De affaire begon vorig jaar met een artikel van kunstredacteur Michiel Kruijt in de Volkskrant waarin Donker werd beschuldigd van ‘narcisme, toxisch management en een schrikbewind’. Dat was de reden voor haar schorsing en – na een intern flutonderzoekje – haar ontslag.

De rechtbank laat niets heel van de verwijten. ‘Sociale onveiligheid of angstcultuur, veroorzaakt door de leiderschapsstijl van de bestuurder is niet gebleken.’

Geen deugdelijke onderbouwing

Wat directeur Donker dan wel had gedaan? Zij was er op voortvarende wijze in geslaagd de organisatie van het Nederlands Fotomuseum weer op de rails te krijgen. Dat had bij sommige personeelsleden voor weerstand gezorgd, maar Donker genoot steeds de steun van de raad van toezicht. Dat wil zeggen: tot het voor haar uitermate schadelijke artikel in de Volkskrant verscheen. Toen viel alle steun opeens weg.

De rechtbank oordeelt dat het interne onderzoek naar Donker ‘onvoldoende onpartijdig, onafhankelijk, zorgvuldig en objectief’ was en ‘vooral een bevestiging van vooraf ingenomen conclusies’ lijkt te zijn geweest. Ook een naderhand uitgevoerd onderzoek door Unravelling – bekend van eerder onderzoek bij de Nederlandse Triathlon Bond en bij ministeries – wordt door de rechter gefileerd. Het is ‘onvoldoende betrouwbaar’ en levert ‘geen deugdelijke onderbouwing’ op voor de gestelde sociale onveiligheid door het leiderschap van Donker. Het zou een zogenoemd cultuuronderzoek betreffen, maar in werkelijkheid was het persoonsgericht, met vooral vragen over Donkers ‘leiderschapsstijl’.

Ook heeft de rechtbank kritiek op de selectie van ondervraagde medewerkers: wie positief was over Donker, werd niet gehoord. ‘Bovendien staan in het rapport alleen meningen en ervaringen van de anonieme deelnemers aan het onderzoek. Niet is onderzocht of beoordeeld of de ervaringen feitelijk juist zijn.’

Is dit een unieke zaak?

Volgens sommige commentatoren wel. Maar uit mijn in 2023 gepubliceerde boek Kapot. Hoe vilein is de deugindustrie? blijkt van niet. Heel veel mensen klopten sindsdien bij mij aan met de vraag ‘kunt u mij helpen want ik ben geschorst/ontslagen en weet nog steeds niet waarom’.

Het is een epidemie geworden om bestuurders de laan uit te sturen op basis van roddel en achterklap samengevat in een dun maar wel duurbetaald rapportje van een flutonderzoeker. Het wordt niet beter, maar eerder slechter. Zelfs zo slecht, dat rechtbanken dergelijk onderzoek steeds vaker als onzorgvuldig beoordelen, en dat onlangs ook Mariëtte Hamer, onze Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, heeft moeten toegeven dat er veel mis kan gaan bij onderzoek naar meldingen van (seksueel) grensoverschrijdend gedrag.

Boete doen

Het begint vaak met een raad van toezicht die een doortastende bestuurder aanstelt om organisatorische en financiële problemen aan te pakken. Als zo’n bestuurder dat vervolgens met succes doet – zoals Birgit Donker – maar wel weerstand oproept, moet hij of zij boeten.

Het overkwam ook hoofdredacteur en bestuurder Arnold Karskens bij omroep Ongehoord Nederland. De rechtbank oordeelde dat het onderzoek naar hem niet zomaar onzorgvuldig, maar uiterst onzorgvuldig was.

Een ander voorbeeld is Kaouthar Darmoni, die in 2022 werd ontslagen als directeur van Atria, het in Amsterdam gevestigde kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. Zij had het gewaagd met een alternatieve definitie van feminisme te komen en had zo weerstand opgeroepen bij de oudere generatie medewerkers. Die deden een melding van grensoverschrijdend gedrag. Weg Kaouthar Darmoni. Pas veel later oordeelde de rechter dat Atria bij haar ontslag ‘volkomen misplaatst en zeer ernstig verwijtbaar’ had gehandeld.

Dit jaar moesten in Lelystad twee wethouders opstappen omdat zij het hadden gewaagd, in navolging van een extern rapport met kritiek op het ambtelijk functioneren, dat functioneren daarna aan de orde te stellen. Dat had volgens de burgemeester – en uiteraard ook de integriteitsonderzoekers – gezorgd voor gevoelens van ‘onveiligheid’ in het ambtelijk apparaat. Weg wethouders.

Ook in Scherpenzeel, Beverwijk en Tiel werden wethouders het slachtoffer van wilde aantijgingen. Bestuurders komen zo voor een onmogelijke taak te staan. Weerstand die zij mogelijk oproepen als gevolg van hun beleid, kan zomaar leiden tot een beschuldiging van grensoverschrijdend gedrag en – daarna – een onvrijwillig vertrek.

De beste manier om dat te bespoedigen, is het inschakelen van een journalist. Daarbij kan het gaan om iemand van een zogenoemde kwaliteitskrant zoals de Volkskrant of NRC, maar ook om bijvoorbeeld journalisten van één van de regionale dagbladen van het AD-concern. Op basis van (des)informatie van een of twee (oud-)medewerkers wordt dan een artikel gefabriceerd. Zodra de betrokken journalist de beschuldigingen overneemt en zo partij kiest, wordt het pas echt problematisch. Dat kan voor een raad van toezicht of een burgemeester aanleiding zijn om direct in actie te komen en de beschuldigde persoon te schorsen, te ontslaan of een dringend verzoek te doen om op te stappen.

Geen mea culpa

Wanneer een rechter later oordeelt dat van misstanden geen sprake was, blijft een publieke mea culpa vanuit de media helaas veelal achterwege – zo ook deze week bij de Volkskrant nadat Donker door de rechter in het gelijk was gesteld. In het geval van de wethouders uit Lelystad vroeg een journaliste van De Stentor mij of ik mee wilde helpen bij het beoordelen van het onderzoek dat naar beiden was gedaan. Ik stuurde haar een uitgebreide en kritische contra-expertise, maar heb sindsdien niets meer van de journaliste gehoord. Dat iemand die in de krant schuldig is verklaard uiteindelijk toch onschuldig blijkt te zijn, willen journalisten kennelijk liever niet horen.

Steeds vaker zien we ook dat opdrachtgevers van onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag zelf een rol wil spelen, als geïnterviewde en uiteindelijk als beoordelaar van het onderzoek. Zo bleek in het geval van Arnold Karskens dat de opdrachtgever van het onderzoek zichzélf had geïnterviewd. Het doel is dan kennelijk om de onderzoekers klip en klaar duidelijk te maken wat hun conclusie moet zijn.

De beschuldigde blijft geïsoleerd achter. In het beste geval vindt iets van hoor en wederhoor plaats, maar dan worden vaak niet alle aantijgingen ter sprake gebracht. Dan kan later worden gezegd dat de beschuldigde de melding niet heeft ontkend.

Trouwens, als de betrokkene al iets ontkent, is dat volgens de onderzoekers dikwijls indicatief voor diens gebrek aan zelfreflectie. En als de beschuldigde zaken toegeeft, maar die in een context plaatst, is dat een bekentenis. Over de context gaat het dan verder niet meer.

Vorig jaar had ik een zaak waarin een werknemer met Thanksgiving door collega’s was gevraagd wat hij het lekkerste deel van kalkoenen vond. Hij antwoordde: ‘de borsten’. Een half jaar later werd hij beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag. Hij had in het bijzijn van vrouwelijke collega’s verteld hoe lekker hij borsten vond. Tegen de onderzoekers vertelde hij dat hij dat had gezegd in relatie tot kalkoenen. Desondanks oordeelden de onderzoekers dat het een bekentenis was. De vrouwelijke collega’s hadden hem terecht beschuldigd.

