De EU kent vrij verkeer van personen, maar geen gedeelde visie op erfbelasting. Nederland houdt vast aan strenge regels en meet met twee fiscale maten.

In Nederland begint de discussie over erfbelasting vaak met de stelling dat een erfenis ‘onverdiend vermogen’ is. Daarna gaat het al snel over percentages, vrijstellingen en uitzonderingen. Maar daaraan gaat een meer fundamentele vraag vooraf: van wie is een erfenis eigenlijk? Is het onverdiende vermogensgroei, familievermogen of bezit waarover de erflater ook voor de tijd na zijn dood mag beschikken? Europese landen geven radicaal verschillende antwoorden.

Vier antwoorden op dezelfde erfenis

Neem Eva, die als volwassen kind 1 miljoen euro van een ouder erft. In Frankrijk, België, Nederland, Finland en Denemarken betaalt zij gemiddeld ongeveer 180.000 euro. In Duitsland, Ierland en Griekenland is dat gemiddeld 115.000 euro. In veel Zuid- en Oost-Europese landen is de heffing vrijwel nul. Acht EU-landen kennen helemaal geen erfbelasting. Erft Eva hetzelfde bedrag van een tante, dan lopen de groepsgemiddelden uiteen van 440.200 euro, 258.100 euro, 77.100 euro tot niets.

De eerste groep (24% van de EU-bevolking) ziet erven als onverdiende vermogensgroei. De staat dient de voorsprong te corrigeren die door geboorte of toeval ontstaat. Echtgenoten en kinderen krijgen enigszins respijt, maar verdere familie en vrienden betalen veel meer. Goede doelen worden ontzien en actieve ondernemingen zijn uitzonderingen. Nederland en Denemarken maken bovendien uitzonderingen voor de monarchie.

Duitsland, Ierland, Griekenland en delen van Noord-Spanje (26%) zien een erfenis als de laatste voortzetting van ouderlijke zorg. Kinderen krijgen daarom een ruime buffer voordat de staat gaat heffen. In de grootste groep, goed voor circa 41% van de EU-bevolking, is de band tussen ouders en kinderen (vrijwel) geheel vrijgesteld. Oostenrijk, Zweden, Tsjechië, Estland, Letland, Cyprus, Malta en Slowakije (9%) gaan verder: de dood is geen fiscaal moment. De eigenaar bepaalt wie zijn vermogen krijgt en de staat bemoeit zich daar niet mee.

In de eerste twee groepen bevinden zich vooral belastingstelsels die lang geleden zijn ontstaan: in Nederland is de Successiewet uit 1956 nog steeds van kracht en sindsdien niet fundamenteel herzien. Jongere EU-belastingstelsels geven vaker voorrang aan familievrijstelling of beschikkingsvrijheid. Een aantal EU-landen voerde ingrijpende koerswijzigingen door. Ze bewogen bijna allemaal naar minder of geen erfbelasting.

De Nederlandse fiscale navelstreng

Het Nederlandse stelsel is niet alleen streng, het houdt Nederlanders ook uitzonderlijk lang vast. Een Nederlander die emigreert en binnen tien jaar overlijdt of schenkt, wordt door artikel 3 van de Successiewet geacht nog in Nederland te wonen. Nederland heft dan over iemands wereldvermogen. Alleen Duitsland en Griekenland kennen een vergelijkbare fictie, maar voor vijf jaar in plaats van tien. Het interessante is overigens dat Nederland een dergelijke claim van andere EU-landen niet accepteert.

Een voorbeeld. Nederlander Henk kocht in 2005 voor 300.000 euro een huis in Alicante en emigreerde in 2016. Toen hij in 2025 overleed, was de woning 1,1 miljoen euro waard. De regio Valencia gaf zijn dochter 99 procent korting, omdat zij het door ouders opgebouwde vermogen niet zwaar wil belasten. Spanje hief dus circa 2.695 euro. Nederland verrekende dat bedrag, maar hief door de tienjaarsfictie nog ongeveer 196.192 euro. Zo maakt de Nederlandse claim de Spaanse politieke keuze vrijwel ongedaan. Was Henk Spanjaard geworden voor zijn dood, dan zou Nederland niets heffen; zelfs niet als Henk in Nederland twee huizen zou bezitten.

Twee fiscale maten

Voor buitenlands bezit hanteert Nederland de omgekeerde maatstaf. Een Spanjaard die in Spanje woont, kan een verhuurde woning in Amsterdam, een Nederlandse bankrekening en Nederlandse aandelen in een BV nalaten zonder dat Nederland erfbelasting heft. Maar de Nederlandse Henk kan in Nederland worden belast over zijn Spaanse woning, bankrekening en overige buitenlandse vermogen.

Bij ondernemers stapelen de claims zich op. Als een voormalige ondernemer een vermogens-bv nalaat, behandelt Nederland het overlijden alsof de aandelen zijn verkocht en dat wordt tegen een toptarief van 31% belast. Daarna volgt nog erfbelasting van maximaal 20% voor kinderen, 40% voor anderen. Moeten om die belasting te kunnen betalen bezittingen uit de BV worden verkocht, dan moet daarover vennootschapsbelasting worden betaald. In totaal kan dat oplopen tot bijna 60% belasting.

