Zou Rob Jetten, behalve nog steeds een beetje gelovig, ook een beetje bijgelovig zijn? In dat geval heeft hij veel reden om zich zorgen te maken.

Bijna opgedoekt

Zeker, als minister-president heeft Jetten het verder geschopt dan alle D66-leiders vóór hem. Maar feit is ook dat geen enkele D66-leider de afgelopen zestig jaar met een brede glimlach op het gezicht uit de Haagse arena is vertrokken. Een bar slecht voorteken voor Jetten.

Hoe was het ook alweer?

In 1967 debuteerde D66 op het Binnenhof onder aanvoering van de charismatische intellectueel Hans van Mierlo. Maar al snel verbleekte het hippe profiel van zijn partij. Van Mierlo bezweek voor het idee van progressieve samenwerking en koos in 1972 voor een electoraal bondgenootschap met de PvdA en de links-radicale PPR. In 1974, na rampzalig verlopen Provinciale Statenverkiezingen (0,98 procent van de stemmen), werd D66 zelfs bijna opgeheven: op een partijcongres bleek meer dan de helft van de aanwezigen daar voorstander van, maar net niet de statutair vereiste twee derde meerderheid.

De sympathieke kinderboekenschrijver alias ideale schoonzoon Jan Terlouw wist D66 vervolgens te reanimeren. Maar in 1981 ging het opnieuw mis.

Terlouw liet zijn partij als derde wiel aan de wagen meedoen aan een coalitiekabinet van CDA en PvdA, waarin ook de gezworen vijanden Dries van Agt (premier) en Joop den Uyl (eerste vicepremier) zitting kregen. Terlouw werd vermorzeld en verloor bij de vervroegde Kamerverkiezingen van 1982 elf zetels, op dat moment de grootste nederlaag uit onze parlementaire geschiedenis.

Fiasco op Buitenlandse Zaken

Nadat Van Mierlo bereid was gevonden een comeback als partijleider te maken, krabbelde D66 toch weer op. Grootste beloning, in 1994: 24 zetels en een prestigieus ministerschap voor ‘Hafmo’ op Buitenlandse Zaken.

Het werd een fiasco. Van Mierlo verscheen regelmatig onvoorbereid in de Tweede Kamer, liet op Europees gebied alle ruimte aan premier Wim Kok en maakte in 1997 de blunder van zijn leven door de arrestatie van de Surinaamse drugsverdachte Desi Bouterse te verijdelen. ‘Macht en invloed van de minister van Buitenlandse Zaken lijken onder Van Mierlo te zijn afgenomen,’ concludeerde de Volkskrant in een vernietigende terugblik op zijn ministerschap, waarvoor hij van de krant het rapportcijfer vier kreeg.

Els Borst en Thom de Graaf

Els Borst, Van Mierlo’s opvolger als partijleider, loodste als minister van Volksgezondheid weliswaar een reeks belangrijke medisch-ethische wetten door het parlement, maar wist nauwelijks greep te krijgen op de wachtlijstenproblematiek. Als lijsttrekker ging ze in 1998 zwaar onderuit: tien zetels verlies.

De volgende partijleider van D66 heette Thom de Graaf. Nadat hij bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 en 2003 in totaal acht zetels had verspeeld, mocht hij zich als bewindsman zonder portefeuille gaan bezighouden met bestuurlijke vernieuwing. De Graafs plannen om de gekozen burgemeester mogelijk te maken werden echter getorpedeerd in de Eerste Kamer, waarna de ontgoochelde minister in 2005 zijn vertrek aankondigde.

Alexander Pechtold herhaalde vervolgens het huzarenstukje van Terlouw uit de jaren zeventig en liet D66 weer groeien – en flink ook. Maar in 2018, ten tijde van zijn vertrek, was van zijn glanzende imago weinig meer over. Er was onder meer gedoe over een appartement in Scheveningen – cadeau gekregen van een Canadese oud-diplomaat maar door ‘Alexander Penthouse’ niet vermeld in het geschenkenregister van de Tweede Kamer – en een buitenechtelijke relatie met een twintig jaar jongere partijgenote uit Drenthe die hij zou hebben gedwongen tot abortus.

Kille hooghartigheid

Met Sigrid Kaag als lijsttrekker evenaarde D66 in 2021 de recordscore van Van Mierlo uit 1994: 24 zetels. Maar als eerste vicepremier en minister van Financiën in het kabinet-Rutte IV werd Kaag steeds vaker betrapt op kille hooghartigheid en vertoon van morele superioriteit.

Liever dan over ’s lands financiën, de hyperinflatie of de koopkrachtcrisis liet Kaag op sociale media haar licht schijnen over de ramadan, slavernijexcuses en de zeespiegel. Eind 2022 stelde Maurice de Hond vast dat Kaag van alle ministers de laagste vertrouwensscore had: 3,3 op een 10-puntsschaal. Van haar in de zomer van 2023 aangekondigde vertrek uit de vaderlandse politiek keek dan ook niemand op.

Rommelende senaatsfractie

Als nieuwe partijleider van D66 stapte Rob Jetten drie jaar geleden in de voetsporen van voorgangers met wie het zonder uitzondering niet goed afliep in Den Haag. Doet hij er alles aan om hun lot te ontlopen?

Als minister-president liet Jetten de zaken dit jaar al twee keer ontsporen. Eerst was er het wegstemmen van de asielnoodmaatregelenwet door de Eerste Kamer. Met dank aan de senaatsfractie van D66, die, zo luidde de terechte kritiek, van de premier kennelijk maar wat mag aanrommelen.

Chaotisch begrotingsoverleg

Deze zomer volgde een ongekend chaotisch begrotingsoverleg, waarbij Jetten verzuimde om schouder aan schouder op te trekken met minister Eelco Heinen van Financiën.

Eindresultaat: prinsjesdagstukken waarin vooral oppositiepartij Pro wordt gepaaid, in 2025 nota bene de verliezer van de Tweede Kamerverkiezingen. ‘Het feest van de democratie op Prinsjesdag dreigt er één met een grafstemming te worden,’ schreef De Telegraaf onlangs in een hoofdredactioneel commentaar.

Om het tij nog te keren, zijn heel veel brandende kaarsjes nodig. Laat Rob Jetten maar nergens op rekenen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom Rob Jetten zich geen enkele illusie hoeft te maken over zijn politieke toekomst verscheen eerst op Wynia's Week.

Trendbreuk in de macht van ontwikkelingsclubs

Klevers bezuinigingen op ontwikkelingshulp betekenden in 2024 een trendbreuk met de decennialange invloed en groei van Nederlandse NGO’s en andere organisaties die actief zijn in ontwikkelingslanden. Ze kreeg het in het kabinet-Schoof voor elkaar om honderden miljoenen te bezuinigen op ontwikkelingshulp in 2025 – in 2027 zou dat jaarlijks zelfs structureel 2,4 miljard euro zijn.

Vooral op NGO’s werd door Klever flink bezuinigd. Organisaties zoals Oxfam Novib, Cordaid en COC krijgen al jarenlang miljoenensubsidies van het ministerie van Buitenlandse Zaken om vastgestelde projecten in ontwikkelingslanden uit te voeren. Voor de periode 2026-2030 geldt daarvoor het nieuwe beleidskader ‘Focus’, de opvolger van het eerdere programma Versterking Maatschappelijk Middenveld (VMM). Het richt zich op acht terreinen, waaronder het bestrijden van hiv/aids, het bevorderen van schone en eerlijke handel, vrouwelijk ondernemerschap, het tegengaan van geweld tegen vrouwen en het beschermen en promoten van mensenrechten en fundamentele vrijheden.

Klever stelde voor dit beleidskader oorspronkelijk een budget vast van 490 miljoen euro – bijna een miljard minder dan het oudere VMM-programma onder minister Kaag (1,4 miljard euro), dat liep van 2021 tot en met 2025.

Strenger subsidiecriterium

Daarnaast verhoogde Klever het financiële drempelcriterium voor subsidie van Buitenlandse Zaken (BZ). Volgens de toen bestaande norm moest een organisatie minstens 25% van haar inkomsten halen uit niet-BZ-bronnen. Ze mocht dus voor maximaal 75% afhankelijk zijn van geld van Buitenlandse Zaken. Een vrij ruime, soepele eis. Klever verhoogde die norm tot 50%: een organisatie moest minstens 50% van haar inkomsten uit niet-BZ-bronnen halen – en mocht dus maar voor maximaal 50% afhankelijk zijn van Buitenlandse Zaken. Een aanmerkelijk strengere eis dan voorheen.