Persoonsgericht onderzoek vereist bewijs, in geval van tegengestelde opvattingen ondersteunend bewijs. Dat zoeken naar bewijs blijkt voor veel onderzoekers te lastig. Zij houden het bij interviews waarbij waarheidsvinding ontbreekt. Iets is eenvoudigweg waar als het door meerdere mensen wordt beaamd. Dat geïnterviewden als collega’s met elkaar hebben gepraat, zelfs wellicht hebben overlegd wat te zeggen, doet niet ter zake. Het betreft immers een cultuur- of signaalonderzoek en onder dat mom is waarheidsvinding zogenaamd overbodig. Anders gezegd: je mag van alles beweren en ook harde conclusies trekken, en dat allemaal zónder feitelijke onderbouwing.

Paal en perk

Sinds drie jaar geleden mijn boek verscheen, wordt het problematische karakter van onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag steeds vaker door de overheid en door rechters erkend. Anderzijds blijft de kwaliteit van onderzoeksrapporten achteruitgaan. Ambtenaren of raden van toezicht framen hun weerstand tegen veranderingen als een gevoel van ‘onveiligheid’. Dan moet de betrokken bestuurder weg en kan het apparaat weer doorgaan op de oude weg.

De vraag is wanneer de politiek eindelijk paal en perk gaat stellen aan zulke praktijken. Dat zou kunnen beginnen met het opvolgen van de aanbevelingen van regeringscommissaris Hamer, die onder meer heeft gepleit voor gespecialiseerde onderzoekers, met een eigen opleiding, en een toezichthoudend orgaan voor de onderzoekbureaus. Maar liefst zie ik nog veel ingrijpender maatregelen.

‘Kapot. Hoe vilein is de deugindustrie?’ van Michiel de Vries telt 164 pagina’s en kost € 22,50. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bestuurders wegpesten met behulp van dure flutrapporten vol roddel en achterklap – het is een epidemie geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Banken weten alles van u, maar als klant weet je niets van de bank. Bankklanten hebben er belang bij dat een conflict snel wordt opgelost, maar banken hebben niet alleen een informatievoorsprong, maar ook alle tijd. En als je het toch wint van de bank, is er alle kans dat je toch verlies lijdt, omdat niet alle proceskosten worden vergoed.’

De eigen klant dwarsgezet

Bos vertelt over een slepende zaak met een Pakistaans-Nederlandse zakenvrouw die er maar niet in slaagt een zakenrekening te openen bij haar eigen bank, ABN Amro. Zonder dat duidelijk wordt waarom, traineert haar bank het openen van die rekening.

Het heeft er alle schijn van dat het tegenwerken van deze eigen klant een prestigekwestie is voor ABN Amro, nog steeds een staatbank nota bene. ‘En dan verwijten de advocaten die door de bank zijn ingeschakeld mijn cliënt nota bene dat zij de reputatie van de bank schaadt.’ Je zou er moedeloos van worden, ware het niet dat Bos en zijn cliënte niet opgeven. Bos heeft na jaren van traineren zijn hoop nu gevestigd op een van de bazen van de bank. ‘Ik hoop dat iemand daar wakker wordt.’

Banken zijn door het sluiten van filialen vrijwel onbereikbaar geworden voor hun klanten, correspondentie wordt anonieme bankmedewerkers afgehandeld. Alles moet digitaal, terwijl een groot deel van de Nederlanders daar niet handig mee is. Ondertussen is een leven zonder bankrekening nauwelijks mogelijk, maar banken ontzeggen burgers zo’n rekening zonder dat ze zich daarover verantwoorden.

Tijdens de bankencrisis (2008-2011) werden bijna alle Nederlandse banken gered door de Nederlandse overheid, onder het mom dat ze een nutsfunctie hebben en ze een zorgplicht hebben jegens hun klanten. Maar Hendrik Jan Bos heeft niet de ervaring dat die mooie woorden diep worden gevoeld door de banken. ‘Die zorgplicht klinkt mooi, maar die leeft niet erg bij de banken is mijn ervaring. En die nutsfunctie? Ze zeggen het wel, maar het is vooral een rituele aangelegenheid.’

Inmiddels doet zo’n 15 procent van het Nederlandse bankenpersoneel niets anders dan het controleren van de eigen klanten. Daar zijn ze toe overgegaan nadat ze grote boetes kregen vanwege te weinig controles door banken op witwassen. Inmiddels vindt zelfs de overheid die op die controles heeft aangedrongen dat het eindeloos controleren van bankklanten is doorgeslagen, maar dat heeft tot dusver niet tot noemenswaardige verbeteringen geleid. Bos: ‘De echte boeven worden door dat gecontroleer niet gepakt, maar de prijs wordt betaald door de nette burgers en bedrijven.’

Economie lijdt onder de banken

Bos heeft de stellige indruk dat het Nederlandse ondernemersklimaat lijdt onder de rem die de bankencultuur legt op de Nederlandse economie. Ondernemers klagen al over de regels en de kosten van klimaatbeleid en stikstofbeleid, maar daar zou je de rem van de banken op de economie aan kunnen toevoegen. Bos: ‘Als ik jonger was en ik zou een onderneming beginnen zou ik uit Nederland vertrekken.’

Er zijn eigenlijk maar drie grote banken in Nederland: ING, Rabo en ABN Amro. In feite spelen ze elkaar de bal toe, zoals ook blijkt uit het feit dat de spaarrentes en de hypotheekrentes altijd volledig samen op en neer bewegen. Het illustreert dat de banken ongestraft kartelafspraken blijken te maken, die altijd in het nadeel van de klanten zijn: te lage spaarrentes, te hoge hypotheekrentes. Hendrik Jan Bos: ‘Ik ben geen socialist. Ik ben ook geen bankenbasher. Maar ze hebben teveel macht. En niemand geeft vrijwillig de macht op.’

Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, met iedere week ook een nieuwe video annex podcast. Onze opzet is uniek: iedereen mag alles gratis lezen, kijken en beluisteren. De betalende supporters maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Ons rechtssysteem bevoordeelt de banken en benadeelt burgers en bedrijven’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Behalve om gelijk te krijgen, kunnen rechtszaken ook worden gebruikt (lees: misbruikt) om journalisten, onderzoekers en klokkenluiders te intimideren of financieel uit te putten. In de jaren negentig bedachten de Amerikaanse rechtswetenschappers George Pring en Penelope Canan daarvoor een term: Strategic Lawsuit Against Public Participation (SLAPP).

De aandacht voor SLAPP-procedures kwam in Europa op gang na de moord op de journaliste Daphne Caruana Galizia, die onder meer schreef over corruptie in de Maltese politiek, witwasconstructies en andere geheime banden tussen de zakenwereld en het openbaar bestuur. Ze kwam in 2017 om het leven door een aanslag met een autobom, en was op dat verwikkeld in tientallen civiele procedures. De meeste eisers waren politici en zakenmensen waarover zij kritische stukken had geschreven.

Betere bescherming

Volgens de Europese Commissie en de Coalition Against SLAPPS in Europe (CASE) is er sprake van een toename van dergelijke intimiderende rechtszaken. Daarom zijn nieuwe regels geïntroduceerd om ‘publieke participatie’ beter te beschermen.

In dit kader is in 2024 de Europese anti-SLAPP-richtlijn in het leven geroepen. De richtlijn geeft rechters onder meer de bevoegdheid om SLAPP-rechtszaken in een vroeg stadium af te wijzen en eisers te veroordelen tot volledige vergoeding van de proceskosten van de verweerder. Daarnaast wordt in SLAPP-gerelateerde zaken de bewijslast omgedraaid: de eiser moet aantonen dat de vordering legitiem is en niet is bedoeld om te intimideren.

De richtlijn lijkt, kort gezegd, bedoeld om relatief zwakke stemmen in het publieke debat te beschermen. Toch kunnen er kanttekeningen bij worden geplaatst.

