Hieruit concludeer ik dat ik te Nederlands ben om de krant meer kleur te geven. Enerzijds een teken dat ik als echte Nederlandse erbij hoor. Anderzijds staat diezelfde krant vol over ‘wit privilege’ en het belang van ‘inclusie’ van nieuwe Nederlanders.

Te Nederlands worden lijkt niet de bedoeling

Het tekent de gespletenheid van ‘tweestromenland’ Nederland. Een land van koopmannen en dominees. Een mooi, veelzijdig land dat graag de wereld de les leest, maar worstelt met zichzelf. Een land waarin internationale transities boven tradities staan, en een nationale identiteit gemakkelijk plaatsmaakt voor ‘identiteitspolitiek’.

Ik herhaal het maar weer: als er iets Nederlands is, dan is dat het ongemak over nationale trots. Nationalisme kan verbinden en zelfs een bevrijding van overheersing betekenen. Hier is nationalisme een besmet woord dat verward wordt met racisme en uitsluiting van minderheden. Terugtrekken in de eigen groep of ‘zuil’ mag, maar te Nederlands worden lijkt niet de bedoeling.

Dit was zelfs beleid. Mijn man (van Turkse afkomst) vertelt vaak hoe hij in de jaren zeventig op vrijdagmiddag tegen zijn zin uit de rekenles werd gehaald omdat hij verplicht naar de Turkse school moest. Later werd het ‘Onderwijs in Eigen Taal en Cultuur’ afgeschaft. Maar daarmee is de kous niet af. Volgens de Onderwijsraad moeten scholen nu werk maken van talige diversiteit, ‘omdat Nederland een steeds diversere samenleving wordt en mensen steeds internationaler georiënteerd zijn’. Dat dit ten koste kan gaan van het Nederlandse taalonderwijs is bijzaak.

Iets typisch Hollands is een ‘guilty pleasure’

Nederlander zijn is ook de taal spreken, de geschiedenis kennen en je verbonden voelen met de omgeving waarin je leeft. Zo’n Nederlander kun je zijn en soms worden. Er is ook een type Nederlander dat niet Nederlands wil zijn. Die Nederlander identificeert zich als ‘Europeaan’. Die spreekt elke buitenlander in het Engels aan en vertelt graag dat hij of zij zich net zo thuis voelt bij de Turkse bakker als de Hollandse slager die uit het straatbeeld is verdwenen. Als hij toch iets typisch Hollands doet, zoals een fijn nummer van André Hazes draaien, noemt hij dat zijn ‘guilty pleasure’.

Zulke mensen ontmoette ik weleens op de universiteit. Dat ik seculier was opgevoed, leidde al tot verbazing. Op mijn beurt was ik verbaasd over de zorgen van een deel van mijn ‘witte’ medestudenten, in de jaren negentig. Hun Weltschmerz omvatte moslimdiscriminatie. Als Rotterdamse met Perzische wortels had ik daar andere beelden bij. Die werden vooral bepaald door de omwenteling en oorlog in Iran, waardoor het andere vaderland niet meer werd bezocht en ik nog meer integreerde in het toen vrijzinnige Nederland. Een land waar satire straffeloos de macht op de korrel nam, vrouwen hun lichaam niet hoefden te verhullen en bier en bitterballen noch een gevaar voor de volksgezondheid vormden noch voor de islam.

Een gedeelde afkeer van kortzichtig kuddegedrag

Ik groeide op in een Rotterdamse buitenwijk die is bejubeld vanwege vanzelfsprekende diversiteit, zonder poespas. Mijn basisschoolklas was de eerste diversere klas. Mijn links-progressieve middelbare school was een smeltkroes van nationaliteiten en ‘culturen’. Als Nederlanders waren we verbonden door eigen rituelen, en door de popcultuur van de jaren tachtig die een bloeiperiode doormaakte. De jaren van Doe Maar, Van Kooten en De Bie en Toontje Lager. De jaren waarin we elkaar vonden in een gedeelde afkeer van kortzichtig kuddegedrag.

