Na de Tweede Wereldoorlog werd gevreesd dat het verwoeste Europa arm en chaotisch zou worden. Maar het ging een ongekende periode van breed verspreide welvaart en vrede tegemoet, eerst aan de westkant van het IJzeren Gordijn en na 1989 ook in de voormalige satellietstaten van de Sovjet-Unie. Mensen genoten meer rijkdom, de gemakken daarvan en meer vrije tijd. Hun kinderen kregen het zelfs beter dan zijzelf. Het westerse leven was onbezorgd geworden.

Maar niet de hele wereld heeft deze veranderingen ondergaan. Geschiedenis en geopolitiek zijn eeuwenlang bepaald geweest door macht, door dominante beschavingen en door staten die willen overleven, uitbreiden of overheersen. Politiek in de vrije wereld leek te zijn versmald tot koopkrachtplaatjes en stikstofnormen. Maar zo eenvoudig kunnen we geen afstand nemen van de geschiedenis.

Machtspolitiek en geografie

De wereld waarin onze open samenleving bestaat, is namelijk allesbehalve een liberale wereld. Zij is een wereld van machtspolitiek, imperia, dictatoriale of autoritaire heersers en religies met aanspraken op de absolute Waarheid. Dat is altijd zo geweest en dat is nog steeds zo. Het liberalisme heeft historisch gezien geen wereldorde geschapen, maar vrijplaatsen gecreëerd in een wereldorde die verder de oude trekken heeft behouden. Het liberalisme is een manier waarop een aantal samenlevingen zichzelf hebben georganiseerd, dit tot heil van hun eigen inwoners, maar het is helaas niet de natuurlijke toestand van de mensheid geworden.

Wie naar de huidige wereld kijkt, ziet dat overal bevestigd. De strategische rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China is in wezen een conflict tussen twee machtscentra met een scherp conflicterend maatschappelijk model. Aan de ene kant een samenleving die – ondanks haar fouten – gebaseerd is op individuele rechten, open debat en wisseling van macht. Aan de andere kant een totalitaire staat waarin economische ontwikkeling samengaat met politieke controle, technologische surveillance en een lange traditie van centrale macht. Dit conflict gaat uiteindelijk niet alleen over handel of technologie, maar over de vraag welk systeem op de lange termijn stabieler en succesvoller is: de open samenleving of het model van door de staat geleide centrale modernisering.

Tegelijkertijd probeert Rusland met de oorlog tegen Oekraïne iets te herstellen wat historisch gezien een van de laatst overgebleven imperia was. In de Russische geopolitieke traditie is de staat geen neutrale rechtsorde, maar een machtssfeer. Vanuit dat perspectief is een onafhankelijk, democratisch en westers georiënteerd Oekraïne niet alleen een buurland, maar een bedreiging voor de idee van Rusland zelf. Daarom is deze oorlog niet alleen een territoriaal conflict, maar een botsing tussen imperiaal denken en de idee dat staten vrijwillige politieke gemeenschappen zijn.

In het Midden-Oosten zien we weer een andere dimensie, waar religie op machtspolitiek en geopolitiek ingrijpt. Het conflict tussen Iran enerzijds en Israël en de Verenigde Staten anderzijds gaat niet alleen over territorium of invloed, maar juist ook over religie en ideologie. Iran heeft decennialang een netwerk opgebouwd van religieus geïnspireerde terroristische proxybewegingen in verschillende landen, als een soort ideologisch imperium op afstand. De strijd daartegen is niet alleen een militaire strijd, maar ook een strijd tussen een religieus-politiek wereldbeeld en een staatsmodel waarin religie en politiek gescheiden zijn.

Wie deze conflicten naast elkaar legt, ziet al met al een patroon dat ouder is dan de moderne politiek. In de geschiedenis waren er altijd rijken, religies en beschavingen die hun invloed wilden uitbreiden. Het Perzische Rijk, het Romeinse Rijk, het Arabische kalifaat, het Ottomaanse Rijk, het Russische Rijk, het Britse Rijk – de wereldgeschiedenis is een geschiedenis van machtsblokken. Wat wij nu geopolitiek noemen, noemden de Romeinen simpelweg macht en veiligheid.

Moderne geopolitieke denkers hebben er opnieuw op gewezen dat staten zich uiteindelijk altijd bewegen binnen de grenzen van hun geografie, hun geschiedenis en hun veiligheid. In boeken als Prisoners of Geography (2016) van de Britse journalist Tim Marshall wordt beschreven dat bergen, zeeën, vlaktes en grondstoffen vaak belangrijker zijn dan ideologieën. Landen handelen niet alleen uit overtuiging, maar uit noodzaak. Geografie is geen detail van de politiek, maar vaak haar fundament.

De open samenleving als uitzondering

Vanuit dat perspectief is de open samenleving een merkwaardige historische ontwikkeling. Zij is niet ontstaan uit machtspolitiek, maar uit recht, filosofie, religie en burgerschap. Zij is ontstaan uit Athene, Rome, Jeruzalem, de middeleeuwse steden, de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, de Engelse constitutionele strijd en last but not least de Verlichting. Zij is niet gebouwd op één volk of één geloof, maar op regels, instituties en een bepaald mensbeeld.

Dat mensbeeld is misschien wel het best beschreven door een denker als Karl Popper (1902-1994), die de open samenleving niet zag als een perfecte samenleving, maar als een samenleving waarin fouten hersteld kunnen worden zonder geweld. In The Open Society and Its Enemies (1945) beschreef hij vrijheid niet als harmonie, maar als een systeem waarin mensen vreedzaam van regering kunnen wisselen, ideeën kunnen bekritiseren en macht kunnen beperken. Vrijheid was voor hem geen utopie, maar een methode om met menselijke onvolmaaktheid om te gaan.

Later beschreef een denker als Francis Fukuyama hoe liberale democratieën niet alleen economisch succesvol waren, maar ook aansloten bij een diep menselijk verlangen naar erkenning, waardigheid en individuele betekenis. In The End of History and the Last Man (1992) introduceerde hij het beeld van De Laatste Mens: de tevreden, welvarende burger die vooral comfortabel wil leven, risico’s wil vermijden en politiek vooral ziet als garantie voor stabiliteit en koopkracht. Niet de heroïsche burger, niet de revolutionair, maar de tevreden consument.

Daarmee raakte Fukuyama aan een ongemakkelijke waarheid voor moderne liberale partijen. Het liberalisme heeft de vrije, welvarende, veilige samenleving helpen bouwen – maar daarmee ook de mens voortgebracht die vrijheid vanzelfsprekend vindt en haar niet meer actief verdedigt. Het liberalisme heeft, in zekere zin, zelf de Laatste Mens voortgebracht.

Daar ligt de nieuwe liberale opdracht: de Laatste Mens weer wakker kussen tot burger.

Want een samenleving kan rijk zijn, veilig zijn en vrij zijn, maar wanneer haar burgers alleen nog consumenten zijn, kan zij zichzelf niet verdedigen – niet militair, niet politiek, niet cultureel en niet moreel. Dan blijft er welvaart over, maar geen beschaving die bereid is zichzelf te dragen.

Juist omdat de open samenleving niet gebaseerd is op stam, religie of imperium, maar op regels en overtuigingen, is zij kwetsbaarder. Zij kan alleen bestaan wanneer mensen in haar geloven. Een imperium kan gegrondvest zijn op angst. Een theocratie kan gegrondvest zijn op geloof. Een dictatuur kan gegrondvest zijn op geweld. Maar een open samenleving kan alleen rusten op vertrouwen en zelfbeperking. Dat is tegelijk haar kracht en haar zwakte.

Strategisch en historisch besef

Hier komt het probleem van de moderne gemaksmens in beeld. Terwijl de wereld om ons heen wordt bepaald door staten die strategisch denken in termen van macht, energie, grondstoffen, technologie en militaire invloed, zijn veel westerse samenlevingen hun politiek gaan reduceren tot management van welvaart en risico. De burger wordt consument, de staat leverancier, en politiek een vorm van beheer. Zolang de economie draait en voorzieningen functioneren, lijkt alles in orde.

Maar geschiedenis laat zien dat samenlevingen die te comfortabel worden, hun strategisch en historisch besef verliezen. Zij gaan denken dat vrede normaal is, dat welvaart vanzelfsprekend is en dat hun politieke systeem universeel, onvermijdelijk en onverwoestbaar is. Op dat moment worden zij kwetsbaar, niet omdat zij zwak zijn, maar omdat zij vergeten zijn waarop hun rustige bestaan is gebouwd.

De Romeinse Republiek stortte niet in omdat zij arm was, maar omdat haar burgers langzaam veranderden van burgers in cliënten van de staat. De laat-Romeinse burger verwachtte brood en spelen, veiligheid en voorzieningen, maar nam steeds minder verantwoordelijkheid voor de republiek zelf. De verdediging van het rijk werd steeds meer uitbesteed. Uiteindelijk bleef er een rijk over met burgers zonder republikeinse geest. De vormen bleven bestaan, maar de vrijheid verdween.

Vechten voor vrijheid

In zekere zin staat de moderne liberale samenleving voor een vergelijkbaar probleem. Niet omdat zij op instorten staat, maar omdat haar burgers steeds minder het gevoel hebben dat zij zelf dragers zijn van de staat en steeds meer consumenten van beleid. Wanneer politiek alleen nog gaat over koopkracht, zorgpremies en huizenprijzen, en niet meer over rechtsstaat, vrijheid, geopolitiek, defensie, energiezekerheid en beschaving, dan verliest een samenleving langzaam haar strategisch bewustzijn.

De oorlog in Oekraïne, de rivaliteit tussen Amerika en China, de conflicten in het Midden-Oosten, energiepolitiek, migratiestromen, technologische macht van grote bedrijven – dit zijn geen losse crises, maar tekenen dat de wereld van geopolitiek doordrenkt is. Macht, grondstoffen, technologie, demografie en cultuur bepalen opnieuw, of als vanouds de wereldorde, ook voor ons. In zo’n wereld kan een open samenleving alleen overleven wanneer zij zichzelf niet alleen ziet als een economie, maar als een beschaving die beschermd moet worden.

Dat betekent eerst en vooral dat het historisch bewustzijn weer terug moet komen. Het betekent begrijpen dat vrijheid van binnen wordt bedreigd door uitholling van grondrechten, relativisme, consumentisme en autoritarisme, en daarnaast van buiten door staten en ideologieën die anti-liberaal zijn. Het betekent begrijpen dat defensie, energie, technologie, onderwijs en integratie geen losse beleidsvelden zijn, maar onderdelen van overlevingspolitiek.

Uit dit inzicht vloeit de nieuwe liberale opdracht voort. In de negentiende eeuw vocht het voor grondwetten en parlementen. In de twintigste eeuw verdedigde het de vrije samenleving tegen totalitaire ideologieën. In de eenentwintigste eeuw moet het liberalisme de voorwaarden scheppen waaronder vrijheid kan blijven bestaan in een wereld van grootmachten, religieuze bewegingen, migratiestromen, technologische revoluties, relativisme en consumentisme, zonder zelf autoritair te worden.

