Nogal wat politieke waarnemers waren destijds zwaar onder de indruk van de nieuwe partij. Alles aan D66 maakte immers een moderne indruk: niet alleen de sympathieke partijleider Hans van Mierlo, maar ook zijn boodschap dat we de verkalkte ideologieën van de negentiende eeuw – confessionalisme, socialisme, liberalisme – achter ons moesten laten en dat we toe waren aan meer directe democratie, inclusief rechtstreeks gekozen burgemeesters en een rechtstreeks gekozen premier. En wat te denken van de uit Amerika geïmporteerde reclametechnieken waarmee de partij aan de man werd gebracht: ook al hypermodern.

Ouderwets en achterlijk

In al die opzichten leek D66 haaks te staan op de partij die in 1966 bij de Provinciale Statenverkiezingen 6,8 procent van de stemmen kreeg en haar electorale doorbraak beleefde: de Boerenpartij van Hendrik Koekoek. Ouderwetser en achterlijker bestond niet, zo vond het gros van de commentatoren.

Maar de gelauwerde journalist Henk Hofland trok in 1972 in zijn klassiek geworden boek Tegels lichten een totaal andere conclusie. Het ‘eerste zuiver politieke binnenlandse verzet’ in het naoorlogse Nederland, zo schreef Hofland, kwam niet van Provo’s, Maagdenhuisbezetters, Dolle Mina’s of andere linkse helden van de jaren zestig. Nee, het kwam van rechts en het begon al in de jaren vijftig – dankzij onze boeren.

Hofland doelde op de Landelijke Vereniging voor Bedrijfsvrijheid in de Landbouw (BVL). Deze ‘Vrije Boeren’, zoals ze zichzelf noemden, keerden zich tegen de groeiende overheidsbemoeienis met de agrarische sector. Vooral voor kleine landbouwers pakte de stortvloed aan nieuwe regels en voorschriften vaak funest uit.

De welbespraakte Bennekomse veehouder Hendrik Koekoek werd hun voorman. Aanvankelijk was hij politiek actief binnen de CHU, een protestantse voorloper van het CDA, maar in 1958 begon hij voor zichzelf – met de Boerenpartij.

In 1963 kregen Koekoek en zijn aanhangers landelijke bekendheid. Een aantal keuterboeren uit het Drentse Hollandscheveld weigerde nog langer de verplichte heffingen van het bedrijfschap voor de landbouw, het zogenoemde Landbouwschap, te betalen.

Er volgden beslagleggingen en ontruimingen, die gepaard gingen met hevige botsingen tussen Vrije Boeren, sympathiserende omwonenden en de politie. Barricades, gehelmde agenten met karabijnen en traangas, charges, waarschuwingsschoten, een boerderij die in vlammen opging – het was in het naoorlogse Nederland nog niet eerder vertoond.

‘De boeren verloren de strijd tegen het Landbouwschap uiteindelijk, maar Hendrik Koekoek en de Vrije Boeren werden in het hele land toegejuicht als de morele winnaars,’ memoreert historicus en journalist Hans Wansink in zijn onlangs verschenen boek Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV. Het leverde Koekoek bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1963 drie zetels op. Bijna twintig jaar zou de Boerenpartij het volhouden op het Binnenhof.

Populistische eenmanspartij

Terugkijkend valt op hoe modern Koekoek was. Met zijn Drentse accent, zijn simpele logica en zijn droge humor (‘Als u vijf’ntwintig guld’n stort, krijgt u ons partijblad gratis’) wist hij als eerste Nederlandse politicus volop te profiteren van het toen nog nieuwe medium televisie. In 1974 scoorde hij zelfs een nummer één-hit in de Veronica Top 40, dankzij de samen met Pierre Kartner alias Vader Abraham gezongen carnavalskraker Den Uyl is in den olie. Geen enkel Tweede Kamerlid heeft hem dat ooit nagedaan.

Net als later de LPF en de PVV was de Boerenpartij in essentie een eenmanspartij, met een politieke stijl die we nu ‘populistisch’ zouden noemen. Koekoek was er voor de simpele kiezer die, in de woorden van Hofland, ‘het gevoel had dat hij afgebluft werd door de deskundigen, dat het niets uitmaakte of hij links of rechts binnen het Bestel koos, dat zijn parlementariërs toch niet of onbegrijpelijk uit hun woorden kwamen en dat alles buiten hem om geregeld werd’.

Ook de bestrijding die Koekoek ten deel viel doet – in retrospectief – erg modern aan. ‘De eerste reactie van het Bestel,’ schreef Hofland, ‘was niet te onderzoeken of de boeren misschien enig recht van spreken zouden hebben, maar hun leider tot een domoor, een fascist, oplichter of staatsvijand te verklaren.’

Koekoek wist dat hij een doelwit was. Uit voorzorg liep hij na spreekbeurten in het land nooit alleen terug naar zijn auto. Daarin lag altijd een ‘boerenwapen’, zoals een bijl of een schep. Maar de linkse activisten waar hij bang voor was, bleken inventiever dan Koekoek had voorzien.

Ze haalden stiekem het eten en het water weg bij zijn pony’s en kregen het zo voor elkaar dat hij in 1980 werd veroordeeld tot duizend gulden boete en twee weken voorwaardelijk – wegens het ‘verwaarlozen’ van zijn dieren. Als ponymishandelaar en onder de nieuwe naam Rechtse Volkspartij ging Koekoek de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 in.

Het werd zijn Waterloo. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 1982 volgde nog een mislukte comeback, nadat ook een terugkeer in de gemeenteraad van Ede al op niets was uitgelopen. Daarna werd het stil. Wie nog contact zocht met Koekoek, kreeg een verbitterde man aan de telefoon die het – anders dan voorheen – graag kort hield. In 1987 overleed hij, na een hartaanval.

Geen herdenking

Naar de stalinist Marcus Bakker, voormalig aanvoerder van de CPN en later Europees lijstduwer van GroenLinks, werd in 1991 op het Binnenhof een vergaderzaal genoemd. Anders dan in de Tweede Kamer bij overleden fractievoorzitters gebruikelijk is, werd Hendrik Koekoek door toenmalig Kamervoorzitter Dick Dolman (PvdA) niet eens herdacht.

Dat valt allemaal niet meer goed te maken. Maar toch, op de vraag waar in 1966 de grootste politieke vernieuwers zaten, is zestig jaar na dato nog maar één antwoord mogelijk. Niet bij de intellectuelen in Krasnapolsky, die later alsnog kozen voor een ideologisch etiket (‘sociaal-liberaal’) en waar democratisering inmiddels van de agenda is afgevoerd, maar in Bennekom, bij de eenmanspartij van een rechts-populistische veehouder.

‘Een waarheid als een koe,’ zou Koekoek zeggen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De grote politieke vernieuwers van 1966 zaten niet bij de intellectuelen van D66, maar bij de ‘achterlijke’ Boerenpartij van Hendrik Koekoek verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat dramatisch tegenviel: het personeelsbeleid van Jetten. De intellectuelenpartij D66 had politici van buiten nodig om de D66-equipe te completeren. D66 haalde daarnaast omstreden partijgenoten terug om naar het kabinet te komen. De eerste brekebenen en mislukkingen zijn er vooral bij D66’ers, van een partij dus waar graag wordt neergekeken op wie met zijn handen werkt.

Ook het verwerven van steun voor het minderheidskabinet van Jetten verloopt dramatisch. Maar tot enige gepaste nederigheid leidt het niet. Haalt Jetten Prinsjesdag? Of worden de Statenverkiezingen van volgend jaar het graf voor het eerste en wellicht enige, ooit door D66 geleide kabinet? Wordt Jetten het kabinet van hoogmoed en overmoed? Kijk en luister!

Wynia’s Week TV is er ook als podcast

Wynia’s Week is er drie keer per week. Doet u mee? Hartelijk dank!