Allereerst rijst de vraag of optreden vanuit Brussel hier wel noodzakelijk is. Het is namelijk zo dat het Europese subsidiariteitsbeginsel – dat volgt uit artikel 5 van het EU-werkingsverdrag – bepaalt dat de EU slechts buiten zijn bevoegdheid mag optreden wanneer doelen niet voldoende door de afzonderlijke lidstaten kunnen worden bereikt.

Is dat het geval? Het lijkt erop dat SLAPP-zaken niet overal in de Europa even makkelijk zijn te voeren. In Polen werden er tussen 2010 en 2023 maar liefst 135 gerapporteerd, maar in bijvoorbeeld Zwitserland, Slowakije, Hongarije, Denemarken en Nederland komen ze vrijwel niet voor. Bij ons kwamen volgens CASE tussen 2010 en 2023 welgeteld twaalf SLAPP-zaken bij de rechter.

Brede definitie

Daarnaast wordt uit de preambule van de anti-SLAPP-richtlijn duidelijk dat het niet alleen gaat om het beschermen van journalisten, onderzoekers en klokkenluiders. ‘Publieke participatie’ wordt namelijk gedefinieerd als ‘het doen van elke verklaring of activiteit door een natuurlijke persoon of rechtspersoon in de uitoefening van haar grondrechten zoals de vrijheid van meningsuiting en van informatie, vrijheid van kunsten en wetenschappen, of vrijheid van vergadering en vereniging en betreffende een zaak van huidig of toekomstig algemeen belang’.

Onder ‘algemeen belang’ wordt verstaan: ‘aangelegenheden die relevant zijn voor het genot van de grondrechten’. Voorbeelden daarvan die in de richtlijn worden genoemd zijn kwesties als ‘gendergelijkheid, bescherming tegen gendergerelateerd geweld en non-discriminatie, bescherming van de rechtsstaat en vrijheid en pluriformiteit van de media’. Ook zaken op het gebied van mensenrechten, volksgezondheid, veiligheid, milieu of het klimaat worden gezien als zaken van algemeen belang.

Het is uiteindelijk aan de rechter om te oordelen wanneer er sprake is van publieke participatie, wanneer iets het algemeen belang dient en of er sprake is van een ‘kennelijk ongegronde’ SLAPP-zaak. Al eerder schreef Lucas Bergkamp in Wynia’s Week dat de discretionaire macht van de rechter zo ‘onverantwoord groot’ wordt.

De rechter kan bijvoorbeeld oordelen dat sprake is van misbruik van procesrecht wanneer (een deel van) de vordering van de eiser een onredelijk karakter heeft, de eiser een verleden heeft van juridische intimidatie of procestactieken gebruikt in combinatie met intimidatie, pesterijen of bedreigingen. Er kunnen dan flinke sancties worden opgelegd.

In de preambule van de richtlijn wordt ook een paragraaf gewijd aan mensenrechtenverdedigers. Zij moeten, zo heet het, actief aan het openbare leven kunnen deelnemen en ‘de verantwoordingsplicht bevorderen zonder vrees voor intimidatie’. Daarmee zal niemand het oneens zijn, maar krijgen pro-lifeorganisaties en stichting CLINTEL dan dus dezelfde bescherming als Greenpeace en Dolle Mina’s? De financiering van CASE – lobbyist voor de richtlijn – door de Limelight Foundation (voorzitter: Hans Laroes, oud-hoofdredacteur van het NOS Journaal) en de Open Society Foundation van George Soros, wijst niet onmiddellijk in die richting.

Greenpeace voorop

Het zal nog even duren voordat de anti-SLAPP-richtlijn ook in Nederland wordt geïmplementeerd. Eerst is er op 25 mei nog een debat in de Tweede Kamer. Wel loopt er al een zaak waarin op de richtlijn een beroep wordt gedaan: door Greenpeace, die zo een Amerikaanse miljoenenboete hoopt te ontlopen. Op 3 juni zal de rechter beslissen of hij bevoegd is om te oordelen over deze zaak.

Het heeft er alle schijn van dat de anti-SLAPP-richtlijn – onder het mom van bescherming van ‘publieke participatie’ – in ieder geval de positie van ngo’s en andere gesubsidieerde actiegroepen zal versterken. Met misschien wel Greenpeace voorop.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht NGO’s en andere gesubsidieerde actiegroepen krijgen in de rechtszaal nog meer macht – met dank aan de Europese Unie verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar nood breekt wet of necessitas frangit legem, zoals De Groot zou zeggen, want zijn voertaal was Latijn. Zijn beroemdste werk is De iure belli ac pacis (Over het recht van oorlog en vrede) uit 1625. En wij kennen natuurlijk zijn pleidooi voor de vrije toegang tot de zee: Mare Liberum uit 1609.

Ons gas moet langs Hormuz

We zitten nu in de situatie dat Iran schepen dreigt te beschieten die door de Straat van Hormuz olie en gas naar Westerse landen willen brengen en dat de Amerikaanse president bondgenoten heeft gevraagd of ze willen helpen om die belangrijke doorgang veilig open te houden. Onze nieuwe premier was net op bezoek bij zijn Duitse ambtsgenoot en die wees dat verzoek botweg af met als argument: Dit is niet onze oorlog. Wij zijn hem niet begonnen. Onze premier was minder uitgesproken: Er lag geen concreet verzoek, maar in de huidige situatie leek het hem niks.

Toevallig hadden we net een schip naar een andere zee gestuurd om onze bondgenoten te helpen beschermen tegen aanvallen vanuit Iran, dus de argumentatie van zijn Duitse collega kon onze premier moeilijk overnemen. En het is nog maar kort geleden dat Nederland een strategische samenwerking met Qatar is aangegaan om in onze aardgasbehoefte te voorzien nu we Slochteren wegens te grote risico’s hebben gesloten. Dat gas moet langs Hormuz. Daar zal toen toch wel over zijn nagedacht? Toch is het duidelijk dat de Nederlandse regering niet staat te trappelen om onze bondgenoten te helpen om de Straat van Hormuz veilig te stellen.

In deze omstandigheden achtte ik een beroep op het vernuft van De Groot gerechtvaardigd. Hij bleek vriendelijk bereid mij te woord te staan, maar was met andere dingen bezig dan de beslommeringen hier op aarde, dus hij vroeg mij eerst om de feiten: ‘Wat is de reden dat de Amerikanen en Israëli’s oorlog met Iran voeren?’

Recht op een atoombom

Hun doel is te voorkomen dat Iran nucleaire wapens bouwt, antwoordde ik. Daar is de Iraanse regering al lange tijd in het geniep mee bezig. In 2002 onthulde Israël het bestaan van nucleaire faciliteiten bij Natanz en Arak wat in tegenspraak was met het Verdrag tegen de Verspreiding van Kernwapens en datzelfde jaar deed Iran – ook in strijd met dat verdrag – een nucleaire test. In 2009 werd bekend dat er nog een geheime fabriek voor de verrijking van uranium was gebouwd onder een berg, vlak bij de voor sjiieten heilige stad Qom.

Sindsdien is er zonder succes met Iran onderhandeld. Het laatste aanbod was dat Iran gratis nucleaire brandstof zou krijgen voor elektriciteitscentrales, maar Iran wil zelf uranium kunnen verrijken, ook tot het niveau dat (alleen) voor bommen nodig is. Wij hebben recht op het maken van een atoombom, meent het regime.

Een theocratisch regime

Hugo de Groot leek niet geïmponeerd door het in zijn tijd op aarde onbekende fenomeen van kernsplitsing. Mogelijk wordt in het hiernamaals kennis over ontwikkelingen in de fysica algemeen gedeeld. ‘Ius arma genicida’, mompelde hij, ‘omnes nationes? Er zijn nu toch bijna tweehonderd landen op de wereld? Dat lijkt mij niet verstandig.’

