De vreselijke bosbranden bij Bordeaux zijn de ergste sinds 75 jaar. Nederland veroorzaakt echter elke vier jaar zo’n ecologische ramp, door jaarlijks 2,5 miljard kilo hout te verbranden in ruim 200 energiecentrales. Dat hout kunnen wij niet uit ons eigen vrijwel ontboste land halen. We importeren het over duizenden kilometers in grote zeeschepen uit de Baltische staten, Amerika en Azië. Dat doen we moedwillig en gesubsidieerd, onder het mom van de wettelijk bepaalde duurzaamheid en CO2-neutraliteit van houtkap en houtverbranding. Biomassa voorziet in ruim een derde van al onze zogenaamd hernieuwbare energie, meer dan windmolens en meer dan zonnepanelen.

Gesubsidieerde ontbossing door dwingende klimaatwetten

We kunnen volgens onze eigen dwingende klimaatwetten absoluut niet zonder biomassa, althans zolang we de hoge CO2-uitstoot van houtverbranding formeel niet mee hoeven te tellen in onze officiële CO2-boekhouding. De regering zou dat in navolging van vele wetenschappelijke publicaties beter wel kunnen doen, conform het voorzorgsbeginsel in onze milieuwetgeving. Dan riskeren de staat en dus wij allen echter rechtszaken van door de overheid gesubsidieerde ongekozen activisten, die beweren namens ons allen en de natuur op te treden.

De grootschalige houtkap en -verbranding die Nederland met miljarden euro’s subsidieert is helemaal niet in het belang van mens en milieu. Dat heb ik recentelijk met eigen ogen en oren kunnen zien en horen in Litouwen. Ik heb daar tijdens lange boswandelingen lange gesprekken gevoerd met lokale wetenschappers, juristen en bewoners die de massale ontbossing in hun land proberen tegen te houden. Je kunt geen tien minuten door een Litouws bos wandelen zonder kaalgekapte percelen te zien. Ook langs doorgaande wegen en vanuit de lucht zie je elke paar minuten kaalgekapte stukken bos.

Vaak laten de grote boskapbedrijven een smalle strook bomen langs paden en wegen staan, als façade voor hun nietsontziende ontbossing. Vaak ook laten ze op de gekapte hectares voor de vorm wat losse bomen staan. Dit wordt selectieve kap genoemd, dat klinkt beter dan kaalkap. Veel losstaande bomen sterven echter alsnog, omdat de enorme houthakmachines de lage begroeiing en de bodem volledig hebben vernield. De bandensporen zijn een meter breed en diep, en de kale platgereden bodem verdroogt. De overgebleven bomen verzwakken daardoor, en de wind krijgt vrij spel om ze te beschadigen of omver te blazen.

Jonge bossen zijn kwetsbaar

Op de foto boven dit stuk ziet u een recent kaalgekapt bos in Litouwen. De losse bomen die er nog staan zijn beschadigd, stervende of al dood. De lokale bewoner in het midden staat op een afgezaagde boomstronk. De wetenschapper links op de voorgrond staat in een meterbreed bandenspoor. De manshoge stronk rechts was zelfs voor de enorme hakmachines te dik om bij de grond door te zagen.

De kaalgekapte stukken bos waren vaak 100 tot 300 jaar oud. Veel overgebleven stronken hebben een omtrek van 2 tot 3 meter, veel dikker dan een volwassen mens kan omarmen. Kale percelen kunnen opnieuw aangeplant worden, of in de loop van tientallen jaren vanzelf weer bebost worden. Die jonge bossen blijven echter decennialang monoculturen van dunne gelijkjarige bomen. Onze kleinkinderen zullen niet meer meemaken dat dergelijke plantages uitgroeien tot de volwassen biodiverse bossen die ze ooit waren. We weten al zeker vijftig jaar dat een gezond bos verschillende soorten oudere en jongere bomen met veel onderbegroeiing bevat, en dat een bos met gelijkjarige en gelijksoortige aanplant kwetsbaar en labiel is.

Naaldbossen branden makkelijker dan loofbossen

We weten ook al vijftig jaar dat naaldbossen (dennen, sparren) makkelijker vlam vatten en moeilijker te blussen zijn dan loofbossen (beuken, eiken). Napoleon heeft ruim twee eeuwen geleden bij Bordeaux de nu afgebrande naaldbossen laten planten in het oorspronkelijke moerasgebied van de Gironde. Zijn doel was om het gebied te laten verdrogen, en geld te verdienen met hout- en harsopbrengst. Vandaag de dag planten houtbedrijven in Litouwen nog steeds bij voorkeur naaldbomen, omdat die per hectare sneller meer hout opleveren dan loofbomen. Die jonge naaldbossen verdrogen de grond en zijn veel gevoeliger voor bosbranden dan de oorspronkelijke gemengde bossen en loofbossen die ze kappen.