De boeken van Wynia’s Week verschijnen bij Uitgeverij Blauwburgwal. U kunt ze daar ook bestellen www.blauwburgwal.nl

Het bericht Hoezo: ‘Het kan wel?’ Maar wát kan het kabinet-Jetten dan wel? verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom bestaan politieke partijen eigenlijk? In de wetenschappelijke literatuur, schreef Koole, wordt vooral hun ‘intermediaire rol’ benadrukt: de partij als schakel tussen overheid en burger, tussen kiezer en gekozene en tussen regering en parlement. Dat kun je ook zien aan de vijf functies die van oudsher aan politieke partijen worden toegeschreven. Koole zette ze keurig op een rijtje:

(1) de articulatiefunctie: wensen en eisen van burgers worden door partijen opgepikt en op de politieke agenda gezet.

(2) de aggregatiefunctie: politieke partijen wegen deze wensen en eisen tegen elkaar af en voegen ze samen tot één programma met een coherente totaalvisie.

(3) de mobiliseringsfunctie: partijen bewegen burgers tot het lidmaatschap van hun organisatie en motiveren kiesgerechtigden om de gang naar het stemlokaal te maken.

(4) de socialisatiefunctie: door vorming en scholing worden partijleden geïntegreerd in het politieke bestel.

(5) de rekruterings- en selectiefunctie: politieke partijen werven en kiezen kandidaten voor publieke functies.

De PVV als buitenbeentje

In 2006, veertien jaar na de promotie van Koole, richtte ex-VVD’er Geert Wilders een partij op die slecht in dit schema lijkt te passen. De PVV is immers geen ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enige lid.

Is de PVV om die reden een ondemocratische partij? Je hoort het vaak zeggen, maar het is een beetje een mal verwijt. Want natuurlijk is niet het toelatingsbeleid voor leden bepalend voor het democratische gehalte van een politieke organisatie, maar de doelen die worden nagestreefd.

Precies om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden er lustig op los. Maar omdat de marxistische beginselen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, werden communisten slechts zelden aangemerkt als democraten.

Een ander verwijt dat de PVV vaak is gemaakt, lijkt zo op het eerste gezicht meer hout te snijden. Want hoe zit het met de rekruterings- en selectiefunctie van een politieke partij zonder leden? Bij gebrek aan netwerk beschikt de PVV, zo bleek toen de partij in 2024 voor het eerst ging meeregeren, nauwelijks over capabele kandidaten die naar voren kunnen worden geschoven als minister of staatssecretaris.

Met name de toenmalige oppositiepartij D66 maakte daar een groot punt van. PVV-asielminister Marjolein Faber werd door Rob Jetten zelfs ‘een schande voor het ambt’ genoemd. D66 bleek de kwestie dermate belangrijk te vinden dat Tweede Kamerlid Joost Sneller vorig jaar het voorstel deed om politieke partijen te verplichten tot het toelaten van leden.

Beloning voor slecht gedrag

Zelf had D66 op 1 januari ruim 36.000 leden, aanzienlijk meer dan de coalitiepartners CDA (28.891) en VVD (22.483). Beschik je dan ook als vanzelf over een netwerk van bekwame kandidaat-bewindslieden? De jongste kabinetsformatie was een mooie test.

D66-Tweede Kamerlid Nathalie van Berkel, die door haar partij was voorgedragen als staatssecretaris van Financiën, trok zich kort voor de beëindiging van de regeringsploeg terug. Even eerder onthulde de Volkskrant dat ze haar cv schaamteloos had opgepoetst.

De comeback van Stientje van Veldhoven, die in de in de nadagen van het derde kabinet-Rutte als een dief in de nacht haar staatssecretariaat verliet voor een baantje bij een organisatie die door haar ministerie werd gesubsidieerd, liet zich interpreteren als een beloning voor slecht gedrag. Had Rob Jetten echt geen betere klimaatminister in huis?

Op Landbouw, dankzij het stikstofdossier misschien wel het zwaarste ministerie van allemaal, schoof D66 een 34-jarige wethouder uit Deventer naar voren: Jaimi van Essen. Hij liet meteen verstek gaan op een zaterdagse bijeenkomst met boeren, burgers, vissers en ondernemers, omdat hij onder meer de verjaardag van zijn zoontje wilde vieren. Snapt Van Essen, zo was toen de vraag, dat hij zitting heeft in een minderheidskabinet dat wil (en moet) ‘investeren in draagvlak’, zoals dat heet, niet in de laatste plaats voor nieuwe stikstofmaatregelen die op het platteland slecht zullen worden gepruimd?

Ook ‘Mager Mannetje’ van het eerste uur Sjoerd Sjoerdsma, die als Tweede Kamerlid China niet in mocht, belandde op het kabinetspluche, nog wel als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. ‘De drankroddelaar is de verpersoonlijking van alles waar D66 enkele jaren geleden zo om gehaat werd, in Den Haag en ver daarbuiten,’ constateerde Wouter de Winther in De Telegraaf. ‘Dat Sjoerdsma binnen de D66-bubbel een held blijft, is wellicht geen verrassing. Dat de premier een blinde vlek heeft voor het sentiment buiten zijn eigen comfortzone, belooft niettemin weinig goeds.’ Het recente gedoe rond de Nederlandse UNRWA-subsidie bewees dat Sjoerdsma zijn achterbakse streken nog niet is verleerd.

Gebrek aan ervaring

Onder de ruim 36.000 D66-leden bleek zich geen geschikte minister van Volkshuisvesting te bevinden, toch een cruciale post in tijden van ongekende woningnood, zeker voor een partij die tijdens de verkiezingscampagne honderdduizend nieuwe huizen per jaar en tien nieuwe steden beloofde.

De keus van Jetten viel uiteindelijk op een partijloze luchtmachtgeneraal die zich alsnog snel bij D66 aansloot: Elanor Boekholt-O’Sullivan. Haar gebrek aan politieke ervaring bleek meteen toen een ambtenaar de beantwoording van Kamervragen van haar moest overnemen. Vervolgens probeerde de minister de contouren van haar beoogde woonbeleid uit de doeken te doen in een Britse krant, waarbij ze een verzonnen kletsverhaal afstak over douchemuntjes. De enige indruk die Boekholt-O’Sullivan tot dusverre in Den Haag heeft gemaakt, is dat ze vele maten te klein is voor het landsbestuur.

Heeft de ledenpartij D66 betere ministers in huis dan de eenmanspartij PVV? Het antwoord moet zijn dat Rob Jetten dat nog niet heeft bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft D66 (36.000 leden) betere ministers in huis dan de PVV (1 lid)? Dat is door Rob Jetten nog niet bewezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar als we moeten gokken, schat ik dat 99 procent van de Nederlanders met mij in zou zetten op personen met een islamitische achtergrond. Geen zinnig mens zal denken dat Lidewij de Vos achter die aanslagen zit.

De leider van D66, Rob Jetten, ziet dat anders. Hij vond het in zijn hoedanigheid van premier gepast en noodzakelijk om de blik de andere kant op te richten. Op de wekelijkse persconferentie namens het kabinet, zei hij: ‘Ik wil me niet alleen daarop blindstaren. Antisemitisme komt ook voor bij spreekkoren in voetbalstadions en bij een bepaalde politieke partij waar je gewoon op de lijst kunt staan voor gemeenteraadsverkiezingen als je openlijk antisemiet bent geweest.’

Is het ‘goed’ om te normeren?

Toen hem werd gevraagd welke partij hij bedoelde zei hij: ‘FVD’ (Forum voor Democratie). Van de premier moest de Tweede Kamerfractievoorzitter Lidewij de Vos afstand nemen van antisemitische opvattingen van alle partijleden. ‘Ik doe een beroep op de partijleider om aan het werk te gaan als er overduidelijk signalen zijn dat er leden van de partij dingen doen of hebben gedaan die niet door de beugel kunnen.’

Was de week van ‘explosies’ bij joodse instellingen het juiste moment om het beroep te doen om op eerdere affaires in te gaan? Volgens Jetten wel: ‘Ook bij zaken uit het verleden is het soms goed om daarop te reflecteren en te normeren, zodat we in het hier en nu kunnen zeggen dat antisemitisme geen plek verdient, ook niet in de politiek.’

