (VVD) steunde Beertema’s nadruk op hulp aan de kinderen, maar toen Beertema zijn motie indiende om het geld daar aan te besteden, en dus niet aan psychologische bureaus en hogescholen, was die motie een PVV-motie want voor die partij ging Beertema in het parlement. In de Kamercommissie zijn de ‘nette’ partijen bang om steun te tonen aan hun PVV-collega en dus kon Mariëlle Paul niets doen, en werd Beertema’s motie zonder debat afgestemd, met buiten de PVV alleen steun van FVD, BBB en Liane den Haan.

En dit is de grabbelton van Arie Slob

Minister Slob zei over Beertema’s motie: ‘Ik ben juist ontzettend blij dat ook dat sociaal-emotionele [in de 8,5 miljard] zit.’ Hier is dan een greep uit dat deel van de catalogus van minister Slob:

– de Hogeschool Utrecht biedt een basistraining aan in ‘Alternatieve denkstrategieën’ voor 4,500 euro en hoopt zo klanten te werven voor de gelijknamige master-opleiding.

– de Stichting ‘Kanjertraining’ verklaart: ‘Om de Kanjertraining in de klas te mogen geven dienen de basistraining en daaropvolgende scholingen gevolgd te worden.’ De ambities zijn hoog: ‘De aanpak van Kanjertraining vraagt veel van leerkrachten en directie. Zij moeten zich een nieuwe kijk op kinderen eigen maken (kinderen willen goed doen) en een andere pedagogische houding (‘positief, duidelijk, rustig, voorbeeld geven’). Wat is het niveau van de ambtenaren van minister Slob wanneer ze zulke diep-kwetsende verkooppraatjes officieel aanbevelen en van geld voorzien?

-De Haagse Hogeschool staat ook klaar. Dr René Diekstra biedt een training aan voor docenten in het voortgezet onderwijs: ‘Levensvaardigheden-training voor docenten’: ‘Het kunnen uitvoeren van een Levensvaardigheden-programma vergt van docenten dat ze getraind zijn in de basisprincipes en didactische strategieën cruciaal voor effectieve toepassing van het programma.’ Eerst betalen voor de verplichte training aan de Hogeschool, en dan kunnen de docenten studiemateriaal over drugs, alcohol, seksuele opvoeding etc. bespreken met hun leerlingen.

Wie meer wil, kan op de ‘menukaart’ van minister Slob ook nog terecht bij de ‘Gelukskoffer’, ‘Happyles’, ‘Leefstijl’, en ‘De vreedzame school’. Allemaal met gelikte websites en klaar om hun deel van de 8,5 miljard te ontvangen.

Managers weten wel raad met de minister

Nog één keer Beertema tegen de minister: ‘Vindt u nou niet dat u een beetje de kans loopt om om de tuin geleid te worden door al die slimme managers en bestuurders die een eigen agenda voeren en u met een hoop showelementen op dat spoor zetten? Dat vind ik jammer. Dan bent u namelijk niet kritisch genoeg.’

De leiding van de Kamercommissie had ook kritischer en energieker kunnen zijn. De ‘menukaart’ werd openbaar op 10 mei na uitvoerig voorproeven door ‘het onderwijsveld’. De Kamercommissie heeft daarna twee keer openbaar vergaderd over het onderwijs. Waarom niet een serie hoorzittingen met onafhankelijke gasten? Ik was bij de research voor deze column verbaasd hoe weinig deze commissie moeite doet om te leren van buitenstaanders.

In de vier jaar van de vorige zittingsperiode heeft de commissie als ik goed heb geteld precies één hoorzitting georganiseerd over onderwijs. Er wordt vergaderd, er worden tientallen moties ingediend, en de minister geeft lange (en bij minister Slob nog wel eens iedereen-te-vriend-houdende en daardoor onduidelijke) antwoorden en dan wordt een week later gestemd over die moties. Tégen moties van de niet-zo-nette PVV, vóór moties van de regeringspartijen en wisselend over moties van de nette oppositie. Vaak voorspelbaar.

Bij onderwijs – net als in de zorg of bij het milieu – zijn er krachtige lobby’s. Dan is het de taak van de Tweede Kamer om onafhankelijke deskundigen uit te nodigen. Boze, kritische artikelen in de krant (of hier in Wynia’s Week!) zijn geen substituut voor een hoorzitting met experts in ‘s lands vergaderzaal. Laat de Kamerleden hun waarde bewijzen door uitgenodigde experts het vuur aan de schenen te leggen en zo te leren. Engeland en de VS doen dat veel beter dan wij hier in de zompige polder.

