Moet de overheid ingrijpen?

Door de komst van internet en sociale media is de informatiestroom enorm toegenomen. Beleidsmakers menen steeds vaker dat de overheid een rol moet spelen bij het schiften van ‘juiste’ en ‘onjuiste’ informatie.

Volgens Collard loopt dit maar al te gemakkelijk uit op censuur. De centrale stelling van zijn boek is dat de overheid niet moet bepalen wat burgers wel en niet mogen zeggen, horen en lezen en dat de vrijheid van meningsuiting op geen enkele manier mag worden beperkt. De enige uitzondering hierop is het aanzetten tot geweld.

Is activisme extremisme?

Collard constateert in zijn boek dat een democratische staat die bereid is inbreuken op grondrechten toe te staan, totalitaire trekken kan krijgen. Hij analyseert in dit kader ook een recent jaarverslag (2022) van de AIVD, waarin regulier activisme (een grondrecht) en extremisme verwisseld lijken te worden. De overheid neigt ertoe mensen in de gaten te houden die eigenlijk met rust gelaten zouden moeten worden.

Collard pleit voor een verruiming van de Nederlandse wetgeving, waarin nu belediging en haatzaaien strafbaar zijn. Want wat een belediging is, is uitermate subjectief. Wat haat is, is eveneens lastig vast te stellen, laat staan waardoor die haat wordt veroorzaakt.

Een ‘lelijk’ gevolg hiervan zou zijn dat ook antisemitische uitlatingen legaal worden. ‘Maar het gaat in dit geval heel vaak om de geweldsdreiging die van dergelijke uitingen uitgaat en dat kun je wel gewoon aanpakken met het strafrecht,’ meent Collard.

Wordt Brussel niet te machtig?

Collard is kritisch over de pas van kracht geworden Digital Service Act (DSA). Deze EU-wet geeft grote techplatforms zoals Facebook en X zelf verantwoordelijkheid voor de juistheid van de op hun platforms gepubliceerde content. Collard ziet dit als een eerste stap in een proces waarbij de EU greep probeert te krijgen op wat we mogen zeggen, horen en lezen. ‘De overheid moet zich daar niet mee bemoeien. Wie weet is wat jij te zeggen hebt wel enorm leerzaam voor mij.’

Het boek ‘Het recht op misinformatie’ van Bart Collard is overal te koop en ook HIER te bestellen.

Het bericht Bart Collard: De EU gaat toch zeker niet vertellen wat wij mogen weten? verscheen eerst op Wynia's Week.

George Orwell waarschuwde voor het gevaar van ‘the gramophone mind’ – de eindeloze herhaling van heersende opvattingen. De Britse schrijver had in 1945 grote moeite een uitgever te vinden voor Animal Farm: deze satirische roman zou in oorlogstijd ‘aanstootgevend’ zijn voor Stalin, de leider van de Sovjet-Unie, en diens sympathisanten in het westen. In The Freedom of the Press merkte Orwell op: ‘Unpopular ideas can be silenced, and inconvenient facts kept dark, without the need for any official ban.

In onze tijd pleiten politici voor het inperken of reguleren van media-uitingen en debat – met als argument het ‘hogere belang’ van het beschermen van de democratie tegen misleidende of gevaarlijke opvattingen. Van hogerhand klinken argumenten als ‘in tijden van populisme heeft de pers een verantwoordelijkheid om …’, ‘door het gevaar van de pandemie kunnen we niet meer toestaan dat…’ of ‘de vijand verspreidt desinformatie …’.  

De kiezer als tegenstander

De Duitse Rijkskanselier Otto von Bismarck probeerde in de jaren tachtig van de 19^e eeuw de electorale opmars van de socialisten te bestrijden via een ‘Sozialistengesetz’ dat publicaties, verenigingen en bijeenkomsten verbood.

De IJzeren Kanselier had angstvisioenen die westerse regeringen van nu zouden herkennen. Huiver voor mobilisatie van de ontevreden massa via de stembus (‘de kiezer is op drift’ verzuchten veel media), achterdocht over inmenging door buitenlandse machten en subversieve bewegingen (‘statelijke actoren’ en ‘anti-overheidsextremisten’ in het veiligheidsjargon van nu) én noodkreten tot solidariteit van Europese machthebbers onderling tegenover opstandige burgers (zie hoe politici als Guy Verhofstadt en Frans Timmermans de Europese bestuurslaag liefst inzetten als stuwdam tegen wat zij zien als grillen van het electoraat).

Binnen Nederlandse regeringspartijen klinkt al het sentiment door dat media en debat (en zelfs invloed via de stembus) liefst het exclusieve domein dienen te zijn van ‘nette mensen’. Dat is precies het standpunt van 19^e eeuwse conservatieven en reactionairen. Wie in dat spoor denkt gaat vanzelf vinden dat kritiek op ‘nette’ politici neerkomt op ‘lèse-majesté’.

Minister Hugo de Jonge haalde wild uit (‘wat zou het helpen als dit soort kwaadaardigheid geen podium zou krijgen’) na een column van Marianne Zwagerman van 26 mei in De Telegraaf met de titel ‘de uittocht van de Kaag-elite is begonnen’. Ook Twitter-eigenaar Elon Musk wekt met provocerende uitspraken (‘My pronouns are: prosecute/Fauci’) regelmatig de toorn op van westerse regeringen.

De stem van de autoriteiten

De observatie van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat machthebbers in elk tijdperk een ‘waarheidsregime’ (régime de vérité) construeren is hoogst actueel.  Rond Corona, de oorlog in Oekraïne en zelfs rond een nationaal probleem als stikstofdepositie klinkt de stem van de autoriteiten én hun ‘producenten van de waarheid’ in instituties, wetenschap en media alsmaar dwingender. In zo’n klimaat is durf nodig om met een afwijkend standpunt – hoe beschaafd verwoord ook – te komen.