Dat laatste ben ik met hem eens, maar ik vind ook dat het wegkijken van de echte daders van terroristische aanslagen en de aandacht verleggen naar mensen die niets met die aanslagen van doen hebben geen plek behoort te hebben in de politiek. Dus vroeg ik me af, waar komt dat toch vandaan; die steeds vaker gehoorde oproep om van iets of iemand afstand te nemen.

Je onderwerpen door afstand te nemen

Als we daarop reflecteren is die oorsprong snel gevonden. Die ligt in de Utrechtse doopbelofte van eind 8ste eeuw, een van de eerste in onze taal opgestelde geschriften. Deze gelofte werd door Karel de Grote ingezet om met harde hand de door hem verslagen Saksen te bekeren. Zij moesten afstand nemen van de drie belangrijkste heidense goden (de duivels) en vervolgens hun geloof belijden in de drie christelijke goden (de goeden).

De priester stelde als eerste vraag: Forsachistu diabolae? (Verzaak je de duivel?) Waarop de knielende Saks met het Frankische zwaard boven zijn nek moest antwoorden: ec forsacho diabolae (Ik verzaak de duivel.) Dat is precies wat Jetten meer dan duizend jaar later aan De Vos vraagt. En net als Jetten nu vond men het destijds ook al belangrijk om te normeren. Dus volgden nog twee vragen: Neem je afstand van alle duivelsoffers en van alle werken van de duivel? Waarop de Saks dan moest antwoorden : ‘Ja daar neem ik afstand van’ en ‘Ik verzaak alle werken en woorden van de duivel, Donar en Wodan en Saxnot en al de afgoden die hun gezellen zijn.’

Niet blindstaren = wel wegkijken

Afstand nemen is een manier om je onderwerping te tonen, zo wisten de Franken. Na deze afstand genomen hebben – dus pas na toe te geven dat je je onderwerpt – is het tijd voor de positieve benadering, die Rob Jetten vorig jaar al uitdroeg in zijn boek getiteld Hoe het wél kan. In de samenvatting daarvan door de uitgever, lezen we: ‘Jetten combineert scherpe politieke analyse met hoopvolle voorbeelden. Zijn energie is aanstekelijk en ademt optimisme. Het resultaat is een oproep tot leiderschap dat niet wegkijkt, maar aanpakt.’

Niet wegkijkt? Dat was 2025. Een jaar later wil Jetten zich ‘niet blindstaren’ op de vermoedelijke daders van terroristische aanslagen. Kortom; hij wil wél wegkijken.

Rond het jaar 800 was de positieve benadering: gelobistu in got alamehtigan fadaer? Waarop de bekeerling dan moest antwoorden: ik geloof in God de almachtige vader. Dan gelobistu in crist godes suno en gelobistu in halogan gast? Waarop de onderworpen nieuwe gelovige na bevestigend te hebben geantwoord aan het werk werd gesteld ten behoeve van de nieuwe machthebbers. Nu was er wel plaats voor hem in de gemeenschap: Door afstand te nemen had hij zijn plek verdiend.

Gewenste gedragsverandering

Het manuscript van deze doopgelofte is te vinden in de bibliotheek van het Vaticaan en bevat een bijlage, de zogenaamde indiculus superstitionum et paganiarum. Dat is een opsomming van dertig heidense gebruiken die worden verboden. Het gaat om vereringen op heilige plaatsen in de natuur als bronnen en bomen en stenen en verkeerd geachte begrafenisrituelen en feesten. Dat deed me denken aan wat Bina Ayar onlangs beschreef in Wynia’s Week onder de titel ‘Het kabinet wil graag dat u uw gedrag nog sneller verbetert.’

‘Douchemuntjes’

De obsessie met het sturen op ‘goed gedrag’ die Karel de Grote toonde toen hij het geloof met het zwaard verspreidde, is de Nederlandse regering niet vreemd. ‘Het idee is dat mensen geen rationele wezens zijn en daarom sturing nodig hebben bij het maken van de “juiste keuzes”’, schrijft Ayar en ik zie in gedachten Karel de Grote instemmend knikken.

Zo pleitte een vorig jaar verschenen ambtelijke studie voor verregaande gedragsverandering om fors minder energieverbruik te bewerkstelligen. Waarbij ‘enige vorm van dwang of sturing’ nodig is. Naast tal van prijsprikkels wordt gedacht aan het ‘direct en op afstand aansturen van warmtepompen of laadpalen bij mensen thuis’. Of aan ‘douchemuntjes’ zoals een door formateur Jetten geselecteerde D66-minister zich laatst liet ontvallen.

Gedwongen gedragsverandering

De scheidslijn tussen ‘een duwtje in de rug’ en dwang wordt door machthebbers altijd overschreden. De geleerde Alcuinus van York, een adviseur van Karel de Grote, constateerde dat destijds al. Hij bekritiseerde Karel om diens hardhandige optreden, toen die in het jaar 782 in het ‘bloedgericht van Verden’ naar schatting 4500 gevangen Saksen liet onthoofden die geen afstand namen van hun opvattingen. De heilige Alcuinus vond dat je mensen moet overtuigen van een beter geloof en ze niet moet dwingen jouw geloof over te nemen.

Duizend jaar later formuleren wetenschappers hun kritiek nog voorzichtiger dan Alcuinus destijds. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wees erop dat gedragsbeïnvloeding door overheden alleen is gerechtvaardigd, ‘mits het geen controversiële kwesties betreft, er voldoende transparantie is en de gebruikelijke rechtstatelijke aspecten worden meegewogen’.

Maar machthebbers luisteren alleen naar wetenschappelijke adviseurs als die zeggen wat ze willen horen. Karel de Grote luisterde niet naar de Heilige Alcuinus maar vervult als eerste heerser over een verenigd Europa voor velen toch nog steeds een voorbeeldfunctie. Van zijn standbeelden heeft nooit iemand afstand hoeven nemen.

Pragmatisch: D66 als nieuwe kerk

D66 is een adept van de Europese Unie en heeft van oudsher weinig op met religie, maar is wel pragmatisch. Met zijn pleidooi om afstand te nemen, gebruikt Jetten de beproefde methoden van Karel en de kerk. Hij verheft zich moreel boven de tegenstander met een quasi redelijk verzoek, dat in wezen een oeroud bevel is: We zijn het er toch allemaal over eens dat we de duivel moeten verzaken? Dus u moet eerst afstand nemen van de duivel. Anders hoort U er niet bij en ‘verdient U geen plek’.

Maar nog steeds is dwang niet de juiste manier om mensen van gedachten te laten veranderen. Duizend jaar lang laten wij vier dagen van de week zien dan we ons niet door de grote Karel en zijn epigonen in een keurslijf laten dwingen. Saxnot zijn we vergeten. Maar op Dinsdag, Woensdag, Donderdag en Vrijdag memoreren wij eerst Thingsus, de god van de volksvergadering, en daarna Wodan, Donar en de godin van de liefde. Wij nemen geen afstand. Wij buigen mee, maar knielen niet. Hopelijk ook niet voor terroristen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Vragen om ‘afstand te nemen van’ is vragen om onderwerping verscheen eerst op Wynia's Week.

Stientje van Veldhoven is de nieuwe minister van Klimaat en Groene Groei. Zij was vanaf 2012 Tweede Kamerlid voor D66 en bekleedde tweemaal de functie van staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat in het kabinet-Rutte III: van oktober 2017 tot november 2019 en van april 2020 tot juli 2021. Tussen deze periodes was ze minister voor Milieu en Wonen in hetzelfde kabinet. Van Veldhoven trok de aandacht toen ze in de blessuretijd van het derde kabinet-Rutte plotseling ontslag nam en een nieuwe functie accepteerde bij het Europese hoofdkantoor van een invloedrijke internationale klimaatorganisatie, ‘strategisch’ gevestigd in Den Haag.

Dubbele pet

Van Veldhoven onderhield als staatssecretaris en minister nauwe banden met internationale klimaatclubs. Eén daarvan was het Platform for Accelerating the Circular Economy (PACE), naar eigen zeggen een ‘neutraal, publiek-privaat samenwerkingsplatform dat wereldwijde changemakers en hun organisaties verbindt om de transitie naar een circulaire economie te versnellen’.

