Een enorme sprong naar achteren

Nog veel ernstiger is de schade aan het leren-lezen door het invoeren van een modieuze, maar onbewezen nieuwe methode. Vroeger leerden kinderen lezen in vier stappen: (1) Klanken isoleren; (2) De letter-klankovereenkomst leren; (3) Klanken mengen om woorden te lezen; (4) Woorden waar dat helpt opsplitsen voor spelling. Op die manier fonetisch leren lezen (‘phonics’) was effectief. Maar toen kwam een nieuwlichterij om anders te leren lezen.

De ambtenaren van het ministerie van Onderwijs gingen voor ‘whole language’. Daarbij krijgen de leerlingen hele zinnen op het netvlies en vertelt de leerkracht wat die betekenen, net zo lang totdat de leerlingen zelf ook met complete zinnen uit de weg kunnen. De verleiding van ‘whole language’ was duidelijk, want ‘phonics’ mist de ambitie om spannend te zijn door er van alles bij te halen, en eist discipline. ‘Whole language’ biedt kansen om tegelijk met lezen ook allerlei onderwerpen met de klas te bespreken. Maar zo’n grote omschakeling vereiste zorgvuldige research. In plaats daarvan werd zonder studie naar de effecten een enorme sprong naar achteren gemaakt in het leesonderwijs.

Michael Gove werd in 2010 de Engelse minister van onderwijs, en maakte een eind aan die mode. ‘Phonics’ werd weer de standaard, inclusief een verplichte landelijke test voor alle zesjarige kinderen waarin ze voor veertig woorden, inclusief niet-bestaande woorden, klanken en letters moesten combineren. Minister Gove eiste daarbij dat alle leerkrachten lieten zien dat ze bekwaam waren om ‘phonics’ te gebruiken.

Tot tien jaar later zagen we nog kwaaie ingezonden brieven in linkse kranten zoals de Guardian, maar die slag is over en uit met de recente PISA-test. PISA meet internationaal de leesvaardigheid van 15-jarigen en kan hervormingen in het leren lezen dus pas negen jaar later laten zien. Welnu, de leesvaardigheid in Engeland is zeer significant gestegen en ligt nu met 496 boven het gemiddelde van 476 voor alle OESO-landen. Nederland scoort met 459 ver onder dat gemiddelde.

Misschien heeft dat grote verschil ook nog voor een deel te maken met ons domme stoppen in 2002 met muziekonderwijs. Met muziek leren kinderen ook om aandachtig en met discipline te luisteren en zelf te zingen en zo klanken te onderscheiden. In Engeland bleef muziek verplicht voor alle leerlingen van 5-14 jaar.

Waarschuwingen over wat hier is misgegaan

Vlaanderen is tot dezelfde conclusie gekomen als Engeland over ‘phonics’ versus ‘whole language’. De Vlaamse regering heeft drie jaar geleden studiecentrum ‘Leerpunt’ opgericht en hier is de duidelijke conclusie van Leerpunt over leren lezen: ‘Phonics-aanpakken zijn zeer effectief in het ondersteunen van jonge leerlingen om te leren lezen. … Een phonics-aanpak heeft gemiddeld een positief effect (+5 maanden leerwinst) en speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van de beginnende leesvaardigheid. Dit is vooral zo bij leerlingen uit kansengroepen… De evidentie voor de effectiviteit van de phonics-aanpak is zeer sterk.’

In de Wetenschappelijke Raad van Leerpunt zit als waarnemer Gerard Baars, de directeur van het Nederlandse Kennisinstituut Onderwijs (NKO). Ik hoop dat hij goed waarneemt en ermee aan het werk gaat. In Nederland worden buiten Den Haag de waarschuwingen over wat hier is misgegaan al sterker. In het net verschenen Onderwijsillusies schrijft prof Paul Kirschner samen met zijn Engelse medeauteurs: ‘De grootschalige invoering van “whole language” zonder voldoende bewijs leidde tot dalende leesresultaten… terugkeer naar fonetisch georiënteerde aanpakken [is] noodzakelijk’ (p. 145).

Afschuw van effectief en efficiënt onderwijs

Een mogelijk eerste lichtpunt uit de kring van het NKO is een vorige maand uitgekomen artikel van Lisa van der Sande, Marjolein Dobber & Roel van Steensel. Hun conclusie verraadt in de formulering wat voor lange weg in Nederland nog is te gaan: ‘In tegenstelling tot de verwachtingen (mijn nadruk) blijkt uit de resultaten een negatief effect van [whole language] op de leeshouding en het leesbegrip.’

Het NKO werkt voor onderzoek veel samen met Saxion Hogeschool. In hun nieuwste rapport staat: ‘Het onderwijs staat onder toenemende druk. Er worden pogingen gedaan om de pedagogische ruimte in te perken.’ De pedagogen van Saxion bekennen openlijk hun afschuw van elke ‘focus op effectief en efficiënt onderwijs’. Niet twee methodes van leesonderwijs op hun resultaten vergelijken, maar kiezen op basis van wat? Onderwijsmodes?

Dat wordt een nare discussie: aan de ene kant de duidelijke trendbreuk in Engeland; daar tegenover het NKO met Saxion die niet naar Engeland en Vlaanderen willen kijken. En dan ook nog niet toetsen. Saxion wil ‘zeer beperkt toetsen op school want dat levert een belangrijke bijdrage aan vermindering van stress, bij zowel leerlingen als leraren’.

Modieus modernisme tegenover leren van ervaringen

Straks hebben we er een thema bij voor de volgende verkiezingen. Dan kan links campagne voeren voor ‘geen onderzoek naar wat het beste werkt om te leren lezen, want “efficiency” is een economisch begrip dat niet past bij het onderwijs. En in de klas maar liever zo min mogelijk toetsen want dat geeft maar stress’.

Rechts kan daar tegenin kiezen voor ‘leren van ervaringen over het beste leesonderwijs en natuurlijk regelmatig toetsen’. ‘Links’ staan dan de ambtenaren die niet voor elkaar willen onderdoen in modieus modernisme. ‘Rechts’ de ouders die willen dat hun kinderen goed leren lezen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Leesvaardigheid van Nederlandse kinderen is gedaald tot ver onder het gemiddelde. Laten we daarom net als Engeland en Vlaanderen terugkeren naar de beste onderwijsmethode. verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie wil begrijpen waar dit gevoel van onzekerheid vandaan komt, moet niet alleen naar sociale media of de arbeidsmarkt kijken, maar ook naar de schoolbanken. Inclusie, kansengelijkheid en diversiteit vormen de rode draad in vrijwel alle recente beleidsstukken van het ministerie van OCW. Opvallend genoeg blijft één groep daarbij grotendeels buiten beeld: jongens.

Jongens scoren slechter

Dat is opmerkelijk, omdat juist jongens op vrijwel alle belangrijke onderwijsindicatoren inmiddels slechter scoren dan meisjes. Zíj blijven gemiddeld vaker zitten, krijgen lagere schooladviezen, zijn sterk oververtegenwoordigd in het speciaal onderwijs en presteren zwakker op lezen en taal. De verschillen zijn al jarenlang bekend, maar zelden onderwerp van een maatschappelijk of onderwijskundig debat.

Klopt het dat het hedendaagse basisonderwijs onvoldoende oog heeft voor de manier waarop jongens zich ontwikkelen? Onderwijsbeleid lijkt gevoelig voor vrijwel iedere vorm van achterstand. Maar is het dat ook wanneer het jongens betreft?

Een themales in groep 4

Die middag krijgt groep 4 van juf Mariëlle een themales over discriminatie en racisme. In het atelier van de moeder van een leerling luisteren de kinderen eerst naar een uitleg over slavernij, onrecht en gelijkheid. Daarna mogen ze zelf aan de slag met klei om een schaaltje te maken. Kim en Noa begrijpen direct wat de bedoeling is en werken geconcentreerd aan hun schaaltje. Denzel en Axel zijn vooral gefascineerd door de klei zelf. Al snel verandert hun werkstuk in een fantasierijke pizza van klei, compleet met tomatensaus en worst van kleurpigmenten. Dan grijpt juf Mariëlle in. Voor de hele groep krijgen de jongens een reprimande omdat zij de opdracht niet serieus zouden nemen. Vervolgens houdt zij het keurige schaaltje van Kim en Noa omhoog als voorbeeld. De meisjes glimlachen; de jongens kijken zwijgend naar hun pizza. Wat enkele minuten eerder nog enthousiasme en creativiteit was, voelt nu vooral als iets wat verkeerd was.



Vorige week stuurde de minister van OCW een negentien pagina’s lange brief naar de Tweede Kamer met de titel Van passend naar inclusief onderwijs. Opvallend genoeg kwam daarin het woord ‘jongens’ geen enkele keer voor. Dat is veelzeggend. Onder invloed van de emancipatiebeweging en decennialange maatschappelijke en politieke aandacht is de positie van meisjes in het onderwijs sinds de jaren zeventig ingrijpend verbeterd. Waar meisjes vroeger werden geconfronteerd met hardnekkige stereotypen – alsof zij minder geschikt zouden zijn voor wiskunde, techniek of hogere opleidingen – behoren zij tegenwoordig gemiddeld juist tot de best presterende leerlingen in het onderwijs. Meisjes halen hogere cijfers, doubleren minder vaak en stromen vaker door naar hogere onderwijsniveaus.

Maar juist dat succes geeft ook een verantwoordelijkheid tegenover de jongens. Want terwijl oude vooroordelen over meisjes terecht ter discussie werden gesteld, lijken nieuwe vanzelfsprekendheden over jongens nauwelijks nog te worden bevraagd. Jongens gelden al snel als drukker, lastiger of minder schoolgericht.

‘De onderzoeken die zijn uitgevoerd naar de effecten van de feminisering van het onderwijs leveren nauwelijks empirisch bewijs op voor de stelling dat vrouwelijke leerkrachten de onderwijsprestaties gemeten naar de kwalificatiebehoeften van het onderwijs aan jongens ongunstig beïnvloeden’, stellen Meinte Hornstra Moedt en Ineke Oenema in hun bijdrage aan de bundel De ontwikkeling van jongens in het onderwijs, context en praktijk van primair tot en met het hoger onderwijs (2019). Het probleem moet kennelijk ergens anders worden gezocht: in de verschillen tussen jongens en meisjes in gedrag en leren, en de percepties van leerkrachten daarbij.