In zekere zin was dat een ander land. Met de typisch Hollandse tolerantie die maakte dat ons land de primeur van het homohuwelijk had en de Amsterdamse jointlucht net zo Hollands was als klompen en tulpen.

Onbehagen en heimwee

Dat verleden was niet altijd rooskleurig. Als ondernemersgezin kregen we te maken met Nederland als ‘dadersparadijs’. Vooroordelen zijn ook van alle tijden. Maar intolerantie was niet de norm, zoals later -door langere tenen en meer moralisme- wel het geval zou zijn. Het verleden stond evenmin in dienst van een wenstoekomst.

Rond de eeuwwisseling raakte de transitiedrift in sneltreinvaart. De maakbare mens werd geboren, zodat ‘de Nederlander’ dagelijks zijn gedrag moet veranderen. De ene keer voor ‘diversiteit’ en dan weer voor digitalisering. Voor ‘gezondheid’, ‘gelijkheid’ of ‘veiligheid’. Sindsdien zijn we verbonden door onbehagen en heimwee.

De Nederlander bestaat

In Nederland transitieland hoort niemand erbij. Het is lastig je thuis te voelen in een land dat niet zichzelf wil zijn, zoals ik schreef in mijn Telegraafcolumn. De Nederlander bestaat. Tenminste als je ‘De’ zonder streepje schrijft. In juridische zin is dat een persoon met een Nederlands paspoort. De oorspronkelijke Nederlander is iemand met historische wortels in het land.

Daarmee is niet gezegd dat ‘een nieuwkomer’ geen Nederlander kan worden. Tenminste, als hij niet wordt belemmerd door het type Nederlander dat zich juist door zijn afkeer van ‘de ander’ Nederlands voelt. Zo’n Nederlander kan overigens ook een andere afkomst hebben, of ‘rechts’ zijn.

Supranationale agenda’s

Het is de onverschillige keerzijde van tolerantie die vaker vervreemdend werkt. Zo hoorde ik een succesvolle Turks-Nederlandse zeggen dat ‘je er toch nooit bij hoort’. Tot die conclusie was ze gekomen nadat het bedrijf waar ze werkte vanwege ‘inclusiviteit’ de kerst- en sinterklaasvieringen had afgeschaft en collega’s automatisch ervan uitgingen dat zij erachter zat.

Natuurlijk is de karikatuur van één type Nederlander (‘de Brave Hendrik’ of betweter) niet eigenhandig verantwoordelijk voor het vervagen van een herkenbare identiteit. Technologisering draagt bij aan eenvormigheid. De dominantie van supranationale agenda’s is geen exclusief Nederlands verschijnsel, al wil ons land daarbij graag gidsland zijn.

De discussie over De Nederlander laaide op doordat FvD-voorvrouw Lidewij de Vos Nederlanderschap aan etniciteit koppelde. Eerder stelde koningin Máxima dat de Nederlander niet bestaat. Diverse historici benadrukten het belang van een rustig, open debat over Nederlanderschap en liberaal-nationalisme.

Kan liberaal-nationalisme de boel bij elkaar houden? Het Nederlanderschap is ook een gevoel. Het is ‘he-he’ zeggen als je gaat zitten. En ontroerd raken door muziek van eigen bodem. Ook als je met een klein groepje praktisch de enige ‘personen van kleur’ bent bij een concert van Boudewijn de Groot. Ook als je keihard met ‘België’ meezingt: ‘En ik wil weg uit Nederland, want hier krijg ik het benauwd’. Het is kippenvel krijgen als Oranje scoort.

Tijd voor realisme én romantische trots

Dat sentiment is net zomin maakbaar als een thuisgevoel of de tijdgeest. De Nederlandse ‘volksaard’, voor zover daarvan sprake is, laat weinig ruimte voor ‘romantisch nationalisme’. Maar nu de Nederlandse nuchterheid plaatsgemaakt heeft voor hysterie over alles wat niet in het perfecte maakbaarheidsplaatje past, is de tijd rijp voor meer realisme én romantische trots.

