De Britse krant The Guardian springt altijd gretig in op spookverhalen over milieu of klimaat, die de Volkskrant vervolgens steevast overneemt met een eigen sausje erover, en aldus geschiedde ook toen. Gelukkig bood de wetenschap recentelijk ook tegenspel: dat onderzoek in Nature Medicine was niet serieus te nemen (‘a joke‘), zeiden andere experts, omdat de detectiemethoden niet deugen en heel veel vals-positieve resultaten opleveren. Bij wijze van gunstige uitzondering rapporteerde The Guardian dit keer wel over de weerlegging van een eigen spookverhaal, waarna ook de Volkskrant vorige week dus bakzeil haalde.

Veel minder microplastic in de lucht dan gedacht

Er is nog meer goed nieuws over microplastics: één van de manieren waarop we er te veel van binnen zouden krijgen, is door inademing, omdat het als fijnstof in de lucht zweeft. Afgelopen week stond een onderzoek in Nature dat met die zorg eigenlijk korte metten maakt: de tot nu toe gebruikte modellen voor emissie van microplastics naar de atmosfeer, blijken die emissie met een factor honderd tot wel tienduizend te overschatten. Er zit dus veel minder microplastic in de lucht dan tot nu toe gedacht, wat ook betekent dat het zich vanuit de bodem, meren of oceanen via de lucht veel minder snel verspreidt dan gedacht.

Het laat maar weer eens zien, dat sensationeel milieu-onderzoek van het eerste uur bijna altijd wordt gevolgd door degelijker onderzoek met veel minder alarmerende uitkomsten.

De manier waarop dit heuglijke nieuws werd gebracht in een persbericht was weer veelzeggend: de eerste zin luidde dat de emissie van microplastic uit bronnen op land ‘zeshonderd quadriljoen deeltjes per jaar’ was, ‘meer dan twintig keer zo veel als uit de oceaan’. Durft u dan nog zonder mondkapje naar buiten? Terwijl het echte nieuws, over die honderd- tot tienduizendvoudige overschatting in vorige publicaties, pas daarna aan bod komt. 

Glas is ook een ‘forever chemical‘, maar daar maakt niemand zich druk over  

De angst voor microplastics loopt parallel met die voor PFAS, een groep kunststoffen met fluor erin. De chemische binding tussen een fluor- en een koolstofatoom (een element dat in alle kunststoffen voorkomt) is uitzonderljk sterk, waardoor zulke stoffen zeer hitte-bestendig en stabiel zijn en in de natuur nauwelijks worden afgebroken. Vandaar hun bijnaam ‘forever chemicals‘. Nu zijn er ook ‘eeuwige’ chemische stoffen waar we ons helemaal niet druk over maken, zoals glas (wat vooral siliciumoxide is), dus dat zegt op zich nog niets.

PFAS-concentraties gedaald

PFAS komt voor in coatings van anti-aanbakpannen, in kleding, cosmetica en vele andere consumentenproducten. Door slijtage en via afval komt PFAS in het milieu terecht, en na decennia gebruik is het zowat overal terug te vinden, zelfs op de Noordpool. Dit overigens mede, omdat we tegenwoordig zulke extreem gevoelige detectiemethoden hebben.

Ook hier goed nieuws: recent onderzoek aan grienden (een soort dolfijnen) die deze eeuw in het Arctische gebied gevangen waren, laten zien dat de PFAS-concentraties in hun lichaam de afgelopen tien jaar met zestig procent gedaald zijn. Dat komt omdat de productie van PFAS vanaf het begin van deze eeuw al sterk beperkt is, door een vrijwillige afspraak tussen de desbetreffende landen.

Los van of u zich werkelijk zorgen wilt maken over de levers van grienden rond de Noordpool, heeft dit een wijdere betekenis. Internationale milieu-afspraken werken dus, zelfs bij ‘eeuwige’ chemische stoffen die stapelen in het lichaam. Dat stapelen is een beproefde angst-meme, die ook stikstofminister Christiane van der Wal inzette om haar landbouwsloopbeleid te rechtvaardigen. Ze zei namelijk over stikstof in de bodem: ‘Er komt alleen maar meer bij, er gaat niets vanaf.’ Zeker in het geval van ‘stikstof’ (dat wil zeggen: chemisch reactieve stikstofverbindingen zoals Nox en NH3) is dat complete onzin.