Instructief waren de reacties op een petitie met een oproep tot onderhandelen met Rusland over een wapenstilstand, mede ondertekend door oud-PvdA minister Hedy d’Ancona, voormalige president van De Nederlandse Bank Nout Wellink, Volkskrant-columnist Bert Wagendorp en wetenschappers en (oud-) journalisten uit klassiek linkse hoek.

Aantijgingen waren hun deel, waaronder ‘objectief dienstbaar aan Poetin’ (dixit NRC-columnist en voormalig PSP-bestuurslid Hubert Smeets ) en ‘vileine Pro-Poetin propaganda’ (volgens de hoofdredacteur van het uiterst linkse Socialisme.nu.

Nut van tegenspraak

Medeondertekenaar en oud-diplomaat Nikolaos van Dam trok in een interview met NRC een parallel met de situatie in 2012 in Syrië, toen het westen niet wilde onderhandelen met de dictator Assad: ‘Vervolgens kregen we vijfhonderdduizend doden en werd er alsnog onderhandeld. Assad zit er nog steeds.’

Men kan lachen om de naïviteit van pacifisten tegenover een dictator op oorlogspad als Poetin, of blij zijn dat onze tijd geen equivalent kent van de drammerige linkse vredesbeweging van de jaren tachtig van de 20^ste eeuw. Maar stel dat Washington zou willen proberen de Nederlandse regering te overreden om na F16’s ook Nederlandse militairen naar Oekraïne te sturen: welke stem met enige maatschappelijke autoriteit zou dan tegengas durven te geven?

Verdedigen

Op 26 mei 2023 stelde debatcentrum De Balie midden in Amsterdam een uitgebrande Russische tank tentoon. In de woorden van de speechende burgemeester Femke Halsema: ‘De tank herinnert ons eraan dat we democratie elke dag moeten verdedigen’. Directeur Yoeri Albrecht kreeg van een medewerker van het extreemlinkse online platform Left Laser steeds opnieuw de vraag ‘heeft u financiering vanuit de NAVO? Albrecht trok uiteindelijk uit frustratie de microfoon uit handen van de vragensteller en bleef herhalen dat de vragensteller ‘een dictator verdedigde’ en daarom geen recht van spreken had.

Als vanzelfsprekend gaan we er van uit dat onze eigen democratische waarden en vrijheden ongeschonden uit de strijd gaan komen. Zou een onthullend en kritisch boek over de Oekraïense president Zelenski, of over financiële belangen in Washington achter het conflict, in 2023 een uitgever vinden – of zou het te aanstootgevend zijn?

Ballingen en dissidenten

Hannah Arend, zelf in 1933 gevlucht uit Nazi-Duitsland, besprak in The Origins of Totalitarianism de paradox van grenzen: ze houden soms vluchtelingen tegen, maar geven tegelijk politieke ballingen en intellectuele dwarsliggers de kans in buurlanden een veilige haven te zoeken. In het ‘geglobaliseerde westen’ – dat zich mentaal én geografisch over de wereld uitstrekt van Hawaï tot Kiev tot Nieuw-Zeeland – kunnen in eigen land controversiële stemmen steeds minder rekenen op clementie van andere regeringen. Zo ontstaan ‘eeuwige dissidenten’, die verstoken blijven van uitgevers, platforms, lezingen of gastdocentschappen.

In London ondervroeg de Britse antiterreurpolitie op 18 april 2023 een medewerker van de linkse Franse uitgever Éditions la Fabrique over de ‘anti-regeringsopvattingen’ van zijn auteurs. De Amerikaanse veteraan-onderzoeksjournalist Seymour Hersh moest noodgedwongen overgaan tot zelfpublicatie op Substack van zijn artikel van 8 februari 2023 dat stelde dat de Amerikaanse regering verantwoordelijk was voor het opblazen van de Nordstream-pijpleidingen. Westerse autoriteiten gaven geen inhoudelijke weerlegging maar schilderden Hersh af als een geestelijk verwarde oude man.

Zwarte schapen

Nadat klokkenluider Edward Snowden en hacker-journalist Julian Assange (oprichter van onderzoekplatform Wikileaks) pijnlijke onthullingen deden over afluisterpraktijken van het Amerikaanse militaire- en veiligheidsapparaat konden ze hooguit proberen te vluchten naar Ecuador.

Oud CIA-directeur Mike Pompeo noemde Wikileaks ‘een vijandige inlichtingendienst’. Assange wacht in een Britse anti-terreur gevangenis een jarenlang voortslepende uitleveringsprocedure af, onder goedkeurend oog van Europese regeringen en zonder veel protest van westerse media die hem tot 2016 nog regelmatig als bron opvoerden.

Onderzoekscollectief Bellingcat, waar Yoeri Albrecht een bestuursfunctie bekleedt, geniet juist een gerieflijke positie binnen het ecosysteem van inlichtingendiensten en het defensieapparaat – waarmee het qua timing en inhoud van zijn berichtgeving vaak synchroon loopt. 

Eurocommissaris Thierry Breton dreigde onlangs Twitter te weren van het territorium van de Europese Unie indien eigenaar Elon Musk zich niet houdt aan het desinformatiebeleid van de EU, waar andere social media bedrijven als Meta en Google zich ‘vrijwillig’ aan conformeren. Michel Foucault zei vlak voor zijn dood nog dat niets gevaarlijker is dan een politiek systeem dat de waarheid voorschrijft.  

Coen de Jong is auteur van de boeken Dwingeland (2021) en Wokeland (2022). Deze boeken zijn overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week.

De onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en andere donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Censuur en zelfcensuur worden steeds normaler verscheen eerst op Wynia's Week.

 ‘De mensheid heeft de keuze tussen vrijheid en geluk, en voor het overgrote merendeel van de mensheid is geluk beter.’ Is dit citaat uit George Orwells legendarische roman 1984 het antwoord op de vraag waarom socialistische en collectivistische ideeën tegenwoordig, vooral onder jonge mensen, zo verrassend populair zijn – of zeg maar gerust overweldigend populair?