Feminisering

Uit veel onderzoek blijkt dat leerkrachten over het algemeen minder conflict rapporteren en meer nabijheid in hun relatie met meisjes dan met jongens. Een belangrijke uitkomst van een recent onderzoek onder 970 Duitse basisschoolleerlingen naar hoe zij feedback ervaren laat significante verschillen zien tussen jongens en meisjes. Jongens rapporteerden dat zij vaker negatieve feedback krijgen, terwijl meisjes aangeven vaker positieve feedback te ontvangen op zowel hun gedrag als hun prestatie. De verschillen in aandacht en feedback van leerkrachten richting jongens en meisjes als mogelijke verklaring voor de lagere schoolprestaties van jongens vragen om aanvullend onderzoek. Negatieve leerkrachtfeedback hangt samen met lagere motivatie, minder betrokkenheid bij het leren en minder positief sociaal gedrag in de klas. Zijn verschillen in leerkrachtaandacht mogelijk een belangrijke voorspeller van onderwijsachterstanden bij jongens?

Jongensgedrag wordt vaker als problematisch gezien. Dit begint al in de kinderopvang. Er lijkt een archaïsch beeld bij pedagogisch medewerkers te leven van de ‘stoute jongen’ en ‘het brave meisje’. Uit onderzoek blijkt dat vrouwelijke pedagogisch medewerkers een interactie- en zorgstijl hebben die beter aansluit op het gedrag van meisjes dan op het gedrag van jongens. ‘Ze hebben meer feeling voor de taal, mimiek en de sociale omgang van meisjes en ook meer waardering voor de manier waarop meisjes op hen reageren’, was een conclusie uit de meta-analyse naar de kwaliteit tussen leidsters en kinderen. Vrouwen die druk jongensgedrag niet herkennen zullen het eerder bestempelen als ‘agressief’ of ‘lastig’ en de jongens hier, vaak niet al te vriendelijk, op aanspreken. In een grootschalig Belgisch onderzoek onder kleuters blijkt dat jongens drie keer vaker – voor hetzelfde gedrag – worden berispt. Driekwart van alle negatieve opmerkingen was sowieso gericht aan jongens. De sekse van de leerkracht bleek daarbij geen rol te spelen.

Veranderende schoolcultuur

Dat jongens zich op een andere wijze ontwikkelen dan meisjes is al jarenlang bekend uit ontwikkelingspsychologisch onderzoek. Vooral op het gebied van taalontwikkeling, executieve functies en zelfregulatie lopen jongens gemiddeld achter op de meisjes. Vaardigheden als plannen en impulsen beheersen ontwikkelen zich bij veel jongens langzamer. Juist deze vaardigheden zijn de afgelopen decennia steeds belangrijker geworden in het basisonderwijs.

Tegelijkertijd werd de basisschool steeds taliger en cognitief gestuurd. Al in de eerste groepen wordt van kinderen verwacht dat zij langdurig kunnen luisteren, zelfstandig werken en zich verbaal goed kunnen uitdrukken. Voor veel jongens is dat lastiger dan voor meisjes. Hun ontwikkeling verloopt gemiddeld vaker via handelen, bewegen, uitproberen en fysieke interactie met de omgeving. Kinderen die geconcentreerd werken, rustig overleggen en zich verbaal goed uitdrukken, passen gemakkelijker binnen de verwachtingen van de leerkracht. Tegelijkertijd worden eigenschappen als impulsiviteit, fysieke energie, competitiegedrag en risicobereidheid sneller gezien als ‘probleemgedrag’. Terwijl dat vroeger werd beschouwd als normaal jongensgedrag.



De gevolgen worden zichtbaar in de cijfers. Jongens krijgen gemiddeld lagere schooladviezen, zijn sterker vertegenwoordigd in diagnoses rond gedrag en aandacht, en vallen vaker uit binnen het onderwijs. Jongens zijn sterk oververtegenwoordigd in het speciaal onderwijs. In 2025 zaten in het speciaal basisonderwijs ruim twee keer zoveel jongens als meisjes. In het speciaal onderwijs liep dit verschil zelfs op tot bijna drie tegen één (OCW, 2025). Ook bij diagnoses als ADHD en ADD vallen jongens veel vaker binnen de zorgstructuren. Volgens het Nederlands Jeugdinstituut werd in 2024 bij 6,1 procent van de jongens tussen 4 en 12 jaar ADHD of ADD vastgesteld, tegenover 3,2 procent van de meisjes.

De vraag dringt zich op of we nog voldoende onderscheid maken tussen wérkelijk problematisch gedrag en gedrag dat simpelweg minder goed aansluit bij een steeds smaller geworden onderwijsmodel. Natuurlijk bestaan ernstige concentratie- en gedragsproblemen echt. Maar tegelijk lijkt druk, impulsief of fysiek gedrag steeds sneller te worden geproblematiseerd. Jongens krijgen zo vaker labels, vaker extra begeleiding en eerder het signaal dat hun gedrag afwijkt van de norm. Wanneer bepaald gedrag steeds sneller als problematisch wordt gezien, is het van belang ook te kijken naar de context waarin die beoordeling tot stand komt. In Nederlands onderzoek naar de leerkracht-leerling relatie werden jongens met een weinig hechte relatie vaker als agressief beoordeeld.

De kernvraag is niet of jongens plotseling ‘problematischer’ zijn geworden, maar of het onderwijsfundament zélf ingrijpend is veranderd. De basisschool en veel gebruikte lesmethodes werden de afgelopen decennia taliger en planmatiger georganiseerd. Van kinderen wordt steeds vroeger verwacht dat zij zelfstandig werken, reflecteren op hun gevoelens, langdurig stilzitten en hun gedrag voortdurend reguleren. Dat raakt vooral jongens, bij wie impulsiviteit, beweeglijkheid en een tragere ontwikkeling van zelfregulatie gemiddeld vaker voorkomen. In een systeem waarin rust en controle centraal staan, wordt gedrag dat daar niet goed in past sneller gezien als ‘afwijkend’ of ‘niet passend in de klas’ en verschuift dan ongemerkt, meestal via de intern begeleider, richting een diagnose.

Latente schoolhekel

Daarmee ontstaat het risico van een vicieuze cirkel. Kinderen die vaak worden aangesproken op gedrag, ontwikkelen sneller een negatief zelfbeeld. Wie voortdurend correcties krijgt, gaat zichzelf eerder zien als ‘lastig’ of ‘zwak’. Zo kan een onderwijsmodel dat ‘inclusiviteit’ nastreeft ongemerkt bijdragen aan nieuwe vormen van uitsluiting. Onderzoekers opperden dan ook de mogelijkheid dat negatieve ervaringen bij jongens kunnen doorwerken in hun motivatie en houding ten opzichte van school, en zo bijdragen aan wat Lauk Woltring, medeoprichter van het platformJongens in balans, omschrijft als een ‘latente schoolhekel’: het gevoel dat school ‘niet mijn ding is’, dat later kan uitgroeien tot een meer manifeste afkeer van onderwijs. Inclusief onderwijs klinkt mooi, maar verliest aan geloofwaardigheid wanneer één groep structureel vaker als probleemdrager in onderzoeken verschijnt, terwijl diezelfde groep in beleidsstukken nauwelijks expliciet wordt benoemd.

De succesvolle inhaalslag van meisjes heeft aangetoond dat ongelijkheid niet van alle tijden is. Wanneer politiek, onderwijs en samenleving bereid zijn langdurig aandacht te besteden aan achterstanden en stereotypering, kunnen kansen daadwerkelijk worden vergroot. Dat zou ook tot nadenken moeten stemmen over de positie van jongens in het huidige onderwijs. Jarenlang gold de zorg over meisjes. Inmiddels is de situatie vrijwel omgekeerd. Toch lijkt nauwelijks iemand zich nog af te vragen of het onderwijs zelf misschien steeds minder goed aansluit bij de ontwikkeling van jongens.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Met jongens gaat het in het basisonderwijs steeds slechter – en dat is niet hun eigen schuld verscheen eerst op Wynia's Week.

Een vooraanstaand Duits magazine beschrijft hoe de strenge religieuze voorschriften van de islam in sommige openbare scholen almaar meer de toon zetten. Ze veroorzaken spanningen die leerkrachten en directies naar eigen zeggen maar moeilijk kunnen beheersen.

Het artikel verscheen op 14 mei 2026 in Der Spiegel onder de kop ‘Religieuze conflicten in het klaslokaal: Gebeden, geboden, groepsdwang – wanneer religie het schoolleven beheerst’. Der Spiegel is het grootste nieuwsweekblad van Duitsland. Het heeft een papieren oplage van 700.000 exemplaren en bereikt wekelijks meer dan twaalf miljoen lezers via print en digitale kanalen. Het is een van de invloedrijkste publicaties van Europa en staat bekend om haar onderzoeksjournalistiek. Politiek gezien wordt het blad algemeen als links of centrumlinks beschouwd.

Geen salami en geen muziek

Het artikel draait om het verhaal van de directeur van een ‘Gesamtschule’ (‘middelbare school’) in Noord-Duitsland. Zij schetst de transformatie die zich op haar school – nu ja, ‘haar’ school – voltrok: een kleine groep islamitische leerlingen oefent er een onevenredig grote invloed uit op de meerderheid, waardoor de klasomgeving meer vormgegeven wordt door informele religieuze regels dan door de officiële (en seculiere) richtlijnen van de school.

Voorbeelden maken een en ander duidelijk. De islamitische studenten vellen openlijk hun oordeel over wat anderen eten en verbieden producten die niet halal zijn, zoals salamibroodjes. Ze wijzen ook kerstversiering of muzieklessen af.

Enormiteiten

Bemoeienissen met kleding en uiterlijk zijn inmiddels routine: meisjes krijgen vanaf het eerste jaar te horen dat ze zich moeten bedekken om aan de islamitische verwachtingen te voldoen. Ze zijn dan tien of elf. Er ontstond en er bestaat een klimaat van groepsdruk dat voor sommige meisjes ondraaglijk is. Een aantal van hen is van school veranderd om eraan te ontsnappen.

De directeur noemt de dagelijkse incidenten ‘ungeheuerlichkeiten’ (‘ongehoorde enormiteiten’) en stelt dat de vroeger open en tolerante schoolcultuur ‘vorbei’ is. Wat initieel individuele geloofsuitingen waren, groeiden volgens haar uit tot een uiting van dominantie die het hele schoolklimaat beïnvloedt.