‘Nieuwe kijk op kinderen’

Intussen hebben de kinderen heel veel samen optrekken, samen spelen, en samen leren gemist. Gewoon weer lekker aan het werk – inhoud, spelen en sociaal – vereist meer uren op school of in een kampweek of bij ‘Stayokay’ (de vroegere jeugdherbergen waar ik hier eerder voor pleitte). Daar kunnen we voor betalen uit de 8,5 miljard, inclusief geld voor de extra uren van de leerkrachten. Maar zoals het nu gaat, missen de leerlingen straks nog meer uren, want de docenten moeten immers eerst op cursus bij ‘Kanjertraining’ voor een ‘nieuwe kijk op kinderen’ (het gaat daar goed: bijna alle vervolg-trainingen volgens de website al uitverkocht voor dit schooljaar). Meer uren en ervaringen voor de kinderen of op cursus bij Kanjertraining voor de leerkrachten – dat zou toch geen moeilijke keuze moeten zijn.

Het bericht De 8,5 miljard extra onderwijsgeld gaat naar ‘Kanjertraining’ en ‘Happyles’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Terwijl de Haagse politiek op vakantie is, schrijven ambtenaren de Miljoenennota voor volgend jaar. De laatste weken van augustus mogen de ministers daar nog hier en daar een cijfer of een komma aan verschuiven, maar dat is het dan wel. Hun belangrijkste inbreng leverden ze al in het voorjaar, toen de uitgaven werden vastgesteld. Nu gaat het vooral over de inkomensgevolgen – de fameuze koopkrachtplaatjes.

Die koopkracht is een van de zwakste elementen van de kabinetten-Rutte. Als lijsttrekker van de VVD belooft Mark Rutte steevast lage lasten. Als premier belooft hij steevast meer koopkracht. In de praktijk is het omgekeerde eerder gangbaar. Zowel in de slechte tijden (2010-2014) als in de betere tijden lopen onder Rutte de collectieve lasten als percentage van de economie op, om nu, in 2019, een topniveau van 39,6 procent van het nationaal product te bereiken. In geen kwart eeuw waren de lasten zo hoog als nu.

Van iedere euro die in Nederland wordt verdiend, gaat dus bijna veertig cent naar de staat, in de vorm van belastingen, premies en accijnzen. Om een idee te geven: in 1970 was dat 35 cent, in de crisisjaren ’80 liep het op tot boven de veertig cent, de paarse kabinetten-Kok brachten het in de jaren ’90 terug tot 35 cent. En uitgerekend onder de liberale premier Rutte, die altijd beweert voor een kleinere overheid te zijn, groeiden de collectieve lasten door naar 40 procent.

Volgens plan zakken de collectieve lasten volgend jaar weer ietsje. Dat gebeurt vaker in een jaar voor de verkiezingen. Het gebeurde bijvoorbeeld ook in 2016, het jaar voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. Nadat de eerste kabinetten-Rutte de lasten met 20 miljard euro hadden verhoogd, volgde in 2016 een lastenverlichting van 5 miljard. Economen noemen dat de ‘political business cycle’. We kennen die ook als ‘van zuur naar zoet’.

Het idee is, dat je vervelende maatregelen – zwaardere lasten – oplegt als de verkiezingen net achter de rug zijn en met het zoet komt als de kiezer weer gunstig moet worden gestemd. In 2017 hielp het zoet van 2016 trouwens niet: de regeringspartijen gingen keihard onderuit. De PvdA werd zelfs gemarginaliseerd.

Overigens moet de aangekondigde bescheiden verlaging van de lastendruk in 2020 (naar 39.3) met een hele grote korrel zout worden genomen. Het kabinet laat een groot deel van de torenhoge kosten van het klimaatbeleid – zoals alle kosten die particulieren moeten maken voor hun huis – buiten beschouwing. Terwijl die uitgaven toch ergens van betaald moeten worden.

Nederlandse kabinetten hebben – die van Rutte bij uitstek – behalve die stijgende lasten nog een merkwaardige gewoonte. Volgens de economenboekjes zou je als overheid de economie moeten stimuleren als het slecht gaat en kun je gas terugnemen als het goed gaat. De econoom John Maynard Keynes (1883-1946) heeft zijn naam verbonden aan die gedachte.

Nu valt er wel iets aan te merken op Keynesiaans beleid, maar dat je als overheid de economie een douw naar beneden geeft als het slecht gaat en weer gas geeft als het goed gaat is sowieso schadelijk. Toch is dat precies wat er in Nederland vaak gebeurt. Premier Jan Peter Balkenende (CDA) en minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD) deden het bijvoorbeeld in de jaren 2003-2004. Ze drukten de economie toen die al in de put zat en ze joegen de economie aan toen het weer beter ging. Onder Rutte gaat het niet anders.

Hollen als het al hard gaat, stilstaan als het al sputtert

Zo valt Nederland vooral sinds 2010 ook internationaal op met een combinatie van schadelijk beleid. Aan de ene kant met dat hollen-en-stilstaan-beleid, aan de andere kant met de steeds verder stijgende lastendruk. De economie zwiept in Nederland zowel naar boven als naar beneden meer op en neer dan elders, wat per saldo tot minder economische groei leidt. Dat was nou precies waarom Keynes pleitte voor het dempen van de conjunctuur. Dat basisidee was zo slecht niet.