PACE werd in 2018 opgericht door het World Economic Forum (WEF) van Klaus Schwab en werd door Van Veldhoven als staatssecretaris jarenlang gefinancierd. In januari 2020 trad Van Veldhoven bovendien toe tot het bestuur van PACE; volgens de website is ze nog steeds vicevoorzitter. Die combinatie van functies en belangen is ongekend en verboden bovendien, maar trok tot dusverre opmerkelijk weinig aandacht.

Toen Van Veldhoven in 2020 opnieuw staatssecretaris werd, verlengde ze wederom – in 2018 deed ze het ook al voor de jaren 2019-2021 – de bijdrage van 200.000 euro voor PACE, bestemd voor de jaren 2022-2024. Daarnaast verstrekte zij een eenmalige subsidie van bijna een ton aan PACE voor ‘monitoringsonderzoek naar de transitie van de circulaire economie’. Kort en goed: Van Veldhoven verzorgde als staatssecretaris ruimhartig de financiering van een organisatie waarvan ze zelf bestuurder was.

In juli 2021 stapte Van Veldhoven uit het demissionaire kabinet-Rutte III en werd ze vicepresident en directeur van de Europese tak van het World Resources Institute (WRI) – WRI Europe. Het WRI is een internationale klimaatorganisatie met een hoofdvestiging in Washington D.C.; het Europese kantoor bevindt zich in Den Haag.

Wat opvalt is dat het WRI geen ‘gewone’ ngo is, maar een organisatie die zich al jarenlang – dus ook onder het bestuur van Van Veldhoven – richt op lobbyen bij overheden en het helpen van andere ngo’s met het pushen van klimaatalarmisme.

Invloedrijke ngo

Dat het WRI een invloedrijke ngo is, valt mede af te leiden uit de grote bedragen die de organisatie jaarlijks krijgt. Niet alleen van diverse nationale overheden (zoals Nederland, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië en Duitsland), maar ook van miljardairs en multinationals. ‘Major donors’ (geldschieters die meer dan 750.000 dollar bijdragen) zijn onder meer de Bill & Melinda Gates Foundation, Jeff Bezos, Rockefeller, Google en IKEA. Ook de Europese Unie, de Verenigde Naties en de Wereldbank behoren tot de grote financiers. Opmerkelijk is dat het WRI tevens de moederorganisatie is van het door het WEF opgerichte PACE, waar Van Veldhoven dus sinds 2020 in het bestuur zit.

Op de LinkedIn-pagina van Van Veldhoven valt te lezen hoe zij als vicepresident van WRI Europa de hele wereld over reisde om bij allerlei grote conferenties aanwezig te zijn, vaak ook als spreker. Zo vloog ze in november 2025 naar Brazilië om te spreken bij de VN Climate Change Conference (COP30), was ze in januari van dit jaar nog bij het WEF in Davos om te pleiten voor ‘klimaatactie’, en was ze onder meer spreker bij het ‘Leaders of Progress Summit ‘van de VN, het door de Financial Times georganiseerde ‘Climate & Impact Summit’ in Londen en de jaarlijkse meeting van de Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) in Peking. Daar benadrukte ze het belang van een nauwere samenwerking tussen de EU en China bij het ‘accelereren van de globale groene transitie’.

Dat Van Veldhoven een actieve klimaatlobbyist is, blijkt ook uit EU-connecties die zij als vicepresident en chef-Europa van het WRI legde. In 2023 ging WRI Europa samenwerking aan met GLOBE EU, een platform van Europarlementariërs die zich bezighouden met klimaatbeleid. In datzelfde jaar ondertekenden het WRI en de Europese Investeringsbank (EIB) een ‘Memorandum of Understanding’. In deze overeenkomst worden volgens Van Veldhoven ‘EIB’s financiële en multilaterale expertise gecombineerd met WRI’s baanbrekende onderzoek en ervaring zodat wereldwijde financiering voor klimaat en biodiversiteit terechtkomt waar die het hardst nodig is’.

Gefinancierd met belastinggeld

In 2023 werd het ‘strategisch partnerschap’ tussen het WRI en het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken verlengd met zes jaar. Dat vierde het WRI met een post op LinkedIn: ‘Samen zullen we onze gezamenlijke doelstellingen opschalen om vooruitgang te boeken op het gebied van klimaat, natuur en mens.’

Gratis is de liaison tussen het WRI en Buitenlandse Zaken niet, althans niet voor de Nederlandse belastingbetaler. Hoewel het WRI de laatste jaren niet wordt genoemd in de jaarverslagen van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp, spreekt de subsidie-database van het ministerie van Financiën duidelijke taal: het WRI kreeg in 2023 11 miljoen en in 2024 6,6 miljoen euro.

Om een idee te krijgen: blijkens de ANBI-aangifte voor de Nederlandse Belastingdienst gaf de WRI Europe Stichting (voorzitter: Stientje van Veldhoven) in de jaren 2023 en 2024 in totaal achtereenvolgens 13,3 en 15,7 miljoen euro uit, voor een belangrijk deel aan de personeelskosten voor de 129 medewerkers. De verwevenheid van particuliere lobbyclub WRI Europe met de Nederlandse overheid is dus substantieel.

Botsende opvattingen

Interessant is ook dat Van Veldhovens (eerdere) opvattingen op een zeer belangrijk onderdeel van haar huidige portefeuille nogal schuren met het regeringsbeleid. Waar het kersverse kabinet-Jetten het nucleaire cluster in Nederland wil ‘versterken’ en minstens vier nieuwe kerncentrales wil realiseren, lijken Van Veldhoven – en het WRI – allerminst fan van kernenergie.

In 2016 werd Van Veldhoven in een interview met VNO-NCW de vraag gesteld: ‘Kolen of kernenergie?’ Haar respons: ‘Als ik écht moet kiezen, dan maar kernenergie, want we moeten gewoon van de kolen af vanwege het klimaatprobleem. Wat niets afdoet aan de nadelen van kernenergie: het afvalprobleem en de veiligheid.’

In 2018, toen Van Veldhoven nog staatssecretaris was, organiseerde het WRI een prijsuitreiking ter ere van twee activisten die erin geslaagd waren de bouw van een kerncentrale in Zuid-Afrika tegen te houden. Het duo werd door het WRI geprezen voor een ‘overwinning die Zuid-Afrika heeft behoed voor een ongekende uitbreiding van de nucleaire industrie’.

De benoeming van Van Veldhoven tot klimaatminister roept een reeks vragen op. Ten eerste haar dubbelrol als staatssecretaris en sponsor van een organisatie waar ze zelf in het bestuur zat. Ten tweede haar ongebruikelijke en vroegtijdige overstap van het kabinet naar een activistische particuliere lobbyclub die aanhoudend en ook ruimhartig wordt gesubsidieerd door de Nederlandse overheid. Vervolgens werd Van Veldhoven een schoolvoorbeeld van een draaideurpoliticus: door daarna weer op te duiken in de landspolitiek, als klimaatminister in het kabinet-Jetten.

En dat allemaal zonder dat er een haan naar kraait, terwijl het fenomeen van de draaideurpoliticus onder meer bij de Raad van Europa sinds jaar en dag onder vuur ligt. Voor burgers en kiezers komt daar nog bij dat er alle reden is voor gerede twijfel aan de inzet van Van Veldhoven om de door het kabinet beloofde kerncentrales te bouwen. En hoe zijn de banden tussen de lobbyclubs PACE en WRI en het kabinet-Jetten nu? Worden die wellicht onderhouden door Van Veldhoven die daar de beste contacten heeft?

Het personeelsbeleid van Rob Jetten

Bij dat alles dient opgemerkt dat Van Veldhoven in 2021 weliswaar uit het derde kabinet-Rutte stapte, maar – niet heel ongebruikelijk in lobbyland – de politiek nooit verlaten heeft. Haar activiteiten als vice-president van de Europese afdeling van het WRI bewijzen dat meer dan voldoende. Zo bleef Van Veldhoven ook nauwe banden onderhouden met haar partij D66, zoals ook mag blijken uit de uitnodiging die toenmalig klimaatminister Rob Jetten kreeg bij het 40-jarig bestaan van het WRI.