Alle gefinancierde ontwikkelingshulp moest voortaan, zo zei Klever, ‘direct bijdragen aan ons eigen belang’. Tientallen organisaties zoals Oxfam Novib en UNICEF dreigden zo grote subsidies kwijt te raken.

Klevers bezuinigingen bleken van korte duur. Het kabinet-Schoof viel in juni 2025 doordat de PVV er een eind aan maakte, en daarmee verdween ook het strengere ontwikkelingshulpbeleid. Vrijwel direct na de kabinetsval kwamen de eerste initiatieven om de bezuinigingen van Klever ongedaan te maken.

Al een maand later lukte het GroenLinks-PvdA Kamerlid Daniëlle Hirsch en NSC-Kamerlid Ria de Korte om via een amendement het Focus-budget op te hogen met 22 miljoen euro per jaar, waarmee het totale budget voor het beleidskader niet langer 490, maar 600 miljoen euro is tot en met 2030.

Versoepeling subsidiecriterium

Ook Klevers plan om projecten voor vrouwenrechten en gendergelijkheid stop te zetten, werd direct teruggedraaid. Een amendement van Hirsch, Bamenga (D66), Dassen (Volt), Dobbe (SP) en De Korte (NSC) om dat budget te verhogen met 20 miljoen euro per jaar in 2026 en 2027 kreeg brede steun in beide Kamers.

Later werd ook het 50%-drempelcriterium versoepeld. Het kabinet vormde dit om naar een maximaal te ontvangen subsidiebedrag: een organisatie kan nu evenveel subsidie krijgen als ze aan niet-BZ-inkomsten ontvangt. Een organisatie met een gemiddeld jaarinkomen van 20 miljoen euro, waarvan 12 miljoen BZ-inkomsten en 8 miljoen niet-BZ-inkomsten, zou onder de oude 50%-regel géén subsidie krijgen – onder het nieuwe criterium wél, tot maximaal 8 miljoen euro per jaar.

Kabinet-Jetten vervolgt hersteloperatie

Die hersteloperatie gaat door onder het kabinet-Jetten. In het regeerakkoord spreekt het kabinet het doel uit om te investeren in ontwikkelingssamenwerking en toe te werken naar de OESO-norm van 0,7 procent van het bruto nationaal inkomen voor het ODA-budget (‘Official Development Assistance’).

Voor 2026 is dat het kabinet, dankzij een akkoordje met PRO, al gelukt: minister Sjoerdsma (D66) van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking haalt met een ‘kasschuif’ 380 miljoen euro uit de begrotingen voor 2028-2029 en 2031 naar dit jaar.

Daarnaast trekt het kabinet voor de komende drie jaar 1,1 miljard euro extra uit voor ontwikkelingshulp. Ook dat lijkt het resultaat van een deal met PRO, die nodig was om voldoende steun voor de begroting te krijgen.

NGO-ontwikkelingsprojecten weinig effectief

Voor ontwikkelingslanden zelf zullen die extra miljarden weinig doen. De overheid concludeerde namelijk zelf al eerder, in een evaluatie van de directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat NGO-ontwikkelingsprojecten minder effectief zijn dan bedoeld. Uit de IOB-evaluatie van de Nederlandse bijdrage aan seksuele en reproductieve gezondheid en dito rechten tussen 2012 en 2022 blijkt dat NGO-projecten te weinig worden geëvalueerd, waardoor ‘analyses van kosteneffectiviteit en kostenefficiëntie ontbreken’.

NGO-partnerschappen hebben ‘vanwege de complexe opzet (…) ook te maken met bureaucratisch programmabeheer, hoge operationele kosten en vertragingen in de uitvoering’. In het evaluatierapport wordt een voorbeeld gegeven: voor de tien NGO-partnerschappen tussen 2016 en 2020 was 316 miljoen euro beschikbaar; circa 100 miljoen euro daarvan ging niet naar het project zelf, maar naar overhead, management, administratie, communicatie en monitoring.

De volledige, Engelstalige IOB-evaluatie stelt zelfs de vraag of de Nederlandse interventies in ontwikkelingslanden überhaupt hebben bijgedragen aan de waargenomen resultaten, ‘met name op het niveau van de uitkomsten en de effecten’.

Hersteloperatie voor behoud nauwe banden

Het is niet ondenkbaar dat de hersteloperatie van het kabinet-Jetten, in samenwerking met PRO, vooral bedoeld is om de nauwe banden met de grote NGO’s in leven te houden.

Daniëlle Hirsch, voormalig Tweede Kamerlid voor GroenLinks-PvdA en initiatiefnemer van de twee eerdergenoemde amendementen, zat van 2010 tot 2014 in het bestuur van Partos, een lobbynetwerk en branchevereniging voor internationale samenwerking waar meer dan 100 Nederlandse (ontwikkelings)organisaties bij zijn aangesloten – waaronder Oxfam Novib, Cordaid, COC Nederland en Milieudefensie. In dezelfde tijd dat Hirsch in het bestuur zat van Partos, was ze ook directeur van klimaatstichting Both Ends, dat ook aangesloten is bij Partos.

PRO-Kamerlid Tom van der Lee heeft een verleden bij Oxfam Novib, als Director of Advocacy and Campaigns (2009-2017). PRO-senator Farah Karimi, die een belangrijke rol speelde bij het losweken van steun voor de herstelmaatregelen in de Eerste Kamer, was algemeen directeur van Oxfam Novib tussen 2008 en 2018 en tot 2024 lid van de Raad van Toezicht van PAX for Peace, óók een Partos-lid en subsidieontvanger van de overheid.

Ook D66-Kamerlid Anne-Marijke Podt heeft een verleden in de ontwikkelingssector: van 2007 tot 2014 werkte ze bij IICD, een door het ministerie van Buitenlandse Zaken opgerichte NGO die zich specialiseerde in ICT als ontwikkelingsinstrument. Tussen 2018 en 2021 was ze voorzitter van de Raad van Toezicht van ActionAid Nederland, een NGO voor gelijkheid en vrouwenrechten. Ook ActionAid is aangesloten bij het Partos-netwerk.

Geld naar bevriende NGO’s moet weer vloeien

De bezuinigingen van het kabinet-Schoof op ontwikkelingshulp waren voor de gevestigde politieke orde en haar bevriende NGO’s kennelijk te radicaal om te handhaven. Nog voordat het stof van de kabinetsval was neergedaald, lagen de eerste amendementen al klaar om de geldstroom weer op gang te brengen.

Onder het nieuwe kabinet hebben D66 en PRO zo de financiering gered van organisaties waar hun eigen mensen decennialang de dienst hebben uitgemaakt. Dat de eigen IOB-evaluatie van het ministerie van Buitenlandse Zaken vaststelt dat die NGO-projecten nauwelijks aantoonbaar effect hebben in de landen waar het om zou moeten gaan, doet kennelijk niet terzake. Het geld vloeit weer naar het netwerk dat het hardst heeft gelobbyd om herstel – daar gaat het om.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe D66 en PRO de ontwikkelingshulp-bezuinigingen van het kabinet-Schoof terugdraaien verscheen eerst op Wynia's Week.

Een luxe situatie, zo op het eerste oog. Buitenlandse bezoekers die zich voor het eerst in ons landsbestuur verdiepen, zouden zomaar de indruk kunnen krijgen dat Nederland een modeldemocratie is, met burgers die zijn gespecialiseerd in het zelf kiezen van hun bestuurders.

Helaas is dat niet de werkelijkheid. In vergelijking met veel andere democratieën is Nederland juist een land waar burgers betrekkelijk weinig te vertellen hebben.

Burgemeesters zonder kiezersmandaat

Neem de gemeenten. De belangrijkste bestuurder daar is de burgemeester: hij is voorzitter van zowel de gemeenteraad als van het college van B en W en heeft belangrijke eigen bevoegdheden op het terrein van openbare orde en veiligheid. Toch hebben burgemeesters in Nederland – anders dan in vrijwel alle andere beschaafde landen – geen kiezersmandaat.