En legt Orwell ons hier uit waarom vrije wereldbeelden in het politieke discours in toenemende mate in het defensief worden gedreven? We kunnen het daar op houden en over gaan tot de orde van de dag, maar dat zou fataal zijn. Want we staan nu, aldus de Duitse wetenschapsfilosoof Michael Esfeld, ‘op een tweesprong tussen een open samenleving en totalitarisme.’

Aan de horizon van de politieke ontwikkelingen lijkt een nieuwe bedreiging voor een vrije en open samenleving op te duiken – nog vaag, maar toch steeds duidelijker: het zwaard van Damocles van een sociaal kredietsysteem hangt ons boven het hoofd. In Duitsland staan de eerste proefprojecten al op het programma, in studies in opdracht van allerlei ministeries praat men graag over een ‘bonussysteem’ naar Chinees model. Zulke projecten worden bij een vrij fors deel van de volwassen bevolking steeds populairder.

Toenemende steun voor overheidstoezicht

Het ‘ERGO Risk Report 2019’, een onderzoek naar de risicocompetentie en persoonlijke verantwoordelijkheid van de Duitsers, uitgevoerd in samenwerking met het Harding Center for Risk Competence van het Max Planck Instituut voor Menselijke Ontwikkeling in Berlijn, kwam tot de conclusie dat één op de vijf respondenten pleitte voor een sociaal puntensysteem in Chinese stijl.

Twaalf procent heeft geen mening over zo’n totalitair project. En bijna een derde (32 %) van de stemgerechtigde Duitse bevolking ziet wel iets in een sociaal kredietsysteem of wijst het in ieder geval niet af. Opvallend is ook dat vooral jongvolwassenen zo’n beloningssysteem positief waarderen: bijna een kwart (23%) van de ondervraagde 18- tot 31-jarigen stond er positief tegenover.

In hun tussenrapport over het onderwerp Digitalisering nemen de auteurs in hun eindconclusie geen blad voor de mond: ‘Maar het is nog verbazingwekkender dat ten minste een op de vijf Duitsers zich zowel staatstoezicht kan voorstellen als belonings- en strafsystemen: een aanzienlijk deel van de Duitsers vindt totaal staatstoezicht gebaseerd op het Chinese model en volledig verlies van privacy in het digitale tijdperk best iets strevenswaardigs.’

Corona pandemie als katalysator

Tijdens een van zijn talkshows in oktober 2020 kwam tv-presentator Markus Lanz met een cruciale opmerking. Tegen de premier van Baden-Württemberg, Winfried Kretschmann (Groenen) zei hij: ‘Misschien dat we over vijftig jaar terugkijken op deze pandemie en dat we het dan niet hebben over wat er nu eigenlijk aan de hand was met dat virus, maar dat we ons herinneren dat dit het begin van het staatstoezicht was.’

Hij had gelijk. Dat is niet alleen een hypothetisch, maar ook een reëel gevaar. In 2019 wees een meerderheid een sociaal toezichtsysteem nog af, dat is waar, maar daarmee is het sein niet veilig. Bovendien is dat onderzoek inmiddels drie jaar oud en dus achterhaald.

In de vervolgstudie, het ‘ERGO Risicorapport 2020 EXTRA’, was de vraag uit 2019 over de houding ten opzichte van een sociaal kredietsysteem helaas geschrapt. Daarmee werd een mooie kans gemist om in een tijdreeksanalyse de invloed van de coronapandemie en de toen genomen maatregelen op dit specifieke standpunt te meten.

Het algemene beeld is dat de Duitsers zich in de loop van de pandemie meer hebben opengesteld voor ‘digitale innovaties’. Mark Klein, dataspecialist van ERGO, merkte in een persbericht bondig op dat ‘de coronapandemie (…) een sterke aanjager van digitalisering is’ en dat dit ‘tot blijvende veranderingen zal leiden’.

Dat is wel een heel oppervlakkige en triviale, zelfs sussende opmerking, als je kijkt naar de ontwikkelingen van de afgelopen tweeënhalf jaar, als je kijkt naar de implementatie van maatregelen die in wezen al geheel in lijn waren met de logica van een sociaal kredietsysteem: Covid-certificaten, digitale vaccinatiekaarten, immuniteitsbewijzen, QR-codes, corona-apps, 2G- & 3G-maatregelen en wat dies meer zij, allemaal in tegenspraak met ‘de rechtsstaat en de open samenleving: zonder enig bewijs worden mensen ervan verdacht anderen schade toe te brengen. Ze kunnen zich van die blaam alleen zuiveren door te pas en te onpas een certificaat te tonen,’ aldus de al eerder genoemde Michael Esfeld in de discussie over de invoering van een Covid-certificaat in Zwitserland. Hij sloeg de spijker op zijn kop.

In de loop van de pandemie werden in de gezondheidssector immers al sociale belonings- en sanctiestrategieën ingezet: gevaccineerde mensen werden beloond met nieuwe oude vrijheden, mochten terug naar bioscopen, theaters, winkels, bars, voetbalstadions, enzovoort, terwijl degenen die om welke reden dan ook besloten hadden zich niet te laten vaccineren, systematisch werden uitgesloten van het sociale leven. Er was en kan toch bij zulke ontwikkelingen geen sprake zijn van een meerderheid die daarmee instemt.

De staat bepaalt wat goed en wat fout is

Het is een eenvoudig principe: vrij menselijk handelen dat niet door de staat wordt gereguleerd, wordt als iets fundamenteel gevaarlijks of op zijn minst verdachts beschouwd, en de staat en zijn favoriete experts definiëren vervolgens in hun alwetende overmoed ‘goed’ en ‘verstandig’ gedrag op allerlei terreinen.