Wil de authentieke Nederlander opstaan?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als er iets Nederlands is dan is dat het ongemak over nationale trots verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Person of the Year’, volgens Time: de architecten van artificiële intelligentie.

‘Best movie of 2025’, volgens Variety: Drømmer van regisseur Dag Johan Haugerud.

‘Album of the Year’, volgens Roling Stone: Debí Tirar Más Fotos van Bad Bunny.

‘Woord van het Jaar’, volgens Van Dale: hallucineren.

‘Politicus van het Jaar’, volgens een peiling in opdracht van WNL: Rob Jetten.

‘Nederlander van het Jaar’, volgens EW: Mark Rutte.

‘Beste tv-serie van 2025’, volgens NRC: Adolescence (Netflix).

Helaas is het geen traditie om in december de ‘Vlag van het Jaar’ te kiezen. Toch zijn er altijd veel prachtige kandidaten voor die titel geweest.

Gouden sterren

Neem de vlag van de Europese Unie. Het ontwerp – een cirkel van twaalf vijfpuntige gouden sterren tegen een azuurblauwe achtergrond – is sinds 1985 het officiële symbool van de Europese integratie en heeft, aldus de website van de Europese Commissie, ‘miljoenen mensen op het hele continent geïnspireerd om samen te komen en gezamenlijke doelen te bereiken. De vlag staat voor vrede, na eeuwenlange conflicten en verdeeldheid, voor solidariteit en voor vrijheid, en heeft het leven van miljoenen mensen ingrijpend veranderd.’

Voor meer eurosceptische burgers staan de twaalf sterren vooral symbool voor de ontmanteling van democratische natiestaten en de permanente groei van het Brusselse web van bureaucraten en ngo’s. Wat niet wegneemt dat de Europese vlag steeds vaker is te zien bij officiële gelegenheden en ook steeds vaker – en niet meer alleen op 9 mei, de Dag van Europa – wappert op overheidsgebouwen.

In de jaren negentig begon in Nederland de opmars van de uit Amerika overgewaaide regenboogvlag, symbool voor de emancipatiestrijd van homoseksuelen. In 2018 kwam er een meer ‘inclusieve’ variant, de Progress Pride-vlag, met aan de zijkant een pijl met strepen voor transgenders (lichtblauw, roze) en ‘mensen van kleur’ (zwart, bruin). Critici spreken sindsdien van de ‘woke-vlag’. Sinds 2021 is er een nóg inclusiever ontwerp, met links een gele driehoek met daarop een paarse cirkel, symbool voor intersekse mensen.

De al dan niet bijgewerkte Progress Pride-vlag, bij uitstek geschikt om een politiek correct statement te maken, won razendsnel terrein, met name op universiteiten, ministeries en stadhuizen. Naast de Europese vlag was vaak nog wel een plekje vrij. Tezelfdertijd beleefde ook het regenboogzebrapad een doorbraak.

Oekraïense en Palestijnse vlaggen

Toen Russische troepen in februari 2022 Oekraïne binnenvielen, kwam een nieuwe vlag in ons leven: met twee horizontale banen, een blauwe en een gele. De kleuren domineerden tijdens pro-Oekraïense demonstraties en worden ook op sociale media massaal gebruikt als symbolische steunbetuiging.

De militaire reactie van Israël op de moord- en verkrachtpartij door de islamitische terreurbeweging Hamas op 7 oktober 2023 bleef in Nederland evenmin zonder gevolgen. Sit-ins op treinstations, bezettingen en vernielingen van universiteitsgebouwen, een reeks antisemitische incidenten en diverse demonstraties, met telkens de vlag van Palestina als centraal symbool. 

Hoe zat het ondertussen met onze eigen vlag?

Die dreigde lange tijd steeds onzichtbaarder te worden. Halverwege de jaren negentig kwamen er zelfs voor het eerst vlagverboden: afgekondigd door schooldirecteuren toen de nationale driekleur op veel onderwijsinstellingen in de Randstad opdook op de mouwen van bomberjacks. ‘Het zou een symbool van White Power zijn, van blanke verbroedering tegen buitenlanders’, schreef NRC in 1995. 