Ook is gaandeweg de merkwaardige situatie ontstaan dat negen op de tien burgemeesters – hoewel dat nergens verplicht wordt gesteld – lid zijn van een politieke partij. Terwijl van de ‘gewone’ Nederlanders slechts 3,3 procent een lidmaatschapskaart op zak heeft.

Minstens zo curieus: van de 342 burgemeesters staat er niet één bekend als aanhanger van de PVV, JA21, FvD, BBB, DENK, Partij voor de Dieren, 50PLUS of Volt. Terwijl die partijen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen samen bijna 37 procent van de stemmen kregen.

Op provinciaal niveau is de commissaris van de koning (CdK) de belangrijkste figuur. Ook hij wordt benoemd en niet rechtstreeks door de bevolking gekozen. Er is één partijloze CdK, de andere elf zijn lid van de VVD, PRO, CDA, ChristenUnie en SP. Dat zijn partijen waar 57 procent van de Nederlanders niet (meer) op stemt.

Dan het democratische gehalte van het landsbestuur. Voor de twee kamers van onze volksvertegenwoordiging geldt dat de eerste getrapt wordt gekozen, door de leden van de Provinciale Staten. Ook de minister-president – nota bene de belangrijkste bestuurder van het land – heeft geen eigen kiezersmandaat. Meestal is het de aanvoerder van de partij die bij Tweede Kamerverkiezingen de grootste is geworden.

Zodoende hadden we vroeger nog weleens premiers – Willem Drees, Dries van Agt, Ruud Lubbers – die meer dan dertig procent van de stemmen hadden gekregen. Dat is allang niet meer het geval. De partij van onze huidige premier kwam bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen niet verder dan welgeteld 16,9 procent.

Ook op de politieke kleur van het kabinet dat door de premier wordt voorgezeten heeft de kiezer geen rechtstreekse invloed. Meestal betreft het een regering die veel lijkt op de vorige. Zo is het sinds de invoering van het algemeen kiesrecht nog nooit voorgekomen dat er na verkiezingen een kabinet kwam waarin geen partij zat die daar niet ook vóór de verkiezingen al in zat.

Actieve ontmoediging

Nog een zonderlinge trek van ons bestel: onze politieke partijen hebben in verkiezingstijd de gewoonte kandidaten die lager op de lijst staan actief te ontmoedigen zelf campagne te voeren. Maar zodra lager geplaatste kandidaten in de Kamer komen en moeite blijken te hebben met de fractiediscipline, klinkt bijna automatisch het verwijt dat ze hun zetel niet ‘verdiend’ zouden hebben omdat zij ‘op de slippen van de lijsttrekker’ zijn verkozen.

Wat lager geplaatste Kamerleden al helemáál niet moeten proberen is zich afsplitsen van hun fractie. Dan maken ze zich namelijk schuldig aan ‘zetelroof’ en krijgen ze straf: minder spreektijd en minder budget.

‘Men heeft tussen het kiezersvolk en zijn vertegenwoordigers de partijen geschoven,’ constateerde Hans Gruijters zestig jaar geleden. Als founding father van D66 bepleitte hij daarom herinvoering van het in 1917 afgeschafte districtenstelsel, met anders dan voorheen niet één, maar twee of drie afgevaardigden per district. Met zo’n stelsel konden we, zo meende Gruijters, verlost raken van volksvertegenwoordigers die functioneerden als ‘zetbazen van de partijen’. ‘De verhouding kiezer-gekozene dient zwaarder te wegen dan de verhouding kiezer-partij en de relatie gekozene-partij,’ vermeldde het eerste Politiek Program van D66.

Behalve herinvoering van het districtenstelsel had de partij van Gruijters nog meer goede ideeën om ons land democratischer te maken: rechtstreeks gekozen burgemeesters, premiersverkiezingen, bindende referenda. Zoals bekend zijn al die ideeën inmiddels door D66 begraven.

Was het daar maar bij gebleven. Maar in D66-kringen klinken steeds vaker geluiden om de kleine beetjes democratische vooruitgang die sinds de jaren zestig zijn geboekt, ook nog eens terug te draaien.

Neem de gewoonte om na een kabinetsval automatisch vervroegde Tweede Kamerverkiezingen uit te schrijven.

D66-prominent Thom de Graaf, tot vorige week vicevoorzitter van de Raad van State, stelde onlangs voor om dat gebruik te heroverwegen: er kan na een kabinetscrisis toch ook direct opnieuw worden geformeerd? Terwijl de omstandigheid dat er in 1965, na de val van het kabinet-Marijnen, geen nieuwe verkiezingen kwamen, maar een nieuw kabinet en een nieuwe premier (Jo Cals), voor de oprichters van D66 nu juist de druppel was die de emmer deed overlopen. Nederland was kennelijk zo ‘democratisch’ dat er zonder tussenkomst van de kiezers van regering gewisseld kon worden. Dat nooit meer!

Zomerse boekentip

Verraad: dat is de meest passende typering voor de antidemocratische draai van de voormalige vernieuwers van D66. Wie er literair verantwoorde beelden bij zoekt, is waarschijnlijk het best af met de klassieke slotzin van George Orwells Animal Farm (1945), waarin de dieren de macht op een boerderij overnemen, maar hun leiders – de varkens – gaandeweg sprekend op de voormalige meesters gaan lijken:

‘De schepselen die buiten stonden keken van varken naar mens en van mens naar varken en van varken naar mens; maar het was reeds onmogelijk geworden te zeggen wie een mens en wie een varken was.’

Voilà, een mooie zomerse boekentip voor Thom de Graaf.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Er bestaat een direct verband tussen Thom de Graaf en de varkens op de Animal Farm van George Orwell verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik was en ben overtuigd liberaal en Van Mierlo wilde de democratie verbeteren. Maar Pechtold maakte van D66 een one-issue partij: ‘Wilders bashen, met heel weinig diepgang en veel trucjes – een machtspartij. Dat is het nog steeds, eigenlijk. En het referendum en de gekozen burgemeester willen ze niet meer.’

Hoe het polariseren begon

‘Pechtold is ook begonnen met het lelijk etiketteren, met dat extreemrechts over Wilders,’ zegt Rookmaker. ‘Er groeit nu een hele generatie op die het gewoon vindt om je politieke tegenstander te verketteren. Het is heel slecht voor het gesprek. En voor de democratie.’ En: ‘D66 is een hele andere partij geworden dan onder Van Mierlo. Heel gek is wel dat veel leden wel gewoon lid zijn gebleven. Terwijl de inhoud compleet weg is.’

Ze voegde zich bij Forum voor Democratie toen dat nog een kleine partij zonder zichtbare interne ruzies en omstreden uitlatingen was en ze werd voor die partij Eerste Kamerlid en vervolgens Europarlementariër. Het leidde meteen tot uitstoting in de privé-omgeving.

‘We hadden één keer per maand een eetclub, waar ik gewoon was om allerlei onzinnige GroenLinkse standpunten te tolereren. Maar mijn man en ik werden meteen op een strafbankje geplaatst, op een krukje, en ik mocht het niet over politiek hebben. Terwijl hun eigen maatregel volstrekt politiek was. We zijn uiteraard meteen vertrokken.’

Het uitsluiten en cancellen is een gangbaar fenomeen geworden in Nederland, constateert Rookmaker. ‘Het uitspreken van je mening ook. Alleen achter de hand durven mensen die nog te geven. In het Europees Parlement had ik een PvdA-collega die mij fluisterend bekende het helemaal eens te zijn met mijn asielvoorstellen: ‘Maar ik heb vrouw en kinderen.’

Lijkt dat niet erg op de Stasi-achtige wereld van de vroegere communistische DDR? Rookmaker: ‘Ik denk dat dat een hele goede vergelijking is. Met polarisatie en angst.’

‘De VVD een ambtenarenpartij’

Bij Forum voor Democratie brak na het hoogtepunt – de grootste partij bij de Statenverkiezingen van 2019 – meteen ruzie uit tussen de grondleggers Thierry Baudet en Henk Otten, waarna Rookmaker voor Otten koos, met wiens partij het uiteindelijk niets werd.