Behalve Denemarken kent geen ander onderzocht EU-land zo’n afrekening over een fictieve aandelenverkoop bij overlijden. Deze stapeling werd onder Wouter Bos ingevoerd ondanks waarschuwingen van de Raad van State.

Feitelijk inningspercentage is heel laag

Ook emigratie leidt tot een fictieve verkoop: de belastingdienst legt een conserverende aanslag op zonder einddatum van maximaal 31%. De meeste EU-landen kennen zo’n exitheffing voor winst op aandelen niet; andere landen begrenzen de claim, stellen haar binnen de EU uit tot werkelijke verkoop of laten haar in termijnen betalen. Alleen Nederland en Denemarken bewaren de exitclaim zonder einddatum.

In combinatie met de tienjaarsfictie komt Nederland binnen de vergelijking als strengste uit de bus. De vraag is of andere EU-landen nog zin hebben om voor Nederland te blijven innen: uit een EU- rapportage blijkt dat het feitelijke inningspercentage nu al heel laag is.

De wetenschap kiest niet

De Nederlandse framing van erfbelasting als ‘onverdiend inkomen’, ‘handje ophouden bij papa’ of ‘de bankrekening van pap en mam’ is geen exportproduct: in een groot deel van de EU roept zij irritatie op, omdat die woorden worden ervaren als minachting voor wat overledenen hebben opgebouwd.

Nederland kan beter de langetermijngevolgen van de huidige wet doordenken. Kunnen twee drijfveren van generatie op generatie samengaan: de ambitie om door inspanning en opoffering vermogen op te bouwen en de aanvaarding dat bij overlijden een aanzienlijk deel daarvan via belastingheffing aan de gemeenschap toekomt? Wat is een Nederlandse claim over de grens werkelijk waard als de inning afhankelijk is van landen die belang hebben bij de komst van rijke Nederlandse inwoners, hun bestedingen, investeringen en ondernemingen? Mag Nederlanderschap binnen de Europese Unie een fiscaal nadeel zijn?

Het is onwaarschijnlijk dat een wet die gemaakt is in de tijd ver vóór de Europese eenwording, precies dat doet wat het Nederlandse langetermijnbelang nú het beste dient. Diepgaand onderzoek naar emigratie, houdbare heffingen en langetermijn-bescherming van Nederlandse welvaart is op zijn plaats. Een goed startpunt kunnen de uitgangspunten van de OESO en de EU zijn: daarin wordt landelijke heffingsvrijheid gecombineerd met vrij verkeer van kapitaal en personen in de EU.

Leer van Oostenrijk en Zweden

In Oostenrijk vernietigde het constitutionele hof in 2007 de gebrekkige waarderingsgrondslag. De overheid liet de belasting toen vervallen, maar dat loste het debat over herinvoering niet op. Zweden koos daarentegen na uitgebreid staatsonderzoek voor politieke beëindiging. Legale planning, ongelijke waarderingen, uitvoeringskosten en problemen bij bedrijfsopvolging wogen uiteindelijk zwaarder dan de geraamde opbrengst.

De les is uitdrukkelijk niet dat Nederland de erfbelasting moet afschaffen. Wel moet het debat uit de sfeer van morele framing en gevoelsargumenten worden gehaald en op feiten worden gebaseerd. Dat onderzoek moet plaatsvinden voordat Europese rechtspraak, toenemende weerstand tegen Nederlandse verzoeken om invorderingsbijstand of het vertrek van burgers en kapitaal uit Nederland tot een abrupte koerswijziging dwingt.

De landenvergelijkingen, berekeningen en bronnen staan in het dossier erfbelasting van mijn Substack-pagina.

*Peter de Reus is ondernemer en onafhankelijk onderzoeker.

Het bericht Nederland kent in de EU de zwaarste erfbelasting. Maar hoe lang nog? verscheen eerst op Wynia's Week.

En het wordt er niet beter op, het politiek moralisme is in de loop van de tijd alleen maar sterker geworden. Dat ligt ook wel voor de hand, het voelt goed en je staat voor je gevoel aan de goede kant van de geschiedenis. Verantwoording afleggen over je politieke handelen is minder belangrijk geworden, zolang je gevoelsmatig maar juist handelt. Je hebt als verantwoordelijke minister ook geen specifieke kennis nodig, het is vooral het klimaat of de immigratie waar je je voor inzet. Herkenbaar voor Nederland? Lijkt me wel.

Deugterreur is totalitair

Door dat voortdurende appèl op waarden, verhef je jezelf boven anderen. De mogelijke negatieve effecten van die waarden op de samenleving blijven onbesproken. Söllner spreekt hier van een ‘deugterreur’, die je eigen waarden onaantastbaar maakt. De tegenstander is niet een andersdenkende, maar is immoreel en verwerpelijk. Het beroep op jouw specifieke onaantastbare waarden maakt het anderen, die die waarden niet delen of die ze geconcretiseerd willen zien, onmogelijk om met tegenargumenten te komen.