Maar ook ‘eeuwige’ chemicaliën verdwijnen op den duur uit lichamen en andere plaatsen waar ze eventueel kwaad kunnen als de aanvoer vermindert. Uiteindelijk raken zulke stoffen voor duizenden tot miljoenen jaren veilig opgesloten in de modder op de oceaanbodem of de ijskappen van Groenland en Antarctica.

Zwakke correlaties

Wat doet PFAS eigenlijk in het lichaam van mens of dier? Met PFAS kun je zeker je schoonmoeder niet vergiftigen. Er zijn statistische verbanden gevonden tussen meer dan een gemiddelde hoeveelheid PFAS in het lichaam en een iets hogere kans op een heel scala aan chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, leververvetting en schildklierproblemen. Probleem bij al die onderzoeken is, dat het om zwakke correlaties gaat, terwijl onbekend is hoe dit op cel-niveau werkt. Er zijn ook onderzoeken die juist geen correlatie tussen PFAS en al die kwalen vinden.

De situatie is vergelijkbaar met het gezondheidseffect van fijnstof (PM2.5 en PM10): dat zou ook een nadelige invloed hebben op met name hart- en vaatziekten en longkanker, maar de verbanden zijn statistisch vrij zwak, en die onderzoeken spreken elkaar op onderdelen ook tegen. Onderzoek A vindt dan bijvoorbeeld wel een verband tussen fijnstof en hartinfarcten, maar niet met astma, en onderzoek B wel een verband met astma en niet met hartinfarcten, en de conclusie van de meta-analyse is dan, dat fijnstof het risico op hartinfarcten én astma vergroot.

Niettemin, het is verdedigbaar om stevige normen voor fijnstof en PFAS op te stellen, want als zulke subtiele effecten uiteindelijk onomstotelijk vastgesteld worden, gaat het, over de hele bevolking gerekend, meteen om forse aantallen ziekte- en sterfgevallen. Dat laat onverlet dat de schadelijkheid van ons eigen gedrag, dat wil zeggen roken, te veel eten en te weinig bewegen op zulke kwalen zeker veel groter blijft.

Opmerkelijk is, dat de normen voor PFAS in drinkwater, bodem en voedsel niet zijn gebaseerd op harde gezondheidseffecten bij de bevolking of een substantieel deel daarvan, maar op een secundair effect: de immuunrespons van kinderen op vaccinatie. Die kinderen worden dus niet ziek van PFAS, maar sommige vaccins lijken minder goed te werken als kinderen relatief veel PFAS in hun lichaam hebben. Er is nog niets van gebleken dat die kinderen daarna vaker ernstig ziek worden van de desbetreffende infectieziektes. 

Steeds verdere aanscherping van de norm

Tot een jaar of vijf geleden waren er niet eens specifieke normen voor PFAS, maar viel dat onder een brede categorie niet-natuurlijke stoffen, waarvan tot 1000 microgram per liter in drinkwater acceptabel was (dat betekent een verdunning van 1 op 1 miljoen). In 2023 werd in de EU een norm specifiek voor PFAS ingevoerd, van 100 nanogram per liter (verdunning 1 op 10 miljard), dus in zekere zin tienduizend keer zo streng. Het drink- en oppervlaktewater in Nederland voldoet ruimschoots aan die norm.

Kunnen we dus allemaal opgelucht ademhalen over PFAS? Nee, want we hebben in Nederland altijd nog het RIVM. Dat introduceerde een ‘gezondheidskundige grenswaarde’ voor drinkwater van 4,4 nanogram per liter (nog ruim twintig keer strenger), een waarde die in delen van Nederland wel overschreden wordt. De overheid heeft al aangekondigd dat ze deze grenswaarde de komende jaren als wettelijke norm wil gaan invoeren, dus de volgende watercrisis kondigt zich al weer aan.  

Dat is vaste prik in Nederland: als we als land keurig voldoen aan een milieunorm, zal het RIVM of een andere overheidsinstanties met ‘ambities’ adviseren om die norm aanzienlijk aan te scherpen, zodat we er niet meer aan voldoen en actiegroepen weer volop munitie hebben om bij activistische rechters te gaan procederen. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Is de angst voor microplastics en PFAS terecht? Dat verdient stevige nuancering, en er is goed nieuws op dat gebied.  verscheen eerst op Wynia's Week.