Het onderwijzend personeel zit klem, schrijft Der Spiegel. Wie bezwaar maakt tegen de islamitische druk, riskeert te worden beschuldigd van racisme of extreemrechtse sympathieën. Niets doen laat de situatie evenwel verder escaleren. Directies en leerkrachten aarzelen bovendien om openlijk over het probleem te spreken, uit angst dat ze hun school reputatieschade bezorgen of dat de kwestie wordt opgepikt — lees: misbruikt — door uiterst rechtse groeperingen.

Der Spiegel speculeert dat de Noord-Duitse school misschien geen geïsoleerd geval is. ‘In veel klaslokalen in het land botsen seculiere, pluralistische onderwijsidealen almaar vaker met religieuze claims’, aldus het magazine. Het gevolg is een merkbare verandering in het schoolleven: religie is niet langer een privézaak die tussen de muren van het ouderlijk huis wordt beoefend, maar bepaalt meer en meer wat er op school gezegd, gedragen, gegeten en gevierd mag worden.

Een belletje

Dat een van de meest gezaghebbende, overwegend linkse publicaties van Duitsland aan de islamisering van Duitse scholen aandacht besteedt, is op zichzelf veelzeggend. Voor lezers buiten Duitsland doet het Der Spiegel-bericht allicht ook een belletje rinkelen. Een kleine maar overtuigde minderheid ziet haar exotische eisen ingewilligd wanneer een diffuse, apathische meerderheid haar laat begaan.

*Roan Asselman is journalist, opinieredacteur en Amerika-columnist van Doorbraak.be.   

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De islam neemt de Duitse klaslokalen over verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie de naam van Judith Tielen googelt, komt erachter dat zij onze nieuwe staatssecretaris van Onderwijs is. In haar vrije tijd is zij lid van de VVD. Deze week was zij te gast een uitzending van het onderzoeksprogramma BOOS van BNNVARA. Zij sprak zich daar uit tegen thuisonderwijs. En daarmee bewees Tielen dat zij ondanks haar lidmaatschap van de VVD geen echte liberaal is.

Waar gaat het over? Er zijn ouders in Nederland die hun kinderen niet naar een school sturen omdat zij geen school kunnen vinden die aansluit bij hun geloof of levensovertuiging. Het kan dan gaan om evangelischen, holisten, oud-katholieken, joden, gereformeerden en humanisten. Zij kunnen dan, op grond van artikel 5B van de Leerplichtwet, bij de gemeente vrijstelling van de leerplicht voor hun kinderen aanvragen en hun kinderen vervolgens zelf thuis onderwijs te geven.

Aanscherping van de regels

Het aantal ouders dat daarvoor kiest, neemt in Nederland vrij gestaag toe. In 2015-2016 waren zo’n 700 kinderen van de leerplicht vrijgesteld, in 2024-2025 ging het om zo’n 2800 kinderen. De cijfers suggereren dat de coronaperiode een rol bij deze stijging heeft gespeeld. Ouders die voor thuisonderwijs kiezen, hebben zich verenigd in de Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs.

Die stijging roept in de politiek vragen en discussies op. En er zijn rechtszaken. Eind vorige maand stelde de Hoge Raad dat er meestal geen reden is voor thuisonderwijs zolang er een openbare school in de buurt is. Die uitspraak betekent een duidelijke aanscherping van de regels.

Aanleiding was de zaak van twee ouders die hun dochter vanwege hun geloofsovertuiging – het soefisme, een mystieke stroming binnen de islam – niet naar een school wilden sturen. De rechter oordeelde dat het bezwaar van de ouders tegen openbaar onderwijs niet ‘concreet en zwaarwegend’ genoeg was. De Hoge Raad nam dat oordeel over. Alleen onder ‘uitzonderlijke omstandigheden’, oordeelde de Hoge Raad, zal een beroep op de uitzondering in de Leerplichtwet nog kans van slagen hebben. De ouders moeten namelijk kunnen aantonen dat geen enkele school in de buurt ‘objectief, kritisch en pluralistisch’ lesgeeft over godsdienst, levensbeschouwing en maatschappij.

Meerdere bewindslieden op Onderwijs hebben de groei van het aantal vrijstellingen al willen aanpakken. Tielen wordt ‘niet heel enthousiast’ van de bestaande situatie. ‘Ik ben ervan overtuigd dat het het beste voor kinderen is om met leeftijdsgenoten naar een goede school te gaan waar goed onderwijs wordt gegeven door bevoegde leraren.’ Zij wil het liefst de uitzonderingsbepaling ‘vanwege richtingsbezwaren’ uit de Leerplichtwet afschaffen. Of anders het toezicht op het thuisonderwijs aanscherpen, maar in dat laatste geval moet thuisonderwijs eerst als wettelijke vorm van onderwijs worden erkend. Ouders die hun kinderen thuishouden, moeten dus met steeds betere argumenten komen (als gevolg van het arrest van de Hoge Raad), of ze kunnen een verbod tegemoet zien of een ambtenaar aan de keukentafel.

De discussie over thuisonderwijs is in een stroomversnelling gekomen door de komst van de islam naar Nederland. In 2011 besloot toenmalig CDA-minister Marja van Bijsterveldt het Islamitisch College in Amsterdam te sluiten, en toen bleek dat de ouders alle scholen in Nederland zo haram vonden dat ze hun kinderen thuis onderwijs wilden gaan geven. Toenmalig wethouder Lodewijk Asscher (PvdA) vond dat geen goed idee, en dreigde de ouders met de rechter. Ook toen al kondigde de minister wetgeving aan om de mogelijkheden tot thuisonderwijs te beperken.

De mogelijkheid kinderen thuis onderwijs te geven, is dus nog altijd wettelijk verankerd, maar kwam ter discussie te staan toen die moslimouders in Amsterdam dat ook wilden. Moslims vormen wel vaker een probleem als zij een beroep doen op vrijheden die, vinden wij, anders moeten worden gebruikt dan zij willen, en in ieder geval niet voor islamitisch onderwijs dat bedoeld is om integratie te voorkomen. Ook het debat over informeel onderwijs is door deze stand van zaken ingegeven geweest.

Goeden lijden onder de kwaden

Met welk wetsvoorstel Tielen ook zal komen, het schrappen of beperken van de uitzonderingsbepaling raakt aan de keuzevrijheid van ouders. Van wie is het kind, van de ouders of van de staat? Publiek onderwijs is ooit uitgevonden om van de inwoners van Nederland voorbeeldige, nuttige burgers te maken. De opvattingen over goed burgerschap lopen uiteen, en de visie die de overheid daarop heeft is net zo goed ideologisch gekleurd als die van ouders met andere opvattingen over goed burgerschap. Zij laten zich de indoctrinatie van hun kinderen op openbare scholen niet welgevallen.

Ook hier moeten de goeden onder de kwaden lijden. Er zijn ouders die hun kinderen vanuit de beste motieven thuis houden en zelf onderwijs geven – vanuit een overtuiging over wat zij het beste voor hun kinderen vinden. En dat is een fundamenteel recht. Het is anderzijds goed voor te stellen dat die uitzonderingsbepaling wordt misbruikt om kinderen een vijandige houding jegens de Nederlandse samenleving en de democratische rechtsstaat aan te leren. Dat misbruik moet niet door een algeheel verbod worden tegengegaan, maar door gerichte opsporing van die praktijken. Veranker thuisonderwijs in de wet. Dan kunnen we eisen aan de kwaliteit van dat onderwijs worden gesteld en kan er toezicht plaatsvinden.

Liever zo af en toe een ambtenaar aan de keukentafel, dan het schrappen van een vrijheid die iedere liberaal, als het goed is, ter harte gaat.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Kinderen zijn van de ouders en niet van de staat. En dus kunnen echte liberalen nooit principieel tegen thuisonderwijs zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik heb het natuurlijk ook niet over de verdragen waar de Europese Unie op is gebaseerd, al zijn die wel doorslaggevend voor de wetgeving hier in Nederland. Evenmin over alle internationale verdragen op het gebied van mensenrechten, die het onmogelijk maken voor de Nederlandse regering om de belangen van Nederlanders voorop te stellen.

Wat kinderen moeten leren

Nee, ik bedoel het document dat echt bepalend is voor onze toekomst op lange termijn. Die is gebaseerd op het opleidingsniveau van onze kinderen en hun kinderen.

Wat kinderen moeten leren legt ‘de overheid’ wettelijk op aan ‘het onderwijs’ via de zogeheten ‘kerndoelen.’ Een belangrijker onderwerp voor de Tweede Kamer om zich over te buigen kan ik mij niet voorstellen. Een belangrijker onderwerp voor de media om een breed maatschappelijk debat over te voeren, kan ik niet verzinnen. Een belangrijker taak voor de regering bestaat niet. Toch heb ik nog niet veel over de nieuwe kerndoelen gelezen.

In Nederland heeft de wetgever in zijn wijsheid de taak om deze kerndoelen te formuleren uitbesteed aan een private organisatie, genaamd SLO. Die organisatie met 159 medewerkers heeft een eigen cao, wat ik opmerkelijk vind. En een bestuur van twee personen van wie de voorzitter er al 16 jaar zit en tevens andere functies vervult. Wat ik ook opmerkelijk vind. Dit jaar is de tweede bestuurder aangetreden.

Dit bestuur belast met misschien wel de belangrijkste taak in Nederland staat onder toezicht. De meest vooraanstaande Nederlanders zijn hiertoe in de raad van toezicht bijeen gebracht: Ingrid Jansen, Elbert Dijkgraaf, Marijke Kral, Jan Jacob van Dijk en Cordula Rooijendijk. Wie kent hen niet? Hun cv op de website van de SLO hoeft slechts te bestaan uit linkjes naar hun LinkedIn profiel.

Begrippenlijst

Al deze mensen hebben sinds 2022 hard gewerkt aan het formuleren van de nieuwe kerndoelen die in april zijn vastgesteld. Maaike Charante heeft onlangs aandacht besteed aan de Taalgids van het ministerie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, in haar woorden gekenmerkt door ‘het totale gebrek aan logica, het centraal stellen van gevoelens ten koste van feiten, de krampachtige zedepreken, en niet te vergeten de westerse zelfhaat’. Het document Kerndoelen voortgezet onderwijs van SLO is veel ingrijpender voor de praktijk en vereist minstens zoveel inspectie.

U bent misschien even vergeten wat ‘kerndoelen’ ook al weer precies zijn. Dat is begrijpelijk. Veel begrippen die SLO hanteert vragen om een nadere toelichting. Daarom bestaat de nieuwe kerndoelenlijst voor het Voorgezet Onderwijs uit 75 pagina’s met naast veel mooie foto’s van lieve kinderen een ‘begrippenlijst’ van maar liefst 13 pagina’s, waarin per begrip wordt verteld wat het eigenlijk is.