Als we onderkennen dat de open samenleving geen vanzelfsprekend eindpunt van de geschiedenis is, maar een uitzondering, volgt daaruit een ongemakkelijke conclusie: vrijheid is geen natuurtoestand, maar een historische verworvenheid. En wat door mensen is opgebouwd, kan alleen blijven bestaan wanneer mensen bereid zijn het te dragen, te beschermen, er zo nodig voor te vechten en het door te geven.

Liberalisme als beschavingsideaal

Daarom moet het liberalisme in deze eeuw meer zijn dan een politieke stroming die rechten en markten verdedigt. Het moet opnieuw een beschavingsideaal worden: een overtuigend verhaal over vrijheid, verantwoordelijkheid en burgerschap.

Dit verhaal begint bij de mens zelf. Niet bij de consument, maar bij de burger. Niet bij het individu als louter drager van rechten, maar bij de Vrije Mens die tevens drager is van een politieke gemeenschap. De open samenleving vraagt immers om burgers die begrijpen dat vrijheid alleen kan bestaan wanneer zij wordt begrensd door recht, gedragen door instituties en beschermd door verantwoordelijkheid.

Hier krijgt een oude traditie opnieuw betekenis: het republikeins liberalisme. Niet als terugkeer naar het verleden, maar als inspiratie voor de toekomst. Geïnspireerd door Cicero’s res publica – de zaak van het volk, gedragen door recht en gemeenschappelijk belang – herinnert het ons eraan dat vrijheid slechts kan voortbestaan binnen een politieke gemeenschap die zichzelf wil behouden.

Republikeins liberalisme verbindt wat in de afgelopen decennia uit elkaar is gegroeid: vrijheid en verantwoordelijkheid, individu en gemeenschap, openheid en begrenzing. Het erkent dat een vrije samenleving geen vanzelfsprekendheid is, maar een evenwicht dat voortdurend onderhouden moet worden – tussen economie en cultuur, tussen openheid en stabiliteit, tussen rechten en plichten, en tussen interne samenhang en externe weerbaarheid. Want vrijheid kan alleen worden uitgebreid wanneer zij eerst wordt beschermd.

Verworvenheden verdedigen

Bovenal vraagt het om een hernieuwd besef van wat vrijheid betekent.

Andere beschavingen worden gedragen door religies, mythes en nationale verhalen. De open samenleving beschikt over wetten en instituties, maar moet haar eigen betekenis telkens opnieuw verwoorden. Vrijheid is zeldzaam in de geschiedenis. Gelijkheid voor de wet is revolutionair. Vreedzame machtsoverdracht is uitzonderlijk. Religieuze tolerantie en individuele rechten zijn zwaar bevochten verworvenheden. Zij blijven alleen bestaan wanneer mensen begrijpen waarom zij bestaan.

Wil het liberalisme overleven en de open samenleving beschermen, dan moet het zijn eigen verhaal opnieuw leren vertellen. Niet als terugkeer naar het verleden, maar als richtingwijzer naar de toekomst. Niet als ideologie van de markt alleen, maar als beschavingsproject van vrije burgers.

Vrije Mensen die begrijpen wat er op het spel staat en bereid zijn de kostbare open samenleving te dragen, te verdedigen en door te geven.

*Marco Mud is fractievoorzitter van de VVD in de gemeenteraad van Wijk bij Duurstede. Patrick van Schie is historicus en wetenschappelijk directeur van de TeldersStichting.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Liberalisme is een beschavingsideaal – en moet dus niet alleen gaan over vrije markten verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarover gaat het in dit WWTV-gesprek van SYP WYNIA met PATRICK VAN SCHIE, de directeur van de Teldersstichting, ‘wetenschappelijk bureau en liberale denktank van de VVD’. Het gesprek is ook te beluisteren als podcast.

Vrijzinnig, maar niet liberaal

Er is heel wat liberaals in de Nederlandse samenleving geslopen, maar tegelijkertijd is er geen enkele Nederlandse partij voluit als liberaal te kenschetsen, zo blijkt uit het gesprek met Van Schie. Zelfs de VVD is niet alleen maar liberaal. Zo was P. J. Oud, de bekendste oprichter – en langere tijd partijleider – van de VVD, eigenlijk géén liberaal, maar een vrijzinnig-democraat. En vrijzinnig-democraten wilden weliswaar geen socialist zijn, maar ook zeker geen liberaal, benadrukt Patrick van Schie, die promoveerde op het vooroorlogse liberalisme in Nederland.

Frits Bolkestein – VVD-leider in de jaren ’90 – was dan wel voluit liberaal, maar nadien en ook in de Ruttejaren bladderde het liberale gehalte van de VVD af, geeft Van Schie toe. Hij zegt dat voor veel VVD’ers ‘besturen’ vaak belangrijker is dan het eigen beginselprogramma uitdragen. Daar wordt een prijs voor betaald, zeker toen door VVD-bewindslieden als Sophie Hermans en Christianne van der Wal een klimaat- en stikstofbeleid werd doorgevoerd dat moeilijk liberaal kan worden genoemd.

Van Schie: ‘Klimaatbeleid dat zich vertaalt in een planmatig stelsel dat de burger voorschrijft hoe te leven met dwang en met verplichte warmtepompen is niet liberaal, maar eerder onliberaal. Het stikstofbeleid heeft eveneens de kenmerken van een planeconomie met van bovenaf gedicteerde doelen.’

Dan heeft de VVD de laatste jaren bovendien een afgetekende vleugel van D66-gezinde kaderleden – ‘Dijkhoffianen’ – die zich scherp afzetten tegen alles wat ‘populistisch’ zou zijn en bijvoorbeeld gekant waren tegen de keuze van de huidige partijleider Dilan Yesilgöz om te gaan regeren met de PVV.

Een liberalere VVD is een succesvollere VVD

Van Schie stelt dat de VVD succesvoller zou kunnen zijn door minder opportunistisch te zijn en zich nadrukkelijker als liberaal te presenteren. Hij illustreert dat door de successen van Frits Bolkestein, die van de VVD bij de Statenverkiezingen van 1995 voor het eerst de grootste partij van het land maakte. Van Schie: ‘Het willen besturen zonder herkenbare liberale reflexen heeft juist voorkomen dat de VVD verder groeide.’

D66 noemt zichzelf de laatste kwart eeuw – overigens zeer tegen de zin van de PvdA-gezinde partij-oprichter Hans van Mierlo – ook liberaal, zij het dan ‘sociaalliberaal’. Patrick van Schie vindt D66 echter geen liberale partij. Als zelfbenoemde opvolgers van de vooroorlogse vrijzinnig-democraten – die geen liberaal wilden zijn – en na de oorlog onder leiding van P. J. Oud aanvankelijk opgingen in de PvdA – is D66 al niet liberaal, zegt Van Schie. ‘D66 is zich sinds 1998 dan wel sociaalliberaal gaan noemen. En die liberale stroming heeft wel degelijk bestaan. Maar het is nooit gebleken wat dat voor D66 betekende.’

Macron liberaal?

In Europees verband werken VVD en D66 trouwens samen in de partij ‘Renew’ dat vooral het stempel draagt van de Franse president Macron, wiens carrière begon in de Socialistische Partij. Van Schie: ‘Liberale wortels, die heeft Macron niet.’

Als zelfs de liberale vezels van de VVD niet altijd even helder zijn, wat is er dan over van de – tot ruim een eeuw geleden – vaak machtige liberale zuil? Het valt niet mee, moet ook Patrick van Schie toegeven. ‘Ik denk dat ook niet ieder VVD-lid en zelfs niet ieder VVD-kaderlid geheel doordrongen is van het liberalisme.’

Wat ook niet helpt, is dat het liberalisme heden ten dage onder druk staat van zowel links, rechts als midden en tegelijk verwarrend genoeg geclaimd wordt door ‘opiniemakers’ en politici die er allemaal hun eigen betekenis aan geven. Zo keert links zich tegen ‘neo-liberalen’ die in zoverre niet bestaan dat nog nooit iemand zich zo heeft genoemd – het bestaat dus slechts als scheldwoord. Conservatieven verzetten zich op hun beurt tegen ‘links-liberaal’, doorgaans eveneens zonder dat duidelijk wordt wat daaronder dient te worden verstaan.

Opmerkelijk is dat een middenpartij als het CDA zich bij monde van leiders als Hugo de Jonge en Henri Bontenbal zo afzet tegen liberalen en tegen het liberalisme. Van Schie sluit niet uit dat het te maken heeft met het feit dat het CDA de laatste decennia steeds meer een gereformeerde partij is geworden en dat de machtige oprichter van de gereformeerde ARP, Abraham Kuyper, een geharnaste rivaal van de toenmalige liberalen was.

De grootste begripsverwarring over wat liberaal is komt echter uit de Verenigde Staten. Daar is het begrip ‘liberal’ in de loop van de 20^ste eeuw steeds meer naar links opgeschoven en wordt het vaak op één lijn gesteld met socialisme en zelfs met woke. En daar is weinig liberaals aan.

Wynia’s Week is er drie keer per week en iedere donderdag met een nieuwe WWTV. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Patrick van Schie: ‘De VVD kan wel wat meer liberalisme gebruiken’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Aanstaande maandag is het 250 jaar geleden dat An Enquiry into the Nature and the Causes of The Wealth of Nations van Adam Smith verscheen. Het meest invloedrijke werk over politieke economie dat ooit is geschreven. Wat is daarvoor de reden?

Daarvoor moeten we eerst terug in de tijd. Adam Smith was reeds op jonge leeftijd hoogleraar geworden aan de Universiteit van Glasgow. Zijn reputatie steeg sterk na 1759, toen hij op 36-jarige leeftijd zijn andere meesterwerk publiceerde: The Theory of Moral Sentiments. Dit was een boek over de deugden. Het ging over onze plicht om ons moreel juist te gedragen. Smiths aanzien was gebaseerd op zijn positie als aanbieder van morele richtlijnen.

Morele autoriteit

The Wealth of Nations verscheen op 9 maart 1776 en was een onmiddellijk succes. Niet alleen om de interessante argumenten over handel en financiën. Het waren ook de richtlijnen van Smith vanuit zijn positie als morele autoriteit. De leerstellingen in het boek waren invloedrijk omdat ze van hem kwamen. Velen namen ze ter harte.

En wat was het resultaat? Ik stel dat de uitzonderlijke groei van de economie van de westerse wereld hiervan het gevolg was.

Kort na het verschijnen van The Wealth of Nations schoten de economische groei en de levensstandaard in de westerse wereld drastisch omhoog. In langjarige grafieken over de welvaart per hoofd (bbp) zien we een lange periode van stagnatie, gevolgd door een opvallende versnelling rond de tijd van Smiths dood, alsof zijn werk de verandering veroorzaakte.