Hij stelde een tweede vraag: ‘Is de regering van Iran gestoeld op een wettelijke basis?’ Het is een theocratisch regime, dat de eigen bevolking gruwelijk onderdrukt, antwoordde ik. ‘Theocratisch?’ zei De Groot met een meewarige glimlach, ‘Experientia docet, ervaring is de beste leermeester.’ Ik begreep onmiddellijk wat hij bedoelde. Hij had tijdens de Nederlandse onafhankelijkheidsoorlog al voorspeld dat een bestand met Spanje de interne godsdiensttwisten zou doen oplaaien en dat gebeurde.

De strijd ging officieel over het vraagstuk van de predestinatie, maar in feite over de vraag of de kerk of de staat de baas was. Volgens de strikte Franciscus Gomarus was de kerk de baas. Volgens Jacobus Arminius de staat. De Groot had in vele geschriften Arminianen verdedigd die voor religieuze tolerantie ijverden, en van mening waren dat de staat het hoogste gezag was en dus boven de kerk stond. ‘Cogitationis poenam nemo patitur,’ mompelde hij, niemand behoort te lijden uit straf voor zijn gedachten. Dit rechtsprincipe dat men niet vervolgd kan worden om wat men gelooft vormt de basis van de vrijheid.

Stel alles in het werk om de vrijheid te herwinnen

De Groot citeerde vervolgens Seneca: ‘Hostis est quisquis mihi non monstrat hostem. Een vijand is ieder die mij de vijand niet wijst.’ En vervolgde met: ‘Wij kunnen vaststellen dat wij hier te maken hebben met een verderfelijk regime dat de vrijhandel over de zee probeert de belemmeren. Dan is het de plicht van alle landen die van die vrijhandel afhankelijk zijn om alles in het werk te stellen om die vrijheid te herwinnen. Facta non verba. Geen woorden, maar daden. Ik ga ervan uit dat de Hoogmogende heren van de Staten Generaal van de Verenigde Republiek het hier allemaal over eens zijn. Dulcia non meruit, qui non gustavit amara. Hij verdient het zoete niet, die ’t bittere niet heeft gesmaakt.’

Hij zette zijn hoed weer op en maakte aanstalten om afscheid te nemen. Ik wilde nog vertellen dat onze regering anders denkt en dat we geen republiek meer zijn, maar zag daar maar van af. Het is immers ongepast om de hemelse vrede te verstoren. Hier op aarde echter, moet zo nu en dan worden ingegrepen. Daar hebben wij nu net een marine voor.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hugo de Groot over de Straat van Hormuz: Militair ingrijpen noodzakelijk en gerechtvaardigd verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is (bijna) lente. Deskundigen in het Internationaal Recht schieten als narcissen uit de grond. Over de aanval van Iran door Israël en de Verenigde Staten hebben ze hun eenvoudig oordeel klaar. Het ene land mag het andere alleen aanvallen uit zelfverdediging. Of met een mandaat van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Daarvan is geen sprake. Dus Israël en de Verenigde Staten overtreden het internationaal recht. Punt.

Antwoord gevonden, discussie gesloten. Hoogstens volgt: ‘Nog vragen?’ De deskundige voelt zich sterk. Mocht iemand zin hebben om de discussie verder te zetten, dat hij maar probeert. Succes zal hij niet oogsten.

Recht en macht

En toch héb ik nog vragen. Is het bijvoorbeeld heel erg dat het internationaal recht nu en dan wordt overtreden? Het was nooit anders. De wereld is er niet door vergaan. Het internationaal recht blijft een kruispunt waar recht en macht elkaar ontmoeten.

Neem de Veiligheidsraad. Vijf landen hebben er een vetorecht: Frankrijk, China, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Niet om juridische, maar om pragmatische redenen. Op het moment dat ze hun vetorecht verwierven, waren ze de machtigste naties ter wereld. Het op machtsverhoudingen gebaseerde vetorecht betekent dat een oorlog tegen Iran, tenzij dat land zelf een aanvalsoorlog start, volgens het internationaal recht onmogelijk is. Het vetorecht van Rusland, biedt immers een waterdichte garantie.

Anders uitgedrukt: internationaal recht kan rust en bezinning brengen bij conflicten. Maar het is niet intrinsiek rechtvaardig en hoeft evenmin altijd het laatste woord te hebben.

Een verdere vraag is er ook over de wreedheid van het internationaal recht. Stel dat wijlen ayatollah Khamenei niet zo’n leuke man was. Dat hij tienduizenden van zijn eigen burgers doodde ‘voor de goede zaak’. Misschien is dat wel waar. Moet de wereld hem dan laten begaan omdat het internationaal recht als de ultieme scherprechter fungeert? Zijn alleen langetermijnmaatregelen, zoals bijvoorbeeld een economische boycot, mogelijk?

Die interpretatie zou getuigen van een legalistische rechtsopvatting. De wet primeert omdat hij de wet is, dura lex, sed lex. Zoals wetten in Amerika ooit oplegden dat er bussen waren voor zwarten en bussen voor blanken. Tenslotte was er voor iedereen een bus. Iedereen voelt aan dat dit niet klopt.

Billijk en goed

De Romeinse jurist Publius Iuventius Celsus (circa 67-circa 130) zag recht als de kunst van het billijke en het goede: Ius est ars aequi et boni. Leg daar het huidige internationaal recht naast, en op drie punten is er een probleem.

Om te beginnen gaat het niet om een ars, een kunst, maar om een pragmatisch normenapparaat dat in een wereld waar macht en geldzucht drijvende krachten zijn, de allerergste ontsporingen probeert te vermijden.

Aequi: is het internationaal recht billijk, als het stelt dat rechtsregels belangrijker zijn dan mensenlevens?

Boni: het oorlogsrecht probeert niet het goede te vinden, maar het slechtste te vermijden. Waarbij de vraag rijst of procedureregels daar altijd toe in staat zijn.

Formalistische bepalingen hebben in dit geval twee nadelen. Ze wekken de indruk sterk te zijn. Welke onverlaat zou het immers aandurven een prestigieus systeem als het internationaal recht te tarten? De mens zit echter anders in elkaar. Donald Trump bijvoorbeeld. Maar zijn anderen beter? Vladimir Poetin zou in de Veiligheidsraad ongetwijfeld zijn vetorecht hebben gebruikt. Iran helpen nu het oorlog is? Natuurlijk doet hij dat niet. Juridisch is hij er niet toe verplicht. En, wat hij elders ten overvloede heeft bewezen, hij is geen vredesduif die het internationaal recht een warm hart toedraagt, maar een cynisch machtspoliticus.

Het tweede nadeel is dit. Formalistische normen maken van een jurist een regelneef. Terwijl de norm zelf onrechtvaardig kan zijn. Thomas van Aquino (1225-1274) achtte tirannenmoord onder bepaalde omstandigheden toelaatbaar. Als onder meer een redelijke hoop op succes bestaat, het algemeen welzijn erdoor wordt gediend en de tiran in kwestie een usurpator is. Voor Thomas primeerde het gevormde geweten op de brute rechtsregel.

Acheruitschrijdend inzicht

In die zin betekent het huidige oorlogsrecht, waarbij de expert zich als een zuivere logicus gedraagt, een achteruitgang tegenover verfijnde analyses uit de dertiende eeuw. Een vorm van achteruitschrijdend inzicht. Pas op, ik heb daar zelfs begrip voor. Pragmatisme, waar het internationaal recht blijk van geeft, is soms noodzakelijk.

Maar maak het, overigens niet meteen afdwingbare, internationaal recht ook niet groter en heiliger dan het is.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen eerder op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Internationaal recht is niet per definitie rechtvaardig en hoeft evenmin altijd het laatste woord te hebben verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland kent sinds een week twee nieuwe helden, niet van eigen grond maar Perzisch, scherp en dapper in het debat. De naam van de ene is Afshin Ellian (1966), de Leidse hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap en de columnist die we natuurlijk al wat langer kennen maar die in de afgelopen week een zeldzaam niveau van ingetogen welsprekendheid bereikte toen hij mocht vertellen hoe hij de val van de ayatollahs beleefde: met een verwijzing naar ons eigen Wilhelmus. ‘De tirannie verdrijven, die mij mijn hart doorwondt’.