De grote kentering begon in 2017, toen op voorstel van PVV-leider Geert Wilders en SGP-aanvoerder Kees van der Staaij een Nederlandse vlag werd geplaatst in de plenaire vergaderzaal van de Tweede Kamer.

De volgende cruciale datum was 1 oktober 2019. Het was de dag waarop duizenden boeren met honderden tractoren in colonnes naar Den Haag trokken om te protesteren tegen overheidsmaatregelen om de stikstofcrisis te beteugelen. Opeens waren overal omgekeerde vlaggen te zien.

Een middeleeuws gebruik, legde BBB-aanvoerder Caroline van der Plas later uit. ‘Toen had je nog geen vuurpijlen. Als een ander schip een omgekeerde vlag zag, dan was er iets aan de hand. Dan moest er geholpen worden. Die vlag heeft een dubbele betekenis gekregen. Het beleid moest omgekeerd worden.’

De omgekeerde vlag begon als symbool voor de boerenprotesten, maar werd al snel overgenomen door andere ontevreden burgers. In 2023, aan de vooravond van de door BBB gewonnen Provinciale Statenverkiezingen, kleurde een groot deel van Nederland rood-wit-blauw, of eigenlijk blauw-wit-rood.

Definitieve comeback

De definitieve comeback van de Nederlandse vlag volgde in 2025. Het Britse vlaggenprotest tegen immigratie sloeg over naar Nederland en kreeg een extra impuls na de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude, vermoedelijk gepleegd door een Nigeriaanse asielzoeker. Op tribunes bij meerdere eredivisiewedstrijden waren wekenlang tientallen Nederlandse vlaggen te zien in de vakken met supporters van de harde kern. Ook dook bij diverse anti-immigratieprotesten het ‘oranje-blanje-bleu’ van de historische Prinsenvlag op. Zeer riskant, zo noteerden een aantal linkse opiniemakers, niet zelden fanatieke supporters van het nationalisme in Oekraïne en Gaza.

Bijna elke week was er in 2025 wel vlaggennieuws. Zoals in oktober, toen Marco Kroon, oorlogsheld en drager van de Militaire Willems-Orde, reageerde op het nieuws dat de gemeente Uithoorn Nederlandse vlaggen uit de openbare ruimte verwijderde, omdat inwoners er aanstoot aan namen. ‘Je voelt je bedreigd door de Nederlandse vlag? Dan moet je hier wegwezen. Dit is ons land, en die vlag is het nationale symbool. Ik heb mensen onder die vlag weggedragen zien worden, omdat ze stierven voor onze vrijheden.’

Groeiend draagvlak

Kers op de taart was de verkiezingscampagne van D66-lijsttrekker Rob Jetten. ‘Waarom accepteren we dat de Nederlandse vlag alleen op het PVV-affiche trots wappert?’, vroeg hij zich begin oktober af in een interview. En dus was op het D66-congres een grote Nederlandse vlag te zien terwijl Jetten speechte en kleurde ook de uitslagenavond van de partij rood-wit-blauw nadat de exitpolls op het scherm verschenen.

Een dubieuze poging van progressieve eurofielen om de Nederlandse vlag terug te claimen, zo is wel beweerd. Maar waarom zouden we zuur doen? Het is lang geleden dat voor onze nationale driekleur zoveel draagvlak bestond.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht 2025 was van rechts tot links het jaar van rood-wit-blauw verscheen eerst op Wynia's Week.

In deze Wynia’s Week een ruime voorpublicatie uit Reset. Over het nut van grenzen en over de lichtzinnigheid van de Europese regeringsleiders. ‘Alsof we zonder grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen.’

door Mark Elchardus

Een basisargument voor grenzen is dat mensen om goed en vreedzaam te kunnen samenleven een mate van eensgezindheid moeten bereiken over hoe ze waar en onwaar, rechtvaardig en onrechtvaardig, goed en slecht, kennis en onwetendheid van elkaar onderscheiden. Zonder een mate van eensgezindheid daarover is het heel moeilijk in eenzelfde rechtsorde, politieke, economische of sociale gemeenschap te leven.