Econoom Deirdre McCloskey noemt dit moment The Great Enrichment (de Grote Verrijking). De vorm van de curve wordt wel de ‘hockeystick’ genoemd, waarbij het blad van de stick de spectaculaire groei van de afgelopen 250 jaar vertegenwoordigt.

Een eerlijk inkomen

Wat leerde Smith precies? Waaraan gaf Smith zijn morele goedkeuring?

Vanuit ons hedendaagse perspectief kan het moeilijk zijn om de vernieuwing van Smith’s leer te waarderen, omdat we vertrouwd zijn geraakt met zijn belangrijkste morele lessen over economische activiteit. De belangrijkste gaat over afgunst en wantrouwen. De menselijke samenleving staat instinctief wantrouwig tegenover het individu dat zich primair richt op zijn eigen belang en eigen inkomen. Bovendien wordt inkomen soms verkregen op manieren die niet ten goede komen aan de samenleving. We moeten dus leren onderscheid te maken tussen verschillende manieren om inkomen te verwerven.

Het belangrijkste inzicht van Smith was dat wanneer iemand op eerlijke wijze inkomen nastreeft, zijn activiteit zeer waarschijnlijk bijdraagt aan het welzijn van de samenleving en dat dit ook moreel moet worden goedgekeurd. Wanneer je vroeg opstaat en hard werkt om een eerlijk inkomen te verdienen, dan keurt God dat goed. Dat idee zien we ook terug in preken van geestelijken en bij andere schrijvers, maar The Wealth of Nations werkte dit idee op een opmerkelijk indrukwekkende en gezaghebbende manier uit.

De onzichtbare hand

De morele goedkeuring van het nastreven van eerlijk inkomen gaf het economische leven nieuwe kracht en het stimuleerde innovatie. Mensen voelden zich gesterkt om af te wijken van traditionele beroepspatronen en te innoveren op welke manier dan ook, zolang het eerlijk was. Dat was essentieel voor de Grote Verrijking.

De tweede grote morele goedkeuring was gericht op beleidsmakers. Smith riep op ‘iedereen toe te staan zijn eigen belang op zijn eigen manier na te streven’. Dat betekent dat mensen niet in hun eigendomsrechten moesten worden beperkt, noch in de vrijheid van vereniging of contract. Smiths morele goedkeuringen houden verband met de uitdrukking ‘de onzichtbare hand’.

Win-win

In The Wealth of Nations zegt Smith dat iemand die zich op de markt richt op zijn eigen particuliere belangen, door een onzichtbare hand wordt geleid om het maatschappelijke welzijn te bevorderen, ook al was dat nooit zijn bedoeling. Smith schrijft over een individu dat beslist waar hij zal investeren: ‘Hij bedoelt doorgaans … noch het algemeen belang te bevorderen, noch weet hij in welke mate hij dat doet.’

Het verdiende geld van een verkoper komt van klanten die vrijwillig betaalden omdat zij het verkochte product — bijvoorbeeld stofzuigers — meer waardeerden dan het geld dat zij betaalden. De uitwisseling was win-win: wederzijdse voordelen uit handel. Bovendien maken alle economische actoren zelf ook deel uit van de samenleving. Wanneer je het welzijn van jouw eigen deel bevordert, bevorder je het welzijn van het geheel. Door een stofzuigerfabriek te openen vergroot je de vraag naar arbeid en verhoog je de lonen op de arbeidsmarkt.

Iedereen zorgt beter voor zichzelf dan voor een ander

En dat moeten mensen zelf doen, dat kan de staat of een ander niet voor hen beslissen. In The Theory of Moral Sentiments schreef Smith: ‘Elke mens is zonder twijfel van nature in de eerste plaats en vooral aan zijn eigen zorg toevertrouwd; en aangezien hij beter in staat is voor zichzelf te zorgen dan voor enig ander persoon, is het passend en juist dat dit zo is.’

Deze inzichten, met een morele lading, worden nog steeds met handen en voeten getreden, niet in de laatste plaats in Nederland. Het wordt daarom hoog tijd om de lessen van 250 jaar beter toe te passen.

*Daniel Klein is hoogleraar economie en houder van de JIN Leerstoel aan het Mercatus Center van de George Mason University, waar hij leiding geeft aan een lesprogramma over Adam Smith. Hij is de auteur van The Spirit of Smithian Laws, Central Notions of Smithian Liberalism, Smithian Morals en Smithian Essays.

Vertaling: Edwin van de Haar

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat Nederland kan leren van een boek uit 1776 verscheen eerst op Wynia's Week.

‘De Russen hebben de Krim in 1783 veroverd op de Turken en sindsdien is het altijd Russisch geweest. Iedereen met enig historisch besef en gezond verstand had dit [het conflict tussen Rusland en Oekraïne – bjs] kunnen zien aankomen. Rusland ziet Oekraïne niet als zelfstandig land. Het is het gebied waar het Russische rijk is ontstaan. Iedereen wist dat Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie als een ramp beschouwt. Het Westen heeft gebruikgemaakt van de chaos. Hadden we dat niet gedaan, dan had Rusland de Krim misschien wel laten zitten.’

Met deze woorden blikte Bolkestein in 2015 terug op het befaamde debat dat hij in 1997 in de Tweede Kamer veroorzaakte en waarin hij zich uitsprak tegen de oostelijke uitbreiding van de NAVO. ‘Ik vond dat Rusland genoeg vernederd was. Het Rode Leger lag in de touwen, dus strategisch was er geen enkele noodzaak tot versterking van de NAVO. Daarom zei ik: niet doen. De regering wilde goede banden met Rusland houden en tegelijk de NAVO uitbreiden. Volgens mij kon dat niet tegelijk. Volwassen mensen die de wereld kennen, snappen zoiets.’

Het was vintage Bolkestein: met een beroep op de geschiedenis en de rede, de ‘twee lampen van de staatsman’, gaf hij een realistische interpretatie van de politieke ontwikkelingen, niet gehinderd door enige vorm van valse nederigheid. Het was zijn handelsmerk: deze combinatie van eruditie, dictie en onafhankelijkheid, en hij dwong er bij vriend en vijand respect mee af.

Dat respect voor Bolkestein is in deze week van zijn overlijden allerwegen geuit. Zozeer zelfs dat het bijna een beetje vals begon te klinken. Want die postume erkenning stond in scherp contrast met de verguizing die hem tijdens zijn politieke leven vaak ten deel viel. Toen hij begin jaren negentig als eerste en enige de kwestie van de massamigratie en de gebrekkige integratie van al die immigranten in het moderne Nederland aan de orde durfde te stellen, zou hij volgens zijn vele critici slechts de onderbuik van de samenleving bespelen, alleen maar uit zucht naar electoraal gewin. Toen Bolkestein zich in een lezing in Groningen uitsprak tegen de ‘polygame gezinshereniging’, beschuldigde Willem Breedveld van Trouw hem van ‘schrijftafel-discriminatie’, verwijzend naar de nazi Adolf Eichmann, die Schreibtischmörder werd genoemd. Alle kritiek gaf Bolkestein een artikel in de pen waarin hij betoogde dat ‘zij die de verontrusting negeren, juist het ressentiment jegens minderheden voeden dat ze willen bestrijden’.

Het belang van cultuur

Wat Bolkestein vooral van andere politici onderscheidde, was zijn scherpe oog, zijn genie, voor het belang van cultuur. Cultuur, niet zozeer en niet in de eerste plaats in de zin van de schone kunsten, maar als het geheel van waarden en normen dat het fundament van een samenleving vormt. Hij sprak daarbij (naar een dichtregel van Marsman) over het belang van een ‘bezielend verband’, een ethos van een gezamenlijke overtuiging dat een samenleving bijeenhoudt.

Bolkestein was er begin jaren negentig diep van overtuigd dat het liberalisme zijn superioriteit op politiek en economisch vlak had bewezen. De liberale democratie en de vrije markt hadden getriomfeerd. Maar dat was geen reden om tevreden achterover te leunen. Er waren ook ‘zorgwekkende trends’ waarmee liberalen, zo schreef hij eerlijk als ‘behoedzaam liberaal’, niet zo goed raad weten. De muren van de wet en ook het economisch leven dienen te worden geschraagd door een ‘stevig fundament’, een ‘morele basis’. Om die reden moeten ook liberalen, juist liberalen, zich zorgen maken over dat ‘normen- en waardenstelsel dat op den duur inderdaad onontbeerlijk is voor een liberale economie en maatschappij’. Het voortbestaan van vrijheid, gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid veronderstelt ‘deugdzaamheid’, ‘om eens een ouderwets woord te gebruiken’.

Maar dan dient zich een probleem aan, want liberalen houden er niet van om over moraal te praten. Vrijheid, geen paternalisme, is hun adagium. Maar in het huis van de liberale traditie wonen ook denkers als Alexis de Tocqueville en Adam Smith. Laatstgenoemde had, vóór zijn boek over de vrije-markt-economie (The Wealth of Nations, 1776), een boek over moraalfilosofie geschreven en had het daarbij gehad over ‘deugden’ als ‘smeerolie voor de samenleving’.

Liberalen, zo luidde de oproep van Bolkestein, moesten, laverend tussen neutralisme en paternalisme, ‘een zeker cultureel conservatisme’ gaan propageren, ‘die normen en waarde propageren die essentieel voor het voortbestaan van een open samenleving zijn’.

Dit inzicht vormde de achtergrond van zijn zorgen over de multiculturele samenleving, zoals hij die vanaf 1991 had geuit. ‘Mede door de komst van veel mensen met andere waarden en normen, vormen op cultureel vlak instabiliteit en verbrokkeling een groter gevaar dan starheid. Vandaar het belang van de christelijke en humanistische traditie als bindend element voor onze samenleving’. De ontkenning of verwaarlozing van die traditie getuigde zijns inziens van ‘intellectuele zelfhaat’.

Maar Bolkestein begreep dus dat het liberalisme – een liberalisme dat grondleggers als Tocqueville en Smith niet verwerpt of negeert – die traditie niet zelf onderhoudt maar erop parasiteert. En daarom moesten liberalen weer een eigen verhaal over dat culturele fundament ontwikkelen.

De leider legt het af

Die strijd heeft hij binnen zijn eigen partij verloren. Hans Dijkstal keerde zich tegen hem. ‘Ik vind het verkeerd als de VVD zich zou willen gaan baseren op de christelijke deugden. Dat past niet meer bij de culturele samenleving waarin we terecht zijn gekomen.’ Op een partijraad in juni 1996, bijeen in theater ’t Spant in Bussum, koos de partij voor de lijn-Dijkstal: het woord ‘moralisme’ werd uit het liberale vocabulaire geschrapt en wie het woord nog eens in de mond zou nemen diende het pand met pek en veren overladen te verlaten.

Diezelfde Dijkstal volgde Bolkestein in 1998 op als partijleider, en met die keuze liet de VVD het gat op rechts ontstaan dat opeenvolgende politieke ondernemers als Pim Fortuyn, Geert Wilders, Rita Verdonk en Thierry Baudet hebben proberen te vullen. En we zijn na zoveel jaren integratiedebat niet erg opgeschoten, to put it mildly. Het woord ‘integratie’ is recent nog taboe verklaard.