Richting en basis

Ik citeer: ‘Kerndoelen geven richting aan het onderwijs en leggen de basis vast waar iedereen recht op heeft.’ Kerndoelen doen dus twee dingen; richting geven en een basis vastleggen. En iedereen heeft recht op een basis, zo leer ik. Maar welke basis? In de verklaring van de rechten van de mens kan ik die zo een twee drie niet terugvinden. SLO legt uit: ‘Die basis is nodig om door te stromen naar het vervolgonderwijs, jezelf te ontwikkelen en volwaardig deel te nemen aan de maatschappij.’

Dat eerste deel begrijp ik. Dat geeft aan met welk diploma je naar een volgend niveau kunt. Maar die andere twee? Kun je zonder de kerndoelen van SLO te halen jezelf niet ontwikkelen? Kun je dan niet volwaardig deelnemen aan de maatschappij?

Ik bladerde maar eens verder door de kerndoelen voor het VO. (Er zijn nog drie aparte bundels voor het primair, speciaal en voortgezet speciaal onderwijs en aanvullende stukken voor Gebarentaal en Fries.) Bladeren mag echter niet van SLO. Die schrijft: ‘Om de inhoud en de formulering van de kerndoelen goed te begrijpen, raden we je aan de publicatie in de aangegeven volgorde te lezen.’

Maar mijn aandacht werd getrokken door het kopje ‘Ambitieus en betekenisvol onderwijs’ omdat ik dacht dat het onderwijsniveau in Nederland juist dalende was. Maar nee hoor. Daar staat: ‘Een ambitieus curriculum legt de basis voor rijk onderwijs voor alle leerlingen. De lat ligt hoog bij de kerndoelen, zonder verschillen tussen leerlingen uit het oog te verliezen. Daarbinnen [waarbinnen? PF] heeft onderwijs een brede maatschappelijke en een individuele functie. Die functies zijn door het ministerie van OCW samengebracht in een rationale voor het onderwijs. De rationale omvat drie doeldomeinen die de brede functie concreet en betekenisvol maken: kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming.’

‘Rationale’

Al heb ik bijna twintig jaar onderwijs genoten, toch weet ik niet wat met ‘rationale’ wordt bedoeld, en kon ik daarom niet goed inschatten hoe hoog de lat lag, laat staan dat ik dit ‘concreet en betekenisvol kon maken’. Dus zocht ik in de begrippenlijst naar ‘rationale’.

In die lijst was tussen ‘programmeren’ (het ontwerpen en implementeren van een computerprogramma) en ‘receptieve taalvaardigheid’ (de vaardigheden kijken, luisteren en lezen) echter niets te vinden. Dus ik weet niet waar het ‘samenbrengen van functies in drie doeldomeinen’ door het ministerie van OCW in heeft geresulteerd. Wel las ik terloops wat het begrip ‘rekenaanpak’ betekent: ‘De rekenvorm in combinatie met de rekenwijze die wordt gebruikt om een rekenopgave op te lossen.’

‘Leergebieden’

Teruggekeerd naar de kerndoelen, viel mijn oog op het kopje ‘Kansengelijkheid en inclusiviteit’. Daar las ik dat kerndoelen niet slechts twee dingen doen, zoals eerder door SLO gezegd (richting geven en basis leggen), maar nog een derde functie hebben: ‘Kerndoelen dragen bij aan kansengelijkheid door rekening te houden met de diversiteit van de samenleving, verschillende perspectieven te bieden en inclusief taalgebruik te hanteren. Ze brengen leerlingen in aanraking met thema’s en kennis die ze niet vanzelfsprekend buiten school aangereikt krijgen en houden rekening met verschillende achtergronden en onderwijsbehoeften.’ En dat niet alleen: ‘Daarnaast laten de kerndoelen zo duidelijk mogelijk zien dat in alle leergebieden wordt gewerkt aan de ontwikkeling van geletterdheid en gecijferdheid, zodat leerlingen in alle leergebieden de kans krijgen zich daarin te ontwikkelen.’

Ook het woord ‘leergebieden’ bleek te ontbreken in de begrippenlijst. Tussen ‘leefomgeving’ (de sociale, fysieke en natuurlijke [? PF] omgeving waarin de mens/leerling zich bevindt en handelt) en ‘leesroutine’(een patroon met terugkerende handelingen dat de leesgewoonte op school stimuleert. Bijvoorbeeld regelmatig voorlezen, ingeroosterde tijd voor vrij lezen, boekpromoties [? PF] of deelname aan leescampagnes), was niets te vinden over ‘leergebieden’.

Wel beste lezer. Het Nederlandse voortgezet onderwijs kent sinds april van dit jaar 45 kerndoelen (met soms nog sub-kerndoelen). Daarvan heeft 20 procent betrekking op Nederlands met negen kerndoelen verdeeld over vijf domeinen. Engels en andere Moderne Talen moeten het ieder doen met drie kerndoelen en twee domeinen.

Rekenen en Wiskunde heeft acht kerndoelen. Mens en Maatschappij en Mens en Natuur hebben beide vijf kerndoelen. Burgerschap, Digitale Geletterdheid, Kunst en Cultuur en Bewegen en Sport hebben ieder drie kerndoelen. Drie is blijkbaar het minimum, nodig om die zo belangrijke basis te leggen.

Beter dan ‘het vogelnestje’

De kerndoelen zijn uiteenlopend van aard. Kerndoel 4: De leerling voert gesprekken. Kerndoel 7: De leerling verkent het gebruik van taal. Kerndoel 16: De leerling ontwikkelt een wiskundige attitude. Kerndoel 18: De school geeft vorm aan een democratische oefenplaats. Kerndoel 23: De leerling participeert in de gedigitaliseerde wereld. Kerndoel 28: De leerling onderzoekt hoe mensen met elkaar samenleven. Kerndoel 33: De leerling toont inzicht in en verkent systeem aarde. De laatste in de rij, kerndoel 45, luidt: De leerling geeft betekenis aan bewegen. Dit kerndoel is onderverdeeld in A. Oriënteren op beweegcontexten en B. Beweegidentiteit ontwikkelen.

Ik neem aan dat kerndoel 45 een verbetering is ten opzichte van mijn schooltijd toen de gymleraar mij door middel van de voorbeeldfunctie tevergeefs ‘het vogelnestje’ trachtte te doen maken in de ringen. Maar het lijkt mij de hoogste tijd om een inhoudelijke discussie te voeren over de kerndoelen van het Nederlandse onderwijs en deze terug te brengen tot een document dat niet veel langer is dan de Tien Geboden.

Het belangrijkste document van Nederland is hier te vinden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het belangrijkste document van Nederland deugt niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Docenten aan een universiteit worden geacht gepromoveerd te zijn en, naast het geven van onderwijs, onderzoek te doen. Een docent heeft er alle belang bij goed onderzoek te doen, want zijn of haar carrière wordt voornamelijk bepaald door het aantal publicaties in toonaangevende wetenschappelijke tijdschriften.

Docenten aan een hbo geven veelal alleen onderwijs en hebben geen onderzoekervaring. Om in deze lacune te voorzien, bestaat sinds een aantal jaren de figuur van de lector. De lector combineert onderzoek en onderwijs, net als docenten aan de universiteit. Lectoren initiëren onderzoek onder collega-docenten en proberen een onderzoeksgroep te vormen en te leiden. Dat onderzoek is praktijkgericht, omdat ook het onderwijs op het hbo praktijkgericht is.

Spreiding in capaciteiten

Op de grote alfa-faculteiten, zoals economie, psychologie en politicologie, werken veel academici. En als ergens veel mensen werken, is het onoverkomelijk dat ook de spreiding in capaciteiten groot is. Aan de economische faculteiten in Nederland werken bijvoorbeeld een kleine 2000 academici, ongeveer net zoveel als op de dertig beste economische faculteiten in de Verenigde Staten. Van die Amerikaanse academici wordt verwacht dat ze onderzoek van topniveau afleveren. Bij ons wordt daar ook van uitgegaan en het universitaire budget is erop afgestemd, maar het is onvoorstelbaar dat een klein land als Nederland net zoveel talent herbergt als de topfaculteiten in de VS. Een groot deel van de Nederlandse academici aan de grote alfa-faculteiten kan haast per definitie niet het talent hebben om onderzoek te doen van internationaal niveau.

Op academische faculteiten kunnen studenten assistent in opleiding (aio) worden nadat ze eerst een master hebben afgerond. Deze aio’s doen onderzoek, bijgestaan door meestal meerdere begeleiders. Dat kunnen hoogleraren zijn, maar ook universitaire hoofddocenten (in het Engels: associate professors). Het doel is tot een proefschrift te komen waarmee de aio de titel van doctor (afgekort dr.) verkrijgt. De overheid keert voor elke voltooide promotie een bedrag uit van ongeveer 95.000 euro. Daar moet een universiteit ook het (lage) salaris van een aio van betalen.

Het idee van academische proefschriften is dat ze de theoretische en empirische wetenschap verder helpen. Er zijn zeker goede, zelfs briljante proefschriften. Er zijn echter ook middelmatige, zelfs slechte proefschriften. De kwaliteit ervan hangt op de eerste plaats af van het talent van de aio. Maar ook diens begeleiders spelen hierbij een rol. Niet iedere begeleider is even geschikt, zelfs niet als hij of zij een goede onderzoeker is.

Laten we zeggen dat een kwart van de Nederlandse academische economen voldoende is gekwalificeerd als onderzoeker en dus tevens in staat is om een aio te begeleiden. Neem ook aan dat er per aio in ieder geval twee begeleiders moeten zijn. Neem ook aan dat iedere begeleider maximaal twee aio’s tegelijkertijd van dienst kan zijn. Aangezien een aio vier jaar over zijn promotie mag doen, zal iedere begeleider om het jaar een promotie kunnen afronden. Een snelle rekensom levert dan op dat er ieder jaar gemiddeld ongeveer 125 promoties kunnen plaatsvinden. Interessant genoeg is dat bij benadering ook het aantal promoties dat jaarlijks aan de economische faculteiten in Nederland wordt afgerond.

Hbo’s zien al jaren dat universiteiten een groot onderzoekbudget krijgen, terwijl zij zelf hun onderzoek grotendeels uit externe middelen moeten financieren. Maar zij doen wel degelijk onderzoek, al is het dan praktijkgericht. Wat mij betreft kunnen de hbo’s een groter onderzoeksbudget krijgen, maar alleen als ze ook werkelijk presteren op onderzoeksgebied. Dat is, denk ik, momenteel niet gegarandeerd.