Om die reden vervangt Vlieland nu de naaldbomen die daar ruim een eeuw geleden zijn geplant deels door loofbomen. Dat bevordert de biodiversiteit, gaat uitdroging van de bodem tegen, en vermindert het risico op bosbranden. Bij het Limburgse Venray zijn we helaas nog niet zo ver. De in de vorige eeuw geplante harsrijke naaldbossen branden daar deze week als een fakkel, niet gehinderd door loofbomen en biodiverse onderbegroeiing die bodemuitdroging tegengaan.

Te cynisch om te verzinnen

Officieel zou een derde van Litouwen nog bebost zijn, maar vanuit satellieten is zichtbaar dat dit in werkelijkheid maar een zesde is. Litouwen verloor in de afgelopen 25 jaar door houtkap 470.000 hectare bos, veel meer dan alle bebossing in Nederland. Kaalgekapte hectares houden bos als bestemming, en blijven als zodanig geregistreerd ook al staan er geen bomen meer op. Bosbouwbedrijven kunnen op papier zelfs gesubsidieerd extra bos creëren door bos te kappen. Kaalgekapte bossen blijven als bos in de officiële boeken staan, en jonge aanplant kan als nieuw bos worden aangemerkt. Die jonge aanplant kan er tevens voor zorgen dat onze Nederlandse regering het geïmporteerde hout wettelijk als duurzaam mag beschouwen.

Dit is zo cynisch dat ik het niet zou kunnen verzinnen. Het is helaas de onwelkome waarheid, uitgelegd door wetenschappers die ik ter plaatse heb gesproken aan de hand van wetenschappelijke publicaties en websites zoals glad.earthengine.app. Dit alles heb ik deze week geleerd en gezien in de bossen van Litouwen, dankzij de gastvrijheid en betrokkenheid van deskundige bewoners, juristen en wetenschappers. Je kunt er vanuit een Haags kantoor nooit achterkomen hoe grootschalige commerciële houtkap op 2000 kilometer afstand er in het echt uitziet. Onze zorgvuldig opgestelde papieren regels en duurzaamheidscertificaten bieden in de werkelijkheid van eeuwenoude wouden geen enkele garantie dat de ruim tienduizend hectare bos die we elk jaar ergens in de wereld laten kaalkappen en verbranden duurzaam zijn gewonnen.

De ecocidale houtmijnbouw die ik in de kaalgekapte Baltische bossen heb gezien gaat 24/7 door, dag en nacht, zomer en winter, ook tijdens het vogelbroedseizoen. De overheid en de 2,8 miljoen inwoners van het dunbevolkte uitgestrekte Litouwen zijn vaak onwetend, onmachtig of onwillig om dit tegen te houden. De 8 miljard kilo hout die jaarlijks in Litouwen wordt gekapt gaat onder andere naar Ikea-meubels, huizenbouw, papierfabricage en energiecentrales in binnen- en buitenland. Nederland subsidieert dat laatste, want we hebben elk jaar 2,5 miljard kilo hout nodig om zogenaamd duurzaam te verbranden in ruim 200 stadswarmte- en elektriciteitscentrales.

Onze regering kan de gruwelijke boskap in Litouwen en veel andere landen wellicht nog niet tegenhouden, maar wel de subsidies daarvoor stoppen. Dat neemt in elk geval een financiële prikkel weg voor deze nietsontziende miljardenindustrie, voor wie eeuwenoude woudreuzen slechts een gratis grondstof zijn. Premier Jetten en klimaatminister Van Veldhoven kunnen zich met zoveel praktische en wetenschappelijke informatie uit binnen- en buitenland niet langer verschuilen achter onze keurige wetten en regels.

Biomassasubsidies moeten wettelijk getoetst worden

Zij zouden op zijn minst gerede twijfel moeten hebben of die keurige wetten en regels wel effectief zijn, en tot nader order de voorzorg nemen om alle subsidies voor houtige biomassa onmiddellijk op te schorten. Dat vergt politieke moed en visie, zonder angst voor onzinnige rechtszaken en Brusselse boetes. De regering kan met de juiste voorlichting de bevolking adequaat informeren, en zich in juridische procedures verweren met alle wetenschappelijke publicaties die aantonen dat het kappen en verbranden van bomen geen CO2 bespaart, wel ontbossing bevordert en bovendien biodiversiteit vernietigt.

De EU bepaalt dat commerciële bedrijven alleen staatssubsidie mogen ontvangen als ze daarmee verduurzamen en CO2 reduceren. Dat doen houtkapbedrijven en biomassacentrales niet, dus mogen ze niet langer subsidies krijgen. Dat lijkt me vanuit het kabinet-Jetten wel een proefproces waard, in samenwerking met toonaangevende wetenschappers en maatschappelijke organisaties zoals Comité Schone Lucht. Daarmee kan ons land de bijl aan de wortel zetten van het cynische oerconservatieve biomassabeleid van de EU, en de toon zetten voor progressief energiebeleid dat veel minder schade toebrengt aan natuur en klimaat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland verbrandt veel meer bos dan verloren gaat door de bosbranden in Frankrijk verscheen eerst op Wynia's Week.