In de VVD zag ze niet veel: ‘Dat is eigenlijk een ambtenarenpartij geworden.’ Ze werd gevraagd door Wybren van Haga, eerder als Kamerlid uit de VVD gestoten en via Forum oprichter van de eigen partij BVNL. Die haalde geen zetels bij de laatste Kamerverkiezingen. Dorien Rookmaker, de zwevende politica, heeft het nu wel gezien. Ze ziet zich niet meer terugkeren in de politiek.

Wynia’s Week heeft een unieke formule: duizend artikelen, video’s en podcasts per jaar, en dat allemaal gratis voor iedereen, mogelijk gemaakt door de betalende abonnees. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Het D66 van Hans van Mierlo bestaat niet meer,’ zegt voormalig D66-politica Dorien Rookmaker. ‘Het is nu een hele andere partij.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Nogal wat politieke waarnemers waren destijds zwaar onder de indruk van de nieuwe partij. Alles aan D66 maakte immers een moderne indruk: niet alleen de sympathieke partijleider Hans van Mierlo, maar ook zijn boodschap dat we de verkalkte ideologieën van de negentiende eeuw – confessionalisme, socialisme, liberalisme – achter ons moesten laten en dat we toe waren aan meer directe democratie, inclusief rechtstreeks gekozen burgemeesters en een rechtstreeks gekozen premier. En wat te denken van de uit Amerika geïmporteerde reclametechnieken waarmee de partij aan de man werd gebracht: ook al hypermodern.

Ouderwets en achterlijk

In al die opzichten leek D66 haaks te staan op de partij die in 1966 bij de Provinciale Statenverkiezingen 6,8 procent van de stemmen kreeg en haar electorale doorbraak beleefde: de Boerenpartij van Hendrik Koekoek. Ouderwetser en achterlijker bestond niet, zo vond het gros van de commentatoren.

Maar de gelauwerde journalist Henk Hofland trok in 1972 in zijn klassiek geworden boek Tegels lichten een totaal andere conclusie. Het ‘eerste zuiver politieke binnenlandse verzet’ in het naoorlogse Nederland, zo schreef Hofland, kwam niet van Provo’s, Maagdenhuisbezetters, Dolle Mina’s of andere linkse helden van de jaren zestig. Nee, het kwam van rechts en het begon al in de jaren vijftig – dankzij onze boeren.

Hofland doelde op de Landelijke Vereniging voor Bedrijfsvrijheid in de Landbouw (BVL). Deze ‘Vrije Boeren’, zoals ze zichzelf noemden, keerden zich tegen de groeiende overheidsbemoeienis met de agrarische sector. Vooral voor kleine landbouwers pakte de stortvloed aan nieuwe regels en voorschriften vaak funest uit.

De welbespraakte Bennekomse veehouder Hendrik Koekoek werd hun voorman. Aanvankelijk was hij politiek actief binnen de CHU, een protestantse voorloper van het CDA, maar in 1958 begon hij voor zichzelf – met de Boerenpartij.

In 1963 kregen Koekoek en zijn aanhangers landelijke bekendheid. Een aantal keuterboeren uit het Drentse Hollandscheveld weigerde nog langer de verplichte heffingen van het bedrijfschap voor de landbouw, het zogenoemde Landbouwschap, te betalen.

Er volgden beslagleggingen en ontruimingen, die gepaard gingen met hevige botsingen tussen Vrije Boeren, sympathiserende omwonenden en de politie. Barricades, gehelmde agenten met karabijnen en traangas, charges, waarschuwingsschoten, een boerderij die in vlammen opging – het was in het naoorlogse Nederland nog niet eerder vertoond.

‘De boeren verloren de strijd tegen het Landbouwschap uiteindelijk, maar Hendrik Koekoek en de Vrije Boeren werden in het hele land toegejuicht als de morele winnaars,’ memoreert historicus en journalist Hans Wansink in zijn onlangs verschenen boek Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV. Het leverde Koekoek bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1963 drie zetels op. Bijna twintig jaar zou de Boerenpartij het volhouden op het Binnenhof.

Populistische eenmanspartij

Terugkijkend valt op hoe modern Koekoek was. Met zijn Drentse accent, zijn simpele logica en zijn droge humor (‘Als u vijf’ntwintig guld’n stort, krijgt u ons partijblad gratis’) wist hij als eerste Nederlandse politicus volop te profiteren van het toen nog nieuwe medium televisie. In 1974 scoorde hij zelfs een nummer één-hit in de Veronica Top 40, dankzij de samen met Pierre Kartner alias Vader Abraham gezongen carnavalskraker Den Uyl is in den olie. Geen enkel Tweede Kamerlid heeft hem dat ooit nagedaan.

Net als later de LPF en de PVV was de Boerenpartij in essentie een eenmanspartij, met een politieke stijl die we nu ‘populistisch’ zouden noemen. Koekoek was er voor de simpele kiezer die, in de woorden van Hofland, ‘het gevoel had dat hij afgebluft werd door de deskundigen, dat het niets uitmaakte of hij links of rechts binnen het Bestel koos, dat zijn parlementariërs toch niet of onbegrijpelijk uit hun woorden kwamen en dat alles buiten hem om geregeld werd’.

Ook de bestrijding die Koekoek ten deel viel doet – in retrospectief – erg modern aan. ‘De eerste reactie van het Bestel,’ schreef Hofland, ‘was niet te onderzoeken of de boeren misschien enig recht van spreken zouden hebben, maar hun leider tot een domoor, een fascist, oplichter of staatsvijand te verklaren.’

Koekoek wist dat hij een doelwit was. Uit voorzorg liep hij na spreekbeurten in het land nooit alleen terug naar zijn auto. Daarin lag altijd een ‘boerenwapen’, zoals een bijl of een schep. Maar de linkse activisten waar hij bang voor was, bleken inventiever dan Koekoek had voorzien.

Ze haalden stiekem het eten en het water weg bij zijn pony’s en kregen het zo voor elkaar dat hij in 1980 werd veroordeeld tot duizend gulden boete en twee weken voorwaardelijk – wegens het ‘verwaarlozen’ van zijn dieren. Als ponymishandelaar en onder de nieuwe naam Rechtse Volkspartij ging Koekoek de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 in.

Het werd zijn Waterloo. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 1982 volgde nog een mislukte comeback, nadat ook een terugkeer in de gemeenteraad van Ede al op niets was uitgelopen. Daarna werd het stil. Wie nog contact zocht met Koekoek, kreeg een verbitterde man aan de telefoon die het – anders dan voorheen – graag kort hield. In 1987 overleed hij, na een hartaanval.

Geen herdenking

Naar de stalinist Marcus Bakker, voormalig aanvoerder van de CPN en later Europees lijstduwer van GroenLinks, werd in 1991 op het Binnenhof een vergaderzaal genoemd. Anders dan in de Tweede Kamer bij overleden fractievoorzitters gebruikelijk is, werd Hendrik Koekoek door toenmalig Kamervoorzitter Dick Dolman (PvdA) niet eens herdacht.

Dat valt allemaal niet meer goed te maken. Maar toch, op de vraag waar in 1966 de grootste politieke vernieuwers zaten, is zestig jaar na dato nog maar één antwoord mogelijk. Niet bij de intellectuelen in Krasnapolsky, die later alsnog kozen voor een ideologisch etiket (‘sociaal-liberaal’) en waar democratisering inmiddels van de agenda is afgevoerd, maar in Bennekom, bij de eenmanspartij van een rechts-populistische veehouder.

‘Een waarheid als een koe,’ zou Koekoek zeggen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De grote politieke vernieuwers van 1966 zaten niet bij de intellectuelen van D66, maar bij de ‘achterlijke’ Boerenpartij van Hendrik Koekoek verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat dramatisch tegenviel: het personeelsbeleid van Jetten. De intellectuelenpartij D66 had politici van buiten nodig om de D66-equipe te completeren. D66 haalde daarnaast omstreden partijgenoten terug om naar het kabinet te komen. De eerste brekebenen en mislukkingen zijn er vooral bij D66’ers, van een partij dus waar graag wordt neergekeken op wie met zijn handen werkt.

Ook het verwerven van steun voor het minderheidskabinet van Jetten verloopt dramatisch. Maar tot enige gepaste nederigheid leidt het niet. Haalt Jetten Prinsjesdag? Of worden de Statenverkiezingen van volgend jaar het graf voor het eerste en wellicht enige, ooit door D66 geleide kabinet? Wordt Jetten het kabinet van hoogmoed en overmoed? Kijk en luister!