Geen onderzoekstraditie

Ik zie minstens twee problemen die ik – toegegeven – vooral baseer op wat ik zelf heb gezien heb op hbo’s met een economische of juridische opleiding.

Het eerste probleem is dat er niet echt een onderzoekatmosfeer heerst op de gemiddelde hbo-instelling. Zoals gezegd doen de meeste hbo-docenten geen onderzoek. Er is dus een behoorlijke verandering in personeelsbeleid nodig om een onderzoektraditie op het hbo te vestigen.

Het tweede probleem is dat de lectoren nogal geïsoleerd lijken te staan in de organisatie. Zij moeten zelf een onderzoekgroep bij elkaar zien te vissen. Dat is nogal een uitdaging.

Nu is het dus zelfs de bedoeling dat studenten bij het hbo na hun master door kunnen gaan voor een promotieplaats. Zij doen dan net als de aio’s op universiteiten onderzoek. Het onderzoek dat ze gaan doen moet beroepspraktijk gericht zijn. De opleiding die zij gevolgd hebben was dat immers ook. Zij schrijven dan ook niet noodzakelijk een proefschrift zoals de aio’s, maar komen met oplossingen voor praktische problemen, bijvoorbeeld in de vorm van een beleidsadvies en krijgen in ruil daarvoor een extra titel: Professional Doctor (PD). De rijksoverheid is inmiddels aan een consultatie begonnen, om de meningen te peilen of de invoering van de titel gewenst is. Gezegd wordt dat er veel vraag is naar hooggekwalificeerde professionals die werken aan onderzoek en ontwikkeling in de praktijk.

Goed idee? Van mij mag het, maar ik zie alweer twee problemen. Het eerste probleem is dat het aantal mensen dat gekwalificeerd is om studenten tijdens hun promotietraject te begeleiden in het hbo zeer beperkt is. Eigenlijk zijn op het eerste gezicht voornamelijk de lectoren en een enkele docent met onderzoekbelangstelling min of meer geschikt. Ik schrijf ‘min of meer’, omdat ook niet alle lectoren veel ervaring in praktijkgericht onderzoek hebben.

Het tweede probleem is dat het moeilijk zal zijn te beoordelen wanneer het onderzoek van PD-studenten van voldoende niveau is om het geven van de PD-graad te rechtvaardigen.

Geldt dat laatste dan op academisch niveau niet? Ja ook, maar toch minder. De ‘echt serieuze’ proefschriften bevatten minstens twee hoofdstukken die in internationale wetenschappelijke tijdschriften gepubliceerd kunnen worden. Sommige aio’s publiceren zelfs al delen van hun proefschrift voor ze gepromoveerd zijn. Dat geeft een stempel van kwaliteit die de doctorstitel rechtvaardigt. Bij het PD-onderzoek zou de kwaliteitsstempel moeten zijn of de aangedragen oplossingen werken.

Niet het geschikte moment

Dat en meer staat beschreven in het Brancheprotocol Kwaliteitszorg Onderzoek (BKO). Kijken we naar de pilots die momenteel lopen met maar liefst 164 kandidaten in 7 domeinen, dan zie we een grote variatie aan projecten. Sommige daarvan zitten tegen het academische niveau aan. Er zijn echter ook projecten waarvan je je kunt afvragen hoe de kwaliteit van het verrichte werk ooit gemeten moet worden. Met de kwaliteitsstandaarden van het BKO kom je niet ver. Die zijn zo algemeen dat ze niet geschikt zijn om als professionele meetlat te dienen.

Neem de mogelijkheid om te promoveren op een beleidsadvies. Maar wat is een kwalitatief goed beleidsadvies? Recent was er een beleidsadvies van Nederlandse topambtenaren over de AOW, waar ik eerder over schreef. Dat advies ging uit van een onvolledige analyse van de ontwikkeling van de AOW en was vooral een herhaling van een advies dat al dertig jaar in Nederland rondwaart. Dat kwam dan van topambtenaren waarvan je een hoogwaardig advies verwacht. Niet dus.

Het is nu niet het geschikte moment het onderwijsaanbod aan het hbo uit te breiden met een PD-traject. Het lijkt me eerder verstandig om het personeelsbeleid zo in te gaan richten dat er meer docenten met onderzoekervaring worden benoemd. Die docenten moeten dan ook tijd krijgen om onderzoek te doen. Dat zal tot de opbouw van een onderzoektraditie aan het hbo kunnen leiden. Als het eenmaal zo ver is, moeten we maar weer eens de invoering van een PD-opleiding gaan overwegen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Een doctorstitel behalen op het hbo? Nee, daarvoor is het nog veel te vroeg verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel debatten in de Tweede Kamer gaan over technische detailkwesties waar weinig intellectueel plezier aan valt te beleven. Met originele, zelfbedachte standpunten, hoe intelligent ook, is het bovendien oppassen geblazen, want het partijprogramma, de fractiediscipline en/of het regeerakkoord eisen zoveel mogelijk gehoorzaamheid.

Toch heeft met name D66 altijd het zelfbeeld gekoesterd van een partij waar intellectuelen zich thuis voelen. Daarbij hoort ook het etiket van ‘onderwijspartij’ waarmee D66 graag pronkt.

Beschamende vertoning

Nu was het inderdaad zo dat bij de oprichting van D66 twee mannen vooraan stonden met een bij uitstek intellectuele reputatie: de Amsterdamse journalisten Hans van Mierlo en Hans Gruijters, beiden werkzaam bij het liberale Algemeen Handelsblad. Maar kwam hun intellectuele reputatie bij D66 ook uit de verf?

In 2012, twee jaar na zijn overlijden, verscheen onder de titel Een krankzinnig avontuur een lijvige bundel met een keuze uit Van Mierlo’s politieke beschouwingen. Zijn roemruchte (congres)toespraken, vaak boeiend om te beluisteren, bleken taaie kost om te lezen. Ook inhoudelijk stelden ze teleur. Was dit echt ‘de meest vernieuwende Nederlandse politicus van de tweede helft van de twintigste eeuw’, zoals de flaptekst ons wilde doen geloven?

De bundel bevatte ook de vijf artikelen die Van Mierlo schreef voor dagblad De Tijd na zijn bezoek aan China, in de zomer van 1973. Mao’s Culturele Revolutie (1966-1976), een communistische terreurcampagne waarbij tussen de anderhalf en twee miljoen Chinezen de dood in werden gejaagd, was nog gaande. Maar Van Mierlo kwam in zijn reisverslag niet verder dan frases als ‘de rijstopbrengst gaat ieder jaar omhoog‘, ‘veel fabrieken hebben kindercrèches’ en ‘de communistische partij en het leger hebben grote invloed’. Een beschamende vertoning.

Hans Gruijters op zijn beurt werd in 1973 weliswaar de allereerste minister van D66-huize, maar voelde zich bij zijn partij steeds minder thuis. Zo was hij een uitgesproken voorstander van kernenergie – D66 was daar destijds tegen – en verklaarde hij in 1991 dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’ Heel D66 viel over hem heen.

In 2004 beëindigde Gruijters het lidmaatschap van de partij die zonder hem niet had bestaan, maar ‘waar ze niet meer zo op mij gesteld zijn’. Hoe diep de breuk was bleek een jaar later bij zijn crematie: zelfs Van Mierlo stond niet op de lijst van genodigden.

Wetenschappelijk bureau

Net als vrijwel alle andere politieke partijen heeft ook D66 een eigen wetenschappelijk bureau, bij de oprichting in 1972 nog naamloos maar sinds 2011 bekend als de Mr. Hans van Mierlo Stichting. Dat een dergelijk instituut grote impact kan hebben, werd decennialang bewezen door de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Nog maar een jaar of twintig geleden wist elke politiek geïnteresseerde krantenlezer de naam van de WBS-directeur. Dat was per definitie een intellectuele kanjer die een hoofdrol speelde in het politieke debat. Lang geleden, in de jaren vijftig, Joop den Uyl, later onder anderen Wouter Gortzak, Joop van den Berg en Paul Kalma.

Socialisme & Democratie (S&D), het maandblad van de WBS, werd op parlementaire redacties altijd meteen uit de wikkel gehaald. Dikke kans immers dat er een opzienbarend politiek essay in stond – van Bart Tromp, of Bram Peper, of Paul Scheffer, of Arie van der Zwan, of Jos de Beus. Ook hielden journalisten nauwgezet de nieuwe medewerkers van de WBS in de gaten. De jonge criminologe Femke Halsema begon er in 1993 haar loopbaan en in 2001 ook de uit Somalië afkomstige Ayaan Hirsi Ali. De WBS was een kweekvijver zonder weerga.

De Mr. Hans van Mierlo Stichting heeft het zo ver nooit weten te schoppen. Al meer dan een halve eeuw leidt het wetenschappelijk bureau van D66 een door weinigen opgemerkt bestaan in de luwte, heel anders dan je van een partij met een intellectueel imago zou verwachten.

Dan D66 als onderwijspartij. Op papier klopt die kwalificatie, al was het maar omdat de Democraten de laatste jaren aan de lopende band onderwijsministers leveren: Ingrid van Engelshoven (2017-2022), Robbert Dijkgraaf (2022-2024) en sinds kort Rianne Letschert. Maar heeft ons onderwijs daar baat bij?

De OESO, de club van rijke landen, doet elke drie jaar onderzoek naar de leerprestaties van 15-jarigen. Volgens dit zogenoemde PISA-onderzoek gaan in veel westerse landen de leerprestaties achteruit, maar in ons land meer dan elders. Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven maakten – Wim Groot refereerde er onlangs aan in Wynia’s Week – blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Infantilisering

Ondertussen baarde D66-onderwijsminiser Dijkgraaf in 2023 opzien met zijn voorstel om het bindend studieadvies (bsa) te versoepelen. Vanaf het studiejaar 2025-2026, zo kondigde hij aan, hoefden studenten in hun eerste jaar nog maar dertig van de zestig studiepunten te halen. Volgens de minister zorgde het bsa voor overmatige ‘studiestress’ en was het een aanslag op het ‘studentenwelzijn’.