De naam van de tweede is Keyvan Shahbazi, schrijver en Vrijdenker van het Jaar 2024, ooit gevangene en gemartelde van de ayatollahs. Hij sprak op de Nederlandse televisie ontroerd zijn dank uit aan Donald Trump en aan Israël voor de bevrijding van zijn land. Die dank aan Trump staat in Teheran op de muren gekalkt, en de mensen zingen er ‘lieve Bibi’.

Dertigduizend mensen genadeloos gefusilleerd

Het is belangrijk om de analyses van Ellian en Shahbazi goed tot ons door te laten dringen. Zij beschrijven Iran als een samenleving die grotendeels seculier is, maar sinds 1979 in handen is gevallen van een regime van islamistische theocraten. Een theocraat is iemand die wil dat Allah het land bestuurt, en ook gelooft dat hij daartoe een kleine religieuze kaste heeft uitgekozen om zijn wil te kennen en uit te voeren. Het gevolg is gewelddadige onderdrukking, zoals we begin dit jaar nog hebben gezien toen burgers uit protest de straat op gingen. Dertigduizend mensen werden genadeloos gefusilleerd.

Theocraten kennen niet alleen de wil van Allah en presenteren zich niet alleen als de uitvoerders van die wil, maar hebben ook bijzondere inzichten in het verloop van de geschiedenis, en in het bijzonder in het einde daarvan. Alles loopt uit op de grote apocalyps, de grote kladderadatsch, de eindstrijd, die de komst van de twaalfde en laatste imam, de grote verlosser (Mahdi) zal brengen, die sinds de negende eeuw in een staat van verborgenheid in ons midden verblijft.

Tot die tijd is alles geoorloofd. Niet alleen de schending van de vrouwelijke waardigheid en massaslachtingen, maar vooral ook een voortdurende oorlog tegen de ene, grote aartsvijand Israël: via de proxies van Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza en de Houthi’s in Jemen. Om het Armageddon dichterbij te brengen is het massavernietigingswapen van de nucleaire raketten en een bondgenootschap met het kwaad (Rusland en China) belangrijk. Wie zich verzet tegen de ayatollahs verzet zich tegen God, en moet dus uit de weg worden geruimd. Tot in het buitenland (ook in Nederland) levende dissidente Iraniërs aan toe.

Dit is de wereld van de hete godsdienstwaanzin die Ellian en Shahbazi hebben weten te ontvluchten. Zij koesteren geen illusies. En zij hopen dat de aanvallen van de Verenigde Staten en Israël de bevrijding van hun land inluiden tot een democratische rechtsstaat naar westers model.

Nederlandse politiek faalde

Geen groter contrast dan het getuigenis van deze heren en het beeld dat de Nederlandse politiek deze week te zien gaf. Alleen de VVD, in Den Haag bij monde van Dilan Yesilgöz en Ruben Brekelmans, in Brussel bij monde van Bart Groothuis, wist in de loop van de week de dingen juist te benoemen. Maar de anderen faalden. Een volkomen verraste premier Jetten kon alleen maar iets stamelen over ‘terughoudendheid’, ‘de-escalatie’ en het belang van ‘diplomatie’.

Kati Piri (GL-PvdA) blijft geloven in een Europese benadering van sancties en pleidooien voor de vrijlating van demonstranten. Jesse Klaver noemde het Iraanse regime moorddadig en verwerpelijk, maar benadrukte: ‘De aanval van de VS en Israël druist in tegen het internationaal recht en riskeert een oorlog in de regio. Onze inzet moet gericht zijn op diplomatie, de-escalatie en de bescherming van onschuldige burgers.’

Botsende wereldbeelden

De politieke conclusie van het moment is dat we, bij monde van de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Berendsen (CDA), ‘begrip’ voor de Amerikaanse en Israëlische aanvallen hebben, maar dat we toch ook graag hadden gezien dat de VS en Israël de weg van het internationale recht hadden bewandeld.

Hier botsen twee wereldbeelden: het kosmopolitische en het realistische. Kosmopolithisch in de zin van de overtuiging dat deze wereld wordt bewoond door mensen die allen in principe van goede wil zijn en op basis van redelijke argumenten en goede afspraken (vastgelegd in verdragen) nationale en internationale conflicten geweldloos kunnen beslechten.

Realisten zouden dat misschien ook wel willen geloven, maar zien dat er naast mensen van goede wil ook mensen zijn die zich tot jouw vijand hebben uitgeroepen en jou geen eigen plek onder de zon gunnen. Dat inzicht kan leiden tot de overtuiging dat er op een gegeven moment een uitzonderlijke toestand kan aanbreken waarin diplomatie en onderhandelingen naïef en wereldvreemd zijn. Dan moet er iets gebeuren.

Verlammende bureaucratie is geen optie

Volgens de Amerikanen en Israël was dat moment aangebroken. Tijdens de onderhandelingen met Iran waren zij niet alleen tot de overtuiging gekomen dat Iran, ondanks de twaalf dagen van oorlog in juni vorig jaar, ergens in het westen van Iran toch nog een arsenaal aan wapens had weten te verbergen en dat de productie van atoomwapens daar ver was gevorderd. En dat Iran bereid was die op korte termijn in te zetten. Dan praat je niet verder, in afwachting van dat moment waarop je dan kunt reageren, maar je bent dat moment voor en je gaat over tot actie, ‘pre-emptive’, volgens de methode-Israël (zie het gelijknamige boek van Jacques de Kadt).

Want wat zou het bewandelen van de weg van het internationale recht betekenen? Het zou betekenen dat alle bewijs eerst moest worden verzameld en op tafel moest worden gelegd, voorgelegd aan de Verenigde Naties, en dat de Veiligheidsraad (met landen als Rusland en China) vooraf toestemming moest hebben verleend voor de aanvallen. Op een moment van directe bedreiging waarin zelfverdediging onmiddellijk aan de orde is, is deze verlammende bureaucratie geen optie.

En datzelfde internationale recht laat bovendien de mogelijkheid open om een oorlog achteraf te verantwoorden en de gegevens van een unieke informatie- en intelligence-positie op een later moment op tafel te leggen. Anders dan het internationale recht helpt het recht van de sterkste onderdrukte mensen soms wel aan hun recht en hun vrijheid.

Vanuit deze positie van strategisch realisme is de houding van Nederlandse politici alleen maar te classificeren als wereldvreemde naïviteit, zo niet lafheid, machteloos commentaar vanaf de zijlijn, met een beroep op ‘recht’ dat niet beschermt, en de Iraniërs aan hun lot overlaat tegenover een wreed en moorddadig, godsdienstwaanzinnig regime.

Emotionele overreactie

Tot dat strategisch realisme behoort natuurlijk ook het verzet tegen het besluit van de regering, uit een soort emotionele overreactie, om de gasputten in Groningen met beton dicht te storten. De afsluiting van de straat van Hormuz laat zien dat een strategische reserve geen overbodige luxe is.

Ook hier staat het harde realisme dat de wereld neemt zoals die daadwerkelijk is, tegenover de machteloze onnozelheid van posthistorische beroepsbestuurdertjes die de werkelijkheid niet onder ogen willen en durven zien.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het internationaal recht beschermt Iraniërs niet tegen een wreed, godsdienstwaanzinnig regime. Het beroep daarop van Nederlandse politici is onnozel en laf. verscheen eerst op Wynia's Week.

Uiteraard wil de ‘cliënt’ vrijwel altijd dat de tbs-maatregel wordt opgeheven (‘want de behandeling heeft een ander mens van me gemaakt’, of woorden van gelijke strekking), terwijl zijn therapeuten en de officier van justitie doorgaans pleiten voor nog twee jaar doorbehandelen.