Wynia’s Week TV is er ook als podcast

Wynia’s Week is er drie keer per week. Doet u mee? Hartelijk dank!

De boeken van Wynia’s Week verschijnen bij Uitgeverij Blauwburgwal. U kunt ze daar ook bestellen www.blauwburgwal.nl

Het bericht Hoezo: ‘Het kan wel?’ Maar wát kan het kabinet-Jetten dan wel? verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom bestaan politieke partijen eigenlijk? In de wetenschappelijke literatuur, schreef Koole, wordt vooral hun ‘intermediaire rol’ benadrukt: de partij als schakel tussen overheid en burger, tussen kiezer en gekozene en tussen regering en parlement. Dat kun je ook zien aan de vijf functies die van oudsher aan politieke partijen worden toegeschreven. Koole zette ze keurig op een rijtje:

(1) de articulatiefunctie: wensen en eisen van burgers worden door partijen opgepikt en op de politieke agenda gezet.

(2) de aggregatiefunctie: politieke partijen wegen deze wensen en eisen tegen elkaar af en voegen ze samen tot één programma met een coherente totaalvisie.

(3) de mobiliseringsfunctie: partijen bewegen burgers tot het lidmaatschap van hun organisatie en motiveren kiesgerechtigden om de gang naar het stemlokaal te maken.

(4) de socialisatiefunctie: door vorming en scholing worden partijleden geïntegreerd in het politieke bestel.

(5) de rekruterings- en selectiefunctie: politieke partijen werven en kiezen kandidaten voor publieke functies.

De PVV als buitenbeentje

In 2006, veertien jaar na de promotie van Koole, richtte ex-VVD’er Geert Wilders een partij op die slecht in dit schema lijkt te passen. De PVV is immers geen ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enige lid.

Is de PVV om die reden een ondemocratische partij? Je hoort het vaak zeggen, maar het is een beetje een mal verwijt. Want natuurlijk is niet het toelatingsbeleid voor leden bepalend voor het democratische gehalte van een politieke organisatie, maar de doelen die worden nagestreefd.

Precies om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden er lustig op los. Maar omdat de marxistische beginselen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, werden communisten slechts zelden aangemerkt als democraten.

Een ander verwijt dat de PVV vaak is gemaakt, lijkt zo op het eerste gezicht meer hout te snijden. Want hoe zit het met de rekruterings- en selectiefunctie van een politieke partij zonder leden? Bij gebrek aan netwerk beschikt de PVV, zo bleek toen de partij in 2024 voor het eerst ging meeregeren, nauwelijks over capabele kandidaten die naar voren kunnen worden geschoven als minister of staatssecretaris.

Met name de toenmalige oppositiepartij D66 maakte daar een groot punt van. PVV-asielminister Marjolein Faber werd door Rob Jetten zelfs ‘een schande voor het ambt’ genoemd. D66 bleek de kwestie dermate belangrijk te vinden dat Tweede Kamerlid Joost Sneller vorig jaar het voorstel deed om politieke partijen te verplichten tot het toelaten van leden.

Beloning voor slecht gedrag

Zelf had D66 op 1 januari ruim 36.000 leden, aanzienlijk meer dan de coalitiepartners CDA (28.891) en VVD (22.483). Beschik je dan ook als vanzelf over een netwerk van bekwame kandidaat-bewindslieden? De jongste kabinetsformatie was een mooie test.

D66-Tweede Kamerlid Nathalie van Berkel, die door haar partij was voorgedragen als staatssecretaris van Financiën, trok zich kort voor de beëindiging van de regeringsploeg terug. Even eerder onthulde de Volkskrant dat ze haar cv schaamteloos had opgepoetst.

De comeback van Stientje van Veldhoven, die in de in de nadagen van het derde kabinet-Rutte als een dief in de nacht haar staatssecretariaat verliet voor een baantje bij een organisatie die door haar ministerie werd gesubsidieerd, liet zich interpreteren als een beloning voor slecht gedrag. Had Rob Jetten echt geen betere klimaatminister in huis?

Op Landbouw, dankzij het stikstofdossier misschien wel het zwaarste ministerie van allemaal, schoof D66 een 34-jarige wethouder uit Deventer naar voren: Jaimi van Essen. Hij liet meteen verstek gaan op een zaterdagse bijeenkomst met boeren, burgers, vissers en ondernemers, omdat hij onder meer de verjaardag van zijn zoontje wilde vieren. Snapt Van Essen, zo was toen de vraag, dat hij zitting heeft in een minderheidskabinet dat wil (en moet) ‘investeren in draagvlak’, zoals dat heet, niet in de laatste plaats voor nieuwe stikstofmaatregelen die op het platteland slecht zullen worden gepruimd?

Ook ‘Mager Mannetje’ van het eerste uur Sjoerd Sjoerdsma, die als Tweede Kamerlid China niet in mocht, belandde op het kabinetspluche, nog wel als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. ‘De drankroddelaar is de verpersoonlijking van alles waar D66 enkele jaren geleden zo om gehaat werd, in Den Haag en ver daarbuiten,’ constateerde Wouter de Winther in De Telegraaf. ‘Dat Sjoerdsma binnen de D66-bubbel een held blijft, is wellicht geen verrassing. Dat de premier een blinde vlek heeft voor het sentiment buiten zijn eigen comfortzone, belooft niettemin weinig goeds.’ Het recente gedoe rond de Nederlandse UNRWA-subsidie bewees dat Sjoerdsma zijn achterbakse streken nog niet is verleerd.

Gebrek aan ervaring

Onder de ruim 36.000 D66-leden bleek zich geen geschikte minister van Volkshuisvesting te bevinden, toch een cruciale post in tijden van ongekende woningnood, zeker voor een partij die tijdens de verkiezingscampagne honderdduizend nieuwe huizen per jaar en tien nieuwe steden beloofde.

De keus van Jetten viel uiteindelijk op een partijloze luchtmachtgeneraal die zich alsnog snel bij D66 aansloot: Elanor Boekholt-O’Sullivan. Haar gebrek aan politieke ervaring bleek meteen toen een ambtenaar de beantwoording van Kamervragen van haar moest overnemen. Vervolgens probeerde de minister de contouren van haar beoogde woonbeleid uit de doeken te doen in een Britse krant, waarbij ze een verzonnen kletsverhaal afstak over douchemuntjes. De enige indruk die Boekholt-O’Sullivan tot dusverre in Den Haag heeft gemaakt, is dat ze vele maten te klein is voor het landsbestuur.

Heeft de ledenpartij D66 betere ministers in huis dan de eenmanspartij PVV? Het antwoord moet zijn dat Rob Jetten dat nog niet heeft bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft D66 (36.000 leden) betere ministers in huis dan de PVV (1 lid)? Dat is door Rob Jetten nog niet bewezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar als we moeten gokken, schat ik dat 99 procent van de Nederlanders met mij in zou zetten op personen met een islamitische achtergrond. Geen zinnig mens zal denken dat Lidewij de Vos achter die aanslagen zit.

De leider van D66, Rob Jetten, ziet dat anders. Hij vond het in zijn hoedanigheid van premier gepast en noodzakelijk om de blik de andere kant op te richten. Op de wekelijkse persconferentie namens het kabinet, zei hij: ‘Ik wil me niet alleen daarop blindstaren. Antisemitisme komt ook voor bij spreekkoren in voetbalstadions en bij een bepaalde politieke partij waar je gewoon op de lijst kunt staan voor gemeenteraadsverkiezingen als je openlijk antisemiet bent geweest.’

Is het ‘goed’ om te normeren?

Toen hem werd gevraagd welke partij hij bedoelde zei hij: ‘FVD’ (Forum voor Democratie). Van de premier moest de Tweede Kamerfractievoorzitter Lidewij de Vos afstand nemen van antisemitische opvattingen van alle partijleden. ‘Ik doe een beroep op de partijleider om aan het werk te gaan als er overduidelijk signalen zijn dat er leden van de partij dingen doen of hebben gedaan die niet door de beugel kunnen.’