Maar, zo constateerde Bastiaan Bommeljé in Hollands Maandblad, het (later gecancelde) bsa-plan van Dijkgraaf was bovenal een verdere stap in de infantilisering van het hoger onderwijs. ‘Als iedereen op z’n hurken gaat zitten, is het vanzelfsprekend dat op menige universiteit colleges alleen nog worden gegeven van negen tot drie in één vak, omdat afwijking van de school-uren “te verwarrend” is voor studenten. Dan is het niet verwonderlijk dat men steeds meer klachten van studenten hoort over “gebrek aan huiswerkbegeleiding”. En dan is het welhaast vanzelfsprekend dat het nu gemeengoed is dat studenten aan hun docent vragen: “Meester, hebben we morgen les op school of is het al grote vakantie?”’

De nieuwe D66-minister van Onderwijs is de al genoemde Rianne Letschert. Ze is voormalig rector magnificus en bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, die – zo bleek onlangs uit een ontluisterende reconstructie in De Telegraaf – onder haar wankelmoedige bewind uitgroeide tot een antisemitisch broeinest. Ben je dan de aangewezen persoon om het Nederlandse onderwijs uit de modderpoel te trekken waar het door je voorgangers – nogal eens partijgenoten – in is geduwd?

D66-intellectuelen: eigenlijk zou daar eens wetenschappelijk onderzoek naar moeten worden gedaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is D66 een ‘onderwijspartij’ waar het wemelt van creatieve intellectuelen? Nee, dat malle zelfbeeld slaat nergens op verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven onlangs maakten, blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De rekenvaardigheden van Nederlandse leerlingen horen nog wel tot de betere in de wereld. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Er zijn ook lichtpuntjes. In Ierland bijvoorbeeld zijn de leerprestaties beter dan in Nederland en de afgelopen jaren zijn ze ook nog eens gestegen. In Finland daarentegen, een land dat twintig jaar geleden als een voorbeeld gold onder Nederlandse deskundigen, zijn de leerprestaties de afgelopen jaren vrijwel net zo hard gedaald als bij ons.

Ongemotiveerde leerlingen

Nederlandse leerlingen lijken niet gebukt te gaan onder hun matige resultaten: zij geven hun leven gemiddeld een 7,3, tegenover een 6,8 gemiddeld in de OESO-landen. Het aantal leerlingen dat hun leven een zware onvoldoende geeft (een 4 of minder) is in ons land ook heel klein.

Leerlingen van nu zijn niet minder intelligent dan die van vroeger. Waarom zijn de leerprestaties dan toch zo achteruit gegaan? Nederlandse leerlingen behoren tot de minst gemotiveerde leerlingen in de wereld. Dit gebrek aan motivatie en de zesjes-cultuur zal zeker een rol spelen. Maar de belangrijkste oorzaak ligt toch bij het onderwijs zelf.

Laten we eerst naar het geld kijken. Nederland besteedt ongeveer 1,5 procent van het nationaal inkomen aan basisonderwijs. Gemiddeld in westerse landen is dat 1,8 procent. Daarentegen geven we meer dan gemiddeld uit aan voortgezet onderwijs: ongeveer 2 procent van het nationaal inkomen, tegenover 1,6 procent gemiddeld in de westerse wereld.

Meer geld voor onderwijs leidt niet automatisch tot betere prestaties van leerlingen. Wel kan meer geld voor salarisverbetering helpen om de beste mensen aan te trekken voor het onderwijs. Alle goede onderwijsstelsels in de wereld hebben gemeen dat ze daarin slagen. Helaas kiezen bij ons de beste mensen niet meer voor het lerarenberoep.

Goed onderwijs hangt niet alleen af van de kwaliteit van de leraar. Ook de school speelt een rol. Goede schoolleiders die leraren vrijheid geven in hun werk maar ook ondersteuning bieden waar dat nodig is, zijn heel belangrijk. Ook ondersteuning door collega’s is zeer belangrijk voor het functioneren van leraren.

Daarnaast zijn mogelijkheden voor leraren om zich bij te scholen van belang. Hier is de afgelopen decennia wel wat belangrijks veranderd. Scholing wordt tegenwoordig vooral gebruikt om de kennis en vaardigheden van leraren te verbreden en veel minder als een middel om vooruit te komen en promotie te maken. De opwaartse mobiliteit van leraren is sterk verminderd.

Met aktes hogerop

Dat was vroeger anders. Johannes van der Waals (1837-1923), zoon van een timmerman die in 1910 de Nobelprijs ontving voor zijn onderzoek naar thermodynamica, begon zijn loopbaan als hulponderwijzer op een lagere school. Door het behalen van allerlei onderwijsaktes werd hij vervolgens leraar natuurkunde en later hoofdonderwijzer op de hbs. Naast zijn drukke baan als leraar studeerde hij natuurkunde in Leiden. Na zijn promotie werd hij de eerste hoogleraar natuurkunde aan wat toen nog de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam heette. Of neem de historicus Jacques Presser (1899-1970), zoon van een diamantbewerker die met behulp van een particuliere studiebeurs kon studeren. Na zijn promotie werd hij geschiedenisleraar aan het Amsterdamse Vossius Gymnasium. Later maakte hij de overstap naar de Gemeentelijke Universiteit, waar hij eerst lector en later hoogleraar werd.

Vanzelfsprekend was niet voor iedere leraar een dergelijke carrière weggelegd. Maar het was vroeger heel gebruikelijk dat een leraar in het basisonderwijs via het behalen van aktes een bevoegdheid behaalde om in het voortgezet onderwijs les te geven. Of dat een academisch geschoolde leraar in zijn vrije tijd een proefschrift schreef.

Uit mijn eigen onderzoek naar sociale mobiliteit bleek dat in de jaren vijftig en zestig de kweekschool – de voorloper van de pabo – een middel was voor jongeren met laag opgeleide ouders die werkzaam waren in de agrarische sector of de industrie om te stijgen op de maatschappelijke ladder. Voor intelligente en intellectueel geïnteresseerde kinderen uit gezinnen waar de vader boer was of in een fabriek werkte, was de stap naar de universiteit in die tijd nog te groot. De opleiding tot leraar bood dan een aantrekkelijk alternatief om een baan met meer intellectueel aanzien en een hoger salaris te krijgen.

Het gevolg was dat een grote groep getalenteerde jongeren kozen voor een baan in het onderwijs. Vanaf de jaren zeventig veranderde dat en gingen jongeren uit gezinnen met laag opgeleide ouders direct naar de universiteit om daar sociologie, economie of rechten te studeren. Daardoor daalde de kwaliteit van de instroom op de lerarenopleidingen.

Inmiddels is niet alleen de kwaliteit maar ook de omvang van de instroom in de lerarenopleidingen gedaald en zijn er personeelstekorten in het onderwijs. In het voortgezet onderwijs zijn er momenteel 2200 voltijdsvacatures voor leraren. Wel is de laatste paar jaar het aantal studenten aan de pabo toegenomen. Tussen 2021 en 2025 nam deze met 7,6 procent toe, terwijl de instroom in de tweedegraadslerarenopleiding met 8,6 procent afnam.

Gelijkgetrokken salarissen

Een van de oorzaken is dat de salarissen van leraren in het basisonderwijs zijn gelijkgetrokken met die van tweedegraads leraren in het voortgezet onderwijs. Dit maakt het aantrekkelijker om voor het basisonderwijs te kiezen. Les geven aan basisschoolleerlingen is nu eenmaal makkelijker dan aan pubers op het voortgezet onderwijs, zeker die op het vmbo.

Zorgelijk is ook dat het aantal academisch geschoolde leraren in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs enorm is afgenomen. De meeste eerstegraads leraren komen tegenwoordig van het hbo. Deze leraren moeten leerlingen voorbereiden op de overstap naar de universiteit. Omdat ze zelf die ervaring niet hebben, zijn zij daar minder goed voor toegerust dan academisch geschoolde leraren.

Bij de aanpak van het lerarentekort wordt vooral gekeken naar het opleiden van meer leraren. Het vergroten van de instroom in de lerarenopleidingen en het stimuleren van zij-instromers wordt gezien als de oplossing. Dit is echter dweilen met de kraan open als aan de achterkant leraren in groten getale het onderwijs verlaten en elders werk zoeken. Deze stille reserve is in beginsel meer dan voldoende om het lerarentekort op te lossen. Het salaris en de arbeidsomstandigheden in het onderwijs zijn echter vaak niet goed genoeg om leraren te behouden.

Uit mijn eigen onderzoek komt naar voren dat leraren die het onderwijs hebben verlaten vaak beter af zijn dan leraren die nog wel werkzaam zijn in het onderwijs: ze zijn tevredener over hun salaris, zeggen dat ze meer autonomie en zeggenschap over hun werk en werktijden hebben, dat hun nieuwe baan emotioneel minder zwaar is en dat ze minder vaak burnout-symptomen hebben. Wel vinden leraren hun baan interessanter en zeggen ze dat ze meer kunnen leren in hun werk.

Investeren in leraren is investeren in de toekomst van onze kinderen en daarmee in de toekomst van onze economie en samenleving. Het is daarom goed dat het kabinet-Jetten de bezuinigingen op onderwijs van het vorige kabinet terugdraait. In het nieuwe coalitieakkoord is ook aandacht voor het verbeteren van de lees-, schrijf- en rekenvaardigheid van leerlingen en voor het aanpakken van het lerarentekort.

Dat is goed, maar mist de kern: we moeten meer investeren in het aantrekken en het behouden van de beste mensen voor het lerarenberoep en ze meer mogelijkheden geven carrière te maken in het onderwijs.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De beste mensen moeten weer gaan kiezen voor het lerarenberoep, anders is het schrappen van de bezuinigingen op onderwijs zinloos verscheen eerst op Wynia's Week.

Terwijl de kabinetsformatie nog gaande is, ligt een oud wetsvoorstel op tafel om de Onderwijsinspectie in te zetten bij informeel onderwijs. Met de beoogde wet zou de inspectie ook toezicht kunnen gaan uitoefenen op weekend- en zondagsscholen, en de scouting of andere jeugdgroepen.

De Wet toezicht informeel onderwijs is omstreden, met vooral sterke weerstand vanuit de christelijke partijen en DENK, maar ook religieuze onderwijsorganisaties en kerken hebben sterke bedenkingen. Er is zelfs een petitie tegen het wetsvoorstel gestart. Ook de internetconsultatie, van november 2024 tot begin 2025, leverde meer reacties op dan gewoonlijk. De belangrijkste kritiek komt echter uit de hoek van juristen en adviesorganen.