Nog veel erger is dat onze open en vrije maatschappij, onder invloed van dat voortdurende beroep op morele waarden, langzaam maar zeker verandert. Als iets duidelijk wordt in Söllners boek is het dat deze tendens makkelijk tot een totalitaire staat kan leiden. Met andere woorden: de democratie is in gevaar omdat het moralisme een immanente tendens kent die tot een totalitaire maatschappij kan leiden. Het één (onaantastbare waarden) brengt het andere (een totalitaire staat) mee zonder dat we dat ons bewust zijn.

Duidelijk wordt dat in de recente EU-politiek. Het voorstel van Ursula von der Leyen om de digitale informatiestromen te monitoren middels de Digital Service Act (DSA) om zodoende de democratie te redden, helpt de democratie juist om zeep door te censureren. Elon Musk (X) kreeg een deal aangeboden: als zijn platform zelf zou censureren, zou de EU geen financiële claim indienen. In feite heeft de EU die mogelijkheid helemaal niet, maar de oeverloze en abstracte waardendiscussie lijkt alles mogelijk te maken.

Söllner geeft als voorbeeld van een door moraal gedomineerde politiek de nederige positie die Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog heeft ingenomen. Op het internationale toneel stelt Duitsland zich bescheiden op, alleen opereren is taboe. Gezien het verleden is dat begrijpelijk, zegt Söllner. Maar het heeft er wel toe geleid dat Duitsland de grootste nettobetaler van de EU is geworden.

Financiële nadelen zijn bijzaak

Een ander voorbeeld van economisch nadelige moraliteit is de invoering in 1999 van de euro. De euro werd doorgevoerd om politieke redenen, waarbij de bezwaren van economen terzijde werden geschoven. De gevaren werden gebagatelliseerd en de te verwachten problemen ontkend.

Of het nu de vluchtelingencrisis, de klimaatcrisis, de Coronacrisis of de Oekraïnecrisis betreft, in alle gevallen worden onze waarden aangesproken. Afwegingen omtrent de kosten en de baten verdwijnen steeds meer naar de achtergrond. De nadelige materiële gevolgen voor de bevolking spelen nauwelijks een rol.

Annalena Baerbock en de schone ziel

Over Annalena Baerbock, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken citeert Söllner Jürgen Grosse: ‘Eigen belangen kan zij uitsluitend indirect verwoorden, middels de omweg van een universalistische moraal en middels een gevoelsmatig idioom van de schone ziel’. Baerbock maakt zich binnen de Duitse ‘stoplicht-coalitie’ sterk voor een ‘feministische buitenlandse politiek’. Niet alleen migratie valt daaronder, maar ook de Duitse bewapeningspolitiek en militaire export. Zijn bepaalde wapens dodelijker voor vrouwen?, vraagt Söllner zich af.

Hij is met name kritisch over de Duitse exportbelangen als het Atlantische vrijhandelsverdrag TTIP en de Mercosur-overeenkomst met Zuid-Amerika die beide in de ijskast staan vanwege de hoge eisen die de EU, in het bijzonder Duitsland, stelt aan klimaatmaatregelen. Ook hier is een kosten-baten-analyse niet van belang.

Deze manier van denken leidt er ook toe dat alle grenzen openstaan voor migratie van elders. Alle mensen, waar ook ter wereld, worden als gelijke behandeld, niet alleen formeel, maar ook materieel. Dat betekent dat iedereen het recht heeft zich in het land van keuze te vestigen en gebruik te maken van alle sociale voorzieningen. Dat ligt al besloten in het VN-Migratiepact, ook wel het Pact van Marrakesh genoemd. Migratie wordt zonder nadere argumentatie als ’bron van welstand’ gezien.

In Nederland noemen we dat de zegeningen van de ‘diversiteit’. Het VN-migratiepact is ongetwijfeld het belangrijkste document voor een wereldwijde politiek van wat de Duitsers noemen de ‘Willkommenskultur’. Dat daarmee het hele sociale systeem in gevaar komt lijkt geen argument.

Tijd voor realisme

Deze manier van denken zien we ook in Nederland: immigratie is een schone zaak en ‘kan niet gereguleerd worden’. De argumenten zijn bekend: het moet van de EU en het VN-migratiepact, ‘de wereld is van iedereen’, ‘migratie is van alle tijden’, en als we de praktische nadelen benoemen ‘spelen we de PVV in de kaart’.

Het wordt tijd voor een meer realistische politiek. Een realistische moraal, geen moralisme.

Fritz Söllner, Die Moralapostel, Zerstörung eines Exportweltmeisters, Langen Müller Verlag, München 2024, 247 p.

Fritz Söllner is Universiteitsprofessor aan de Technische Universiteit in Ilmenau, waar hij de vakgroep financieringswetenschappen leidt. Hij deed onderzoek aan Harvard, en is lid van het Hayek Gesellschaft.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de moraalapostelen onze economie om zeep helpen   verscheen eerst op Wynia's Week.