Was de week van ‘explosies’ bij joodse instellingen het juiste moment om het beroep te doen om op eerdere affaires in te gaan? Volgens Jetten wel: ‘Ook bij zaken uit het verleden is het soms goed om daarop te reflecteren en te normeren, zodat we in het hier en nu kunnen zeggen dat antisemitisme geen plek verdient, ook niet in de politiek.’

Dat laatste ben ik met hem eens, maar ik vind ook dat het wegkijken van de echte daders van terroristische aanslagen en de aandacht verleggen naar mensen die niets met die aanslagen van doen hebben geen plek behoort te hebben in de politiek. Dus vroeg ik me af, waar komt dat toch vandaan; die steeds vaker gehoorde oproep om van iets of iemand afstand te nemen.

Je onderwerpen door afstand te nemen

Als we daarop reflecteren is die oorsprong snel gevonden. Die ligt in de Utrechtse doopbelofte van eind 8ste eeuw, een van de eerste in onze taal opgestelde geschriften. Deze gelofte werd door Karel de Grote ingezet om met harde hand de door hem verslagen Saksen te bekeren. Zij moesten afstand nemen van de drie belangrijkste heidense goden (de duivels) en vervolgens hun geloof belijden in de drie christelijke goden (de goeden).

De priester stelde als eerste vraag: Forsachistu diabolae? (Verzaak je de duivel?) Waarop de knielende Saks met het Frankische zwaard boven zijn nek moest antwoorden: ec forsacho diabolae (Ik verzaak de duivel.) Dat is precies wat Jetten meer dan duizend jaar later aan De Vos vraagt. En net als Jetten nu vond men het destijds ook al belangrijk om te normeren. Dus volgden nog twee vragen: Neem je afstand van alle duivelsoffers en van alle werken van de duivel? Waarop de Saks dan moest antwoorden : ‘Ja daar neem ik afstand van’ en ‘Ik verzaak alle werken en woorden van de duivel, Donar en Wodan en Saxnot en al de afgoden die hun gezellen zijn.’

Niet blindstaren = wel wegkijken

Afstand nemen is een manier om je onderwerping te tonen, zo wisten de Franken. Na deze afstand genomen hebben – dus pas na toe te geven dat je je onderwerpt – is het tijd voor de positieve benadering, die Rob Jetten vorig jaar al uitdroeg in zijn boek getiteld Hoe het wél kan. In de samenvatting daarvan door de uitgever, lezen we: ‘Jetten combineert scherpe politieke analyse met hoopvolle voorbeelden. Zijn energie is aanstekelijk en ademt optimisme. Het resultaat is een oproep tot leiderschap dat niet wegkijkt, maar aanpakt.’

Niet wegkijkt? Dat was 2025. Een jaar later wil Jetten zich ‘niet blindstaren’ op de vermoedelijke daders van terroristische aanslagen. Kortom; hij wil wél wegkijken.

Rond het jaar 800 was de positieve benadering: gelobistu in got alamehtigan fadaer? Waarop de bekeerling dan moest antwoorden: ik geloof in God de almachtige vader. Dan gelobistu in crist godes suno en gelobistu in halogan gast? Waarop de onderworpen nieuwe gelovige na bevestigend te hebben geantwoord aan het werk werd gesteld ten behoeve van de nieuwe machthebbers. Nu was er wel plaats voor hem in de gemeenschap: Door afstand te nemen had hij zijn plek verdiend.

Gewenste gedragsverandering

Het manuscript van deze doopgelofte is te vinden in de bibliotheek van het Vaticaan en bevat een bijlage, de zogenaamde indiculus superstitionum et paganiarum. Dat is een opsomming van dertig heidense gebruiken die worden verboden. Het gaat om vereringen op heilige plaatsen in de natuur als bronnen en bomen en stenen en verkeerd geachte begrafenisrituelen en feesten. Dat deed me denken aan wat Bina Ayar onlangs beschreef in Wynia’s Week onder de titel ‘Het kabinet wil graag dat u uw gedrag nog sneller verbetert.’

‘Douchemuntjes’

De obsessie met het sturen op ‘goed gedrag’ die Karel de Grote toonde toen hij het geloof met het zwaard verspreidde, is de Nederlandse regering niet vreemd. ‘Het idee is dat mensen geen rationele wezens zijn en daarom sturing nodig hebben bij het maken van de “juiste keuzes”’, schrijft Ayar en ik zie in gedachten Karel de Grote instemmend knikken.

Zo pleitte een vorig jaar verschenen ambtelijke studie voor verregaande gedragsverandering om fors minder energieverbruik te bewerkstelligen. Waarbij ‘enige vorm van dwang of sturing’ nodig is. Naast tal van prijsprikkels wordt gedacht aan het ‘direct en op afstand aansturen van warmtepompen of laadpalen bij mensen thuis’. Of aan ‘douchemuntjes’ zoals een door formateur Jetten geselecteerde D66-minister zich laatst liet ontvallen.

Gedwongen gedragsverandering

De scheidslijn tussen ‘een duwtje in de rug’ en dwang wordt door machthebbers altijd overschreden. De geleerde Alcuinus van York, een adviseur van Karel de Grote, constateerde dat destijds al. Hij bekritiseerde Karel om diens hardhandige optreden, toen die in het jaar 782 in het ‘bloedgericht van Verden’ naar schatting 4500 gevangen Saksen liet onthoofden die geen afstand namen van hun opvattingen. De heilige Alcuinus vond dat je mensen moet overtuigen van een beter geloof en ze niet moet dwingen jouw geloof over te nemen.

Duizend jaar later formuleren wetenschappers hun kritiek nog voorzichtiger dan Alcuinus destijds. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wees erop dat gedragsbeïnvloeding door overheden alleen is gerechtvaardigd, ‘mits het geen controversiële kwesties betreft, er voldoende transparantie is en de gebruikelijke rechtstatelijke aspecten worden meegewogen’.

Maar machthebbers luisteren alleen naar wetenschappelijke adviseurs als die zeggen wat ze willen horen. Karel de Grote luisterde niet naar de Heilige Alcuinus maar vervult als eerste heerser over een verenigd Europa voor velen toch nog steeds een voorbeeldfunctie. Van zijn standbeelden heeft nooit iemand afstand hoeven nemen.

Pragmatisch: D66 als nieuwe kerk

D66 is een adept van de Europese Unie en heeft van oudsher weinig op met religie, maar is wel pragmatisch. Met zijn pleidooi om afstand te nemen, gebruikt Jetten de beproefde methoden van Karel en de kerk. Hij verheft zich moreel boven de tegenstander met een quasi redelijk verzoek, dat in wezen een oeroud bevel is: We zijn het er toch allemaal over eens dat we de duivel moeten verzaken? Dus u moet eerst afstand nemen van de duivel. Anders hoort U er niet bij en ‘verdient U geen plek’.

Maar nog steeds is dwang niet de juiste manier om mensen van gedachten te laten veranderen. Duizend jaar lang laten wij vier dagen van de week zien dan we ons niet door de grote Karel en zijn epigonen in een keurslijf laten dwingen. Saxnot zijn we vergeten. Maar op Dinsdag, Woensdag, Donderdag en Vrijdag memoreren wij eerst Thingsus, de god van de volksvergadering, en daarna Wodan, Donar en de godin van de liefde. Wij nemen geen afstand. Wij buigen mee, maar knielen niet. Hopelijk ook niet voor terroristen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Vragen om ‘afstand te nemen van’ is vragen om onderwerping verscheen eerst op Wynia's Week.

Stientje van Veldhoven is de nieuwe minister van Klimaat en Groene Groei. Zij was vanaf 2012 Tweede Kamerlid voor D66 en bekleedde tweemaal de functie van staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat in het kabinet-Rutte III: van oktober 2017 tot november 2019 en van april 2020 tot juli 2021. Tussen deze periodes was ze minister voor Milieu en Wonen in hetzelfde kabinet. Van Veldhoven trok de aandacht toen ze in de blessuretijd van het derde kabinet-Rutte plotseling ontslag nam en een nieuwe functie accepteerde bij het Europese hoofdkantoor van een invloedrijke internationale klimaatorganisatie, ‘strategisch’ gevestigd in Den Haag.

Dubbele pet

Van Veldhoven onderhield als staatssecretaris en minister nauwe banden met internationale klimaatclubs. Eén daarvan was het Platform for Accelerating the Circular Economy (PACE), naar eigen zeggen een ‘neutraal, publiek-privaat samenwerkingsplatform dat wereldwijde changemakers en hun organisaties verbindt om de transitie naar een circulaire economie te versnellen’.