Er was deze week veel lof voor Bolkestein, maar zijn belangrijkste politieke erfenis is nonchalant terzijde geschoven. Zijn genie is gedoofd met de snuiter van een gebrek aan kennis, scherpte en moed.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het genie van Bolkestein verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook voorafgaand aan het opnieuw aantreden van de Amerikaanse president Donald Trump waren de machtsverhoudingen en de ordening in de wereldpolitiek al aan het schuiven, met als gevolg meer instabiliteit, onzekerheid en onveiligheid.

Maar de recente acties van de Amerikaanse president, zoals de start van een tarievenoorlog in de wereldhandel en zijn wensen met betrekking tot annexatie van onder andere Groenland en het Panamakanaal, geven extra vaart aan de teloorgang van de ’liberale internationale orde’. In tegenstelling tot wat veel Nederlandse commentatoren denken is dat helemaal niet zo erg, maar Trump moet niet overdrijven.

Het begrip ‘liberale internationale orde’ is voor een groot deel gebaseerd op het sociaalliberalisme, overigens net als alle andere liberale theorieën in de leer der internationale betrekkingen. De bekendste denker over de liberale internationale orde is hoogleraar G. John Ikenberry (Princeton).

Amerikaanse wereldorde

Ikenberry schetst een ontwikkeling die begon na de Eerste Wereldoorlog, mede onder invloed van de Amerikaanse president Woodrow Wilson en zijn 14 puntenplan voor wereldorde. Dat bevatte onder andere de oprichting van de Volkenbond (waar de Verenigde Staten zelf uiteindelijk geen lid van werden), maar ook pleidooien voor openheid bij het afsluiten van verdragen, vrijhandel, en dekolonisatie. Dit denken mislukte jammerlijk, maar werd na de Tweede Wereldoorlog, toch doorgezet in ‘vrije en democratische Westen’, weer onder leiding van de Verenigde Staten.

Hoewel de Volkenbond weinig voor elkaar kreeg, werd zij toch opgevolgd door de Verenigde Naties, die al snel werd uitgebreid met een fors aantal specialistische dochterorganisaties zoals UNWRA en Unicef. Daarnaast werden er nog veel meer internationale organisaties opgericht, waarvan de bekendste zijn het International Monetair Fonds, de Wereldbank en de GATT (later WTO) zijn. Ook breidde het internationaal recht fors uit. Na de Koude Oorlog stelden de ‘liberale democratieën’ dit systeem open voor de voormalige landen van het communistische blok en ook diverse tot dan toe ongebonden landen, zoals India en Indonesië. 

‘Internationale gemeenschap’

Volgens Ikenberry waren de belangrijkste kenmerken van deze liberale internationale orde: een systeem van soevereine staten, waarbij de open onderlinge verhoudingen worden gedomineerd door het internationaal recht en andere internationale afspraken. Daarmee – althans zo was het idee – wordt de machtspolitiek ingekaderd, hoewel defensiesamenwerking (onder andere NAVO) onlosmakelijk deel uitmaakt van de liberale internationale orde.

Een ander belangrijk punt is de ontwikkeling en uitbreiding van de wederzijdse verbondenheid en afhankelijkheid tussen landen. Het idee is dat de wereldhandel, het internationale overleg en de volkenrechtelijke verbintenissen ook een vredesbevorderende werking uitgaat. Maar daarvoor is weinig overtuigend bewijs, zoals de vele oorlogen van de afgelopen decennia bewijzen.

Desondanks claimen Ikenberry en de aanhangers van de liberale internationale orde dat de deelnemende landen solidair zijn op basis van hun gedeelde waarden en dat er een hoger gezamenlijk doel is: voortdurende verbetering, zowel op materieel gebied, als in de richting van een ‘sociaal rechtvaardige wereld’.

De luchtfietserij voorbij

Op Ikenberry’s idee valt het nodige af te dingen, want het is betwistbaar of dit nu echt een accuraat beeld geeft van de internationale politiek in de afgelopen decennia. Het idee dat we op weg zijn naar een sociaal rechtvaardige wereld was altijd al wereldvreemd. Met de recente acties van Trump kunnen alle idealistische ideeën over solidariteit en progressie de koelkast in. Door de oorlog van Rusland tegen Oekraïne is er weer een interstatelijke oorlog op Europees grondgebied, nota bene tussen landen die voorheen nauw waren verbonden door wederzijdse handel.

Internationale organisaties als de WTO disfunctioneren al langer en veel van de dochterorganisaties van de VN zijn ineffectief. Daarbij neemt het aantal democratieën in de wereld af. Volgens The Economist waren het er verleden jaar maar 34. Kortom: als die liberale internationale orde überhaupt al heeft bestaan, dan is dat echt verleden tijd.

Maar zo erg is het niet. Want de sociaal-liberale internationale orde was doordrenkt van maakbaarheid. Vooral door de explosie van internationaal recht (dat boven het nationale recht uitgaat) en de vele internationale organisaties. In de afgelopen decennia kwamen daar nog de ‘humanitaire interventies’ bij, al dan niet bedoeld om de democratie ergens te vestigen. Dat werd bijna nergens een succes, terwijl de kosten in levens en belastinggeld enorm waren. Deze liberale internationale orde vormde dan ook vooral een bedreiging van de individuele vrijheid en kon de veel te hoge verwachtingen niet waarmaken. 

Bij deze Trumpiaanse tijd passen de klassiek-liberale ideeën over internationale betrekkingen veel beter, hoewel er belangrijke verschillen zijn. Het uitgangspunt blijft een internationale orde van staten. Net als bij Trump, die deals maakt met landen. Defensie is van het allergrootse belang, in de regel in internationale samenwerking. De machtsbalans tussen (allianties van) staten is een gewaardeerd ordeningsmechanisme voor klassiek-liberalen, hoewel oorlogen altijd zullen voorkomen.

Trump gaat te ver

Ook dat past op zich bij Trump, hoewel hij momenteel vooral ruzie maakt met zijn bondgenoten, maar wel tegen de achtergrond van de opkomst van China. Trump’s opzichtige machtsuitoefening is niet aangenaam, maar ook niet ongewoon in de wereldpolitiek. Het zou pas echt schadelijk worden als hij allianties zoals de NAVO op zou blazen. Uiteindelijk is dat ook niet in Amerikaans belang.

De beginselen van nationale soevereiniteit en non-interventie zijn volgens klassiek-liberalen een goede leidraad. Ook hier zoekt Trump nu de randen op. Als hij de soevereiniteit van bondgenoten zoals Denemarken en Panama uiteindelijk niet erkent en eventueel overgaat tot (een vorm van) interventie, dan is internationale chaos verzekerd. China en Rusland zullen zijn voorbeeld ongetwijfeld enthousiast volgen, om slechts de belangrijkste ususal suspects te noemen.   

Maar: staats-ontwikkelingshulp kan inderdaad afgeschaft

Volgens klassiek-liberalen dienen staten terughoudend zijn met het afspreken van nieuwe internationaal rechtsregels of de oprichting van internationale organisaties. Sowieso moeten deze zich voornamelijk beperken tot afspraken over functionele, grensoverschrijdende onderwerpen.

Ontwikkelingshulp werkt niet en moet worden afgeschaft, op tijdelijke noodhulp na. Hier geeft Trump het lichtend voorbeeld, onder andere met zijn ontmanteling van USAID. Maar hij is verkeerd bezig met zijn tarievenoorlog, want klassiek-liberalen zijn er al sinds David Hume en Adam Smith van overtuigd dat vrijhandel en globalisering iedereen in de wereld vooruitgang kunnen bieden. Hogere tarieven werken dat tegen, daar zijn ook bijna alle economen het wel over eens. Hierbij maken klassiek-liberalen zich echter geen illusies: de internationale orde wordt er niet vredelievender door.

Deze uitgangspunten moeten inspiratie bieden voor de Nederlandse politiek, die wel heel enthousiast meedeed aan de uitbouw van de liberale internationale orde. Dat kan en moet minder.

Aan serieuzer inzet op defensie wordt nu eindelijk weer gewerkt in NAVO-verband. Het klassieke domineesvingertje op het gebied van de mensenrechten kan weg, en de ontwikkelingshulp moet nog verder worden afgebouwd. In dat kader kan onder andere het lidmaatschap van de Wereldbank worden opgezegd, want ook multilaterale hulp levert geen resultaat. De verheerlijking van het internationaal recht moet worden gestopt en het waanidee dat Nederland de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen, dat expliciet het bevorderen van het welzijn van de wereldbevolking bevat, moet zo snel mogelijk uit de Grondwet worden geschrapt.

Al met al is het hoogtijd om de klassiek-liberale internationale orde vorm te geven, defensie de absolute prioriteit te maken, goede Amerikaanse plannen te omarmen en tegelijk te proberen om de uitwassen van Trump’s buitenlandse politiek te kanaliseren. Dat is niet makkelijk, maar het moet wel.      

Dr Edwin van de Haar* is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van Classical Liberalism and International Relations Theory. Hume, Smith, Mises and Hayek (2009) en Human Nature and World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory (2023). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Lessen voor kabinet-Schoof: Trump overdrijft, maar dat er in de ‘internationale orde’ gewied kan worden staat wel vast verscheen eerst op Wynia's Week.

Met veel aplomb presenteerde Dilan Yeşilgöz deze week De Agenda voor Werkend Nederland. De VVD, zo luidde de claim,  wil het voor onze middenklasse allemaal anders gaan doen: minder regels, lagere belastingen, lagere inflatie, enzovoorts. Maar wie de 43 pagina’s – met uitgebreid notenapparaat – leest in de verwachting getrakteerd te worden op drastische ingrepen, komt bedrogen uit.

De analyse van de problemen is niet onaardig voor een ieder die zich zorgen maakt over de groei van de overheidsinvloed, hoewel de VVD ten onrechte doet alsof zij niet zelf bij alle besluitvorming was betrokken, of altijd werd overstemd. De oplossingen zijn echter boterzacht, en vooral minimaal. De VVD ‘schaaft bij’, ‘zet zich in’, ‘wil een plan’, of ‘gaat meedenken’. De concrete voorstellen, met ronkende namen als ‘Inflatiewet’, ‘Ondernemersakkoord’ en ‘Operatie Effectieve Overheid’, zijn doordrenkt van staatsdirigisme en polderinvloed. De voorgestelde lastenverlichting van 1 miljard euro – op rijksuitgaven die dit jaar in totaal 457 miljard euro bedragen – bewijst vooral dat de VVD goedkope en loze praat verkondigt.

Weinig liberale sporen

Het is dan ook ronduit een gotspe dat Yeşilgöz en de haren durven te schrijven: ‘De VVD wil niet vanuit Den Haag de samenleving inrichten, dat zit niet in het DNA van onze liberale partij’. Dat is pertinent onwaar. Sterker, de verslaving aan de staat is vanaf de oprichting van de VVD een constante geweest. Net als bij de meeste andere liberalen in de Nederlandse politiek, overigens.  