Wantrouwen ten opzichte van de wetenschap kan het tijdens een pandemie bijvoorbeeld moeilijk of onmogelijk maken voldoende groepsimmuniteit te bereiken. Nu blijkt dat culturen en beschavingen nogal verschillen in de manier waarop zij die cruciale onderscheiden maken. Grenzen zijn een manier om die verschillen te laten bestaan en tegelijk binnen de eigen grenzen naar een grotere mate van eensgezindheid te streven. De grens maakt het mogelijk te zeggen: hier leven wij zoals wij willen, daar leven jullie zoals jullie dat willen.

Zowel Michel de Montaigne in de zestiende als Blaise Pascal in de zeventiende eeuw wezen er al op dat wat als waar wordt beschouwd aan deze kant van de bergen, als onwaar wordt beschouwd aan de andere kant. In de formuleringen van Montaigne en Pascal zorgt een natuurlijke grens voor de mogelijkheid, nooit de zekerheid, dat beide waarheden vreedzaam naast elkaar kunnen gelden. Iedereen leeft in en met zijn eigen waarheid.

Grenzen: duidelijk, bewaakt en gerespecteerd

De antropoloog Claude Lévi-Strauss spelt het uit: ‘Die relatieve incompatibiliteit is geen vrijgeleide om de waarden die wij verwerpen of hun vertegenwoordigers te vernielen. Op zich heeft zij niets verwerpelijks. Zij is misschien gewoon de prijs die we moeten betalen om de verschillende waardensystemen van de verschillende spirituele families of verschillende gemeenschappen te laten voortbestaan en hen de kans te geven in het eigen erfgoed de middelen te vinden om zich te vernieuwen.’

Duidelijke, bewaakte en gerespecteerde grenzen zijn een eerste middel om dat mogelijk te maken. Als we de mensheid in haar geheel bekijken, zijn grenzen de voorwaarde van diversiteit. Zij vloeien voort uit diversiteit en laten deze bloeien.

Afhankelijk van de uitgangspunten die je huldigt, hebben zowel grenzen als het respect voor diversiteit een heel andere betekenis, ook emotioneel. Liberalisme is grensoverschrijdend, gemeenschapsdenken grensrespecterend. Liberalisme wil grensverleggend zijn, gemeenschapsdenken grensbevestigend.

In de liberale verbeelding zijn markteconomie, liberale democratie, mensenrechten onstuitbaar grensverleggend, geroepen om zich over de wereld te verspreiden, grenzen te doen vervagen en verdwijnen. Gemeenschapsdenken keert daarentegen emotioneel terug naar de oudste muren van onze beschaving, die van Uruk.

In het vierduizend jaar oude verhaal, het eerste geschreven verhaal van de mensheid, streelt Gilgamesh de muren van zijn stad. Hij vraagt zich af of ze wel uit wijsheid zijn geboren. Als hij, later in het verhaal, beseft dat hij niet onsterfelijk is, dat het onmetelijke niet voor hem is weggelegd, bieden die muren troost. Zij beschermen, zo snapt hij, niet alleen de inwonenden, maar alles wat hem zal overleven, wat hij samen met zijn gemeenschap, haar verleden en toekomst, als onsterfelijkheid in zich draagt.

Een van de oudste literaire werken van de mensheid is meteen ook de eerste kritiek op de onmetelijkheid van abstract individualisme en universalisme. Respect voor wat zich aan gene zijde van de muur bevindt, wordt door liberalisme en gemeenschapsdenken ook heel verschillend bekeken.

Cliteur: liberaal of conservatief?

De rechtsfilosoof Paul Cliteur bijvoorbeeld, heeft een opvatting van relativisme die diametraal verschilt van de mijne. ‘Het cultuurrelativisme, dat alle culturen gelijkwaardig verklaart, is vrijblijvend gefilosofeer van politici in vredestijd die nooit echte verantwoordelijkheid hoeven te dragen voor de verdediging van hun cultuur.’