Aan zaken als volksgezondheid wordt een absoluut belang gehecht. Met regelgeving, wetten en dan indirect via digitale toepassingen, dus met behulp van apps, zorgt de overheid ervoor dat gewenst gedrag wordt beloond, terwijl ongewenst gedrag wordt gesanctioneerd: Op deze manier probeert de overheid de bevolking in de gewenste richting te sturen of te ‘nudgen’.

Pilotproject in Beieren

De mogelijkheden om dergelijke sociale belonings- en sanctiemechanismen toe te passen beperken zich bepaald niet tot de gezondheidssector. Vrijwel alle terreinen van het leven, maar vooral klimaat- en milieubescherming, zijn potentieel voor de hand liggende toepassingsgebieden.

In haar maatregelenpakket voor het Beierse klimaatbeschermingsoffensief van november 2019 heeft de Beierse deelstaatregering de introductie aangekondigd van een Beierse duurzaamheids-token, een zogenaamd ‘eco-token’. Dat lezen we op pagina 92 van de lange versie van het 10-puntsplan. Het specifieke doel is de ‘bevordering van duurzaam gedrag in het dagelijks leven door milieubewuste actie te belonen.’

Concreet zou er een ‘documentatiesysteem inclusief beoordelingskader’ moeten worden ontwikkeld, waarin ‘gebruikers op basis van hun milieubewuste gedrag pluspunten kunnen sparen in de vorm van duurzaamheidstokens’. Die kunnen ze dan inwisselen bij partners in de economie. Als voorbeeld worden theaters, zwembaden en biologische markten genoemd.

Dit proefproject, geleid door het Beierse Staatsministerie voor Digitale Zaken (StMD), zou oorspronkelijk vanaf 2021 gaan draaien. Uit een reactie van de StMD van 26 augustus 2021 op een schriftelijk verzoek van het Beierse staatsparlementslid Annette Karl (SPD) blijkt echter dat het ‘ecotoken’ ‘nog niet gebruikt wordt’ en ‘voornamelijk vanwege de pandemie-situatie is opgeschort’.

Het duurzaamheidstoken is niet alleen vreemd door zijn revolutionaire inhoud en doelstellingen, vreemd is vooral dat Beieren, sinds november 2018 bestuurd door de christelijke CSU en niet-partijgebonden politici – geen Groenen in de deelstaatregering dus – de eerste federale deelstaat is die deze stap naar een klimaatkredietsysteem zet.

Apologeten van de overheid die sussend tegenwerpen dat het ‘ecotoken’ (tot nu toe) in zijn huidige vorm ‘slechts’ een regeling is waarmee de staat gewenst gedrag kan belonen, die hebben nog wel gelijk: mensen die er niet aan willen meedoen of die milieubelastende gedrag vertonen, mogen in dit systeem immers geen straf opgelegd krijgen. Het gaat voorlopig alleen om pluspunten sparen; punten aftrekken en eventueel daaraan gekoppelde sancties voor de spaarders, dat wordt nog niet overwogen.

Die apologeten zien echter niet dat waar de eerste stap is gezet, waar de staat het zich al aanmatigt om het dagelijkse gedrag van mondige burgers, buiten de rechtspraak om, maar in het kader van politieke wenselijkheid, te evalueren en uiteindelijk te belonen, die staat zich steeds totalitairder opstelt, en in naam van een hogere ideologie op alle sociale terreinen een vinger in de pap probeert te krijgen.

En ze zien niet hoe groot het risico is dat dit iets blijvends is, dat de mensen eraan wennen, dat het normaal wordt, en dat er dan geleidelijk een uitbreiding komt naar andere sociale terreinen; dat er verdere ontwikkelingen komen, aanvullingen op het systeem, in de vorm van sanctiemechanismen. Want vrijheid – in de woorden van wijlen FDP-politicus Guido Westerwelle – sterft niet van de ene op de andere dag, ze sterft altijd centimeter voor centimeter.

Het ‘bonussysteem’-scenario

In augustus 2020 verscheen in Duitsland een onderzoek met de schijnbaar onopvallende titel ‘Toekomstige waarden van mensen in ons land’. De studie, die ongeveer 300.000 euro had gekost, was uitgevoerd in opdracht van het federale ministerie van Onderwijs en Onderzoek (BMBF). In het rapport worden onder meer zes verschillende toekomstscenario’s gepresenteerd als een ‘mijlpaal van toekomstgerichte analyse’. Rekening houdend met sociale waarden schetsen ze een ‘bewust breed spectrum van mogelijke toekomsten’ en ook de ‘mogelijkheidsruimte (…) en wat vanuit het perspectief van vandaag minder waarschijnlijk lijkt’.

Op basis van geselecteerde sleutelfactoren werden mogelijke ontwikkelingspaden tot 2030 geanalyseerd en uiteindelijk consistente, plausibele, gevarieerde, relevante en toekomstbestendige ruwe scenario’s ontwikkeld, waarvan de uiteindelijk gepresenteerde scenario’s met een bijbehorend waardenlandschap zijn afgeleid.

Een van de zes ontwikkelde hypothetische scenario’s verdient onze aandacht: Vanaf pagina 122 wordt besproken hoe de sociale realiteit in Duitsland in 2030 eruit zou kunnen zien met een zogenaamd ‘bonussysteem’.

De opmerkingen op de eerste pagina hebben al iets macabers: de vraag is bijvoorbeeld of het ‘succesvolle’ [sic!] sociale kredietsysteem niet ook buiten China openlijk moet worden overwogen, of zo’n digitaal bonuspuntensysteem misschien ‘met een vrije democratische orde verenigbaar zou kunnen zijn’ en of mensen de beslissingen over hun leven in de toekomst nog wel autonoom moeten nemen, zelfbeschikking dus, of dat dit beter met behulp van ‘algoritmische aanbevelingen [en]’ kan gebeuren.