Als de rechter het negatieve advies van de behandelaars negeert en de tbs’er toch vrijlaat, heet het dat diens tbs ‘contrair’ beëindigd wordt. Contraire beëindiging is nooit zeldzaam geweest; begin jaren zeventig schommelde het rond de 20 procent van alle vrijlatingen, maar daarna begon dat percentage snel op te lopen, tot wel 70 procent eind jaren tachtig, volgens de commissie-Fokkens. Die commissie werd in 1993 juist ingesteld om dit tij te keren.

Hogere recidive

Dat is toch iets om bij stil te staan: dat decennialang de meerderheid van de vrijgelaten tbs’ers naar het oordeel van hun eigen behandelaars nog te gevaarlijk was om op de maatschappij los te laten.

Onderzoek liet zien dat die behandelaars een punt hadden: de recidive binnen tien jaar na vrijlating van contrair beëindigde tbs’ers lag rond de 60 procent, terwijl die voor niet-contrair (‘conform’) beëindigden ‘slechts’ iets meer dan 40 procent was. En die recidive betreft dus niet door rood licht rijden of een winkeldiefstalletje, maar serieuze misdrijven.

Die explosie van contraire beëindigingen heeft destijds bij mijn weten nooit tot ophef of media-aandacht geleid. Burgers denken waarschijnlijk dat dit helemaal niet kan: dat een rechter een geestelijk gestoorde verkrachter of moordenaar tegen het advies van diens eigen behandelaars in, zonder enige beperkende voorwaarde naar buiten laat lopen, soms zelfs meteen na de rechtszitting. Ook misdaadjournalisten heb ik er nooit over gehoord.

De belangrijkste aanbeveling van de commissie-Fokkens om deze golf aan contraire vrijlatingen in te dammen, was het instellen van een nieuwe wettelijke optie: de voorwaardelijke beëindiging van tbs (VB). Tot dan toe was beëindiging alles of niets: van opsluiting in een tbs-kliniek naar zonder enig toezicht losgelaten worden in de maatschappij. Bij VB wordt de tbs-cliënt niet langer opgesloten in een tbs-kliniek, maar moet nog een tijd lang aan allerlei voorwaarden voldoen, zoals wonen in een ‘beschermde woonvorm’, geen alcohol gebruiken en dat laten controleren, en dergelijke. Schenden van die voorwaarden kan resulteren in weer worden opgesloten in een tbs-kliniek. Oorspronkelijk was de duur van die VB maximaal drie jaar, maar na een wetswijziging in 2008 kan ook de VB tot sint juttemis verlengd worden, net als tbs onder periodieke rechterlijke toetsing.

En dan nu de hamvraag: heeft dit alles gewerkt? Over het terugdringen van de recidive, een van de drie doelstellingen van de VB, kunnen we kort zijn: nee. In een evaluatierapport van het WOCD uit 2025, Inzicht in Toezicht, staat dat er na tien jaar geen significante verschillen in recidive te vinden zijn tussen ex-tbs’ers voor en na de invoering van het VB-systeem. Dit geldt zowel voor ‘ernstige’ als ‘zeer ernstige’ recidive (met een strafdreiging van respectievelijk minstens vier jaar en minstens acht jaar cel).

Ongeneeslijke stommiteit

Van de tweede doelstelling van VB, snellere doorstroming van tbs-cliënten door het systeem zodat het tekort aan plaatsen minder wordt, is ook weinig terechtgekomen, vooral door de toename van het totale aantal tbs-klanten. Doorgaans wachten een paar honderd van hen daarom maanden tot meer dan een jaar in de gevangenis op een plek. En net als bij asielzoekers die te lang op een beslissing van de IND moeten wachten, heeft de politiek in zijn ongeneeslijke stommiteit besloten dat die tbs’ers dan recht hebben op een schadevergoeding van een paar honderd euro per maand.

We hebben het hier dus over, bijvoorbeeld, een moordenaar en verkrachter die eerst zijn vijf jaar celstraf heeft uitgezeten, en nu, bovenop alles wat al voor hem betaald wordt door de staat, ook nog zijn spaarpot gevuld krijgt omdat hij niet meteen terecht kan in een tbs-kliniek. Alsof zulke dwangsommen en maandvergoedingen ook maar iets bijdragen aan de oplossing van het capaciteitsprobleem: het is puur deugseinen van de politiek op andermans kosten.

Op het eerste gezicht heeft de VB wel de tsunami aan contraire vrijlatingen ingedamd. Dat percentage fluctueert nogal van jaar tot jaar, maar de trend van 1995 tot 2022 is een daling van rond de 50 naar amper 20 procent. Blijkbaar maken rechters volop gebruik van VB als een, ook voor de behandelaars aanvaardbare, tussenstap tussen voortzetten van dwangbehandeling in een kliniek en volledige vrijheid.

Echter, als je gewoon naar de aantallen kijkt, is het beeld minder florissant. De totale hoeveelheid vrijlatingen uit tbs verdubbelde in die periode namelijk ook ruimschoots, een direct gevolg van steeds meer tbs-veroordelingen aan de voorkant van de pijplijn. Eigenlijk is het aantal contrair beëindigden over de hele rapportageperiode 1995-2022 opmerkelijk stabiel, en schommelt tussen de 15 en 35. Dus al decennia, en nog steeds, laten rechters elke twee of drie weken een moordenaar of pyromaan onvoorwaardelijk vrij tegen het advies van diens behandelaren in. Over deze hele periode waren het er in totaal 717.

Ongemakkelijke rekensom

We kunnen nu een ongemakkelijke rekensom maken: hoeveel extra ernstige misdrijven hebben die contrair besluitende rechters Nederland opgeleverd? We eisen dus niet dat de recidive van tbs’ers nul had moeten zijn, dat is immers onhaalbaar, maar kijken hoeveel lager die was geweest als rechters altijd het advies van de tbs-behandelaars hadden gevolgd.

Gegeven dat contrairen een 15 tot 20 procentpunt hogere recidive hebben dan conformen, had dat in een kleine dertig jaar tussen de 100 en 140 ernstige misdrijven gescheeld, ofwel circa vier per jaar, waaronder moord en verkrachting. De WODC data zijn uiteraard geanonimiseerd, dus we kunnen in de statistiek niet nagaan of specifieke ex-tbs’ers die gruwelijk de fout in gingen en Nederland in rep en roer brachten, contrair waren vrijgelaten of niet. Ik heb er ook nog nooit een journalist naar horen vragen, maar dan bij deze de tip om dat de volgende keer wel te doen. Justitie zal dan wel weigeren om daar antwoord op te geven, ‘vanwege de privacy van de verdachte’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Rechters laten nog steeds tbs’ers vrij tegen het advies van de behandelaars in. En jawel, hun recidive is hoger verscheen eerst op Wynia's Week.

In 2014 begon het Amerikaanse Energy Transfer – een olie- en gaspijpleidingbedrijf uit Texas – met de ontwikkeling en de bouw van de Dakota Access Pipeline (DAPL). Deze ondergrondse pijpleiding van ruim 1800 kilometer zou olie van North Dakota naar de Amerikaanse Golfkust moeten vervoeren.

Tegen de bouw van de pijpleiding was veel verzet vanuit milieu- en mensenrechtenorganisaties. Deze leiding zou door oude, heilige gronden van inheemse stammen gaan, en zou fossiele brandstofwinning blijven faciliteren.

Verschillende organisaties, waaronder Greenpeace Inc. USA, Greenpeace Fund en het in Nederland gevestigde Greenpeace International, voerden campagne om de aanleg van de DAPL te voorkomen. Tijdens de bouw vonden verschillende protestacties plaats, die volgens Energy Transfer grote financiële schade hebben veroorzaakt. Greenpeace zou zich schuldig hebben gemaakt aan vernielingen, het onrechtmatig betreden van bouwplaatsen, geweld en intimidatie tegen personeel van Energy Transfer en ordehandhavers, en het verspreiden van onjuiste en lasterlijke informatie over Energy Transfer en de DAPL. De pijpleiding zou per 1 januari 2017 operationeel zijn, maar is dat pas sinds juni 2017.