Volgens toenmalig staatssecretaris van Onderwijs Mariëlle Paul (VVD) is het doel van de wet te kunnen ingrijpen bij ‘serieuze signalen dat kinderen worden aangezet tot discriminatie of haat en daarmee worden opgezet tegen de Nederlandse samenleving’. Zou het informele onderwijs ‘antirechtstatelijk’ of antidemocratisch van karakter zijn volgens de inspectie, dan kan de minister van Onderwijs sancties opleggen, zoals een verbod op bepaald lesmateriaal of zelfs sluiting. De wet zou het staatstoezicht significant verruimen en de privésfeer sterk inperken.

Roerige voorgeschiedenis

Veel rechtsexperts hebben gewezen op de gebrekkige uitvoerbaarheid en proportionaliteit van het voorstel, en ook de impact die het zal hebben op meerdere grondwettelijke vrijheden, niet alleen de toch al omstreden onderwijsvrijheid. Nog zwaarder echter wegen de alarmsignalen over de geschiktheid van de Onderwijsinspectie voor deze volledig nieuwe, controversiële taak en de vermenging van onderwijsrecht en bestuursrecht met strafrechtelijke kwesties.

Het voorstel kreeg voor het eerst vorm ten tijde van het kabinet-Rutte IV (2022-2024). Het regeerakkoord beloofde ‘anti-integratief, antidemocratisch of antirechtstatelijk’ onderwijs, zowel formeel als informeel, aan te pakken. Dit volgde op jarenlange zorgen in de Tweede Kamer over salafistische weekendscholen. Al in 2016 diende nota bene de SGP een motie in waarin de regering werd opgeroepen hier iets tegen te ondernemen. In 2019 brachten Nieuwsuur en NRC aan het licht dat op verschillende moskeescholen aan moslimkinderen werd geleerd dat niet-islamitische mensen de doodstraf verdienen.

Algemeen geldig

Gevolg was een conceptwetsvoorstel in 2022 van voormalig onderwijsminister Dennis Wiersma (VVD), dat echter niet louter gericht bleek op salafistische scholen, maar algemeen geldig zou zijn voor alle organisaties die in een informele setting kinderen begeleiden met een vorm van onderricht. Hevige kritiek volgde van christenen die zich onterecht verdacht gemaakt voelden, en ook van de SGP. Het voorstel werd gekraakt door ambtenaren, niet alleen van het ministerie van Onderwijs, maar ook van Binnenlandse Zaken.

Zelfs de landsadvocaat en de Onderwijsinspectie zelf toonden zich uiterst kritisch of sceptisch. De inspectie gaf meerdere keren publiekelijk aan niet geschikt te zijn voor deze taak, ambtenaren beschreven het voorstel als onuitvoerbaar, onhaalbaar en ongrondwettelijk, terwijl de landsadvocaat al in 2022 waarschuwde dat het voorstel verschillende grondrechten zou raken.

Vanwege de inhoudelijk kritiek zijn sindsdien verschillende aanpassingen gedaan. De grote lijnen bleven hetzelfde. Alleen in reactie op signalen van illegale praktijken grijpt de Onderwijsinspectie in. Klachten over dergelijke gevaren worden eerst bekeken door een speciale commissie. De leden daarvan worden benoemd door de minister. Het wetsvoorstel bevat omtrent hun benoeming geen precieze regels, hoewel de commissie een essentiële rol zal krijgen door te filteren welke klachten terecht komen bij de Onderwijsinspectie – die zichzelf, als gezegd, niet geschikt acht.

Vanwege alle negatieve respons zocht het ministerie advies bij de Onderwijsraad, die eind oktober met een reactie kwam. De kritiek was niet mild: ‘De raad heeft ernstige bezwaren tegen de inzet van onderwijswetgeving en de Onderwijsinspectie voor een maatschappelijk vraagstuk van deradicaliseren, jeugdbescherming en handhaving van de openbare orde.’

Ondertussen blijft de kritiek zich opstapelen. De VO-raad, de belangenorganisatie van het voortgezet onderwijs, gaf aan de bezwaren van de Onderwijsraad ‘over de volle breedte’ te delen en riep de politiek op tot terughoudendheid. Ook het College voor de Rechten van de Mens bekritiseert het wetsvoorstel als een inbreuk op verschillende grondrechten, waaronder de vrijheid van vereniging en de opvoedingsvrijheid. Het College steunt het doel van het bestrijden van aanzetten tot geweld, maar stelt dat niet wordt voldaan ‘aan de eisen van noodzakelijkheid en proportionaliteit’.

Wat is onderwijs?

Aangezien het tijdelijk controversieel verklaarde voorstel nog moet worden ingediend, is het advies van de Raad van State nog niet openbaar. Eerdere adviezen in verband met de rechten van ouders en de Onderwijsinspectie maken de kans uiterst groot dat de raad ook dit keer negatief zal oordelen.

Hoewel toezicht op informele lessen politiek gezien nauw verbonden lijkt met debatten over artikel 23, en over de balans tussen grondrechten als vrijheid van onderwijs enerzijds en gelijke behandeling anderzijds, heeft het juridisch weinig met artikel 23 te maken. Artikel 23 gaat namelijk alleen over ‘formele scholen’, waar kinderen naar toe moeten om te voldoen aan de leerplicht, en die normaal gesproken subsidie ontvangen van de staat. Catechese, sport of Koranles voldoet niet aan leerplichteisen en de zondagsschool krijgt geen subsidie van de staat. Er wordt bij zulke lessen geen onderricht verwacht over de Nederlandse grondwet of over de trias politica. Een weekendschool is in juridisch opzicht niet te onderscheiden van jeugdverenigingen.

Toch is er in het verleden wel discussie geweest over de vraag of de bescherming tegen overheidsbemoeienis in artikel 23 ook informele scholen omvat. Er zijn hierover verschillende juridische interpretaties waarover nooit volledig uniformiteit is ontstaan binnen alle vormen van rechtsspraak. Een dergelijke brede interpretatie van artikel 23 bleef echter altijd eenzijdig. Ze verschafte mogelijk extra bescherming aan informeel (religieus) onderwijs, maar de staat ging nooit dit ‘onderwijs’ toetsen aan (grond)wettelijke deugdelijkheidseisen. Wet- of regelgeving op basis van artikel 23 is nooit ingevoerd voor dergelijke vormingsactiviteiten en de Onderwijsinspectie heeft nooit kunnen ingrijpen op een informele school.

Het wetsvoorstel gaat dus zeer beperkt over onderwijsvrijheid en primair over godsdienstvrijheid, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vereniging. Deze rechten kunnen allemaal substantieel ingeperkt worden om jongeren te beschermen tegen radicalisering of verkeerde invloed. Deze wet gaat daarom om een bredere verschuiving van grondrechten die verward dreigt te worden met debatten over de onderwijsvrijheid.

Inspectie of justitie

Niet alleen ontbreekt het de Onderwijsinspectie aan ervaring bij het toezicht, ook het toetsingskader en de relevante jurisprudentie en wetgeving zijn compleet anders. De inspectie werkt aan de hand van artikel 23, de daarop gebaseerde wet- en regelgeving betreft dus kwesties van onderwijsrecht en bestuursrecht.

De inspectie kan autonoom toetsen of scholen voldoen aan de deugdelijkheidseisen. Wetten die de deugdelijkheidskaders verschaffen en de regelgeving die (gebaseerd daarop) kerndoelen vastlegt, worden nauw getoetst aan artikel 23, kritisch bekeken door de Raad van State en de Onderwijsraad en in de regel van te voren overlegd met het ‘middenveld’.

De oordelen van de inspectie aan de hand van deze deugdelijkheidseisen, die worden vastgelegd in haar inspectierapporten, kunnen door scholen worden aangevochten bij de bestuursrechter en in hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Wanneer de Inspectie terecht concludeert dat scholen niet aan de wettelijke eisen voldoen, kunnen ze gekort worden op hun subsidie.

Kortom, de focus van de Onderwijsinspectie, het onderwijsrecht en het daaraan gerelateerde bestuursrecht ligt op het krijgen van adequaat onderwijs door alle Nederlandse kinderen – binnen een veilig schoolklimaat op een manier die tevens recht doet aan de wensen van hun ouders, de diversiteit in de Nederlandse samenleving en de grondwettelijke onderwijsvrijheid.

Dit wetsvoorstel omtrent infomeel onderwijs gaat echter over strafrechtelijke verdenkingen als aanzetten tot haat, geweld of discriminatie in instituties met een meer privékarakter. Daarbij zijn (eventueel onterechte) sancties meer ingrijpend en kunnen neigen tot vormen van censuur. De balans tussen vrijheid van meningsuiting en het verbod op aanzetten tot discriminatie is in Nederland traditioneel onderdeel van het strafrecht, en tot op zekere hoogte het civielrecht.

Wezensvreemde taak

Jongeren aanzetten tot geweld of discriminatie of ze in gevaar brengen is een misdrijf. Een rechter is geoefend in onafhankelijk juridische maatregelen toetsen en grondrechten afwegen. De bewijslast ligt binnen het strafrecht ook hoger dan bij het bestuursrecht, wat ook passend lijkt gezien hoezeer de landsadvocaat en het College voor de Rechten van de Mens benadrukten dat meerdere grondrechten aangetast kunnen worden.

De Onderwijsraad roept daarom ook op om het toezicht te beleggen in de strafrechtketen en niet in onderwijswetgeving. ‘Opsporing van strafbare feiten, zoals haat zaaien, discriminatie en gewelddadig optreden, is een taak die wezensvreemd is aan de rol en taken van de Inspectie van het Onderwijs. Hiervoor zijn het strafrecht en de strafrechtketen de geëigende domeinen.’

Geen afstel

Door de vroegtijdige val van zowel het kabinet-Rutte IV als het kabinet-Schoof is het voorstel meerdere keren uitgesteld en nog steeds niet officieel ingediend. Van uitstel zal echter geen afstel komen, ook al is de formatie momenteel vooral gericht op andere thema’s.

Het is te hopen dat als het voorstel wordt bediscussieerd door de formerende partijen (met het CDA als grote tegenstander) of weer op de agenda komt van een volgende regering, het advies van de Onderwijsraad de doorslag zal geven. Het is tijd voor een effectieve strafrechtelijke aanpak bij het bestrijden van misdadige radicalisering van jongeren, niet voor nog meer inmenging door ambtenaren.

*Serre Verweij is freelance journalist en studeert filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!  

Het bericht Gebruik het strafrecht om radicalisering van jongeren te stoppen, niet de ambtenaren van de Onderwijsinspectie    verscheen eerst op Wynia's Week.