Jetten was ook de man die, nu als partijleider van D66, de activistische lobbyist Van Veldhoven terughaalde naar het landsbestuur, in een nieuwe rol als klimaatminister. Jetten moest al een beoogde D66-staatssecretaris (Nathalie van Berkel) terugtrekken omdat ze haar cv wel heel royaal had opgepoetst. Jetten selecteerde een minister voor Buitenlandse Handel (Sjoerd Sjoerdsma) die als Tweede Kamerlid door China de toegang was geweigerd. Jetten selecteerde een hoge militair (Elanor Boekholt-O’Sullivan) voor het ministerschap van Volkshuisvesting die al meteen onder vuur kwam te liggen. Het zou zeer voor de hand liggen wanneer ook het door Jetten bewerkstelligde ministerschap van Stientje van Veldhoven door de Tweede Kamer eens kritisch onder de loep werd genomen.

Wynia’s Week is wakker als anderen slapen. Steunt u onze broodnodige onafhankelijke journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe draaideurpoliticus Stientje van Veldhoven (D66) probleemloos klimaatlobbyist kon worden en daarna weer net zo makkelijk klimaatminister verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel debatten in de Tweede Kamer gaan over technische detailkwesties waar weinig intellectueel plezier aan valt te beleven. Met originele, zelfbedachte standpunten, hoe intelligent ook, is het bovendien oppassen geblazen, want het partijprogramma, de fractiediscipline en/of het regeerakkoord eisen zoveel mogelijk gehoorzaamheid.

Toch heeft met name D66 altijd het zelfbeeld gekoesterd van een partij waar intellectuelen zich thuis voelen. Daarbij hoort ook het etiket van ‘onderwijspartij’ waarmee D66 graag pronkt.

Beschamende vertoning

Nu was het inderdaad zo dat bij de oprichting van D66 twee mannen vooraan stonden met een bij uitstek intellectuele reputatie: de Amsterdamse journalisten Hans van Mierlo en Hans Gruijters, beiden werkzaam bij het liberale Algemeen Handelsblad. Maar kwam hun intellectuele reputatie bij D66 ook uit de verf?

In 2012, twee jaar na zijn overlijden, verscheen onder de titel Een krankzinnig avontuur een lijvige bundel met een keuze uit Van Mierlo’s politieke beschouwingen. Zijn roemruchte (congres)toespraken, vaak boeiend om te beluisteren, bleken taaie kost om te lezen. Ook inhoudelijk stelden ze teleur. Was dit echt ‘de meest vernieuwende Nederlandse politicus van de tweede helft van de twintigste eeuw’, zoals de flaptekst ons wilde doen geloven?

De bundel bevatte ook de vijf artikelen die Van Mierlo schreef voor dagblad De Tijd na zijn bezoek aan China, in de zomer van 1973. Mao’s Culturele Revolutie (1966-1976), een communistische terreurcampagne waarbij tussen de anderhalf en twee miljoen Chinezen de dood in werden gejaagd, was nog gaande. Maar Van Mierlo kwam in zijn reisverslag niet verder dan frases als ‘de rijstopbrengst gaat ieder jaar omhoog‘, ‘veel fabrieken hebben kindercrèches’ en ‘de communistische partij en het leger hebben grote invloed’. Een beschamende vertoning.

Hans Gruijters op zijn beurt werd in 1973 weliswaar de allereerste minister van D66-huize, maar voelde zich bij zijn partij steeds minder thuis. Zo was hij een uitgesproken voorstander van kernenergie – D66 was daar destijds tegen – en verklaarde hij in 1991 dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’ Heel D66 viel over hem heen.

In 2004 beëindigde Gruijters het lidmaatschap van de partij die zonder hem niet had bestaan, maar ‘waar ze niet meer zo op mij gesteld zijn’. Hoe diep de breuk was bleek een jaar later bij zijn crematie: zelfs Van Mierlo stond niet op de lijst van genodigden.

Wetenschappelijk bureau

Net als vrijwel alle andere politieke partijen heeft ook D66 een eigen wetenschappelijk bureau, bij de oprichting in 1972 nog naamloos maar sinds 2011 bekend als de Mr. Hans van Mierlo Stichting. Dat een dergelijk instituut grote impact kan hebben, werd decennialang bewezen door de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Nog maar een jaar of twintig geleden wist elke politiek geïnteresseerde krantenlezer de naam van de WBS-directeur. Dat was per definitie een intellectuele kanjer die een hoofdrol speelde in het politieke debat. Lang geleden, in de jaren vijftig, Joop den Uyl, later onder anderen Wouter Gortzak, Joop van den Berg en Paul Kalma.

Socialisme & Democratie (S&D), het maandblad van de WBS, werd op parlementaire redacties altijd meteen uit de wikkel gehaald. Dikke kans immers dat er een opzienbarend politiek essay in stond – van Bart Tromp, of Bram Peper, of Paul Scheffer, of Arie van der Zwan, of Jos de Beus. Ook hielden journalisten nauwgezet de nieuwe medewerkers van de WBS in de gaten. De jonge criminologe Femke Halsema begon er in 1993 haar loopbaan en in 2001 ook de uit Somalië afkomstige Ayaan Hirsi Ali. De WBS was een kweekvijver zonder weerga.

De Mr. Hans van Mierlo Stichting heeft het zo ver nooit weten te schoppen. Al meer dan een halve eeuw leidt het wetenschappelijk bureau van D66 een door weinigen opgemerkt bestaan in de luwte, heel anders dan je van een partij met een intellectueel imago zou verwachten.

Dan D66 als onderwijspartij. Op papier klopt die kwalificatie, al was het maar omdat de Democraten de laatste jaren aan de lopende band onderwijsministers leveren: Ingrid van Engelshoven (2017-2022), Robbert Dijkgraaf (2022-2024) en sinds kort Rianne Letschert. Maar heeft ons onderwijs daar baat bij?

De OESO, de club van rijke landen, doet elke drie jaar onderzoek naar de leerprestaties van 15-jarigen. Volgens dit zogenoemde PISA-onderzoek gaan in veel westerse landen de leerprestaties achteruit, maar in ons land meer dan elders. Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven maakten – Wim Groot refereerde er onlangs aan in Wynia’s Week – blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Infantilisering

Ondertussen baarde D66-onderwijsminiser Dijkgraaf in 2023 opzien met zijn voorstel om het bindend studieadvies (bsa) te versoepelen. Vanaf het studiejaar 2025-2026, zo kondigde hij aan, hoefden studenten in hun eerste jaar nog maar dertig van de zestig studiepunten te halen. Volgens de minister zorgde het bsa voor overmatige ‘studiestress’ en was het een aanslag op het ‘studentenwelzijn’.

Maar, zo constateerde Bastiaan Bommeljé in Hollands Maandblad, het (later gecancelde) bsa-plan van Dijkgraaf was bovenal een verdere stap in de infantilisering van het hoger onderwijs. ‘Als iedereen op z’n hurken gaat zitten, is het vanzelfsprekend dat op menige universiteit colleges alleen nog worden gegeven van negen tot drie in één vak, omdat afwijking van de school-uren “te verwarrend” is voor studenten. Dan is het niet verwonderlijk dat men steeds meer klachten van studenten hoort over “gebrek aan huiswerkbegeleiding”. En dan is het welhaast vanzelfsprekend dat het nu gemeengoed is dat studenten aan hun docent vragen: “Meester, hebben we morgen les op school of is het al grote vakantie?”’

De nieuwe D66-minister van Onderwijs is de al genoemde Rianne Letschert. Ze is voormalig rector magnificus en bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, die – zo bleek onlangs uit een ontluisterende reconstructie in De Telegraaf – onder haar wankelmoedige bewind uitgroeide tot een antisemitisch broeinest. Ben je dan de aangewezen persoon om het Nederlandse onderwijs uit de modderpoel te trekken waar het door je voorgangers – nogal eens partijgenoten – in is geduwd?