Cultuurrelativisme betekent voor mij zowat het tegenovergestelde, namelijk schroom om over andere culturen een oordeel te vellen in het licht van de criteria eigen aan mijn cultuur. Die houding impliceert twee dingen. Respect voor de eigenheid van andere culturen en de bereidheid de eigen cultuur binnen de eigen grenzen met hand en tand tegen externe en interne bedreigingen te verdedigen. Die bereidheid deel ik overigens met Cliteur, die soms schrijft als een liberaal, soms als een conservatief, terwijl die denktradities fundamenteel onverzoenbaar zijn.

Grenzen maken het mogelijk respect te hebben voor andere culturen en gehecht te zijn aan de eigen cultuur. Mensen die geen zicht hebben op, geen voeling met de grondslagen en de geschiedenis van hun cultuur, voor wie de inzichten, kennis, smaken, gevoeligheden die daaruit voortvloeien gewoon een kwestie zijn van persoonlijke smaak en preferentie – Roger Scruton omschrijft hen als de ‘oemma van de ontwortelden’ – zullen de zin en mogelijkheden van grenzen evenmin zien als liberalen die leven met de illusie dat hun vooroordelen universeel zijn.

Een geniale uitvinding

Grenzen zijn nochtans de meest geniale uitvinding ooit. Uiteraard, perfecte oplossingen bestaan niet, alleen betere en minder goede. Over grenzen wordt veel gevochten, hoewel in afnemende mate sinds de vrede van Westfalen in 1648. Toch is er geen enkele andere menselijke uitvinding die evenzeer heeft bijgedragen tot vrede, veiligheid en welvaart. Binnen gerespecteerde grenzen kan een staat bouwen aan normatieve eensgezindheid zodat ethisch handelen en verbondenheid het gebruik van geweld en dwang in grote mate kunnen vervangen.

Echte grenzen zijn niet zoals zij worden voorgesteld op een landkaart, een lijn. Sociologisch is een grens het complexe geheel van de voorzieningen die worden gebruikt om een gemeenschap af te bakenen. Dat is om voldoende politieke, economische, sociale en culturele soevereiniteit te behouden om de eigenheid van de gemeenschap te bestendigen en verder te ontplooien.

De geschiedenis is vol van voorbeelden van gemeenschappen die, doorgaans ten gevolge van decadentie, ophouden te bestaan, hun eigenheid zodanig verliezen dat het moeilijk wordt nog werkbaar te zijn. Dat is precies de reden waarom gemeenschappen die daartoe nog de besluitvaardigheid en moed hebben naar afbakening streven. Een onderdeel van dat streven is die denkbeeldige lijn die door het landschap loopt en die, zelfs als ze niet op het asfalt geschilderd staat, vaak merkbaar is aan een verschil in bouwstijl, taal en gewoonten.

Grenzen selecteren

Sociologisch gezien reiken grenzen ver buiten de lijnen die op landkaarten staan afgebeeld. Grensbewaking is ingrijpen op de gebeurtenissen die ver buiten de eigen grenzen gebeuren, maar die de veiligheid, de eigenheid en de belangen van de gemeenschap raken. Grensbewaking is selectie: doorlaten van wat bijdraagt tot, tegenhouden van wat afbreuk doet aan het maatschappelijk project. Dat kan aan de grens gebeuren, maar in een interdependente wereld zal dat vaak ver daarbuiten moeten plaatsvinden.

Het is duidelijk dat grensbewaking in een wereld van sterk interdependente landen anders verloopt dan in een wereld met lage interdependentie. In een interdependente wereld impliceert effectieve grensbewaking dat er controle is op en verweer tegen al de kwetsbaarheden die voortvloeien uit die interdependentie, bijvoorbeeld dat er greep, verweer of vergeldingsmogelijkheid is tegen de hackers die je energievoorziening bedreigen of de landen die migratiestromen als machtsmiddel gebruiken.