Concreet gaat het scenario van het digitale puntensysteem over het verzamelen van punten voor door de staat gewenst gedrag en het toekennen van negatieve punten voor ongewenst gedrag. De relevante terreinen in de samenleving waarop het systeem wordt toegepast zijn vrijwilligerswerk, naastenzorg, orgaandonatie, oudedagsvoorziening, verkeersgedrag en de persoonlijke CO2-voetafdruk. De verzamelde pluspunten als beloning voor volgzaam gedrag kunnen vervolgens worden ingewisseld voor bijvoorbeeld kortere wachttijden voor bepaalde cursussen.

De auteurs beschouwen onder meer de stelling van de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev als een signaal dat het bonuspuntscenario mogelijk in aantocht is. Krastev denkt dat de pandemie de geesten heeft rijp gemaakt voor op big data steunend totalitarisme, naar Chinees voorbeeld, ‘omdat we hier gezien hebben hoe efficiënt en vaardig de Chinese overheid de bewegingen en gedragspatronen van de eigen bevolking controleert’ (sic!).

Hoe zit het met dat ‘bonussysteem’?

Hierbij dient opgemerkt te worden dat de afzonderlijke scenario’s die in het onderzoek worden gepresenteerd geenszins concrete instructies of plannen voor de overheid zijn, maar slechts toekomstscenario’s die de betrokken experts denkbaar achten. Het antwoord van de federale regering op een vraag uit het parlement hierover luidt:

‘De BMBF prioriteert en evalueert de individuele scenario’s niet. Integendeel, de BMBF gebruikt ze in de eerste voorbereiding op toekomstige uitdagingen en als een stimulans voor bijdragen aan het maatschappelijk discours.’

En verder: ’De federale overheid is niet van plan om een bonussysteem in te voeren, ook niet in het onderwijs. Het gaat in de beschrijving van het bonussysteem niet om een wenselijk scenario, noch is het ‘een suggestie van de auteurs’, maar, zoals hierboven toegelicht, het is onderdeel van het resultaat van een uitgebreide scenario-analyse.’

Het feit dat de Duitse bondsregering de invoering van een totalitair sociaalkredietsysteem ontkent en verwerpt, is in eerste instantie bemoedigend, maar kan op basis van de ervaring van de afgelopen twee en een half jaar moeilijk duurzaam vertrouwen wekken: aan de lopende band werden eerder uitgegeven verklaringen herzien, eerder aangekondigde doelen gewoon genegeerd zodra ze bereikt waren of domweg ingewisseld voor doelen die verder weg lagen in de tijd; belofte na belofte werd niet nagekomen of zomaar gebroken.

Laten we vooral die onbeschaamde politieke ommezwaai niet vergeten, in een paar maanden tijd collectief doorgevoerd, waarbij verplichte vaccinatie eerst als een ‘samenzweringstheorie’ werd voorgesteld om vervolgens de hoogste prioriteit van de minister van Volksgezondheid te worden en daarna bittere realiteit, althans in het gezondheidssysteem.

Maar het negatieve hoogtepunt in het totale falen van de overheidscommunicatie was ongetwijfeld een verklaring van het Duitse federale ministerie van Volksgezondheid. In een tweet van 14 maart 2020, die vandaag nog steeds online staat, lezen we, twee dagen voordat tot een algemene lockdown werd besloten:

‘!Pas op voor nepnieuws! Er wordt beweerd dat het federale ministerie van Volksgezondheid / de federale regering binnenkort grootscheepse verdere inperkingen van het openbare leven zal aankondigen. Dat is NIET waar! Help alstublieft de verspreiding ervan te stoppen.’

Wat kun je hiervan leren? Overheden vertellen soms niet de waarheid. Blind vertrouwen is – overigens op geen enkel moment – een goed idee. Mooi klinkende aankondigingen en vriendelijke persberichten zijn niet van belang – relevant zijn alleen waarneembare ontwikkelingen en tendensen.

En uiteindelijk heeft Michael Esfeld gelijk: we bevinden we ons op een tweesprong tussen een open samenleving en nieuwe vormen van totalitarisme. Dat de vijanden van de open samenleving daar nog niet voor uitkomen, doet daar nauwelijks aan af.

Marius Marx schrijft voor het jeugdblad Apollo News. Dit artikel verscheen eerder – in het Duits – in Tichys Einblick waar Marius Marx redacteur is. De vertaling van dit artikel is van Willy Hemelrijk.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Coen de Jong schreef het boek Dwingeland, Orwell in de polder – over de toenemende staatsdwang en afnemende vrijheid in het Nederland van nu. Aanbevolen! U kunt Dwingeland overal kopen, zoals HIER.

Het bericht Hoe Chinese denkdwang ook in Duitsland populair wordt: voor het klimaat! verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar er komen deze zomer ook nog snelheidsbegrenzers in de auto en er zijn proeven met betalen via locatiegegevens in de trein. En de Europese Unie werkt aan een Europees digitaal identiteitsbewijs. Niet alleen voor ‘veiligheid’, maar ook voor ‘gezondheid’ en ‘gemak’ geven we de zeggenschap over ons eigen leven uit handen.

De controlesamenleving kent weliswaar steeds meer critici. Maar voorlopig wijst niets erop dat er naar ze geluisterd wordt. 

‘Polarisatiepas’

Een van de meest omstreden maatregelen in de coronacrisis was het coronatoegangsbewijs. De ‘polarisatiepas’ bleek niet alleen onzinnig tegen corona maar maakte volgens critici ook de weg vrij voor een surveillancestaat. Een petitie van onder meer Mona Keijzer om het coronapaspoort in al zijn vormen bij het grofvuil te zetten, leverde dan ook bijna een miljoen handtekeningen op.