D66-intellectuelen: eigenlijk zou daar eens wetenschappelijk onderzoek naar moeten worden gedaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is D66 een ‘onderwijspartij’ waar het wemelt van creatieve intellectuelen? Nee, dat malle zelfbeeld slaat nergens op verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik moet zorgen dat rechts niet om ons heen kan,’ riep Frans Timmermans in oktober vorig jaar in de Volkskrant. Niet lang daarna verdween hij van het politieke toneel, maar de begrippen links en rechts lijken vanzelfsprekender dan ooit.

In de bundel Anatomie van links (1968) betoogde de sociaaldemocratische bedrijfseconoom Salomon Kleerekoper al dat deze termen zelden een vaststaande betekenis hadden. ‘Socialistische’ landen en linkse partijen en stromingen vertoonden rechtse trekken en vice versa. De verwarring duurde na Kleerekopers analyse vrolijk voort.

Beide begrippen dateren uit 1789, het jaar van de Franse revolutie, toen in de Assemblée nationale de discussies woedden over afschaffing van het krakende ancien régime en de positie van de koning. Rechts van de voorzitter namen de conservatieven plaats die geen verandering wensten, links de afgevaardigden die hervormings- of zelfs revolutionair gezind waren.

Simpele onderverdeling

In Nederland raakten ‘links’ en ‘rechts’ pas aan het begin van de twintigste eeuw ingeburgerd, na de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP, 1879), de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP, 1894), de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP, 1926) en kleinere partijen zoals de vooruitstrevende Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB, 1901) en de liberale Vrijheidsbond (1921).

De onderverdeling links-rechts leek simpel. De religieus georiënteerde, dus confessionele partijen waren rechts. Links omvatte de rest, zowel de orthodoxe socialisten als de liberalen, die in het hedendaagse perspectief tot ‘rechts’ behoren.

Links geachte onderwerpen zijn van oudsher behartigd door wat nu rechts zou heten en andersom. De eerste sociale wetgeving, het ‘Kinderwetje’ uit 1874, kwam van de liberaal Samuel van Houten. Het nu in progressieve kring zo gesmade nationalisme (behalve dat van de derde wereld) en ‘natie’ als politiek begrip hoorden in de negentiende eeuw eveneens thuis in de liberale, ‘linkse’ hoek, tegenover de door het conservatisme aangehangen oude orde, die het dynastieke belang en de standenmaatschappij voorop stelde.

Het trauma van de Tweede Wereldoorlog bevorderde bij links de ‘doorbraakgedachte’: het geloof mocht niet meer bepalend zijn voor iemands politieke keuze. Sociaal- en vrijzinnig democraten moesten zich met vooruitstrevende katholieken en protestanten verenigen in één brede partij. Vaarwel SDAP en VDB, welkom Partij van de Arbeid (PvdA, 1946). De uitgestoken hand naar de confessionelen werd geneerd; die beleefden hun eigen doorbraak pas in 1980 met de oprichting van het Christen-Democratisch Appèl (CDA). De liberalen haakten ook spoedig af en stichtten de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD, 1948).

Het verschil van links en rechts betrof niet langer in de eerste plaats religie, maar het sociaaleconomisch domein: meer versus minder overheid, werknemers- versus werkgeversbelang, collectief versus individu. De confessionelen vormden ruwweg het politieke midden.

Pogingen tot neutralisatie

Na de mislukte doorbraak is meermalen getracht het wankele hek tussen links en rechts te slopen. Edzo Toxopeus (VVD) lanceerde in de jaren vijftig de leuze ‘niet links, niet rechts, maar recht vooruit’, die doorechode tot de Centrumpartij met ‘Niet rechts, niet links’ (1981) en Trots op Nederland van Rita Verdonk met ‘Niet rechts, niet links, maar recht door zee’ (2006).

Dat laatstgenoemde partijtjes als extreemrechts gelden, had mede te maken met de nieuwe ideologische bevlogenheid die door ‘links’ bleek te waaien, ondanks het afschudden van de ‘ideologische veren’ door de PvdA van Wim Kok en zijn paarse kabinetten (1994-2002). Dit afwerpen van benauwende ideologie was ingezet door de Democraten 66 (nu D66), opgericht op initiatief van ex-VVD’er Hans Gruijters. ‘Radicale democratisering’ was het doel, met ‘kroonjuwelen’ als het correctief (bindend) referendum, gekozen burgemeesters en hervorming van het kiesstelsel. En o, hoe zuur zou het deze idealen vergaan.

Heroriëntatie

Al geruime tijd vóór 1968 dienden zich nieuwe tekenen aan, dankzij het consumptiekapitalisme met zijn materiële overvloed, zijn ontdekking van de jeugd als markt, zijn stroomversnellingen op het gebied van technologie en communicatie. De naoorlogse verzorgingsstaat hief de noodzaak op van sociale bindingen, conformisme en solidariteit. Eindelijk konden we onbelemmerd ‘onszelf’ gaan zoeken. Het ‘ik’ overwon het ‘wij’, klasse werd identiteit, links heette vanaf de vroege jaren 1970 in toenemende mate ook ‘progressief’, een minder beladen geachte term.

Het begrip ‘identiteit’ zou de doem worden van links. Het leidde tot het omhelzen van ‘positieve discriminatie’ door progressieve bewegingen en overheden, nadat de rond 1968 volwassen geworden generatie het pluche had beklommen: het bevoordelen van specifieke groepen zoals etnische minderheden en vrouwen bij sollicitatieprocedures en benoemingen. Om gelijkheid te bevorderen moest ongelijkheid worden ingezet. George Orwell begon zich in zijn graf om te draaien.

Links verliet zijn ‘universele, humanistische wortels’ (Brendan O’Neill) en dat was natuurlijk geen puur Europese of Nederlandse ontwikkeling. Evenals de consumptiecultuur waartegen de progressieven en ‘alternatieven’ zich juist afzetten, waaide de nieuwe ideologische oriëntatie grotendeels over uit de Verenigde Staten.

In Nederland toonde de komeetachtige opkomst van de in 2002 opgerichte LPF, met zijn boegbeeld Pim Fortuyn, dat ook hier een grote kloof was ontstaan tussen de traditionele achterban van vooral de PvdA en de nieuwe ‘linkse kerk’, wegens de huizenhoog gerezen problemen van migratie en islamisering en de daaruit voortgevloeide taboes op het zelfs maar noemen van mogelijke problemen die hiermee samenhingen. De PVV nam sinds 2006 de rol als toevluchtsoord voor weggejaagd, traditioneel links (de ‘gewone man’) over van de LPF.

Het confessionele midden, ooit ‘rechts’, was intussen meer en meer opgeschoven naar ‘links’. Een van vele voorbeelden was de steile Mient Jan Faber, een (gereformeerde) christen die het kopstuk werd van de vredesbeweging. Begin jaren tachtig was hij een zeer frequente gast in nieuws- en actualiteitenprogramma’s, en organisator van en spreker op grote vredesdemonstraties onder het motto ‘Help de kernwapens de wereld uit, te beginnen bij Nederland’.

Labyrint van taboes

De aanpassing van artikel 1 van de Grondwet (non-discriminatie) in 1983 gaf door ruime interpretatiemogelijkheden ruim baan aan politieke inmenging door justitie, hetgeen neerkwam op ondergraving van het principe van de scheiding der machten. Onder opeenvolgende kabinetten, het links-liberale verbond van paars incluis, ontstond een nieuwe, gemêleerde onderklasse en de bureaucratie zwol alarmerend op. Protesten werden consequent gesmoord; de oude mei ’68-slogan ‘Verboden te verbieden’ verdampte in een labyrint van taboes sinds de opmars van woke, ook al een vrucht uit de VS.

Jos van der Lans vatte de ontwikkelingen in De Groene Amsterdammer (3 juni 2015) helder samen. De ‘Provo-adepten van het eerste uur’ waren de nieuwe ‘regelneven en beleidsmakers’ en wilden in hun managementwerkelijkheid niets meer weten van ‘het gemor van bewoners in achterstandswijken die hun leefomgeving in korte tijd zagen veranderen door de komst van groepen minderheden die hun eigen taal spraken en gebruiken meenamen’.