PACE werd in 2018 opgericht door het World Economic Forum (WEF) van Klaus Schwab en werd door Van Veldhoven als staatssecretaris jarenlang gefinancierd. In januari 2020 trad Van Veldhoven bovendien toe tot het bestuur van PACE; volgens de website is ze nog steeds vicevoorzitter. Die combinatie van functies en belangen is ongekend en verboden bovendien, maar trok tot dusverre opmerkelijk weinig aandacht.

Toen Van Veldhoven in 2020 opnieuw staatssecretaris werd, verlengde ze wederom – in 2018 deed ze het ook al voor de jaren 2019-2021 – de bijdrage van 200.000 euro voor PACE, bestemd voor de jaren 2022-2024. Daarnaast verstrekte zij een eenmalige subsidie van bijna een ton aan PACE voor ‘monitoringsonderzoek naar de transitie van de circulaire economie’. Kort en goed: Van Veldhoven verzorgde als staatssecretaris ruimhartig de financiering van een organisatie waarvan ze zelf bestuurder was.

In juli 2021 stapte Van Veldhoven uit het demissionaire kabinet-Rutte III en werd ze vicepresident en directeur van de Europese tak van het World Resources Institute (WRI) – WRI Europe. Het WRI is een internationale klimaatorganisatie met een hoofdvestiging in Washington D.C.; het Europese kantoor bevindt zich in Den Haag.

Wat opvalt is dat het WRI geen ‘gewone’ ngo is, maar een organisatie die zich al jarenlang – dus ook onder het bestuur van Van Veldhoven – richt op lobbyen bij overheden en het helpen van andere ngo’s met het pushen van klimaatalarmisme.

Invloedrijke ngo

Dat het WRI een invloedrijke ngo is, valt mede af te leiden uit de grote bedragen die de organisatie jaarlijks krijgt. Niet alleen van diverse nationale overheden (zoals Nederland, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië en Duitsland), maar ook van miljardairs en multinationals. ‘Major donors’ (geldschieters die meer dan 750.000 dollar bijdragen) zijn onder meer de Bill & Melinda Gates Foundation, Jeff Bezos, Rockefeller, Google en IKEA. Ook de Europese Unie, de Verenigde Naties en de Wereldbank behoren tot de grote financiers. Opmerkelijk is dat het WRI tevens de moederorganisatie is van het door het WEF opgerichte PACE, waar Van Veldhoven dus sinds 2020 in het bestuur zit.

Op de LinkedIn-pagina van Van Veldhoven valt te lezen hoe zij als vicepresident van WRI Europa de hele wereld over reisde om bij allerlei grote conferenties aanwezig te zijn, vaak ook als spreker. Zo vloog ze in november 2025 naar Brazilië om te spreken bij de VN Climate Change Conference (COP30), was ze in januari van dit jaar nog bij het WEF in Davos om te pleiten voor ‘klimaatactie’, en was ze onder meer spreker bij het ‘Leaders of Progress Summit ‘van de VN, het door de Financial Times georganiseerde ‘Climate & Impact Summit’ in Londen en de jaarlijkse meeting van de Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) in Peking. Daar benadrukte ze het belang van een nauwere samenwerking tussen de EU en China bij het ‘accelereren van de globale groene transitie’.

Dat Van Veldhoven een actieve klimaatlobbyist is, blijkt ook uit EU-connecties die zij als vicepresident en chef-Europa van het WRI legde. In 2023 ging WRI Europa samenwerking aan met GLOBE EU, een platform van Europarlementariërs die zich bezighouden met klimaatbeleid. In datzelfde jaar ondertekenden het WRI en de Europese Investeringsbank (EIB) een ‘Memorandum of Understanding’. In deze overeenkomst worden volgens Van Veldhoven ‘EIB’s financiële en multilaterale expertise gecombineerd met WRI’s baanbrekende onderzoek en ervaring zodat wereldwijde financiering voor klimaat en biodiversiteit terechtkomt waar die het hardst nodig is’.

Gefinancierd met belastinggeld

In 2023 werd het ‘strategisch partnerschap’ tussen het WRI en het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken verlengd met zes jaar. Dat vierde het WRI met een post op LinkedIn: ‘Samen zullen we onze gezamenlijke doelstellingen opschalen om vooruitgang te boeken op het gebied van klimaat, natuur en mens.’

Gratis is de liaison tussen het WRI en Buitenlandse Zaken niet, althans niet voor de Nederlandse belastingbetaler. Hoewel het WRI de laatste jaren niet wordt genoemd in de jaarverslagen van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp, spreekt de subsidie-database van het ministerie van Financiën duidelijke taal: het WRI kreeg in 2023 11 miljoen en in 2024 6,6 miljoen euro.

Om een idee te krijgen: blijkens de ANBI-aangifte voor de Nederlandse Belastingdienst gaf de WRI Europe Stichting (voorzitter: Stientje van Veldhoven) in de jaren 2023 en 2024 in totaal achtereenvolgens 13,3 en 15,7 miljoen euro uit, voor een belangrijk deel aan de personeelskosten voor de 129 medewerkers. De verwevenheid van particuliere lobbyclub WRI Europe met de Nederlandse overheid is dus substantieel.

Botsende opvattingen

Interessant is ook dat Van Veldhovens (eerdere) opvattingen op een zeer belangrijk onderdeel van haar huidige portefeuille nogal schuren met het regeringsbeleid. Waar het kersverse kabinet-Jetten het nucleaire cluster in Nederland wil ‘versterken’ en minstens vier nieuwe kerncentrales wil realiseren, lijken Van Veldhoven – en het WRI – allerminst fan van kernenergie.

In 2016 werd Van Veldhoven in een interview met VNO-NCW de vraag gesteld: ‘Kolen of kernenergie?’ Haar respons: ‘Als ik écht moet kiezen, dan maar kernenergie, want we moeten gewoon van de kolen af vanwege het klimaatprobleem. Wat niets afdoet aan de nadelen van kernenergie: het afvalprobleem en de veiligheid.’

In 2018, toen Van Veldhoven nog staatssecretaris was, organiseerde het WRI een prijsuitreiking ter ere van twee activisten die erin geslaagd waren de bouw van een kerncentrale in Zuid-Afrika tegen te houden. Het duo werd door het WRI geprezen voor een ‘overwinning die Zuid-Afrika heeft behoed voor een ongekende uitbreiding van de nucleaire industrie’.

De benoeming van Van Veldhoven tot klimaatminister roept een reeks vragen op. Ten eerste haar dubbelrol als staatssecretaris en sponsor van een organisatie waar ze zelf in het bestuur zat. Ten tweede haar ongebruikelijke en vroegtijdige overstap van het kabinet naar een activistische particuliere lobbyclub die aanhoudend en ook ruimhartig wordt gesubsidieerd door de Nederlandse overheid. Vervolgens werd Van Veldhoven een schoolvoorbeeld van een draaideurpoliticus: door daarna weer op te duiken in de landspolitiek, als klimaatminister in het kabinet-Jetten.

En dat allemaal zonder dat er een haan naar kraait, terwijl het fenomeen van de draaideurpoliticus onder meer bij de Raad van Europa sinds jaar en dag onder vuur ligt. Voor burgers en kiezers komt daar nog bij dat er alle reden is voor gerede twijfel aan de inzet van Van Veldhoven om de door het kabinet beloofde kerncentrales te bouwen. En hoe zijn de banden tussen de lobbyclubs PACE en WRI en het kabinet-Jetten nu? Worden die wellicht onderhouden door Van Veldhoven die daar de beste contacten heeft?

Het personeelsbeleid van Rob Jetten

Bij dat alles dient opgemerkt dat Van Veldhoven in 2021 weliswaar uit het derde kabinet-Rutte stapte, maar – niet heel ongebruikelijk in lobbyland – de politiek nooit verlaten heeft. Haar activiteiten als vice-president van de Europese afdeling van het WRI bewijzen dat meer dan voldoende. Zo bleef Van Veldhoven ook nauwe banden onderhouden met haar partij D66, zoals ook mag blijken uit de uitnodiging die toenmalig klimaatminister Rob Jetten kreeg bij het 40-jarig bestaan van het WRI.