Dreigend faillissement

In maart 2025 oordeelde een jury in North Dakota dat Greenpeace, waaronder Greenpeace International, verantwoordelijk was voor de door Energy Transfer geleden schade. Greenpeace kreeg een boete van ruim 660 miljoen dollar, waarvan 132 miljoen dollar voor rekening van Greenpeace International (in Nederland). Nooit eerder kreeg de actiegroep zo’n hoge boete.

Later, in oktober 2025, oordeelde de rechter in North Dakota dat Greenpeace niet langer 660 miljoen, maar 345 miljoen dollar verschuldigd is aan Energy Transfer – waarvan 64 miljoen voor de Nederlandse tak. Een flinke verlaging, maar nog altijd een enorm bedrag. Greenpeace USA zegt dat de boete nog steeds een dreigend faillissement betekent.

Tegen dit vonnis van de Amerikaanse rechter gaat Greenpeace nu in hoger beroep. Het opvallende is dat het Nederlandse Greenpeace International niet alleen naar de Amerikaanse, maar ook naar de Nederlandse rechter stapt. Met de claim dat de Amerikaanse zaak een zogeheten ‘SLAPP’-zaak (Strategic Lawsuit Against Public Participation) is: een vorm van juridische intimidatie die sinds kort in strijd is met het EU-recht. Greenpeace hoopt dat de Nederlandse rechter oordeelt dat de boete niet wordt erkend.

Sinds 2024 is de zogeheten SLAPP-richtlijn actief in de Europese Unie. Volgens de richtlijn moeten (onderzoeks)journalisten, activisten en ngo’s beter beschermd worden tegen dure en intimiderende rechtszaken door multinationals, politici en zeer vermogende individuen. Gerechtelijke procedures die door een Europese (en dus ook Nederlandse) rechter worden beschouwd als een SLAPP-zaak zijn strijdig met de Nederlandse en Europese rechtsorde.

Greenpeace International (GPI) is ervan overtuigd dat de Amerikaanse rechtszaak zo’n SLAPP-zaak is. De in Amsterdam gevestigde tak van Greenpeace stelt dat de handelingen waarvoor Energy Transfer schadevergoeding vraagt, niet door hen zijn uitgevoerd. GPI meent slechts een brief te hebben ondertekend die gericht was aan banken die het DAPL-project financierden, met het doel om de financiering te stoppen.

Volgens GPI is de door Energy Transfer aangespannen zaak primair bedoeld om het publieke debat (en daarmee ook Greenpeace) de mond te snoeren, en niet om schade vergoed te krijgen. Ook zou er een duidelijk ongelijke machtsverhouding bestaan tussen de twee partijen, omdat Energy Transfer veel meer financiële middelen heeft dan GPI. Vanwege deze ongelijke machtsverhouding zou GPI nog harder worden getroffen, en zou er een ‘chilling effect’ worden gecreëerd. Bovendien zou GPI reputatieschade hebben opgelopen door de rechtszaak en uitingen van Energy Transfer. Daarom eist GPI bij de rechtbank Amsterdam een schadevergoeding van het Texaanse pijpleidingenbedrijf.

‘Nederlandse rechter niet bevoegd’

Daar is Energy Transfer het sterk mee oneens. Volgens het Amerikaanse bedrijf is de rechter in Nederland niet bevoegd om hierover te oordelen. Zo wordt er door GPI in Nederland geen (voor vergoeding in aanmerking komende) schade geleden, zijn de Amerikaanse procedures geen SLAPP-zaken, en al zou dat wel het geval zijn, is de SLAPP-richtlijn niet van toepassing.

Energy Transfer stelt dat de door GPI geleden schade zich heeft voorgedaan in de VS – en niet in Nederland –waardoor de Nederlandse rechter niet bevoegd is om hierover een oordeel te vellen. Daarnaast is de SLAPP-richtlijn pas in werking getreden ná de DAPL-protesten, en kan hierom geen beroep worden gedaan op de richtlijn. De Amerikaanse rechtszaken zijn bovendien geen SLAPP-zaken omdat het primaire doel niet is om publieke participatie te voorkomen of bestraffen. Ook zou er geen sprake zijn van een ongelijke machtsverhouding, aangezien Greenpeace zelf de meest kapitaalkrachtige en invloedrijke milieuorganisatie ter wereld is. Mocht de rechter tóch bevoegd zijn, dan zou hij alsnog moeten inbinden, omdat de zaak in de VS nog loopt en over hetzelfde onderwerp gaat.

De kwestie is uniek. Greenpeace vecht in Nederland een miljoenenboete aan die haar in de Verenigde Staten is opgelegd, en is er zelfs van overtuigd dat het Amerikaanse proces een schending van het procesrecht is. Voor het eerst wordt de nieuwe SLAPP-richtlijn door de rechter getoetst.

Wat de rechtbank ook beslist, het zal ingrijpende gevolgen hebben. Als de rechter meent bevoegd te zijn om te oordelen en GPI in het gelijk stelt, betekent dat dat de boete die de Amerikaanse rechter heeft opgelegd niet wordt erkend binnen Nederland en de Europese Unie, en dus ook niet in de EU mag worden geïnd.

Daarmee wordt het gezag van de Amerikaanse rechter (maar ook de reputatie van Energy Transfer) in Europa beschadigd. Het expliciet oordelen dat een vonnis uit een derde land niet wordt erkend kan ook tot gevolg hebben dat meer partijen naar een EU-rechter stappen om zaken in andere landen aan te vechten. En dat grote bedrijven juist huiveriger worden om naar een EU-rechter te gaan.

Ingrijpend besluit

Als de rechter zichzelf daarentegen níet bevoegd vindt, of Energy Transfer in het gelijk stelt, blijft de boete voor GPI staan, en kan deze alleen in de VS worden aangevochten. Dat zou tevens betekenen dat de SLAPP-richtlijn meteen in de allereerste zaak minder bruikbaar blijkt – geen aantrekkelijk perspectief voor de toekomst.

De Nederlandse rechter staat hoe dan ook voor een moeilijk besluit. De zitting is op 16 april, in Amsterdam.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Uniek: Greenpeace kreeg in Amerika een miljoenenboete en wil die nu door de Nederlandse rechter laten kwijtschelden verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Tien jaar geleden ben ik naar de rand van de Randstad verhuisd,’ vertelt Speyerbach. ‘Ik moest fysiek afstand nemen.’ Ze heeft inmiddels ook meer vertrouwen in politici die – uitzonderingen zijn het – met de handen hebben leren werken. ‘Die hebben tenminste nog een relatie met de realiteit.’

Speyerbach heeft met enkele geestverwanten de stichting www.democratischevernieuwing.org opgericht, die een rechtszaak gaat voeren tegen de Nederlandse staat, omdat die de bestaande inwoners van het land onvoldoende beschermt tegen aantasting van wat hen lief is door massale immigratie, vooral van buiten Europa.

Speyerbachs conclusie luidt dat de bestaande bevolking nooit een uitspraak heeft kunnen doen over de massale immigratie, maar daar wel op vele fronten schade van ondervindt. Ze merkt dat ze veel steun krijgt van Nederlandse experts, die toch niet naar voren durven stappen. ‘Bang voor reputatieschade. Hoe er over ze geschreven zal worden in De Volkskrant en NRC.’

Deels noodgedwongen is Andrea Speyerbach nu op zoek naar buitenlandse juridische experts. Ze hoopt er zelfs op dat haar initiatief wordt overgenomen in andere (Europese) landen. En dat landen ook tegen elkaar procederen omdat ze hinder hebben van de migratie vanuit buurlanden. Haar doel: erkenning dat de al aanwezige bevolking recht heeft op bescherming van cultuur, identiteit en leefwijze. ‘En die bescherming voor toekomstige generaties veiligstellen.’