Dat alles weerhoudt gezondheidsminister Ernst Kuipers er niet van om de pas in de gereedschapskist te houden. Ook is hij niet van plan om een EU-voorstel om het coronacertificaat nog een jaar te hanteren voor reizen binnen Europa tegen te houden. Verder trekt hij dit jaar nog eens 29,4 miljoen euro extra uit voor communicatie, ‘doorontwikkeling’ en beheer van digitale oplossingen ‘in het kader van corona, zoals de coronacheckapp’.

Op internationaal niveau wordt eveneens verder getimmerd aan digitale ‘gezondheidscontrole’. Zo werkt de WHO samen met Deutsche Telekom aan een internationaal vaccinatiepaspoort. De wereldwijde pas waarover de WHO binnenkort meer nieuws naar buiten zal brengen, is geïnspireerd door de werkwijze van de Europese coronapas of de Digital Covid Certificate (DCC).

Digitale identificatie blijft wat de EU betreft niet beperkt tot corona. Al sinds 2014 droomt de Europese Commissie van een EU-brede digitale identiteitspas. Met die pas (ook wallet genoemd) kunnen burgers zich in alle EU-landen digitaal identificeren voor toegang tot publieke en private voorzieningen, zoals een bankrekening openen, inchecken in een hotel of inloggen op sociale media.

De coronapas is niet echt weg

Hoewel corona vooral de nadelen van een digitale samenleving voelbaar maakte, heeft covid volgens de EU aangetoond dat een digitale EU-pas ‘urgent’ is. De gemiddelde burger heeft weliswaar nauwelijks notie van de plannen, maar volgens de EU is 63% toch voorstander van een ‘unieke en veilige digitale identiteitskaart voor alle onlinediensten.’

Ook in eigen land zien sommige politieke partijen geen bezwaren in het uitbreiden van de coronapas. Alle coalitiepartijen stemden evenals de PvdA, Volt en GroenLinks tegen een motie van Tunahan Kuzu van Denk om corona-apps nooit te gebruiken voor andere doeleinden dan bedoeld.

In het coalitieakkoord staat verder dat Nederland het voortouw neemt bij het versterken van Europese samenwerking in digitalisering, voor ‘mensgerichte’ inzet van onder meer kunstmatige intelligentie, cybersecurity en digitale identiteit.

Veiligheidsbegeerte

Buiten corona valt er dan ook genoeg te controleren. De coronapandemie is nog niet voorbij of de volgende crisis dient zich aan. Maar zelfs als de ‘Tweede Koude Oorlog’ als sneeuw voor de zon smelt is er genoeg om bang voor te zijn. Zo’n beetje alles wordt tegenwoordig als gevaarlijk gezien. Van een ongezonde levensstijl tot het klimaat en ‘complotdenkers’.

Vrijwel elk menselijk handelen is in de controlemaatschappij een potentieel risico dat het liefst met technische oplossingen of overheidsingrijpen moet worden weggepoetst, zegt ook filosoof Gerben Bakker in Dansen met de Hydra dat binnenkort uitkomt. Bakker onderzoekt daarin via Hannah Arendts filosofie alternatieven voor onze omgang met ‘veiligheidsbegeerte’. Het huidige controledenken is volgens hem gericht op korte termijn veiligheidswinst en leidt tot conformisme, het verlies van autonomie en menselijke waardigheid.

Gecontroleerd autorijden

De controlementaliteit beheerst zo vrijwel alle terreinen van het leven. Zelfs in de auto – ooit hét symbool voor persoonlijke vrijheid – ontkomen burgers niet aan de controlestaat. Zo zijn alle nieuwe auto’s vanaf 6 juli verplicht uitgerust met een ingrijpend waarschuwingssysteem voor te snel rijden. De Intelligent Speed Assistent (ISA) wordt gecombineerd met een black box die informatie over de rit opslaat en rijfouten van de bestuurder aan de politie kan geven.

De digitale assistent kan nu nog per rit worden uitgezet, maar de vrees bestaat dat dit bij een volgende update niet meer kan. De ‘snelheidsbegrenzer’ is bovendien slechts een van de dertig veiligheidssystemen die de EU dit jaar verplicht voor nieuwe auto’s. Andere verplichtingen zijn onder meer een aansluiting op een alcoholslot en een waarschuwingssysteem dat slaperigheid of smartphonegebruik opmerkt, via bijvoorbeeld software dat afwijkend rijgedrag in de gaten houdt.

Big Brother in de trein

Big Brother rijdt in het openbaar vervoer ook mee. Translink, het bedrijf achter de ov-chipkaart, is in februari een proef gestart voor betalen voor treinreizen via een app die precies bijhoudt waar je bent tijdens de treinrit. De app die reizigers ervoor moet behoeden dat ze bij een verkeerde paal in- of uitchecken maakt gebruik van de locatiebepaling (gps) van de telefoon.

Met die tot op een paar meter nauwkeurige gegevens kan volgens hoogleraar ICT & Recht Frederik Zuiderveen Borgesius zelfs worden vastgesteld hoelang iemand op de wc zit en welke fastfoodrestaurants er tijdens een reis worden bezocht.

Behalve voor ‘veiligheid’ worden voor ‘gemak’ privacy en andere grondrechten overboord gegooid. Om reizen ‘nog makkelijker’ te maken experimenteert Translink zo ook met inchecken via de bankpas en met wearables; ‘intieme technologie’ als smartwatches die dicht bij het lichaam worden gedragen en waarmee mensen ook kunnen betalen.

Naast ‘Makkelijk!’ zijn al die kostbare aanpassingen volgens het ov-bedrijf goed voor ‘keuzevrijheid ‘. De oude vertrouwde ov-chip blijft daarbij eveneens een keuze verzekert Translink dat naar eigen zeggen gelooft in ‘vrij bewegen’. Toch verandert de opvolger van de privacy-vriendelijke strippenkaart ook. Hoe precies weten ze nog niet, maar het bedrijf ‘gaat mee met onze tijd en daar hoort nieuwe techniek bij’.