De onverantwoordelijke leiders

Een van de grootste verdwazingen waarvan grote delen van de Europese elite de laatste halve eeuw het slachtoffer werden, is de trivialisering van grenzen: het geloof dat het volstaat te zeggen waarvoor een natie staat, zonder daaraan de verantwoordelijkheid van reële gemeenschapsafbakening en grensbewaking te koppelen. Die houding blijkt bijvoorbeeld onomwonden uit de Verklaring van Laken van december 2001, waarmee de Europese Unie de Conventie in het leven riep die een Europese grondwet moest voorbereiden. ‘De enige grens die de Europese Unie trekt, is die van de democratie en de mensenrechten.’

Een meer onverantwoordelijke houding is moeilijk denkbaar. Alsof we zonder gemeenschapsafbakening en effectieve grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen op dit kleine en kwetsbare continent. We kunnen ons nu, amper twintig jaar later, nog maar moeilijk voorstellen in wat voor (denk)wereld de mensen leefden die in een plechtige verklaring dergelijke wereldvreemdheid optekenden. In welke denkwereld heeft een deel van de Europese elite geleefd, leeft zij misschien nog?

Wat een hypocrisie ook blijkt uit die verklaring. De toenmalige Europese elite deed alsof grensbewaking en defensie-uitgaven overbodig, ja zelfs moreel verwerpelijk zijn. Zij deed dat echter, schuilend achter de hoge militaire uitgaven en harde machtspolitiek van de Verenigde Staten.

Dat was twintig jaar geleden. Delen van de Europese elite werden ondertussen nuchter. De Unie en de lidstaten leveren nu wel degelijk inspanningen om grenzen ver buiten de eigen buitengrenzen te bewaken. Europese landen bewaken hun grenzen in Afrika en in het Midden-Oosten, proberen irreguliere migratie richting Europa tegen te gaan.

De Europese Commissie die in 2020 aantrad omschreef zich als ‘geopolitiek’. De Franse president Macron spreekt van een ‘soeverein Europa’. Er worden inspanningen geleverd om Europeanen te overtuigen van de noodzaak van grensbewaking en hogere defensie-uitgaven.

Nu zijn het de lichtzinnige ngo’s

De onverantwoordelijkheid die twintig jaar geleden poseerde als hogere moraal is echter geenszins verdwenen. Talrijk zijn de organisaties en belangengroepen die militeren tegen doeltreffende grensbewaking en gemeenschapsafbakening. Dat terwijl bewaakte grenzen, niet een verzonnen natuur, het ware fundament van rechten en plichten zijn. Rechten bestaan slechts in de mate dat zij worden gegarandeerd door georganiseerde, werkbare gemeenschappen. Dat is wat Jean Jaurés deed zeggen dat de staat het enige eigendom is van de arme.

In Spheres of Justice verwoordde Michael Walzer diezelfde idee door te stellen dat het mooiste geschenk dat we elkaar kunnen geven, het lidmaatschap van een gemeenschap is. Om dat geschenk aan zijn kinderen te kunnen geven, dient het gemeenschapsproject bewaard te worden. Dat is één van de fundamenten van het gemeenschapsdenken.

Mensen hebben geen rechten als dusdanig, als mens, ten gevolge van een openbaring of een denkbeeldige natuur. Mensen hebben rechten doordat zij zich organiseren in gemeenschappen die tegelijk hun opvattingen over rechten inspireren en, indien het om werkbare gemeenschappen gaat, deze ook effectief kunnen garanderen.

Liberale denkers als Krastev en Holmes zullen mijn standpunt over grenzen als het echte fundament van rechten niet delen. Zij moeten echter wel toegeven: ‘Alles wel beschouwd, de meest effectieve mensenrechtenorganisatie in de wereld is de liberale natiestaat.’ Juister nog ware geweest te spreken van de democratische natiestaat, maar liberale denkers verwarren wel vaker liberalisme en democratie.

De moeilijke kunst van het grenzen trekken

Het is nogal evident dat mensen grenzen trekken rond gemeenschappen die in termen van wijzen van denken en voelen al een mate van interne homogeniteit vertonen en waarvan de leden zich onderling verbonden voelen. Nu is de geschiedenis van grenzen uitermate bewogen. Bij het trekken van grenzen werd zeker niet altijd gestreefd naar maximale interne homogeniteit en een zo duidelijk mogelijk onderscheid met wat zich buiten de grens bevindt.