Wie in onze politieke geschiedenis veel sporen hoopt te vinden van het rijke liberale denken, komt bedrogen uit. Op een paar uitzonderingen na is liberale politiek in Nederland al sinds de negentiende eeuw een variant op het sociaal-liberalisme, ondanks de brede omarming van klassiek-liberale evergreens als vrijhandel, tolerantie en ruime persoonlijke vrijheden.

Dat komt al naar voren bij Johan Rudolf Thorbecke. Zoals Remieg Aerts duidelijk maakte in zijn biografie Thorbecke wil het (2018), werd de man die vaak is getypeerd als de grootste liberaal uit de vaderlandse geschiedenis vooral beïnvloed door het Duits romantische denken, waarin individu en staat als een organisch geheel werden beschouwd en het natuurrecht wordt verworpen. Duidelijk sociaal-liberaal derhalve, hoewel Thorbecke ook belangrijke klassiek-liberale daden op zijn conto schreef, zoals het inperken van de macht van de Koning, de verbeterde scheiding tussen kerk en staat, en het waarborgen van het recht op vereniging.

Vanaf eind negentiende eeuw ontstonden de eerste politieke partijen en kiesverenigingen en werd tegelijk de liberale roep om staatsvloed steeds sterker – overigens was dat een tendens in heel Europa. Dit proces is uitvoerig beschreven door onder andere Siep Stuurman in Wacht op onze daden (1992) en Patrick van Schie in Vrijheidsstreven in verdrukking (2005). Bekende liberale politici waren mensen als Samuel van Houten, Jan Kappeyne van de Copello en Nicolaas Pierson. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog waren er nog maar een paar klassiek-liberalen over in de Nederlandse politiek, met name verenigd in de Liberale Staatspartij (LSP), waarin in 1921 ook de Bond van Vrije Liberalen was opgegaan. Toch was ook de LSP voorstander van behoorlijk grote staatsinvloed.

In het naoorlogse politieke bestel is de bekendste en grootste liberale partij natuurlijk de VVD, opgericht in 1948, als opvolger van de in 1946 tot stand gekomen Partij van de Vrijheid, waarin de LSP was opgegaan. Maar via haar eerste partijvoorzitter en fractieleider Pieter Oud had de VVD ook wortels in de vooroorlogse Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB). Van oudsher is de liberale theorie bij van de VVD van ondergeschikt belang, ondanks beginselverklaringen en andere teksten die meestal nog wel een mix zijn van klassiek-liberale en vooral sociaal-liberale elementen. Toen er in de jaren zestig een einde kwam aan de verzuiling, begon de VVD te groeien, in de jaren 1971-1982 onder leiding van Hans Wiegel, die echter weinig om het liberale denken gaf.

Het klassiek-liberalisme (het libertarisme heeft sedert 1993 haar eigen sympathieke, maar invloedloze partij) komt er in de VVD dus al sinds haar oprichting bekaaid vanaf, met uitzondering van de periode 1990-1998, toen Frits Bolkestein partijleider was. Zijn opvolgers in de partijleiding, onder wie Hans Dijkstal, Gerrit Zalm, Jozias van Aartsen en Annemarie Jorritsma, gooiden het roer daarna snel weer om. Ook Mark Rutte, partijleider tussen 2006 en 2023, stond vol in de sociaal-liberale lijn. 

Stoer gepruttel

Het is dus niet zo gek dat de VVD grote medeverantwoordelijkheid draagt voor de voortdurend groeiende invloed van de staat op het leven van individuele burgers, in de eerste plaats door de uitbouw van het sociale stelsel. Momenteel zijn de uitgaven aan zorg en sociale zekerheid bij elkaar ongeveer 230 miljard euro, dus ruim de helft van de rijksuitgaven. De VVD tekent al decennia voor overheidstekorten, accepteert hoge belastingniveaus en faciliteert de enorme toename van regelgeving die de liberale rechtstaat steeds vaker ondermijnt. Ondanks stoer gepruttel in de marge zoals met De Agenda voor Werkend Nederland, moet worden vastgesteld dat de individuele vrijheid bij de VVD zo goed als betekenisloos is, óók als we rekening houden met de omstandigheid dat in de sociale variant van het liberalisme meer ruimte is voor de staat.  

De VVD beperkt zich allang niet meer tot het ‘voorwaarden scheppen’ ten behoeve van de individuele vrijheid. Hoogstens kan worden gezegd dat de VVD in vergelijking met andere partijen iets minder staatsbemoeienis wil en de individuele vrijheid in ieder geval wil bevorderen, zoals blijkt uit de voortdurende nadruk op veiligheid, de bescherming van eigendom en het tegengaan van misbruik van de verzorgingsstaat. Maar vaak vertaalt zich dat in het meedoen aan verkeerde polderarrangementen. Zo is subsidieverlening aan ondernemers net zo min liberaal als overheidssteun voor ngo’s en brengt ook de vaste VVD-steun aan werkgeversorganisatie VNO-NCW het (sociaal)liberale avondland zelden dichterbij. De VVD wil al sinds haar oprichting van alle liberale walletjes tegelijk eten en heeft volop bijgedragen aan inkapseling van het individu, ver voorbij de sociaal-liberale grenzen.

Dat is overigens bij andere liberale partijen niet beter. D66 stond zich de eerste 30 jaar van haar bestaan voor op haar pragmatisme, tot de partij zich in 1998 tot het sociaal-liberalisme bekende. Met enige goede wil is dat terug te voeren op een zekere verwantschap met de vrijzinnig-democratische traditie die teruggaat tot begin twintigste eeuw. Maar hoe serieus neemt D66 het sociaal-liberalisme? Zoals Menno van der Land beschreef in zijn partijgeschiedenis Tussen ideaal en Illusie (2003) is D66 opgericht als one issue-beweging voor staatkundige verandering en vormde de partij vooral een tegenwicht voor de rol van ideologie in de Nederlandse politiek. Sociaal-economische thema’s hebben altijd een ondergeschikte rol gespeeld; onderwijs en klimaat werden pas veel later speerpunten.

Sinds 2006 heeft D66 ‘vijf sociaal-liberale richtingwijzers’: vertrouw op de eigen kracht van mensen, beloon prestatie en verdeel de welvaart, denk en handel internationaal, streef naar een duurzame en harmonieuze samenleving en koetser de grondrechten en gedeelde waarden. Door voormalig partijideoloog Coen Brummer zijn deze richtingsaanwijzers verder gepreciseerd als: een positief vrijheidsbegrip; een mensbeeld waarin ontwikkeling de sleutel is tot persoonlijke en maatschappelijke vooruitgang; een opvatting van gelijkheid die uitgaat van de noodzaak het individu te emanciperen in plaats van de groep, en een ideaal van politieke participatie gebaseerd op democratisering van de samenleving.

Maar in de politieke praktijk schroomt D66 niet om staatsmacht te gebruiken om idealen door te drukken die strijdig zijn met individuele vrijheid. Ook opvallend is de omarming van bijna alle facetten van Europese en internationale samenwerking. Een principieel sociaal-liberaal geluid is in de regel moeilijk te ontwaren. 

Ook de PVV heeft niks met liberalisme

Op de van de naoorlogse Partij van de Vrijheid afgekeken naam na, heeft ook de Partij voor de Vrijheid (PVV) weinig tot niets met het liberalisme te maken. Vrijheid wordt door ex-VVD’er Geert Wilders vooral gedefinieerd als een collectivistisch begrip, waarbij het gaat om de vrijmaking van de Nederlandse staat van al dan niet overlastgevende immigranten. Niet de individu, maar het collectief is maatgevend. Persoonlijke vrijheid lijkt ook op andere vlakken niet van belang, ondanks een zekere nadruk op law and order, wat past bij het liberale beginsel van bescherming van het eigendomsrecht. De PVV zet zich af tegen het sociaal-liberalisme van D66, maar het PVV-programma is in sociaal-economisch opzicht onversneden links, met veel overheidsingrijpen, onder meer in de huren en bij het handhaven van een grote verzorgingsstaat. Tegelijk is er kritiek op de stroperige overheid en sommige subsidieverlening. Consequent politiek denken is er niet bij voor de PVV.

Zoals ook weer blijkt uit De Agenda voor Werkend Nederland is zelfs het sociaal-liberale denken zelden richtinggevend in de Nederlandse politiek. Naast individuele politici van onder meer PvdA, GroenLinks, SGP en JA21 winkelen ook liberale partijen naar believen in de rijke liberale traditie, waar altijd wel een leuk ideetje valt te vinden. Maar de liberale politieke theorie wordt net zo makkelijk genegeerd, als dat beter uitkomt. Als we kijken welke omvang staatsingrijpen in Nederland heeft gekregen, dient betwijfeld te worden of we beter zijn geworden van deze inconsequente omgang met het (sociaal-)liberalisme. 

*Dr. Edwin van de Haar is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van ‘Bemind maar Onbekend, De Politieke Filosofie van het Liberalisme’ (2011) en ‘Degrees of Freedom. Liberal Political Philosophy and Ideology’ (2015). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met ‘De Agenda voor Werkend Nederland’ bevestigt de VVD vooral haar staatsverslaving verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Er zijn te veel liberalen,’ verzuchtte Henri Bontenbal onlangs in HP/De Tijd. De CDA-leider verweet de VVD ‘doorgeschoten individualisme’ en nam liberalen kwalijk dat zij mensen slechts zien als ‘rationele consumenten’: ‘Hun mensbeeld maakt de samenleving er niet fraaier op, want zij denken puur in termen van markt, met daarnaast wat individuele burgers.’

Nu is het prijzenswaardig dat een Nederlandse politicus in staat is om in dit soort abstracte termen naar een politieke tegenstander te kijken. Maar inhoudelijk zat Bontenbal fout.

Het past wel in een lange trend. Want wat er ook mis is in de wereld, de liberalen krijgen de schuld. Van links tot rechts, van christendemocraten tot populisten. Het helpt daarbij niet dat liberalen het onderling ook vaak oneens zijn. Daarom is het de hoogste tijd voor een poging tot verheldering van de liberale troebelen. Dat gaat in drie delen: dit deel gaat over het liberalisme als politieke filosofie, het tweede deel over liberale partijpolitiek in Nederland en de afsluiting beschouwt de status van de liberale internationale orde in de wereldpolitiek.

Steeds meer varianten

De Nederlandse bijdragen aan de ontwikkeling van het liberalisme zijn overigens klein en van lang geleden. De hoogtepunten liggen in de Gouden Eeuw en de eeuwen daarvoor, bijvoorbeeld op het vlak van de ontwikkeling van het kapitalisme en vroege uitingen van tolerantie en democratie – zie Jonathan Israels Radical Enlightenment (2001) – en delen van het werk van proto-liberale denkers als Erasmus, Spinoza, Hugo de Groot, Pieter de La Court en Bernard Mandeville. 