Over glyfosaat was ‘ophef’, omdat het door Greenpeace en geestverwante clubs tot duivels product is verklaard. Het werd namelijk geproduceerd door Monsanto (nu Bayer), die ook een grote speler was op de markt voor genetisch gemodificeerde gewassen.

Wereldwijde consensus

Deze ‘ophef’ had er al voor gezorgd, dat op de veiligheid van glyfosaat een vierdubbele veiligheidscheck gedaan is: normaliter hoeft maar één EU-land een gewasbeschermingsmiddel grondig te toetsen, en dan geldt de toelating voor de hele EU. Voor glyfosaat is het hele dossier door vier EU-landen doorgelicht – waaronder door het CTGB in Nederland (het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden).

Naar de effecten van glyfosaat wordt al decennia onderzoek gedaan, en de vier beoordelingsinstanties concludeerden na het doorvlooien van ook de meest recente onderzoeken unaniem: de toelating van glyfosaat kan gewoon verlengd worden. De EU trok daarmee dezelfde conclusie als beoordelingsinstanties in onder meer Australië, Japan en de VS. Er is wereldwijde consensus dat glyfosaat bij het toegelaten gebruik veilig is voor de mens en voor de natuur buiten het landbouwgebied.

Hoe het dan verder gaat: In een wereld waar respect voor feiten, wetenschap en rationele argumenten leidend zijn, zou het glyfosaat-verhaal nu klaar zijn. Maar daarvoor moet je niet bij de milieubeweging en hun spreekbuizen binnen de NPO zijn. Daar heerst onverkort het dogma: glyfosaat is des duivels, dus het moet en zal kanker veroorzaken.

Spreekbuis van dienst in deze kwestie is het tv-programma Zembla. Zonder het met zoveel woorden te zeggen, insinueert het al tijden dat de Europese toelating van glyfosaat een geheime coup is van Big Pharma en Big Agro, die de beoordelingsinstanties misleid en/of omgekocht zouden hebben. 

Deugnarratief

Niks bijzonders: alle tv-programma’s van de NPO die pretenderen onderzoeksjournalistiek op het gebied van klimaat of milieu te bedrijven, volgen slaafs het GroenLinks/PvdA/D66/PvdD-deugnarratief waarbij de conclusies altijd van tevoren vaststaan: bedrijfsleven slecht, overheid liegt, actiegroepen hebben gelijk. Ik kijk zulke programma’s al jaren niet meer.

Tot voor kort kwamen de redacties van Zembla of Pointer makkelijk weg met hun kwaadaardige cherry picking, hun verdachtmakingen door guilt by association, hun meten met twee maten. Andere journalisten keken beleefd de andere kant op, want collega’s val je niet publiekelijk af, en politici zijn als de dood om beschuldigd te worden van het aanvallen van de vrije pers.

Manipulatief en intimiderend

Maar vorige week doorbrak Maarten Keulemans van de Volkskrant op Twitter deze omerta (zoals hij het zelf noemde). Hij deed een boekje open over het manipulatieve en intimiderende gedrag van Zembla’s prima donna’s Ton van der Ham en Vincent Harmsen, toen Keulemans weigerde om zich door Zembla te laten interviewen voor hun uitzending van afgelopen week.

Iedereen die eerder te maken heeft gehad met Zembla, weet namelijk hoe schaamteloos de redactie alle opnames in hun eigen straatje knipt en plakt.

Michiel van Andel, een boer die voor zijn mening durft uit te komen en ook even figureert in die Zembla-uitzending, kan er inmiddels ook over meepraten. Eerder al bracht bioloog en landbouwjournalist Hidde Boersma naar buiten hoe de redactie van Zembla onder valse voorwendselen geprobeerd had bij anderen privé-emailconversaties van hem op te eisen. Zembla hoopte zo beter met modder te kunnen smijten naar Boersma. Iedereen met enige invloed die het niet met Ton van der Ham en Vincent Harmsen eens is, moet namelijk verdacht gemaakt worden.