Hoeden en petten

Al in de jaren 1890 leefde in de SDAP het onbehagen tussen de ‘hoeden’ (onderwijzers, advocaten en – steeds meer – dominees) en de ‘petten’ (de arbeiders). De afgelopen halve eeuw zijn vrijwel alle ‘petten’ (qua afkomst en opleiding) verdwenen uit de linkse en progressieve beweging, uitgezonderd de tot marginaliteit gedoemde SP.

‘Ideologie’ blijkt vooral een middel om ‘hiërarchie’ te vestigen en vervolgens te bestendigen. De nare bejegening van de socialistische nieuwkomer Ferdinand Domela Nieuwenhuis in de Tweede Kamer (1888) verschilt niet van die, welke Hans Janmaat van de Centrumpartij een kleine eeuw later ten deel viel.

D66, de partij van onze nieuwe premier, biedt waarschijnlijk de opvallendste demonstratie van deze stelling. Na het Oekraïnereferendum (2016) zette zij ook dit laatste kroonjuweel bij het vuil. Het referendum is de enige directe manier waarop de petten de hoeden van het politieke establishment kunnen corrigeren. Maar wat moet je ermee als het volk ‘verkeerd’ stemt? De goed opgeleide en gesitueerde hoeden staan ondanks elke draai aan de goede kant. Ze leven gemiddeld zeven jaar langer in goede gezondheid en vertegenwoordigen ook nog het eeuwige morele gelijk. Petje af.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bij links hebben de ‘petten’ het afgelegd tegen de ‘hoeden’ – met fatale gevolgen verscheen eerst op Wynia's Week.

70 procent van de Nederlanders vond in 1966 dat er sprake was van overbevolking. De gloednieuwe partij D’66 (toen nog met apostrof) van Hans Gruijters en Hans van Mierlo sprak van ‘een zeer verontrustend verschijnsel’. D’66 pleitte voor opname van de pil in het ziekenfondspakket en voor ‘een verantwoorde meningsvorming omtrent het toestaan van vrijwillige vruchtafdrijving’. Dat was een gedurfd standpunt in een land waar de confessionelen in dit opzicht nog de dienst uitmaakten.

Terug naar 10 miljoen

In de jaren zeventig werden ook natuurbehoud en internationale solidariteit in de strijd geworpen als argument tegen overbevolking. PvdA-econoom Jan Tinbergen vond dat Nederland een bijdrage moest leveren aan het terugdringen van milieuverontreiniging en aan het inperken van de overbevolking in de hele wereld. De Nederlandse bevolking moest terug naar 10 miljoen. Zijn collega Jan Pen (ook van de PvdA) deed er nog een schepje bovenop. Hij vond 5 à 6 miljoen wel genoeg.

Beide economen waren lid van de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk, ingesteld in 1972. Deze commissie onder voorzitterschap van PvdA-professor Piet Muntendam adviseerde dat de Nederlandse bevolking ‘stationair’ op 12 miljoen inwoners gehandhaafd moest blijven. Muntendam voorspelde dat ‘de belangrijke verarming van flora en fauna’ en ‘de versnippering en vermindering van de open ruimte’ alleen maar zouden toenemen. Conclusie: ‘Duidelijk is dat een afnemende bevolkingsgroei op het handhaven van milieukwaliteit en kwantiteit een positieve invloed uitoefent.’

Dat geldt vijftig jaar later met zes miljoen inwoners extra natuurlijk nog veel sterker: bevolkingsgroei staat haaks op natuurbehoud. Nederland kan geen immigratieland zijn. Dat was in de jaren zeventig trouwens al officieel regeringsbeleid. Daarbij ging het niet om asielzoekers, want er waren minder dan duizend asielaanvragen per jaar. Het ging om arbeidsmigratie. Daar moest een einde aan komen.

‘Gastarbeid’, stelde de commissie-Muntendam begin jaren zeventig, ‘heeft overwegend negatieve effecten voor zowel het land van herkomst als bestemming’. De oplossing was: investeren in machines, betere beloning voor onaangenaam werk en betere arbeidsomstandigheden. Zo konden de eigen Nederlandse werklozen weer aan de slag. Het was een prima advies. Toch kwam er niets van terecht, want de werkgevers deden niet mee.

Hoog tijd om consequent te zijn

En politiek links deed evenmin mee. Van een hoog geboortecijfer is al lang geen sprake meer, nu neemt de bevolking uitsluitend toe door een hoog migratiesaldo. En links maakt wel – en terecht – bezwaar tegen de behandeling van de gastarbeiders van nu, maar wil het niet of nauwelijks hebben over de voortgaande overbevolking door hoge asielcijfers.

Ondertussen staan diezelfde linkse partijen onverminderd op de bres voor milieu, natuur en – tegenwoordig ook – het klimaat, maar zijn ze vergeten wat een halve eeuw geleden ook al waar was: een groeiende bevolking en het bouwen van nieuwe steden zitten natuurbehoud in de weg. Hoog tijd om consequent te zijn en de wetenschap van toen toe te passen in het heden.

Hans Wansink is historicus en journalist. Dit artikel is ontleend aan zijn pas verschenen boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Links is vergeten dat de natuur lijdt onder overbevolking verscheen eerst op Wynia's Week.

Wynia stelt dat het CDA van Henri Bontenbal en zelfs de VVD van Dilan Yeşilgöz veel trekken heeft van gekregen van D66. Al voor Bontenbal partijleider werd, was het CDA gaandeweg aan het veranderen: meer stedelijk, meer hoog opgeleid, protestantser, meer progressief – zo’n beetje D66, dus.

De VVD heeft in de Ruttejaren op vele vlakken niet alleen D66-thema’s overgenomen (stikstof, klimaat, Europa, niets doen aan asiel), maar zich die thema’s ook eigen gemaakt. Samengevat kun je het nieuwe kabinet van premier Rob Jetten (D66) dus ‘drie keer D66’ noemen.

Dat wordt nog versterkt omdat een kabinet in deze samenstelling vooral op gedoogsteun van GroenLinks-PvdA zal willen leunen. Het is dus geen rechts kabinet, geen centrumrechts kabinet, maar een centrumlinks kabinet. Dit wordt geen kabinet voor alle Nederlanders, dit wordt alweer een kabinet voor de linkse minderheid.

Dat wordt bevestigd door de eerste peilingen. Slechts een derde van de Nederlanders oordeelt positief over dit minderheidskabinet. 70 procent van de kiezers zegt dat het kabinet geen recht doet aan de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen. Ook de VVD-kiezers zeggen in meerderheid dat dit kabinet hen niet vertegenwoordigt. De coalitie kan best een tijdje overleven in de Eerste en de Tweede Kamer. Maar zonder steun uit het land is het geen lang leven beschoren, zegt Syp Wynia.

Wynia’s Week is er drie keer per week, 156 keer per jaar: onafhankelijk, ongebonden, onverveerd. Alle artikelen, columns, video’s en podcasts zijn vrij beschikbaar, altijd, voor iedereen. De donateurs, sponsors en supporters maken dat mogelijk. Doet u ook weer mee in 2026? Dat kan HIER Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Dit minderheidskabinet heeft ook geen meerderheid in het land’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De titel had ik al: Ontketend Nederland. En het boek zou eindigen met wat je eind 2024 al kon zien aankomen: de val van het onzalige vechtkabinet-Schoof. Maar waar te beginnen? ‘In het revolutiejaar 1966 natuurlijk!’, antwoordde uitgever Syp Wynia. Zogezegd, zo gedaan. Was 1968 het jaar waarin wereldwijd het gezag werd uitgedaagd, bij ons was dat twee jaar eerder.

Tekenen van onvrede

Tekenen van onvrede met Het Bestel, zoals toen de gevestigde orde werd genoemd, waren er al aan het begin van de jaren zestig. Maar op 10 maart 1966 barstte de (rook)bom. Het was de dag waarop Beatrix ging trouwen met de Duitse diplomaat Claus von Amsberg. De partnerkeuze van de kroonprinses was zeer omstreden. De gedachte dat een Duitser die in de Wehrmacht had gediend (maar geen schot had gelost) Prins der Nederlanden zou worden was voor velen ‘onverdraaglijk’.