Dat er onduidelijkheid is over de betekenis van het liberalisme is niet vreemd. Daar hebben liberalen het namelijk zelf naar gemaakt. In de negentiende eeuw ontstonden er allerlei varianten op de achttiende-eeuwse basistheorie en dat is sindsdien zo doorgegaan. De liberale ideeëngeschiedenis omvat dan ook een duizelingwekkende hoeveelheid hele en halve varianten. De term liberalisme leent zich erg goed voor al dan niet zelf verzonnen voorvoegsels. Voorbeelden te over: rechts- versus links-liberalisme, conservatief versus progressief liberalisme, politiek en economisch liberalisme, hoog-liberalisme, ontplooiingsliberalisme, utilitaristisch liberalisme, en natuurlijk mag het vermaledijde neoliberalisme in dit rijtje niet ontbreken. Maar de zeggingskracht van al deze verzonnen ‘liberalismen’ is nihil, wegens gebrek aan inhoud en/of theoretische consistentie.     

Alvorens in te gaan op de werkelijke liberale verschillen, is het goed te benoemen wat liberalen bindt, op basis van een brede opsomming van politiek filosoof John Gray.

Ten eerste zijn alle liberalen individualistisch, oftewel voor liberalen is het individu het morele, economische en politieke ijkpunt. Niet het gezin, de klasse of de staat, of welke collectiviteit dan ook.

Ten tweede, hoewel niet hetzelfde, zijn alle individuen van gelijke morele waarde: er is geen natuurlijke bovengestelde klasse van leiders of iets dergelijks.

Ten derde, die gelijke morele waarde is universalistisch bedoeld, die mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan specifieke culturele, religieuze of historische verbanden of staatsvormen.

Tenslotte is het liberalisme melioristisch, oftewel liberalen geloven in de corrigeerbaarheid en verbeterbaarheid van alle sociale instituties en politieke arrangementen. Liberalen geloven dat deze ideeën het beste tot zijn recht komen via de bescherming van de individuele vrijheid, middels in ieder geval de klassieke mensenrechten, zoals vrijheid van meningsuiting, recht op eigendom, vrijheid van religie, onaantastbaarheid van het lichaam, enzovoorts. Bontenbal heeft dus gelijk dat liberalen de politieke vertegenwoordigers van het individualisme zijn, maar hij maakt daar wel een karikatuur van.

Drie liberale hoofdstromingen

De liberale verschillen ontstaan over de vraag naar de mate van vrijheid en de reikwijdte van de mensenrechten. Dat kan worden vertaald naar een van de hoofdvragen uit de politieke filosofie: wat is de rechtvaardige verhouding tussen staat en individu? Het liberalisme geeft daarop drie antwoorden: die rechtvaardiging is er niet of nauwelijks; die is er in grote mate; die is er in beperkte mate. De liberale hoofdstromingen die met deze antwoorden samenhangen zijn respectievelijk het libertarisme, het sociaal-liberalisme en het klassiek-liberalisme.  

Het klassiek-liberalisme gaat terug tot de achttiende eeuw. Hoewel het put uit oudere ideeën die soms teruggaan tot de Griekse Oudheid, is er pas vanaf de Schotse Verlichting een min of meer coherent politiek idee te ontwaren. Het etiket liberaal had het toen overigens nog niet, dat ontstond pas in de negentiende eeuw. Maar Adam Smith, samen met David Hume een klassiek-liberale oervader, schreef in The Wealth of Nations (1776) over ‘a system of natural liberty’. Dat was een situatie waarin ‘every man, as long as he does not violate the laws of justice, is left perfectly free to pursue his own interest in his own way’.

De belangrijkste basis voor het klassiek-liberalisme is het realistische mensbeeld, dus de inschatting van de invloed en mogelijkheden van lichaam en geest op het menselijk gedrag. Het realistische beeld behelst dat de mens wordt gezien als een sociaal wezen (dus geen egoïstische loner, zoals tegenstanders regelmatig stellen) dat gestuurd wordt door rede en emotie, waarbij de emotie uiteindelijk van doorslaggevende betekenis is. In de woorden van Hume: ‘Reason is and ought to be the slave of the passions’. De rede verheft ons boven andere soorten en is zeer belangrijk maar niet allesbepalend voor de verklaring van menselijk gedrag. De mens functioneert altijd in groepen, waarvan de individu met het gezin, de familie en de geboorteplaats of -streek normaal gesproken de sterkste band voelt. Dus de mens is in klassiek-liberale ogen niet alleen rationeel, laat staan dat deze vooral in termen van markt wordt bezien, zoals Bontenbal ten onrechte stelde.

De mens heeft natuurlijke rechten, onder meer op leven en op eigendom, die alleen met wederzijdse instemming kunnen worden vervreemd. Een rechtvaardige samenleving respecteert deze natuurlijke rechten, waaraan ook het geschreven recht ondergeschikt moet zijn. De rechtsstaat dient ter bescherming hiervan, vooral door intoming van staat en medeburger. Vrijheid is ‘negatief’: er is een individuele levenssfeer waarin niemand zich mag mengen zonder toestemming, zeker de staat niet, die moet die vrijheid juist garanderen. Maatschappelijk orde kan het beste op spontane wijze tot stand komen, met als bekendste voorbeeld de vrije markt. De staat heeft slechts te zorgen voor defensie en diplomatie, justitie en politie en een beperkte aantal publieke goederen, waaronder (lager) onderwijs en infrastructuur. In de twintigste eeuw, onder andere door de invloed van Friedrich Hayek, kwamen daar ook onder andere een sociaal vangnet en milieubescherming bij, zoals hij beschreef in The Constitution of Liberty (1960). Andere grote klassiek-liberale denkers zijn Ludwig von Mises, en de Nobelprijswinnaars Milton Friedman en James Buchanan.           

In de tweede helft van de negentiende eeuw, onder andere als reactie op de opkomst van het socialisme, ontstond het sociaal-liberalisme, dat zich zou ontwikkelen tot de meest dominante liberale stroming. Hierbij worden individu en samenleving als een organisch geheel gezien, waarbij ook wortels in het Duitse Romantische ideaal van Bildung (ontplooiing) zichtbaar zijn, onder meer in het werk van John Stuart Mill (1806-1873).

In het mensbeeld van de sociaal-liberalen overheerst de rede wél de emoties, en dat heeft onder andere tot gevolg dat zij een sterker geloof hebben in de scheppende en ordende kracht van de menselijke geest, met name via de staat. Kernideeën van het sociaal-liberalisme zijn sociale harmonie en maakbaarheid, natuurlijke rechten worden verworpen. Vrijheid wordt ‘positief ’gedefinieerd: de staat kan en moet de voorwaarden scheppen waaronder het individu tot bloei en ontwikkeling kan komen en daarmee waarlijk vrij kan zijn. Alleen zo kan sociale rechtvaardigheid worden gerealiseerd. Naast onderwijs gaat het bijvoorbeeld ook om de verzorgingsstaat, waarvoor inbreuk op onder andere het eigendomsrecht via belastingen en wetgeving is gerechtvaardigd.

Verbinding van individu en samenleving

Via de laat negentiende-eeuwse New Liberals en socialistische interpretaties van het werk van John Maynard Keynes werd deze lijn doorgetrokken, tot aan de explosie van sociaal-liberale politieke theorie (‘liberal’ in de Amerikaanse betekenis) toe, na de publicatie van John Rawls’ A Theory of Justice (1971). Dus weer in tegenstelling tot Bontenbal: sociaal-liberalen zien mensen weliswaar als rationeel, maar al vanuit hun oorsprong verbinden zij individu en samenleving.  

Ten onrechte wordt de qua invloed kleinste liberale hoofdstroming, het libertarisme, vaak genegeerd. Maar het biedt een serieus alternatief voor beide andere varianten. In het libertarisme wordt de individuele vrijheid op basis van het natuurrecht het meest strikt geïnterpreteerd. Ook hier een realistisch mensbeeld, hoewel het vertrouwen in de rede groter is dan bij de klassiek-liberalen.

Libertariërs nemen het recht op eigendom en het beginsel van vrijwilligheid als basis voor hun politieke denken. De staat heeft géén (anarcho-kapitalisme, met denkers als Murray Rothbard en Hans-Hermann Hoppe), of een minimale rol (het minarchisme van onder andere Ayn Rand). Beide varianten hechten sterk aan spontane orde en vrijwillige contractvorming, inclusief afspraken over geschilbeslechting. Het boek Anarchy, State and Utopia (1976) is waarschijnlijk het meeste bekende libertarische boek; het werd geschreven door Robert Nozick in reactie op zijn Harvard-collega Rawls. Tegenwoordig is de Argentijnse president Javier Milei de meest prominente libertariër.   

Exemplarische kritiek

Helaas wordt over het liberalisme ingewikkelder gedaan dan nodig is. De liberale verschillen gaan in de kern om inschattingen en voorkeuren voor verschillende vrijheidsgraden in de relatie tussen individu en staat, met het doel de individuele vrijheid op een rechtvaardige wijze te garanderen. Henri Bontenbal was in zijn interview exemplarisch voor de oppervlakkige en gemakzuchtige manier waarop liberalen kritiek krijgen, terwijl christendemocratie en liberalisme elkaar op veel onderdelen uitstekend kunnen vinden, ook in het denken. Maar er was zoals gewoonlijk weer geen liberaal te bekennen die hem inhoudelijk tegengas gaf.  

*Dr. Edwin van de Haar is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van ‘Bemind maar Onbekend, De Politieke Filosofie van het Liberalisme’ (2011) en ‘Degrees of Freedom. Liberal Political Philosophy and Ideology’ (2015). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De kritiek van Henri Bontenbal op het liberalisme is oppervlakkig en gemakzuchtig verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen mei pleitte Dick Dees, Kamerlid en staatssecretaris in de jaren zeventig en tachtig, in een lezing voor de JOVD-afdeling Breda voor het schrijven van een nieuw Liberaal Manifest. Hij maakte zich zorgen om de ‘enorme verrechtsing van de Nederlandse politiek’ en wilde opkomen voor ‘de kernwaarden van de liberalen, vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid.’ Volgens NRC werd die oproep gesteund door een aantal VVD-prominenten: Ed Nijpels, Johan Remkes, Loek Hermans, Han ten Broeke en Jan Franssen.

Twee keer eerder een Liberaal Manifest

De afgelopen jaren werd vaker voorgesteld om opnieuw te bezinnen over waar de VVD voor staat. Tijdens de kabinetten-Rutte 3 en 4 kwamen die oproepen vooral van de rechterflank van de VVD. Die meende dat VVD-premier Mark Rutte te veel concessies deed aan linksere coalitiepartners als PvdA en D66. Maar welke VVD-standpunten werden omgezet in beleid, vroegen ze zich af? En waarmee kon de VVD naar de kiezer gaan als Rutte op een dag geen lijsttrekker meer was?