Hoge collectieve lasten – Nederland groeit naar de top van Europa – vormen ook risico’s voor de economische ontwikkeling, met lagere koopkracht en minder bedrijfsinvesteringen tot gevolg. Als die ontwikkelingen bovendien haaks staan op de beloftes wordt ook nog eens het vertrouwen in de politiek ondermijnd, met politieke instabiliteit en economisch vertrouwensverlies tot gevolg.

Rutte wijst graag naar anderen

Opmerkelijk is, dat premier Rutte de hardnekkige neiging heeft anderen de schuld te geven, als door zijn eigen toedoen de economie minder goed loopt. In 2013 wekte hij de indruk dat het schuld van de Nederlanders was, omdat ze te weinig inkopen deden. Feit is, dat de Nederlanders weinig te besteden hadden, vooral ook door de scherp gestegen lasten, zoals een btw-verhoging.

In juni van dit jaar gaf Rutte de (grote) bedrijven de schuld van de stagnerende koopkracht. Terwijl de lonen in werkelijkheid wel stegen, maar te weinig om de prijsstijgingen bij te houden. En dat was weer een gevolg van nieuwe belastingverhogingen van het kabinet-Rutte: een btw-verhoging en een verhoging van de energiebelastingen.

Wat nu, nu het wellicht slechter gaat?

Het economisch rapport van de kabinetten-Rutte over de jaren 2010-2019 ziet er dus niet best uit. Precies nu, in de zomer van 2019, staan de seinen weer op rood voor de verdere economische ontwikkeling. Trump voert een handelsoorlog met China, met risico’s voor de wereldhandel waar Nederland onevenredig gevoelig voor is. In Duitsland lijkt de economie in te zakken, Groot-Brittannië koerst aan op een harde breuk met de EU en Italië wordt ook steeds politiek eigenzinniger, met onder meer risico’s voor de euro.

Wat doet het kabinet-Rutte? Waarschijnlijk niet bijster veel. De uitgaven voor 2020 zijn immers al zo’n beetje vastgesteld. Hooguit wordt er nog wat aan de koopkrachtschroefjes gedraaid. En, laten we wel zijn: aan de internationale ontwikkelingen die Nederland beïnvloeden kan Nederland zelf niet veel doen.

Maar wat Nederland wèl kan, is de schade niet groter maken. En daar, zoals we hebben gezien, hebben de kabinetten-Rutte nu juist een handje van. Wat te doen?

Les 1: Bezuinigingen in crisistijd leiden tot verscherping van de crisis en zijn om die reden af te wijzen. Nu is het ook weer zo dat er zelden een momentum is voor het verkleinen van de overheidsuitgaven. Gebruik de crisis dus voor hervormingen. Dat zijn structurele bezuinigingen, die pas op de langere termijn werken. Daar hoort bijvoorbeeld de verhoging van de pensioenleeftijd bij, al moet je dat ook weer niet zo hysterisch doen als de eerste kabinetten-Rutte hebben gedaan.

Les 2: Verhoog nooit de belastingen, premies en accijnzen als het toch al slecht gaat met de economie. Daarmee richt je de economie meer ten gronde dan nodig is. In de jaren 2012-2014 hebben we gezien dat een overheid die eenzijdig gefocused is op het eigen begrotingsoverschot de economie in een spiraal naar beneden kan brengen. Nooit meer doen.

Les 3: Het overheidsbeleid hoeft niet alles op alles te zetten om de crisis te dempen, maar het hollen-en-stilstaan-beleid zoals dat de afgelopen tien jaar is gevoerd moet niet worden herhaald.

Les 4: Richt je beleid nou eindelijk eens op het inperken van de collectieve lasten. Zorg er voor dat burgers meer over kunnen houden van hun geld, waardoor het loont om te werken, loont om te ondernemen en er weer ruimte komt in de portemonnee. De hoge collectieve lasten wurgen de economische potentie van Nederland. Het grootste opwaartse risico voor die lasten zijn de klimaatkosten. Het kabinet RutteDrie wil dat Nederland klimaatkoploper is. Daar zal een hoge prijs voor worden betaald.

Op uitnodiging van dagblad De Telegraaf schreef ik voor de krant van zaterdag 10 augustus 2019 een column over de Nederlandse reactie op de dreigende economische crisis. Korte samenvatting: Nederland heeft hoegenaamd geen invloed op de internationale economie, waar het wel erg afhankelijk van is. Maar de Nederlandse overheid heeft wel invloed op de eigen economie, in het bijzonder op het besteedbaar inkomen van de eigen burgers. En consumenten worden niet zozeer pessimistisch van krantenkoppen, maar wel van een lege portemonnee. Mijn bijdrage voor De Telegraaf is ook te vinden op de website van de krant.

Het bericht Lessen trekken uit Rutte’s economisch beleid verscheen eerst op Wynia's Week.