De leiders van drie joodse kerkgenootschappen gaven geen gevolg aan de uitnodiging de huwelijksplechtigheid bij te wonen. In het stadhuis ontbraken verder zeven gemeenteraadsleden van de PvdA, de fracties van PSP en CPN en één VVD-raadslid.

Dat was Hans Gruijters, in het dagelijks leven chef van de redactie buitenland van het Algemeen Handelsblad en eigenaar van twee kroegen. Hij had, naar eigen zeggen, ‘wel wat beters te doen’. VVD-partijleider Edzo Toxopeus liet weten dat Gruijters door te bedanken voor de uitnodiging ‘de trouw van de VVD aan de constitutionele monarchie verdacht had gemaakt’. Gruijters reageerde met het opzeggen van zijn VVD-lidmaatschap.

Intussen wisten groepen jongeren, die zich die ochtend hadden verzameld bij het monument de Dokwerker om te demonstreren tegen het huwelijk van Beatrix met ‘een Duitse fascist’ door te dringen tot de route van het stadhuis naar de kerk. Ze scandeerden ‘Republiek! Republiek!’ Er gingen pamfletten rond met teksten als ‘Die Mörder sind unter uns’.  Op de hoek van de Raadhuisstraat en de Keizersgracht werden rookbommen gegooid.

De politie sloeg er met de lange lat flink op los; ook omstanders en journalisten liepen rake klappen op. Het was allemaal goed zichtbaar in de huiskamers. Het aantal tv-toestellen was van 400.000 in 1960 gestegen tot een kleine 2,5 miljoen in 1966.

Amsterdam zou het hele jaar het toneel zijn van confrontaties tussen baldadige jongeren en een politiemacht die met verstoring van de openbare orde steeds minder raad wist. De gemoederen liepen hoog op, tot aan de Tweede Kamer aan toe. Daar was de conclusie dat burgemeester Gijs van Hall en hoofdcommissaris Hendrik Jan van der Molen niet langer te handhaven waren. De smadelijke aftocht van deze gezagsdragers wees op een veel diepere crisis. Het Bestel had zichzelf overleefd. Nederlanders wilden niet langer als minderjarigen behandeld worden.

Beperkte individuele vrijheid

In 1966 was seksueel verkeer van een meerderjarige (21 en ouder) met een minderjarige (vanaf 16) van hetzelfde geslacht volgens artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht verboden. Tussen 1911 en 1971 werden ruim vijfduizend personen op basis van dit artikel voor de rechter gesleept. De helft daarvan werd vrijgesproken, maar de veroordeelden gingen soms voor maanden de gevangenis in.

Huwelijken konden vrijwel alleen ontbonden worden als er sprake was van overspel. Het werkte ‘de grote leugen’ in de hand. Ten overstaan van de rechter was het meestal de man die verklaarde overspel te hebben gepleegd – ook al was dat niet zo. De overspelige had geen recht op alimentatie.

De filmkeuring gold ook voor 18-plussers; ‘aanstootgevende’ scènes werden geknipt. Voor een medisch verantwoorde abortus moest je naar het buitenland. Bedrijfsbezettingen waren illegaal en staken was verboden voor ambtenaren en spoorwegpersoneel. Tegen al deze beperkingen van de individuele vrijheid ontstonden actiegroepen en emancipatiebewegingen. Die drongen door tot de politieke arena. Zo schrapte VVD-minister Carel Polak van Justitie in 1971 artikel 248bis en bracht hij een moderne echtscheidingswet tot stand.

De aspiraties van de ontevredenen werden gepolitiseerd door een nieuwe beweging onder leiding van Hans Gruijters en zijn collega bij het Handelsblad Hans van Mierlo. Voor minder dan ‘het systematisch uitroken van al diegenen, die ons wel even zullen vertellen wat goed voor ons is’, wilden ze het niet doen. Het politieke bestel moest worden opgeblazen. Het einde van de verzuiling was gekomen: katholieken, protestanten en arbeiders hadden geen eigen partijen meer nodig.

Die moesten plaatsmaken voor een brede pragmatische volkspartij die de meerderheid zou veroveren. D’66 moest dan ook ‘bewijzen dat we niet een eigen kerkje willen oprichten en dat we echt bereid zijn zelf óók te ontploffen’.

‘Radicale democratisering’

Ze noemden zich Democraten ’66 – een verwijzing naar de missie van ‘radicale democratisering van de samenleving’. De partij werd op 14 oktober 1966 opgericht. Omdat er op 15 februari 1967 vervroegde verkiezingen zouden plaatsvinden, moest er snel een programma worden geschreven.

D’66 hechtte groot belang aan het slechten van de ‘bolwerken van paternalisme’. Alle werknemers moesten het recht hebben om te staken, ook als de staking niet door een erkende vakbond werd georganiseerd. De filmkeuring voor volwassenen moest verdwijnen. Erkenning als dienstweigeraar moest eenvoudiger worden. Gelijke arbeid voor mannen en vrouwen moest gelijk beloond worden.

De nieuwe partij pleitte voor een debat over het toestaan van ‘vrijwillige vruchtafdrijving’ en voor opname van de pil in het ziekenfondspakket. Voorbehoedsmiddelen zouden overal verkrijgbaar moeten zijn. Deze standpunten stonden niet alleen in het teken van emancipatie, maar ook van ‘rationele gezinsplanning’ om de groei van de bevolking tegen te gaan. Gezinnen van drie of meer kinderen waren immers nog heel gewoon. Zo gingen bij D’66 feminisme en bevolkingspolitiek hand in hand.

‘De bevolkingsgroei’, lezen we in het D’66-programma, ‘is een zeer verontrustend verschijnsel, dat zowel de economische welstand als het algemeen gevoel van welbevinden zeer nadelig beïnvloedt.’ Nederland telde toen 12,2 miljoen inwoners.

Met een gekozen burgemeester en een gekozen minister-president wilde D’66 de kiezer ook een stem op de uitvoerende macht geven. Herinvoering van het districtenstelsel (afgeschaft in 1917) zou de band tussen kiesdistrict en volksvertegenwoordiger herstellen. Doordat de afgevaardigde sterker aan zijn district, dat zijn stemgedrag in de gaten hield, was gebonden, zou hij onafhankelijker komen te staan tegenover zijn partij en fractie.

Historische breuk

De uitslag van de verkiezingen van 15 februari 1967 werd door de tijdgenoten ervaren als een breuk met de naoorlogse parlementaire geschiedenis. D’66 kwam uit het niets op zeven zetels, een sensatie die zelfs de Amerikaanse pers haalde. De andere winnaar was de Boerenpartij, die van 3 naar 7 zetels sprong. De KVP en de PvdA waren de grote verliezers. Zij kwamen niet zonder kleerscheuren uit de strijd. De PvdA had sinds september 1966, toen het manifest Tien over Rood werd gepubliceerd, te maken met het opstandige Nieuw Links; later kwam er een afsplitsing van de rechtervleugel onder de naam Democratisch Socialisten ’70 (DS’70). De KVP verloor in 1968 een groot deel van de linkervleugel in de gedaante van de Politieke Partij Radikalen (PPR).

Zo wist het nieuwe D’66 uit het revolutiejaar een agenda van emancipatie, democratisering en bevolkingspolitiek te destilleren. Een agenda die nog altijd relevant is, maar bij D66 zelf in ongerede is geraakt. De explosieve beweging van toen is vandaag de dag een technocratische partij van middelbare leeftijd, die liever niet aan haar hervormingsplannen van zestig jaar geleden herinnerd wil worden.

Dit artikel is ontleend aan ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’, het nieuwe boek van Hans Wansink dat onlangs is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het boek telt 248 pagina’s, kost € 29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Van Provo tot PVV: in het revolutiejaar 1966 begon zestig jaar geleden het ontketende Nederland van nu  verscheen eerst op Wynia's Week.