In de praktijk ruimen bomen juist steeds vaker het veld voor ‘veiligheid’ en andere maakbaarheidsidealen, het klimaat incluis. Naast de kap voor ‘biomassa’, blijkt ook het ‘klimaatbestendig’ maken van bossen een bedreiging voor bomen. Volgens sommige ecologen is de Bossenstrategie – budget: 1,5 miljard euro – een ramp voor bestaande bomen en bos. Een liefdevolle relatie tussen bomen en klimaatdoelen bestaat vooralsnog alleen op papier.

‘Te dicht op de weg’

Denkend aan Holland zou dichter Hendrik Marsman vandaag breede rivieren traag door oneindig laagland zien gaan waar ‘rijen ondenkbaar ijle populieren’ het dagelijks afleggen tegen de kettingzaag. Zoals de vijfhonderd populieren langs het Noord-Hollands kanaal die de komende tien jaar worden gekapt omdat ze ‘te dicht op de weg’ staan.

Of de tweehonderd populieren die onlangs werden gekapt in het Rotterdamse Europoortgebied. Of de vele andere bomen die al snel als ‘ziek’ of ‘gevaarlijk’ worden gezien en daarom in rap tempo plaatsmaken voor hooguit wat jonge boompjes.

Meer kappen dan planten

Vooral ‘veiligheid’ maakt tegenwoordig meer slachtoffers onder bomen dan voorheen. Hoeveel houtig groen er om die reden landelijk sneuvelt is onbekend, maar vaststaat dat er meer bomen verdwijnen dan er worden geplant. Tussen 2016 en 2019 werden er zo door 140 gemeenten 150.000 bomen gekapt, terwijl er 140.000 werden terug geplant.

Naast veiligheid, blijkt ‘ongemak’ een reden voor ‘kulkap’ zoals Bomenclub Nederland het met ‘kapsmoezen’ omleggen van bomen noemt. Sommigen ervaren ‘last’ van een boom als die pluisjes, vallende eikels of kleverige sappen blijkt voor te brengen. In Rotterdam-Kralingen verwijderde een huiseigenaar zo een 180 jaar oude beuk uit zijn tuin, tot grote commotie van omwonenden en lokale politici die een motie indienden om de in 2012 versoepelde gemeentelijke kapregeling te herzien.

Gemeenten en groenbeheerders doen ook aan kulkap; voor ‘herinrichting’, ‘nieuwe natuur’ of ‘omvorming’. Nog vaker sneuvelen er bomen voor ‘het klimaat’. Zo’n 77 procent van de biomassa voor opwekking van ‘groene’ stroom komt uit eigen land; van bomen of ‘restromen’ van ‘bos-, natuur- en infrastructurele projecten of stedelijk groen. De rest is afkomstig uit buurlanden of de Baltische staten.

De met miljarden euro’s gesubsidieerde biomassa-industrie geldt op papier als groen. In Europees verband wordt uitstoot van energieopwekking met biomassa niet meegenomen bij de CO2-berekeningen. Een bizarre bureaucratische constructie, want de uitstoot is hoger dan bij kolen- en gascentrales.

Het verlies aan koolstofopslag door de kap van levende bomen doet daar nog een schep bovenop. Daarom en vanwege de maatschappelijke weerstand tegen ‘bomen verbranden voor het klimaat’ besloot het kabinet onlangs een aantal subsidies voor sommige toepassingen met biomassa stop te zetten.

Veilig zijn de bomen nog allerminst

In het bos zijn bomen desondanks nog niet veilig voor groene vergezichten. Ontbossing gaat in Nederland de laatste tien jaar sneller dan in het Amazonegebied. Alleen al om ‘open landschappen’ te creëren in Natura2000-gebied is 120 vierkante kilometer bos verdwenen.

Om dat goed te maken komt er volgens de nota ‘Bos van de toekomst’ in 2030 tien procent meer bos. Naast meer bos, moet het bos ‘beter’ worden, om ‘uitdagingen als klimaatverandering en verlies van biodiversiteit het hoofd te bieden.’

Onduidelijk is waar in Nederland ‘twee keer de omvang van Apeldoorn’ aan extra bos komt of wanneer er meer bomen in woonwijken komen, zoals de nota ook wil. In de Bossenstrategie wordt zwaar ingezet op meer bomen in de bewoonde omgeving, maar het tegenovergestelde gebeurt in de praktijk.