Dwingeland

De controledrang beperkt zich niet tot het doen, ook het denken wordt verder gereguleerd. In Dwingeland, Orwell in de polder beschrijft historicus en politicoloog Coen de Jong al hoe de Gedachtepolitie-in-oprichting ongewenste meningen bijstuurt. Tijdens de coronacrisis sneuvelden vooral onwelgevallige wetenschappelijke inzichten in de strijd tegen ‘nepnieuws’ en ‘desinformatie’.

Techbedrijven zuiveren nog altijd miljoenen bijdragen van artsen en wetenschappers die niet stroken met overheidsagenda’s. Sinds het begin van de Oekraïneoorlog doet ook de staat mee aan censuur. Al in het prille begin van de oorlog kondigde de EU-voorzitter een verbod aan op Russische staatsmedia in heel Europa.

Oekraïne-oorlog als alibi

De Oekraïneoorlog wordt verder door Nederlandse inlichtingendiensten aangegrepen voor voorstellen tot nog ruimere controlebevoegdheden, zoals het op grote schaal aftappen van internetverkeer ‘voor digitale veiligheid’.

Zonder staatsbemoeienis functioneert de controlesamenleving inmiddels ook goed. Klikken bleek bijvoorbeeld voor veel burgers geen bezwaar bij het overtreden van coronamaatregelen. Sommige burgers zijn zelfs op eigen houtje een heksenjacht gestart op kritische artsen. De cancelcultuur drijft deels op brave burgers en bedrijven die graag elk ongemak willen uitwissen. Bij dat ongemak horen tegenwoordig ook Russische componisten of kunstwerken.

Veiligheidsillusie

De totalitaire technologische controlestaat kent wel steeds meer critici. Experts uiten in diverse media regelmatig kritiek op de illusie van totale veiligheid, het niet onverdeeld afwijzen van technieken als gezichtscontrole of de ‘technische stand van de samenleving’. Eenvormigheid leidt niet per se tot betere beslissingen. De steeds groter wordende afhankelijkheid van technologie en overheden luidt tevens het einde van vrijheid in, zo wordt gewaarschuwd.

Voorlopig dendert de controletrein desondanks door naar dystopia. Nu niets erop wijst dat iemand nog controle heeft over de controlemaatschappij, is het tijd om aan de noodrem te trekken.

Bina Ayar brengt in Wynia’s Week regelmatig verslag uit over schurende maatschappelijke en politieke kwesties. Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek? Doneren aan Wynia’s Week kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Iedere ‘crisis’ is aanleiding om de controletrein voort te laten denderen verscheen eerst op Wynia's Week.

Gesloten systeem…

Journalist Gerard van Westerloo tekende in 2003 in Niet spreken met de bestuurder op, hoe politicologen verzuchtten dat de Nederlandse politiek een gesloten systeem is. In ‘bestuurlijk Nederland’ zijn de insiders lief en aardig voor elkaar en wisselen ze probleemloos van functie, op basis van lidmaatschap van de kaderpartijen PvdA, CDA, VVD, D66 en GroenLinks. De vele ‘bestuurders’ – een poldereufemisme voor ongekozen beslisser of uitvoerder – zijn afgeschermd tegen kritiek.

De insiders houden de Tweede Kamer liefst zo lang mogelijk buiten beslissingen die belangengroepen onder elkaar voorkoken, zoals aan de Klimaattafels van Ed Nijpels. Vaak krijgt de Tweede Kamer pas op het laatste moment een onderhandelingsresultaat onder ogen. Niet toevallig is diezelfde Tweede Kamer het enige orgaan dat wèl rechtstreeks door de kiezer is verkozen.

…zonder rekenschap

De afgelopen twee decennia mogen leden van de Tweede Kamer minder meepraten, krijgen ze minder informatie maar ontvangen ze wel bakken met kritiek. Bijeffect hiervan is dat Kamerleden vooral met hun mediaexposure bezig zijn. Regerende partijen houden de gelederen gesloten en meten het ‘draagvlak’ voor hun beleid af aan peilingen en aan de echokamer van de talkshows.

Tijdens de voortslepende kabinetsformatie in 2021 heeft het demissionaire kabinet RutteDrie – afgetreden wegens het verkeerd informeren van de Tweede Kamer – het gemak ontdekt van niet hoeven te luisteren naar een parlement of een achterban. De ministersploeg is inmiddels een duiventil. Tegelijkertijd nemen Mark Rutte en Hugo de Jonge samen met een petit comité van ministers (en fractieleiders) wél vergaande besluiten rond de bestrijding van het coronavirus.

Coronabeleid institutionaliseert noodgrepen

Nederlandse burgers zijn na 1,5 jaar coronamaatregelen geconditioneerd – als waren we bewoners van een zorginstelling – om instructies en aanwijzingen op te volgen van verplegend en toeziend personeel. Barristas, obers en supermarktmedewerkers kregen de taak Nederlanders op basis van noodverordeningen of -wetten over mondkapjes en QR-codes wel of niet toe te laten tot een café of supermarkt.

Zo ontstaat tussen burgers en personeel – vaak scholieren, studenten en beveiligers die niet zoals politieagenten met wettig gezag zijn bekleed – een ongelijke machtsverhouding, die tot frictie kan leiden. Horecabezoek is ook niet meer anoniem, wat burgers van weer een stukje privésfeer ontdoet. Veel en vaak moeten gehoorzamen leidt tot gewenning.

Dwangmatigheden en onguur klimaat

De noodmaatregelen zijn allemaal tijdelijk, verzekeren de demissionaire politici ons. Stel dat corona in 2023 verdwenen is. Viert Nederland dan massaal feest? Of is er tegen die tijd een Klimaat Noodtoestand Management Team (KNMT) opgetuigd, onder voorzitterschap van Ed Nijpels?