We kunnen ons inbeelden dat we een heel gedetailleerde beschrijving hebben van het denken en voelen van alle mensen op deze planeet en dan via een statistische techniek (clusteranalyse) nagaan hoeveel landen we zouden moeten onderscheiden om tot een beperkt, handelbaar aantal landen te komen waarvan de burgers zoveel mogelijk op elkaar lijken en tevens zoveel mogelijk verschillen van de burgers van de andere landen.
Ik durf niet meteen te voorspellen hoeveel landen uit een dergelijke analyse zouden komen, maar het zouden in elk geval landen zijn gekenmerkt door een grotere mate van interne homogeniteit en onderling meer verschillend dan de huidige.

De hedendaagse grenzen zijn niet op die manier tot stand gekomen. Een anekdote wil dat Churchill pochte dat hij op een namiddag in Caïro het Midden-Oosten heeft opgedeeld, met potlood en liniaal, in één trek de grens tussen Syrië en Jordanië op de kaart heeft gezet. Los van die anekdote geldt dat vele landen in het Midden-Oosten, die na de Eerste Wereldoorlog ontstonden, arbitraire grenzen hebben, zonder wortels in het verleden, met het gevolg dat zij gebieden afbakenden die dan wel een staat, maar geen natie vormden. Het waren veeleer verzamelingen van individuen waarvan de contouren door de Franse en Britse grootmachten werden bepaald. De nefaste gevolgen daarvan laten zich tot vandaag voelen.

Vergeleken met het resultaat van clusteranalyse werkte het verleden betrekkelijk slordig. Toch was de clusterlogica niet helemaal afwezig. Politieke onafhankelijkheid, grenzen, werden vaak gewonnen door verzamelingen van mensen die zich natie voelden, verbonden waren met een territorium en die samenhangend en krachtig genoeg waren om nationale onafhankelijkheid af te dwingen. Op die manier hebben mensen als het ware een beperkte vorm van clusteranalyse doorgevoerd. Dat betekent ook dat bestaande naties, als we hen beoordelen op basis van homogeniteit van denken, voelen en doen, nooit meer zijn dan clusters met rafelranden in plaats van scherpe grenzen.

We zouden kunnen stellen dat gemeenschappen, zodra zij hun grenzen kunnen doen respecteren, clusters zijn met de heel bijzondere capaciteit om onder meer via onderwijs en cultuurbeleid hun homogeniteit te vergroten, hun uitwisseling en kruisbestuiving met andere clusters te controleren. We leven echter duidelijk in een wereld waarin grenzen op een onvolkomen wijze gemeenschappen afbakenen. Slechts een beperkt aantal landen is etnisch en linguïstisch homogeen, om enkel die kenmerken te noemen. Vandaar veel bloed en tranen, etnische strijd, instabiliteit, onbestuurbaarheid.

Terwijl we sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een verdere daling van conflicten tussen staten zien, zijn we getuige van een sterke stijging van conflicten binnen staten. De meeste daarvan vinden hun oorsprong in of zijn sterk verbonden met etnisch conflict. Deze vorm van geweld nam spectaculair toe tussen 1975 en 1990. Er is voor dergelijke kwalijke gevolgen van diversiteit slechts een beperkt aantal oplossingen, geen van alle perfect, maar beter dan moord en brand: hertekenen van grenzen, homogeniseren, en leren leven met verdeeldheid.

Grenzen kunnen worden hertekend, wat niet zelden gepaard gaat met verplaatsingen van bevolkingsgroepen. Ook als deze laatste vreedzaam verlopen – wat zelden het geval is – zijn zij een lijdensweg. Dat lijden dient echter te worden afgewogen tegen het risico op burgeroorlog, etnische zuivering en volkerenmoord.

Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Uitgeverij Ertsberg, 608 pagina’s, 39,95. Bestellen en informatie HIER

Het bericht Grenzen, de grootste aller uitvindingen verscheen eerst op Wynia's Week.