Maatregelen om die trend te keren zijn er niet; zoals vaker is het papier geduldig. Bovendien blijkt voor het ‘beter maken’ van bos bomenkap nodig; ‘ter versterking van de biodiversiteit en om open landschappen- zoals heide- in stand te houden en te creëren’.

De door de Unie van Bosgroepen opgestelde gezamenlijke strategie van kabinet en provincies is niet onomstreden. Volgens critici, onder wie bosecoloog Eef Arnolds, brengen de ‘van bovenaf opgelegde bureaucratische’ plannen eerder schade toe aan de natuur. De bosteeltkundige bosfilosofie achter de strategie waarin menselijk ingrijpen centraal staat, leidt volgens de critici tot een kunstmatig bos dat alleen nog de mens dient voor bijvoorbeeld houtoogst.

Ook het klimaat is niet gebaat bij de plannen; voor klimaatverandering kwetsbare bomen vervangen door weerbare soorten leidt volgens tegenstanders tot een homogener bos, terwijl heterogeniteit belangrijk is voor ‘klimaatrobuustheid’. Via vlaktekap oude bomen inwisselen voor jonge exemplaren is bovendien juist slecht voor CO2-behoud en biodiversiteit die voor een groot deel samenhangt met dood hout.

In een alternatieve bossenstrategie ‘Een toekomst voor bomen en bos’ stelt Arnolds met andere deskundigen dat ‘het bos weerbaar maken’ of ‘revitaliseren’ uitsluitend een theoretische bezigheid is. Bomen en bos zijn vooral gebaat bij minder menselijk ingrijpen, zegt hij met andere bosecologen die pleiten voor ‘natuurvolgend bosbeheer’.

Naar wat het klimaat precies gaat doen en hoe het bos zich daarop aanpast is het vooralsnog gissen. Denken dat mensen het bos beter kunnen redden dan de natuur zelf, getuigt vooral van arrogantie, vinden ze.

‘Klimaatslimme’ bomen zijn slecht voor inheemse natuur

De Bossenstrategie moet nog door het parlement worden goedgekeurd. Lokaal wordt al wel gewerkt volgens de richtlijnen. Zoals in het Brabantse Son en Breugel waar volgens de gemeente fors ingrijpen nodig is om bodemverzuring tegen te gaan. Om de natuur ‘toekomstbestendig’ te maken wordt in de Sonse bossen 15.000 kuub hout gekapt voor ruimte voor gezonde of nieuwe vitale bomen. De eerste fase van de grootschalige bomenkap die volgens de duurzaamheidswethouder ‘schrikken zal zijn, maar écht beter is voor het bos’ leidde tot grote commotie onder inwoners en lokale politici die langer alarm slaan over de gemeentelijke kapdrift en het gebrek aan burgerparticipatie. Uit een alternatief plan dat op initiatief van kritische bewoners werd opgesteld door voormalig houtvester van Kroondomein Het Loo Jaap Kuper, blijkt inmiddels dat de kostbare ‘kaalkap’ meer kwaad dan goed doet.

Ook elders wordt volop geëxperimenteerd met het ‘klimaatslim’ maken van de Nederlandse bossen. Daarbij gaat er niet zelden iets mis. Tegenover Nu.nl uitten diverse ecologen zo hun zorgen over het massaal aanplanten van ‘verkeerde’ boomsoorten. Het planten van bijvoorbeeld Zuid-Europese bomen om alvast klaar te zijn voor de ‘hetere en drogere zomers’, zou rampzalig zijn voor de inheemse ecologie die geen relaties heeft met die soorten.

Tijd en ruimte bieden aan natuurlijke processen in het bos is niet alleen aangenamer voor natuurliefhebbers, maar ook goedkoper dan de nationale Bossenstrategie waar 1,5 miljard euro voor is gereserveerd. De zero-base-aanpak waar aanhangers van natuurvolgend bosbeheer voor pleiten lijkt te botsen met belangen van bosbeheerders en andere oplossingszoekers.

De natuur zijn gang laten gaan staat ook op gespannen voet met de moderne maatregelenmanie waarin modellen het winnen van de werkelijkheid. Natuur in Nederland wordt meestal geassocieerd met maakbaarheid. Zolang bureaucratie het wint van bomen en bos, verandert dat ook niet.

Bomen staan voor tijd, zo wordt gezegd. De Bossenstrategie spreekt ook van bomen als ‘levende verbindingen tussen verleden en toekomst’. Wanneer oude bomen massaal plaatsmaken voor transitiedrift, is het nooit te laat om de tijd te stoppen.

Bina Ayar brengt in Wynia’s Week regelmatig verslag uit over schurende maatschappelijke en politieke kwesties. Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek? Doneren aan Wynia’s Week kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De ontbossing van Nederland gaat sneller dan die van het Amazonegebied verscheen eerst op Wynia's Week.