De video’s van WWTV zijn ook te beluisteren als podcast. Click HIER

Wynia’s Week is er drie keer per week, met steeds nieuwe artikelen, video’s en podcasts. De supporters maken dat mogelijk. Doet u mee?. Hartelijk dank!

Het bericht Andrea Speyerbach: ‘Volgende generaties hebben recht op het veiligstellen van onze cultuur en leefwijze’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Als verkiezingsuitslagen ertoe doen, moet dat consequenties hebben. In Nederland lijkt die vanzelfsprekende regel steeds minder vanzelfsprekend. Verkiezingen veranderen het politieke landschap, maar het beleid blijft op cruciale dossiers opvallend constant. Niet omdat kiezers zich vergissen, maar omdat beslissende macht zich steeds vaker buiten het parlement heeft genesteld.

De electorale hegemonie van links is de afgelopen jaren zichtbaar afgekalfd. Rechts beschikt inmiddels over een meerderheid in de Tweede Kamer, zij het gefragmenteerd. Toch wordt alles wat ook maar enigszins kan worden gezien als oppositie tegen het gevestigde ngo-complex en aanverwante structuren systematisch buiten de macht gehouden. Het minderheidskabinet-in-wording – door sommigen al omschreven als ‘drie keer D66’ – past in dat beeld. Het kan zelfs worden opgevat als een poging om, nu de electorale steun is weggevallen, te redden wat er te redden valt. Waar politieke meerderheden ontbreken, wordt een nieuw bolwerk opgetrokken rond instituties waarin de oude machtsverhoudingen nog intact zijn. Dat is geen incident, maar een patroon.

De politieke machtsverhoudingen zijn veranderd, de institutionele machtsverhoudingen nauwelijks. In delen van de rechterlijke macht, in het uitgebreide netwerk van belangenorganisaties, in gesubsidieerde maatschappelijke instellingen en in grote delen van de opiniërende media bestaat een opmerkelijke continuïteit. Daar waar verkiezingen hun corrigerende werking verliezen, nemen instituties het over. Minderheden behouden zo invloed via structuren die zich grotendeels aan directe democratische correctie onttrekken.

Geen duidelijke grenzen

Een van de belangrijkste schakels in dit systeem is de rechtszaal. In Nederland wordt beleid steeds vaker niet vastgesteld door het parlement, maar afgedwongen via rechterlijke uitspraken op vordering van belangenorganisaties die zeggen het ‘algemeen belang’ te vertegenwoordigen. Deadlines, reductiepercentages en beleidsprioriteiten worden opgelegd zonder dat daar een expliciete politieke afweging aan voorafgaat.

Het is verleidelijk om deze ontwikkeling toe te schrijven aan ‘activistische rechters’. Die verklaring is te eenvoudig en uiteindelijk misleidend. De kern van het probleem ligt niet bij de rechter, maar bij de wetgever. Het parlement heeft nagelaten duidelijke grenzen te stellen aan ontvankelijkheid, representativiteit en rechterlijke beleidsafdwinging.

Binnen dit open juridische systeem spelen ngo’s een sleutelrol. Zij fungeren als instrument waarmee beleidsdoelen kunnen worden afgedwongen die politiek geen meerderheid (meer) hebben. Dat is geen samenzwering, maar een rationele machtsstrategie binnen de mogelijkheden die het systeem biedt.

Een complicerende factor is de financiering. Veel van deze organisaties worden grotendeels betaald met publiek en semipubliek geld: nationale subsidies, Europese fondsen en bijdragen uit goededoelenloterijen. Dezelfde burger die via verkiezingen een andere koers kiest, financiert zo indirect organisaties die via juridische weg die koers corrigeren.

De rol van ngo’s reikt bovendien verder dan de nationale rechtszaal. Ook binnen het Europees Parlement is hun invloed de afgelopen jaren sterk toegenomen. Grote milieu- en klimaatorganisaties functioneren daar steeds nadrukkelijker als lobbyclubs die wetgeving rond onder meer de Green Deal actief ondersteunen. Voor de promotie en implementatie van deze agenda ontvingen zij via Europese fondsen en programma’s miljarden euro’s aan subsidies.

Een illustratief voorbeeld daarvan is het door de EU gefinancierde project The Eastern Frontier Initiative 2: New Horizons (TEFI 2). Dit lopende project (2026–2027) ontvangt circa 1,27 miljoen euro aan EU-bijdragen en heeft als doel het versterken van ‘democratische weerbaarheid’, het monitoren van desinformatie en het informeren van beleidsmakers. Formeel betreft het journalistieke samenwerking; materieel ontstaat een door Brussel gesubsidieerd netwerk dat beleidsdoelen ondersteunt, duiding geeft en mede richting geeft aan het publieke debat over wat als desinformatie wordt aangemerkt. De vraag is niet of hier journalistiek wordt bedreven, maar wie uiteindelijk bepaalt wat als waarheid mag circuleren — een vraag die George Orwell al stelde, lang voordat ‘desinformatie’ een beleidsdoel werd.

Nederland als internationale uitzondering

Dat Nederland hierin zo ver gaat, is geen internationale noodzaak. Het is een bewuste – of nalatige keuze van de wetgever.

In Duitsland is de toegang tot de rechter voor belangenorganisaties strikt beperkt tot concrete besluiten die hen rechtstreeks raken. Algemene beleidskeuzes zijn daar niet justitiabel. Rechters bewaken nadrukkelijk hun terughoudendheid en laten inhoudelijke beleidsafwegingen bij regering en parlement.

In het Verenigd Koninkrijk is judicial review principieel procedureel van aard. De rechter toetst of besluitvorming zorgvuldig en rechtmatig is verlopen, maar onthoudt zich van inhoudelijke beleidssturing. Het opleggen van doelen, termijnen of kwantitatieve verplichtingen wordt gezien als een aantasting van de parlementaire soevereiniteit.

In de Verenigde Staten zijn de drempels nog hoger. Zonder aantoonbare en concrete schade ontbreekt procesbevoegdheid. Daarnaast voorkomt de political question doctrine dat rechters zich mengen in kwesties die primair politiek van aard zijn. Pogingen om algemeen beleid via de rechter af te dwingen stranden daar meestal al in een vroeg stadium.

Ook in Frankrijk en Denemarken geldt een strikte scheiding tussen rechterlijke toetsing en beleidsvorming. Rechters corrigeren individuele besluiten, maar treden niet in de plaats van de wetgever. De politieke verantwoordelijkheid blijft ondubbelzinnig bij gekozen organen.

Alleen Nederland combineert lage procesdrempels met vergaande rechterlijke beleidsbevelen. Dat is geen teken van vooruitstrevendheid, maar van het ontbreken van wettelijke afbakening.

Bestuurlijke en economische impasse

De stikstofcrisis laat zien wat de gevolgen zijn van deze juridisering van beleid. Wat begon als een juridisch vraagstuk is uitgegroeid tot een bestuurlijke en economische impasse. De maatschappelijke kosten worden inmiddels geraamd op veertien tot vijftien miljard euro per jaar.

De kernvraag is uiteindelijk eenvoudig: doen verkiezingsuitslagen ertoe, of niet? Als verkiezingsuitslagen ertoe doen, kan niet worden aanvaard dat beleid structureel via ngo’s en rechterlijke uitspraken tot stand komt. In dat geval rust op het parlement de plicht om grenzen te stellen.

Als verkiezingen ertoe doen, mogen zij niet eindigen bij de stembus en worden herroepen in de rechtszaal.

*Henk C. Jonkhoff is onafhankelijk auteur en ondernemer. Hij houdt zich bezig met de invloed van instituties en belangenorganisaties op beleid en democratie.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht NGO’s die verkiezingsuitslagen laten herroepen in de rechtszaal, wat heeft dat met parlementaire democratie te maken? verscheen eerst op Wynia's Week.