Scholen vervullen van oudsher een vormende functie, breed gedragen in maatschappelijke verwachtingen en tegenwoordig netjes vastgelegd in kerndoelen. Nieuw is echter de ambitie en intensiteit waarmee die maatschappelijke vorming momenteel op scholen wordt nagestreefd. Thema’s als duurzaamheid, diversiteit en inclusiviteit zijn verschoven van gespreksonderwerpen naar lesmethodes en specifieke programma’s.

Ruimte voor verschillende opvattingen in de klas is daarbij cruciaal. Ontbreekt die ruimte, dan verandert een impliciete pedagogische taak al snel in een normatieve opdracht. Wanneer het klaslokaal dreigt te verworden tot een ideologisch trainingskamp, leren kinderen niet langer zélf redeneren, maar vooral wat zij behoren te denken. Het wordt afwachten hoe een nieuw kabinet, met mogelijk Rob Jetten als premier en D66 als zelfbenoemde onderwijspartij, hiermee zal omgaan.

Thuisonderwijs

De betekenis van ruimte voor afwijkende opvattingen wordt zichtbaar in de ontwikkelingen rond het Amerikaanse thuisonderwijs. Vóór corona betrof dit ongeveer drie procent van de Amerikaanse kinderen. Inmiddels ligt dat aandeel structureel bijna twee keer zo hoog, wat erop wijst dat homeschooling voor veel ouders geen tijdelijke noodoplossing was, maar een bewuste keuze is geworden. Niet omdat zij tegen klassikaal onderwijs zijn, maar omdat zij scholen niet langer vertrouwen.

Onderzoek laat zien dat ouders daarbij steeds vaker ideologische redenen noemen: zorgen over woke, klimaatactivisme, genderonderwijs en het ontbreken van ruimte voor kritisch denken. Onderwijssociologen duiden deze ontwikkeling als onderdeel van de Amerikaanse culture wars, waarin strijd wordt gevoerd over culturele normen en over wat in de samenleving als wenselijk geldt. In dat klimaat ontstond een brede ouderbeweging die via wetgeving, meldpunten en curriculumverboden invloed probeert terug te winnen.

In Nederland is de leerplicht strikt en is thuisonderwijs slechts in uitzonderlijke gevallen toegestaan. Wie denkt dat het onderliggende probleem hier niet bestaat, sluit echter de ogen voor een groeiende onvrede onder ouders en leerlingen. Over de hoofden van schoolleiders en leerkrachten heen wordt een debat gevoerd over onderwijsinhoud: over burgerschap, gender, koloniale geschiedenis en klimaat. Rapporten van de Inspectie van het Onderwijs laten zien dat scholen worstelen met deze opdracht. Uit adviezen van de Onderwijsraad en uitwerkingen van burgerschap door Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO) volgt dat pluraliteit en meningsverschillen geen bijzaak zijn, maar randvoorwaarden voor democratische vorming

Op papier is het keurig geformuleerd, maar wie leerlingen wil vormen tot democratische burgers, en tegelijkertijd bepaalt welke opvattingen welgevallig — of zelfs ideologisch correct — zijn, onderwijst geen burgerschap maar gehoorzaamheid.

Afwijkende opvattingen zijn essentieel

Zo dreigt burgerschapsonderwijs in de klas te verworden tot een vreemde, paradoxale exercitie: leerlingen opleiden tot ‘verantwoordelijke en kritisch denkende burgers’, zolang hun meningen maar niet te ver afwijken. Dat is een gemiste kans. Juist afwijkende opvattingen vormen binnen het kader van de les het meest waardevolle oefenmateriaal. Ze dwingen leerlingen argumenten te wegen, standpunten te bevragen en confronteren hen met wat democratie werkelijk vraagt: het verdragen van tegenspraak, elkaar laten uitpraten en respect voor meningen die men zelf verwerpt. Dat is geen vrijblijvende diversiteit, maar de kern van democratie en tolerantie. Laat het onderwijs dit na, dan resteert van democratische vorming weinig meer dan een les in deugen of braafheid.

NOS Jeugdjournaal

Na de les stapt een moeder van een leerling uit groep 6 het klaslokaal binnen. Enkele rondslingerende werkschriften herinneren nog aan de bedrijvigheid van die middag. Ze wil met de leerkracht bespreken dat haar zoon de laatste tijd regelmatig verdrietig of boos thuiskomt — vooral op dagen waarop in de klas het NOS Jeugdjournaal is behandeld. De berichtgeving over het Israëlisch-Palestijnse conflict ervaart haar zoon als sterk eenzijdig, maar hij durft dat in de klas niet te zeggen.

De moeder heeft het rapport Wat leren we onze kinderen? bij zich, waarin uitvoerig wordt aangetoond hoe gekleurd de berichtgeving van de publieke omroep over dit onderwerp is. Ze legt het rapport op het bureau en schuift het voorzichtig richting de jonge leerkracht. Die kijkt er kort naar en zegt na enige aarzeling dat het NOS Jeugdjournaal een betrouwbare nieuwsbron is. De moeder probeert uit te leggen dat mediawijsheid ook inhoudt dat er ruimte moet zijn voor kritische vragen, twijfels en alternatieve bronnen. De leerkracht antwoordt dat volgens hem duidelijk is wie in Gaza de boosdoener is. Het gesprek valt stil en de moeder wordt uiteindelijk doorverwezen naar de directie, omdat de leerkracht ‘hier niets mee kan’.

De spanningen blijven niet beperkt tot dit onderwerp. Het programma Lentekriebels, ontwikkeld door Rutgers, leidde herhaaldelijk tot kritiek van ouderinitiatieven en religieuze organisaties. Zowel uit conservatieve als progressieve hoek wordt gewezen op de stevige normatieve sturing van het lesprogramma en de gebrekkige communicatie met ouders.

Ook thema’s als klimaat en het slavernijverleden blijken in de praktijk vaak vanuit een eenzijdig perspectief te worden behandeld. De politiek deed een poging hier meer grip op te krijgen. FvD lanceerde een meldpunt voor vermeende indoctrinatie in het onderwijs. Het initiatief werd breed bekritiseerd, maar maakte vooral duidelijk dat een deel van de ouders en leerlingen zich structureel buitengesloten voelt.

Is het dan allemaal zo erg?

In de Volkskrant van 21 november 2025 betoogde Marlise Achterbergh, duurzaamheidscoördinator bij de Amsterdamse scholengroep Esprit Scholen, dat de huidige kerndoelen tekortschieten. Het onderwijs zelf, zo stelde zij, moet ‘toekomstbestendig’ worden. Eerder suggereerde Achterbergh al dat scholen niet langer op basis van leerlingenaantallen zouden moeten worden gefinancierd, maar op – jawel – klimaatbeleid.

Die gedachtegang staat niet op zichzelf. De strategie van de vele educatieve klimaatclubjes is opmerkelijk consistent. Kennisoverdracht – lees: kinderen confronteren met de dreigende gevolgen van klimaatverandering – volstaat niet. Er moet ook een hoopvol ‘handelingsperspectief’ worden geboden. Want zonder actie, zo luidt de redenering, dreigen leerlingen depressief te raken of lamlendig achter te blijven. Actie betekent in de praktijk: meedoen.

‘Klimaatemotie’

Scholen kunnen dat gewenste ‘klimaatbewustzijn’ volgens deze aanpak zelf organiseren door hun teams in te schrijven voor klimaatsessies, soms verrijkt met rollenspel. Er is ruimte voor ‘klimaatemotie’, kennismaking met ‘duurzame didactiek’ (!) en wie enthousiast meedoet, ontvangt een diploma als ‘klimaatcoach’. De Universiteit Utrecht voorziet dit alles van een hip, maar vooral comfortabel zittend academisch jasje. De financiering komt keurig binnen via de overheid.

Op de opiniepagina van NRC Handelsblad zette Andrik Becht onlangs nog uiteen waar het onderwijs voortaan voor moet dienen: het voorbereiden van kinderen op de klimaatcrisis. Want, zo luidt het klassieke adagium, wie de jeugd heeft, heeft de toekomst.

Wat in dit soort artikelen vooral opvalt, is hoe achteloos het onderwijs wordt neergezet als instrument om (omstreden) politieke doelen te bereiken. Niet om kennis over te dragen of kritisch denken te oefenen, maar om te voorkomen dat kinderen ‘op dezelfde voet doorgaan als hun ouders en grootouders’. Een ambitie die vooral wijst op een diepgeworteld wantrouwen in de volwassen samenleving.

Voor de basisschool betekent dit het onderwijs aan jonge kinderen reduceren tot een voorsorteerbaan voor gewenste politieke doelen. Pedagogisch, maar ook ethisch, is dit problematisch. Onderwijs verliest zijn kernwaarde zodra het wordt ingezet om politiek te bedrijven — een experiment waarmee we in de twintigste eeuw, laten we zeggen, al voldoende ervaring hebben opgedaan.

Dialoog

De ontwikkelingen in de Verenigde Staten laten zien hoe snel het kan gaan. Kritiek op lesmateriaal kan uitmonden in het ontstaan van een parallel onderwijssysteem. Nederland staat gelukkig nog niet op dat punt. Maar vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Eerst mopperen ouders. Dan zwijgen ze. En uiteindelijk keren ze de school de rug toe.

Niet de verschillen tussen meningen vormen het gevaar, maar het stilzwijgend buitensluiten van de helft ervan. Wanneer scholen zich vastklampen aan één verhaal, verharden meningen tot vooroordelen en wordt één perspectief opgeblazen tot dé werkelijkheid. Dat vraagt om luisteren. Naar leerlingen en hun ouders, die soms lastige vragen stellen. Naar andersdenkenden, die niet meteen hoeven te worden weggezet als ‘wappie’.

Onderwijs is onlosmakelijk verbonden met sámen leren. Het zou doodzonde zijn als kinderen het klaslokaal moeten missen — niet omdat leren daar onmogelijk zou zijn, maar omdat de dialoog te laat is gevoerd. Wie het klaslokaal wil behouden, moet het gesprek aangaan. Wie dat nalaat, moet niet verbaasd zijn als ouders samen met hun kinderen hun toevlucht zoeken tot de keukentafel.

*Robert Hamerslag heeft ruim vijftien jaar voor de klas gestaan en doet sinds zes jaar onderzoek naar aanpassings- en gedragsproblemen bij jonge kinderen tijdens de eerste schooljaren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht In de klas is steeds minder ruimte voor afwijkende opvattingen verscheen eerst op Wynia's Week.