Nijpels – de ongekozen voorzitter van het Klimaatberaad dat zonder inspraak van Nederlandse burgers opereert – herhaalde bij WNL op Zondag op 14 november dat het klimaat te belangrijk was om aan de democratie over te laten. Met democratie en inspraak hebben voorstanders van stevig klimaatbeleid als hoogleraar ‘transitiekunde en duurzaamheid’ Jan Rotmans en Urgenda-voorzitter Marjan Minnesma weinig. Vanuit de milieubeweging klinken al oproepen tot strafbaarstelling van ‘klimaatontkenning’.

Steeds is de rode draad: de gevestigde politieke partijen komen er samen uit, de burgers voegen zich en wie er op wijst dat het beleid onlogisch of ineffectief is krijgt de wind van voren. Over het gebruik van vervuilende biomassa verklaarde VVD-er Henk Kamp als minister van Economische Zaken tegenover BNN-VARA dat biomassa schoon was ‘omdat de Europese Commissie dat heeft vastgesteld’.

Democratie: nog voor iedereen?

Vicepremier en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge verweet ongevaccineerden op 16 oktober in Hart van Nederland dat ze potentieel ‘het bed bezet houden van iemand die wacht op een operatie’. De uitspraak van De Jonge heeft politieke lading.

De oppositiepartijen op de flanken zijn immers vaak gekant tegen het coronabeleid van de regering. Lager opgeleiden, immigranten en religieuzen (moslims en orthodoxe protestanten) stemmen relatief vaak op deze oppositiepartijen én zijn ook relatief vaker niet gevaccineerd. Standpunten over 2G en het coronatoegangsbewijs zijn onderdeel van diverse culturele kloven in Nederland.

Het NOS Journaal meldde op 17 november dat een meerderheid in België vóór een vaccinatieplicht zou zijn. Eerder bezworen Hugo de Jonge en vele Kamerleden nog dat vaccinatieplicht uitgesloten zou zijn. Dat standpunt kan makkelijk schuiven als andere EU-lidstaten wél een vaccinatieplicht invoeren.

Hoe verstandig vaccinatie vanuit medisch oogpunt ook is – en hoe irrationeel de redeneringen van mensen die zich niet laten vaccineren soms ook zijn – hoe denken regeringen ‘weigeraars’ te gaan dwingen zonder naar autoritaire maatregelen te grijpen? Onuitvoerbaar en onverstandig, zei viroloog Marc van Ranst, de Belgische Jaap van Dissel.

Geen rem op ondoordachte wetgeving

Er bestaan toch waarborgen tegen ondoordachte wetgeving? Gerard van Westerloo schreef al dat de leden van de Eerste Kamer uit partijpolitieke overwegingen zelden tegen wetsvoorstellen stemmen, ook als ze die wetsvoorstellen onverstandig vonden. De Raad van State, die de regering vooraf adviseert over wetgeving, kreeg op 17 november van de Autoriteit Persoonsgegevens nog een keiharde tik op de vingers vanwege de Toeslagenaffaire. De RvS beschermde burgers niet tegen bestuurlijke willekeur en liet na discriminatie te signaleren.

Vrijwel niemand luistert als het College voor de Rechten van de Mens op 16 november aangeeft dat de regering de noodzaak van 2G-beleid en de uitbreiding van het coronatoegangsbewijs onvoldoende heeft aangetoond. Of als in Trouw van 16 november Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur in Leiden, waarschuwt: ‘Wat zal de overheid bedenken bij een volgende crisis? Hoe meer instrumenten je de overheid in handen geeft, hoe meer zij er gebruik van zal maken’. Of als in Vlaamse krant De Standaard Joren Vermeersch aankaart dat coronatoegangsbewijzen met QR code een halve revolutie in de omgang tussen burger en staat betekenen, waarbij de staat enorm aan macht wint.

Opinieklimaat

Dat ongekozen uitvoerders niet van tegenspraak houden was op 12 november te zien bij Op1. Burgemeester Jos Wienen praatte met een gezicht vol minachting luidkeels door iedereen heen die kanttekeningen plaatste bij 2G beleid. 

Opiniemakers Sheila Sitalsing en Rosanne Hertzberger schreven in de – toch redelijk gezagsgetrouwe – Volkskrant en NRC kritische commentaren over 2G. NRC riep in een hoofdredactioneel commentaar – vol mitsen en maren – de regering zelfs op 2G niet lichtzinnig in te voeren. Rond de door het kabinet eind 2020 bepleite invoering van de Avondklok hoorden we zulke geluiden ook, maar effect sorteerde deze tegenspraak niet.

‘Erbij horen’ heeft in weldenkend Nederland een voorwaardelijke status, zo bleek uit reacties vanuit ‘weldenkende’ kringen op Rosanne Hertzberger: ‘idioot’, ‘citeren uit het werk van fascisten’. Afdwongen sensibilisering ligt op de loer. Voor elke Hertzberger zijn er bovendien minstens vijf Roland Pieriks, die via (ongekozen) organen als de Gezondheidsraad dekking geven aan het beknotten van vrijheden.

‘Het Virus moet nu verslagen worden’ riepen vele politici, opiniemakers en journalisten de afgelopen week. Het collectief in Dwingeland verdraagt in tijden van nood geen dwarse individuen, geen afwijkende meningen en geen tegenspraak. Orwell kijkt postuum met belangstelling toe en kan nu en dan een grijns niet onderdrukken.

Het boek DWINGELAND, Orwell in de polder van Coen de Jong verscheen in de zomer van 2021 en is onverminderd actueel. DWINGELAND is verkrijgbaar als paperback (20 euro, gratis verzending), als luisterboek (16,95) en als e-book (12,50). Meer informatie en bestellingen voor de paperback HIER en voor het e-book HIER. Veel leesplezier!

Het bericht In Dwingeland verdwijnt de tegenspraak verscheen eerst op Wynia's Week.