De afgelopen veertig jaar werd al twee keer eerder een Liberaal Manifest geschreven, in 1981 en in 2005. Onlangs, bij de aftrap van het nieuwe parlementaire jaar in september kondigde het partijbestuur aan dat een commissie gaat werken aan een nieuwe editie. De vorige dateert alweer van bijna twintig jaar geleden en ‘de oplossingen van toen zijn wellicht niet de oplossingen van morgen’, aldus het bestuur op de eigen website.

Veel VVD-leden vragen zich af waarom het partijbestuur er nu mee komt. De VVD heeft immers al 5 kernwaarden. Veel leden beschouwen die als tijdloos, dus waarvoor is een (nieuw) Liberaal Manifest nodig? Ook leden die meer aandacht voor inhoud willen, menen dat de partij nu dringender kwesties heeft om aan te pakken. Drie worden het vaakst genoemd: de interne verdeeldheid over regeringssamenwerking met de PVV, de gebrekkige ledeninspraak en het dalende ledenaantal.

Wie bekend is met de partijgeschiedenis, weet dat met de vorige twee manifesten niks werd gedaan. Dat had wel gekund, want in 1982 en in 2006 traden nieuwe partijleiders aan. Maar Ed Nijpels (1982-1986) noch Mark Rutte (2006-2023) beriep zich erop. Waarom zou het Manifest herschrijven nu meer zijn dan bezigheidstherapie?  

Vrees voor beïnvloeding partijkoers

Dees kreeg voor zijn oproep opvallend veel steun van partijgenoten die tegen samenwerken met de PVV zijn, zoals Nijpels, Frans Weisglas en de appgroep De Nieuwe VVD, waar ook Tweede Kamerleden Eric van der Burg en Christianne van der Wal bij aangesloten zijn. Dees en Weisglas waren Kamerlid onder Nijpels, zij moeten weten hoe weinig praktische betekenis het eerste Liberale Manifest had. Waarom denken zij er nu anders over?

Er bestaat vrees dat PVV-kritische leden de herschrijving van het Manifest willen gebruiken om de partijkoers te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door erin te laten opnemen dat de VVD voortaan samenwerking met ‘ondemocratische partijen die de rechtsstaat bedreigen’ uitsluit. Zolang rechtse coalities zonder de PVV getalsmatig niet mogelijk zijn, wordt het steven dan automatisch gewend richting het politieke midden.

De vleugels

De tijd dat de VVD interne meningsverschillen kon wegwuiven met ‘de VVD heeft geen vleugels, hooguit een enkele vlerk’ is voorbij. Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) stelde de ‘Thematische Netwerken’ in. Een gedachte was dat leden met kennis van beleidsterreinen zo makkelijker informatie met Kamerleden konden delen dan via de eerdere partijcommissies, waarvoor experts gevraagd werden. Maar in een partij die steeds strakker en centraler geleid werd, bleken die netwerken het enige overgebleven verband waarin leden onafhankelijk van de partijtop konden opereren.

De linkervleugel is begaan met milieu en klimaat. De rechtervleugel miste onder premier Rutte een aantal ‘rechtse’ thema’s, waaronder standpunten van Frits Bolkestein (1990-1998) over asiel en de multiculturele samenleving. Netwerken als ‘Liberaal Groen’ en ‘Migratie en integratie’ werden zo verzamelpunten van gelijkgestemden.

Liever verenigen dan strijd

Eind 2019 verenigden rechtse VVD’ers zich in Klassiek Liberaal. Nadat op het partijcongres van juni 2022 een nipte meerderheid tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Van der Wal stemde, organiseerden sociaalliberale partijgenoten zich in De Nieuwe VVD. De eerste groep herkent zich meer in de huidige coalitie dan in de kabinetten-Rutte vanaf 2012, bij de laatste is het omgekeerd.

De partij heeft ook leden die zich in geen van beide vleugels herkennen. Die maken zich zorgen om de interne polarisatie. Flanken zouden het herschrijven van het Liberaal Manifest kunnen aangrijpen om via moties de eigen voorkeuren erin te schrijven.

Daarom pleitten sommigen (onder wie oud-voorzitter Ivo Opstelten en JOVD-voorzitter Mauk Bresser) afgelopen zomer voor een ‘herijking van de liberale kernwaarden’. Zij erkennen dat er onder VVD-leider Rutte weinig ruimte was voor discussie, maar willen liever linker- en rechtervleugel verenigen dan een stammenstrijd aangaan.

Een partijbestuur wil per definitie een partij bij elkaar houden. Aankondigen dat een commissie onder leiding van Nanning Mol (burgemeester van Laren, Noord-Holland en voorzitter van de bestuurdersvereniging) aan de slag gaat met het Liberaal Manifest lijkt een vlucht naar voren. Een poging de ideologische discussies op een ordelijke manier te laten verlopen.

De commissie wordt formeel gepresenteerd op het najaarscongres van 30 november. Daarvoor werden al twee bijeenkomsten ingepland, in Dordrecht en in Zwolle. De eerste trok 40-50 bezoekers.

Een klein aantal leden heeft het liefst een partijbrede discussie, met bijeenkomsten in het hele land en moties. Die zijn teleurgesteld in de huidige opzet, waarbij het partijbestuur de agenda bepaalt.

Afleidingsmanoeuvre

Toch vinden ook veel voorstanders van inhoudelijke reflectie dit niet het juiste moment. Er zijn dringender kwesties. Opvallend: linker- en rechtervleugel zijn het oneens over de PVV, maar eensgezind over het belang van meer ledeninspraak.

Het huidige project lijkt bedoeld als afleidingsmanoeuvre, om te voorkomen dat een verdeelde achterban de toch al ingewikkelde regeringssamenwerking bemoeilijkt. Actieve VVD-leden zien alleen het verschil tussen een oprechte discussie met open einde en een kluitje in het riet. En kunnen eind november meer belang hechten aan een statutenwijziging die leden weer zeggenschap geeft over kandidatenlijst en partijprogramma.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil de VVD na Rutte? Verdeelde liberalen gaan debatteren over de eigen ‘kernwaarden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we ons in dat kader eens voorstellen dat de Jonge Socialisten in de PvdA zouden besluiten een onderscheiding in te stellen voor de Socialist van het Jaar. En dat die prijs dan zou gaan naar SGP-leider Chris Stoffer.

Of dat het CDJA, dat is de jongerenclub van het CDA, zou besluiten een onderscheiding uit te reiken aan de Christendemocraat van het Jaar. En dat voormalig kabinetsinformateur en Telegraaf-columnist Ronald Plasterk die prijs dan in ontvangst zou mogen nemen.

Iedereen zou dat heel vreemd vinden. Chris Stoffer immers is volgens geen enkele definitie een aanhanger van het socialisme en Ronald Plasterk staat bekend als een overtuigd atheïst.

Een wonderlijk verschijnsel

Was het in de politiek altijd maar zo eenvoudig. Want wat gebeurde er in 2005? De aan de VVD gelieerde jongerenorganisatie JOVD riep toenmalig GroenLinks-aanvoerder Femke Halsema uit tot Liberaal van het Jaar. Hier en daar werden een paar wenkbrauwen gefronst, maar er was ook veel begrip. Want inderdaad, waarom zouden liberalen – net als de Amerikaanse liberals – niet ook links kunnen zijn? Bovendien: vergeleken met de hardliners in GroenLinks – ontstaan als overlevingsproject voor communisten, pacifisten en christen-radicalen – maakte Halsema steeds een ondogmatische, ja zelfs ‘vrijzinnige’ indruk. En is vrijzinnigheid eigenlijk niet de ‘kern’ van het liberale denken?

Liberalisme, zo bleek maar weer eens, is in Nederland een wonderlijk verschijnsel waar je vele kanten mee op kunt. Hoe zou dat toch zo gekomen zijn?

Het staat in alle geschiedenisboekjes te lezen: in de tweede helft van de negentiende eeuw was het liberalisme op het Binnenhof de meest vitale politieke stroming. Maar na 1900 gingen katholieken, protestanten en socialisten de toon zetten en zakte het liberalisme steeds verder weg. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 werd een historisch dieptepunt bereikt: de Liberale Staatspartij (LSP) haalde nog slechts 3,95 procent van de stemmen.

De collectivistische tijdgeest stond haaks op het streven van liberalen naar zoveel mogelijk individuele vrijheid. Zowel door rechts (de nationaalsocialisten voorop) als door links (de communisten voorop) werd liberalisme geassocieerd met dikbuikige, sigarenrokende ondernemers en verfoeilijk laissez-faire-kapitalisme – ten nadele van de gewone man.

Na de Duitse bezetting bleek er weinig te zijn veranderd. In de ogen van de roomse en rode politici die nu op het Binnenhof aan de touwtjes trokken, diende er niet minder maar juist méér sociaal-economische ordening te komen, met de overheid als opzichter en opvoeder.

Liberalisme onder het tapijt

Werd het liberale vaandel niettemin hardnekkig hooggehouden door de geestelijke nazaten van Johan Rudolf Thorbecke? Verdedigden ze hun gedachtengoed fervent tegen alle aantijgingen en verdachtmakingen?

Niet echt. De LSP ging in 1946 op in de Partij van de Vrijheid (PvdV). De oprichters lieten met opzet de aanduiding ‘liberaal’ uit de partijnaam en ook in het manifest en het program van de PvdV kwam de term niet voor.

De oprichting van de VVD, op 24 januari 1948, was het gevolg van een fusie van de PvdV met een groep aanhangers van Pieter Oud. Voor de oorlog was Oud aanvoerder geweest van de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), een kleine, progressieve en aanvankelijk ook pacifistische partij die nadrukkelijk niet liberaal wilde worden genoemd. Na de bezetting was de VDB opgegaan in de Partij van de Arbeid. Oud had van die stap spijt gekregen en greep nu zijn kans om, samen met een handjevol geestverwanten, een stempel te drukken op de VVD.

‘Vroegere liberalen’ en ‘vroegere vrijzinnig-democraten’ zijn in de VVD ‘tot elkander gekomen’, zo stond te lezen in het eerste verkiezingsprogramma en ook in het door Oud geschreven beginselprogramma van de VVD werd het liberalisme behendig onder het tapijt geveegd. ‘De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie wenst het verenigingspunt te zijn van allen, die op grond van hun overtuiging, dat vrijheid, verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid de fundamenten behoren te zijn van een op christelijke grondslag berustende samenleving als de Nederlandse, de in dit program neergelegde beginselen tot uitgangspunt willen nemen van hun staatkundig streven,’ zo vermeldde artikel 1.

Kort en goed: Nederland kent een liberale partij waarvan de oprichters zich geneerden voor het liberalisme. Maar het kan nog gekker. Daarvoor moeten we terug naar 1966, toen D66 het levenslicht zag.

Geen principes, maar feiten

In zijn boek Daarom D66 zette medeoprichter Hans Gruijters in 1967 uiteen dat het bestaansrecht van zijn partij was gelegen in het afzweren van ideologische leidraden. Niet principes, maar feiten dienden in de politiek leidend te zijn. De ‘gefixeerde maatschappijbeelden’ van christendemocraten, socialisten, liberalen en andere ideologen verduisterden de rationele discussie – en konden we dus missen als kiespijn.