Jetten was ook de man die, nu als partijleider van D66, de activistische lobbyist Van Veldhoven terughaalde naar het landsbestuur, in een nieuwe rol als klimaatminister. Jetten moest al een beoogde D66-staatssecretaris (Nathalie van Berkel) terugtrekken omdat ze haar cv wel heel royaal had opgepoetst. Jetten selecteerde een minister voor Buitenlandse Handel (Sjoerd Sjoerdsma) die als Tweede Kamerlid door China de toegang was geweigerd. Jetten selecteerde een hoge militair (Elanor Boekholt-O’Sullivan) voor het ministerschap van Volkshuisvesting die al meteen onder vuur kwam te liggen. Het zou zeer voor de hand liggen wanneer ook het door Jetten bewerkstelligde ministerschap van Stientje van Veldhoven door de Tweede Kamer eens kritisch onder de loep werd genomen.

Wynia’s Week is wakker als anderen slapen. Steunt u onze broodnodige onafhankelijke journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe draaideurpoliticus Stientje van Veldhoven (D66) probleemloos klimaatlobbyist kon worden en daarna weer net zo makkelijk klimaatminister verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel debatten in de Tweede Kamer gaan over technische detailkwesties waar weinig intellectueel plezier aan valt te beleven. Met originele, zelfbedachte standpunten, hoe intelligent ook, is het bovendien oppassen geblazen, want het partijprogramma, de fractiediscipline en/of het regeerakkoord eisen zoveel mogelijk gehoorzaamheid.

Toch heeft met name D66 altijd het zelfbeeld gekoesterd van een partij waar intellectuelen zich thuis voelen. Daarbij hoort ook het etiket van ‘onderwijspartij’ waarmee D66 graag pronkt.

Beschamende vertoning

Nu was het inderdaad zo dat bij de oprichting van D66 twee mannen vooraan stonden met een bij uitstek intellectuele reputatie: de Amsterdamse journalisten Hans van Mierlo en Hans Gruijters, beiden werkzaam bij het liberale Algemeen Handelsblad. Maar kwam hun intellectuele reputatie bij D66 ook uit de verf?

In 2012, twee jaar na zijn overlijden, verscheen onder de titel Een krankzinnig avontuur een lijvige bundel met een keuze uit Van Mierlo’s politieke beschouwingen. Zijn roemruchte (congres)toespraken, vaak boeiend om te beluisteren, bleken taaie kost om te lezen. Ook inhoudelijk stelden ze teleur. Was dit echt ‘de meest vernieuwende Nederlandse politicus van de tweede helft van de twintigste eeuw’, zoals de flaptekst ons wilde doen geloven?

De bundel bevatte ook de vijf artikelen die Van Mierlo schreef voor dagblad De Tijd na zijn bezoek aan China, in de zomer van 1973. Mao’s Culturele Revolutie (1966-1976), een communistische terreurcampagne waarbij tussen de anderhalf en twee miljoen Chinezen de dood in werden gejaagd, was nog gaande. Maar Van Mierlo kwam in zijn reisverslag niet verder dan frases als ‘de rijstopbrengst gaat ieder jaar omhoog‘, ‘veel fabrieken hebben kindercrèches’ en ‘de communistische partij en het leger hebben grote invloed’. Een beschamende vertoning.

Hans Gruijters op zijn beurt werd in 1973 weliswaar de allereerste minister van D66-huize, maar voelde zich bij zijn partij steeds minder thuis. Zo was hij een uitgesproken voorstander van kernenergie – D66 was daar destijds tegen – en verklaarde hij in 1991 dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’ Heel D66 viel over hem heen.

In 2004 beëindigde Gruijters het lidmaatschap van de partij die zonder hem niet had bestaan, maar ‘waar ze niet meer zo op mij gesteld zijn’. Hoe diep de breuk was bleek een jaar later bij zijn crematie: zelfs Van Mierlo stond niet op de lijst van genodigden.

Wetenschappelijk bureau

Net als vrijwel alle andere politieke partijen heeft ook D66 een eigen wetenschappelijk bureau, bij de oprichting in 1972 nog naamloos maar sinds 2011 bekend als de Mr. Hans van Mierlo Stichting. Dat een dergelijk instituut grote impact kan hebben, werd decennialang bewezen door de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Nog maar een jaar of twintig geleden wist elke politiek geïnteresseerde krantenlezer de naam van de WBS-directeur. Dat was per definitie een intellectuele kanjer die een hoofdrol speelde in het politieke debat. Lang geleden, in de jaren vijftig, Joop den Uyl, later onder anderen Wouter Gortzak, Joop van den Berg en Paul Kalma.

Socialisme & Democratie (S&D), het maandblad van de WBS, werd op parlementaire redacties altijd meteen uit de wikkel gehaald. Dikke kans immers dat er een opzienbarend politiek essay in stond – van Bart Tromp, of Bram Peper, of Paul Scheffer, of Arie van der Zwan, of Jos de Beus. Ook hielden journalisten nauwgezet de nieuwe medewerkers van de WBS in de gaten. De jonge criminologe Femke Halsema begon er in 1993 haar loopbaan en in 2001 ook de uit Somalië afkomstige Ayaan Hirsi Ali. De WBS was een kweekvijver zonder weerga.

De Mr. Hans van Mierlo Stichting heeft het zo ver nooit weten te schoppen. Al meer dan een halve eeuw leidt het wetenschappelijk bureau van D66 een door weinigen opgemerkt bestaan in de luwte, heel anders dan je van een partij met een intellectueel imago zou verwachten.

Dan D66 als onderwijspartij. Op papier klopt die kwalificatie, al was het maar omdat de Democraten de laatste jaren aan de lopende band onderwijsministers leveren: Ingrid van Engelshoven (2017-2022), Robbert Dijkgraaf (2022-2024) en sinds kort Rianne Letschert. Maar heeft ons onderwijs daar baat bij?

De OESO, de club van rijke landen, doet elke drie jaar onderzoek naar de leerprestaties van 15-jarigen. Volgens dit zogenoemde PISA-onderzoek gaan in veel westerse landen de leerprestaties achteruit, maar in ons land meer dan elders. Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven maakten – Wim Groot refereerde er onlangs aan in Wynia’s Week – blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Infantilisering

Ondertussen baarde D66-onderwijsminiser Dijkgraaf in 2023 opzien met zijn voorstel om het bindend studieadvies (bsa) te versoepelen. Vanaf het studiejaar 2025-2026, zo kondigde hij aan, hoefden studenten in hun eerste jaar nog maar dertig van de zestig studiepunten te halen. Volgens de minister zorgde het bsa voor overmatige ‘studiestress’ en was het een aanslag op het ‘studentenwelzijn’.

Maar, zo constateerde Bastiaan Bommeljé in Hollands Maandblad, het (later gecancelde) bsa-plan van Dijkgraaf was bovenal een verdere stap in de infantilisering van het hoger onderwijs. ‘Als iedereen op z’n hurken gaat zitten, is het vanzelfsprekend dat op menige universiteit colleges alleen nog worden gegeven van negen tot drie in één vak, omdat afwijking van de school-uren “te verwarrend” is voor studenten. Dan is het niet verwonderlijk dat men steeds meer klachten van studenten hoort over “gebrek aan huiswerkbegeleiding”. En dan is het welhaast vanzelfsprekend dat het nu gemeengoed is dat studenten aan hun docent vragen: “Meester, hebben we morgen les op school of is het al grote vakantie?”’

De nieuwe D66-minister van Onderwijs is de al genoemde Rianne Letschert. Ze is voormalig rector magnificus en bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, die – zo bleek onlangs uit een ontluisterende reconstructie in De Telegraaf – onder haar wankelmoedige bewind uitgroeide tot een antisemitisch broeinest. Ben je dan de aangewezen persoon om het Nederlandse onderwijs uit de modderpoel te trekken waar het door je voorgangers – nogal eens partijgenoten – in is geduwd?

D66-intellectuelen: eigenlijk zou daar eens wetenschappelijk onderzoek naar moeten worden gedaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is D66 een ‘onderwijspartij’ waar het wemelt van creatieve intellectuelen? Nee, dat malle zelfbeeld slaat nergens op verscheen eerst op Wynia's Week.