Hoewel het in dit geval juist Zembla is dat tegen de wetenschappelijke consensus van beoordelingsinstanties over de hele wereld ingaat, is Zembla druk bezig om juist degenen die daar op wijzen, in een Orwelliaanse omkering te framen als ‘de twijfelbrigade’.

Partijen als Zembla, maar ook GroenLinks-politici of Greenpeace verwijzen dan altijd naar de tabakslobby in de VS. In de jaren vijftig en zestig hebben die inderdaad systematisch geprobeerd twijfel te zaaien over het wetenschappelijke bewijs dat roken kanker veroorzaakt. Dat faalde: allang gelooft niemand nog dat roken onschadelijk is, en zelfs fabrikanten van sigaretten geven tegenwoordig toe dat roken longkanker veroorzaakt.

‘De twijfelbrigade’

Toch moet die compleet mislukte desinformatie-campagne van zestig jaar geleden als bewijs dienen, dat allen die nu tegen het ‘progressieve’ deugnarratief ingaan, loten aan dezelfde stam zijn: stiekem door de industrie betaalde ‘handelaren in twijfel’ (naar de bestseller Merchants of Doubt van Erik Conway en Naomi Oreskes).

Iedereen die het waagt om in het publieke debat af te wijken van dit deugnarratief, krijgt een ‘Oreskes’ naar het hoofd: jij bent een corrupt lid van ‘de twijfelbrigade’. De Oreskes is de milieu-variant van de Godwin: immers, als je publiekelijk iets over immigratie, diversiteit of Israël zegt, krijg je binnen de kortste keren een wilde opmerking over de Tweede Wereldoorlog naar je hoofd met de strekking dat je een nazi bent. Net zo mag op straffe van een Oreskes, niet aan de stikstofdoelen in Nederland getwijfeld worden, noch aan de klimaatcrisis, noch aan de funeste invloed van alle pesticiden, herbiciden en PFAS op onze natuur en gezondheid. 

Afgelopen week publiceerde veteraan wetenschapsjournalist Simon Rozendaal zijn nieuwste boek, Paniek om Niets, dat ook gaat over de vaak hysterische angst in Nederland (en meer algemeen het Westen) voor gif en milieuvervuiling. Paniek om Niets wijt die angst bij het grote publiek aan de in de afgelopen decennia enorm verbeterde meetmethodes.

Vroeger konden we misschien microgrammen (0,000001 gram) van een verdachte stof opsporen, terwijl het tegenwoordig mogelijk is om picogrammen (0,000000000001 gram) glyfosaat of PFAS in slootwater of de urine van actrice Carice van Houten aan te tonen. Logisch dat Carice daar van over de zeik raakt: die heeft geen idee van het verschil tussen micro-, nano- en pico, noch dat het altijd de dosis van een stof is die de eventuele schadelijkheid bepaalt.

Groepsdenken

Terecht wijst Rozendaal ook op de kwalijke trend bij de overheid om normen voor potentieel schadelijke stoffen niet af te stemmen op welke concentratie van die stof merkbare schade kan toebrengen (met een ruime veiligheidsmarge, uiteraard), maar op de kleinst mogelijke concentratie die überhaupt nog meetbaar is. Zo is de norm voor PFAS recentelijk met een factor miljoen aangescherpt, zonder enige onderbouwing over gezondheidsschade bij die minuscule hoeveelheden. Dat is opnieuw een illustratie hoe het voorzorgsbeginsel de ene na de andere nep-crisis veroorzaakt.

Toch is Rozendaal nog vrij lankmoedig over de effecten van deze revolutie in de meettechniek, alsof dit een natuurverschijnsel betreft. Maar deze paniek over picogrammen ontstaat niet spontaan; die moet worden aangejaagd door de media. Onder journalisten heerst brede consensus dat je ‘kritisch’ moet zijn, wat op zich uiteraard klopt, maar die kritische houding is bij de meesten ontaard in zeer eenzijdig groepsdenken: ‘bedrijfsleven slecht, overheid liegt, actiegroepen hebben gelijk’.

Wat dat betreft is Zembla slechts een van de meer flagrante voorbeelden van dat groepsdenken.    

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Hoog tijd om de echte twijfelbrigade aan te pakken: Zembla en zijn kruistocht tegen glyfosaat verscheen eerst op Wynia's Week.