Voor wie dat nog niet duidelijk genoeg was, stond in het boek van Gruijters tevens het eerste Politiek Program van D66 afgedrukt. ‘De Democraten ’66,’ zo begon de tekst, ‘vormen een Nederlandse politieke partij die op 14 oktober 1966 is opgericht. Deze oprichting vond plaats omdat de ideologieën van de bestaande partijen geen antwoord meer geven op de vragen die ons bezighouden.’

Een onbegrijpelijke paradox

Iets meer dan dertig jaar hield D66 aan dat anti-ideologische pragmatisme vast. Tot het partijcongres in 1998 in meerderheid een motie steunde waarin werd voorgesteld om D66 voortaan ‘sociaal-liberaal’ te noemen.

Voor het eerst kreeg de partij een ideologisch etiket. Een samenhangende verantwoording voor die koerswijziging bleef vreemd genoeg achterwege. Wel schreef toenmalig fractievoorzitter Thom de Graaf een wonderlijk artikel in NRC Handelsblad. Daarin betoogde hij niet alleen dat de partij altijd al sociaal-liberaal was geweest, maar ook dat een sociaal-liberale ideologie ‘niet bestaat’. Partijboegbeeld Hans van Mierlo, die zijn toespraken graag doorspekte met onbegrijpelijke paradoxen, kon er een puntje aan zuigen. ‘Hafmo’ was overigens tegen de liberalisering van zijn geesteskind, net als – uiteraard – Gruijters, die in 2004 zijn D66-lidmaatschap aan de wilgen hing.

Meer verwarring dan duidelijkheid

Nederland heeft dus – in de gedaante van de VVD – niet alleen een liberale partij die aan het liberalisme aanvankelijk geen woord wilde vuilmaken, maar ook – in de gedaante van D66 – een sociaal-liberale partij die decennialang betoogde dat ideologische leidraden slechts politieke ellende veroorzaken. Is het een wonder dat het liberalisme in zo’n land is verworden tot een begrip dat meer verwarring schept dan duidelijkheid?

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom heeft het liberalisme in Nederland toch zoveel rare aanhangers? verscheen eerst op Wynia's Week.

We hebben een probleem in onze liberale samenleving en dat probleem heet tolerantie. Of beter: niet meer begrijpen wat tolerantie eigenlijk is. Het merkwaardige daarbij is dat iedereen de term ‘tolerantie’ kent en iedereen ‘tolerantie’ erg belangrijk vindt; dat blijkt uit alles wat we doen en uitdragen. Tegelijkertijd is iedereen in verwarring wat je er dan mee aan moet. Bij steeds meer onderwerpen wordt een beroep gedaan op je tolerantie, terwijl je onbewust wel aanvoelt dat tolerantie hier juist niet op z’n plaats is. Maar bij de vraag ‘waarom eigenlijk niet?’ ontbreekt een helder antwoord.

Wat is tolerantie eigenlijk?

Tolerantie is de tegenhanger van individualisme – ook al zo’n term waar iedereen mee loopt te worstelen. Het zijn de twee onderdelen van het bekende liberale adagium: ‘Je bent vrij om te doen wat je wilt, zolang je de vrijheid van een ander niet beperkt.’

Dat roept de vraag op wanneer je een ander beperkt en wat daar nou precies zo slecht aan is. Als je de hele dag met alles wat je doet loopt na te denken of er misschien niet iemand in je omgeving zich ergens door beperkt voelt dan schiet dat immers niet op. Feitelijk doe je dan aan zelfcensuur en dat is het begin van de ultieme onvrijheid.

De combinatie van individualisme en tolerantie in het adagium geeft een oplossing: geef je omgeving de mogelijkheid om aan te geven of jouw gedrag beperkend is of niet. Wat voor een ander tolerabel is of niet bepaalt waar de grenzen liggen van jouw vrijheid.

Hier komt een andere bekende term op het toneel: vrijheid van meningsuiting. Veelal wordt dit gezien als een teken van vrijheid en dat is ook zo. Het is alleen niet de basis voor jouw vrijheid, maar de basis voor de vrijheid van de mensen in jouw omgeving. Als je immers niet aan zelfcensuur hoeft te doen én jouw omgeving mag jou niet corrigeren dan ontstaat de basis voor een dictatuur (zowel op microniveau als op macroniveau).

Om te horen wat je omgeving van je gedrag vindt, is het wel nodig dat je kunt luisteren.  

Wortels van het liberalisme

Nu heeft het liberalisme wel last van een specifiek probleem. Het is ontstaan in een tijd dat enkelen vrijheid opeisten zonder enige zelfcensuur én hun omgeving niet toestonden om hier iets van te zeggen. Of de wortels van het liberalisme nou liggen in de tijden dat burgers in de tweede helft van de Middeleeuwen stapje voor stapje hun rechten gingen zekerstellen tegenover de adel, of het nou ligt in het verzet van Luther en anderen tegen de geestelijkheid of in de Verlichting waarin dit verzet tot volle wasdom komt maakt hiervoor niet zoveel uit.

De basis van het liberalisme ligt in een tijd dat er veel te ontwikkelen was en grenzen van deze ontwikkeling nog volledig buiten beeld waren. Een zeer klein deel van de samenleving (adel en geestelijkheid – en in de 18^e eeuw een klein deel van de bourgoisie) had nagenoeg onbeperkte vrijheid ten koste van de onvrijheid van alle andere mensen. In die verhouding zorgde de Verlichting voor een kentering. Niet meer dan dat. Tegenwoordig hebben we te maken met een samenleving waarin zo ongeveer iedereen zich vrijelijk kan ontwikkelen en lopen we aan tegen grenzen waarbij ieder gedrag wel van iemand een tegenreactie oproept.

Ook als je wilt luisteren helpt de kakofonie van deze tijd niet mee om te kunnen luisteren.

Het liberale vierkant

Je kunt hier alleen uitkomen door het oppakken van de derde en vierde hoeksteen van het liberale vierkant: ‘gelijkwaardigheid’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’. Op basis van deze begrippen komen het individu dat vrij wil zijn en het individu dat zijn grenzen wil aangeven bij elkaar. De gelijkwaardigheid bepaalt namelijk dat een ander net zoveel rechten op ontplooiing heeft als jij zelf én dat het aan jou is om dit op morele gronden te wegen. Met deze ‘eigen verantwoordelijkheid’ kom je feitelijk bij de zelfcensuur uit het begin, maar dan wel op basis van andermans argumenten in plaats van je eigen bedenksels.

Zelfcensuur mist een luisterend oor en dit luisterende oor is juist cruciaal om te zorgen voor het ‘samen’ in een samenleving. De vrijheid van tegenwoordig speelt zich af in een samenleving waarin het liberalisme uiterst succesvol is geweest en derhalve te maken heeft met een verdeling van dezelfde vrijheid over een zeer hoog percentage van haar burgers. Door dat hogere percentage is het al snel moeilijker om het iedereen naar de zin te maken en zul je meer aandacht moeten geven aan de vraag waar de grenzen van de vrijheid liggen oftewel wanneer je tolerant bent en wanneer de grenzen van de tolerantie zijn bereikt.

Vanuit die positie krijgt luisteren de dimensie, die je nodig hebt om tolerantie tot wasdom te laten komen.

Die grenzen van de tolerantie worden daarbij niet zozeer bepaald door het luisteren naar een ander, maar door het gunnen aan een ander. Het is namelijk een zeer bijzondere aanname dat je vrijheid kunt nemen, want dit gaat per definitie ten koste van de vrijheid van een ander. Het is belangrijk om vrijheid te geven en daarmee draai je het hele idee van vrijheid om én geef je het haar ware aard: je kunt nooit echt vrij zijn als een ander je deze vrijheid niet gunt.

Tolerantie is immers geen reactieve handeling, maar een proactieve handeling. Het is dan voor het individu belangrijk om te tonen dat je dit geschenk waard bent en dan blijft het vierkant van het liberalisme gewoon staan, maar leest het opeens in een andere volgorde.

Goed luisteren

Liberalisme in de huidige wijze van denken is namelijk een rekbare vorm van egoïsme. Het bekende adagium waar ik mee begon refereert hier ook aan; het begint bij jezelf en de vraag wat je voor jezelf kunt nemen. De hele worsteling van liberalen ontstaat ook hier en de kritiek van niet-liberale krachten in onze samenleving richt zich daar ook op.  Dit neemt niet weg dat het cruciaal blijft om goed te luisteren. Ook het gunnen van vrijheid aan een ander vraagt namelijk om na te gaan welke vrijheid je geeft en of een ander hier wel behoefte aan heeft.

Net als ‘vrijheid’ gaat ‘luisteren’ twee kanten op. Dan heb je een gesprek en de basis voor acceptatie.

Intolerantie

In de praktijk komt intolerantie in veel verschillende vormen voor. De duidelijkste vorm van intolerantie zit vaak achter de anonimiteit van de social media: ik geloof niet dat er ook maar één baggeraar op het worldwide web zelf zo behandeld wil worden als ze richting anderen doen.

In de Oudheid tot ver na de Middeleeuwen was het nog volstrekt normaal om anderen hun vrijheid te misgunnen. Tegenwoordig is de openlijke uiting om anderen dood te wensen redelijk uitzonderlijk: de positie van organisaties als Hamas en Hezbollah richting Israël is hiervan het meest actuele voorbeeld.

Het moeilijke is dat veel uitingen van intolerantie beter verstopt zijn. Soms zijn het hele slechte leugens, zoals de ‘rechtvaardiging’ van Rusland om Oekraïne aan te vallen. Vaak zijn het listige combinaties, die het lastig maken om te weten waar de grens ligt van hetgeen je moet tolereren (en wat niet).

Een voorbeeld van een situatie waarin te tolereren en niet te tolereren gedrag door elkaar lopen komen we tegen in het migratie-dossier. In dit dossier zien we dat de ene kant van het politieke spectrum vooral tolerantie bepleit voor het hele collectief, terwijl de andere kant van het politieke spectrum geen mededogen toont voor ditzelfde collectief. Een tolerante samenleving dient echter altijd oog te hebben voor de nuance.

Woke

Tenslotte ontstaat er terecht steeds meer weerstand rondom de ‘woke’-beweging. Terwijl zij – vaak op zeer goede gronden – vragen van mensen om toleranter op te treden rondom een brede waaier van maatschappelijke thema’s treden ze zelf in steeds sterkere mate uiterst intolerant op richting hun critici. Hierdoor wordt tolerantie openlijk geëist met behulp van gedrag dat feitelijk niet te tolereren valt; een uitstekende basis voor verwarring rondom het thema ‘tolerantie’.  

*Peter Lamberts is historicus.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Woke eist tolerantie met gedrag dat niet te tolereren valt   verscheen eerst op Wynia's Week.