De auteurs reageren op een recente column van Arnout Jaspers over een rapport van hun hand. Bij wijze van uitzondering publiceert Wynia’s Week hun reactie. De repliek van Arnout Jaspers staat onder dit stuk van Dekker, Bakker en Van der Maas.

Wynia’s Week publiceerde onlangs een analyse, geschreven door Arnout Jaspers over ons rapport over de lhbtiq+-opvattingen van Nederlandse jongeren. De analyse bevat een aantal relevante punten maar rechtvaardigt niet de hyperbolische titel (‘drijft op moeras van verzwegen vooronderstellingen en sociale-wenselijkheidsdwang’). In dit artikel weerleggen wij de belangrijkste kritiekpunten uit het stuk.

Lhbtiq+ en migratie

Het eerste kritiekpunt is dat wij zouden concluderen dat lhbtiq+-opvattingen geen verband houden met migratieachtergrond. Dat is niet correct: we vinden namelijk wel een interactie tussen migratieachtergrond en religiositeit. Die interactie wordt echter niet gedragen door islamitische jongeren met een migratieachtergrond die conservatiever zouden scoren.

Hoewel islamitische jongeren inderdaad gemiddeld het meest conservatief scoren, vinden we binnen deze groep geen statistisch significant verschil tussen jongeren met en zonder migratieachtergrond; als er al een patroon is, wijst dat eerder in omgekeerde richting. Het enige robuuste verschil naar migratieachtergrond vinden wij juist bij christelijke jongeren, waar christelijke jongeren met migratieachtergrond gemiddeld significant conservatiever scoren op de stellingen uit onze vragenlijst dan christelijke jongeren zonder een migratieachtergrond.

De opmerking dat ‘migratieachtergrond’ niet gelijkgesteld kan worden aan ‘islamitisch’ wordt door onze resultaten dus expliciet bevestigd. Jaspers verbaast zich ook dat wij in onze data over een korte tijd geen afname vinden. Dit is volgens Jaspers ‘in tegenspraak met bovenvermeld anekdotisch bewijs, maar ook met eerder onderzoek op dit gebied’. Onze conclusie kan een beperking van de data zijn, maar wijst niet op verzwegen vooronderstellingen of sociale-wenselijkheidsdwang.

Tweede generatie

Het tweede kritiekpunt is dat wij migratieachtergrond hebben beperkt tot de tweede generatie. Concreet betekent dit dat wanneer beide ouders in Nederland geboren zijn, we de respondent niet als migrant beschouwen.

Tegelijkertijd hanteren wij een relatief ruime definitie: leerlingen tellen bij ons al als ‘migratieachtergrond’ wanneer zijzelf of minimaal één ouder in het buitenland is geboren. Dat is een gangbare operationalisatie in sociologisch en onderwijskundig onderzoek. In grootschalige studies zoals PISA (zie bijvoorbeeld het meest recente rapport uit 2022) wordt zelfs een strengere afbakening gebruikt, waarbij leerlingen pas als tweede generatie migrant gelden als beide ouders in het buitenland zijn geboren. Onze keuze is daarmee eerder inclusief dan restrictief, en dus bezwaarlijk als een verzwegen vooronderstelling op te vatten.

Vrijwillig?

Vervolgens bekritiseert Arnout Jaspers de vrijwilligheid van onze enquête. Uiteraard hebben we ons te houden aan de AVG [‘privacy’, red.] en de ethische richtlijnen omtrent onderzoek naar personen; verplichte deelname is daarbij uitgesloten.

Ondanks de vrijwillige afname zien we geen aanwijzing dat onze steekproef ernstig vertekend is. De enquêtes betroffen algemene thema’s (burgerschap), de uitkomsten wijzen bepaald niet op een progressieve bias onder de respondenten, en het aantal respondenten met een migratieachtergrond is ook niet opvallend laag. Omdat wij bovendien per subgroep rapporteren, is eventuele selectiebias in dit opzicht niet zo relevant.

Het volgende kritiekpunt is dat wij zouden verhullen dat islamitische leerlingen gemiddeld conservatiever scoren dan alle andere subgroepen. Maar Arnout Jaspers haalt dit resultaat uit ons rapport, uit de hoofdfiguren; het is dus niet door ons ‘onder de mat geveegd’ in het rapport. Tegelijkertijd is het wel degelijk zo dat ook jongeren van andere religieuze gezindte gemiddeld conservatiever scoren. Ook voor dat resultaat hoef je niet onder de mat te zoeken.

Jongen of meisje

Het vijfde punt betreft Jaspers’ kritiek op een specifieke vraag uit één van onze enquêtes (‘Of je een jongen of meisje bent, staat vast vanaf je geboorte’). Jaspers veronderstelt dat wij de antwoorden classificeren op een schaal van ‘oerconservatief’ naar ‘voorbeeldig progressief’, maar dat lijkt ons toch een vooringenomenheid van de auteur zelf. Deze vraag hebben we gekozen omdat hij simpel en helder is (en niet zoals Arnout Jaspers zegt ‘iets vaags over gender en/of sekse poneert’) en hopelijk maximaal onderscheid maakt tussen de progressieve en conservatieve kijk op deze kwestie – een kwestie waarover we zelf geen standpunt innemen.

Nu blijkt uit de data dat maar een kleine minderheid voor de progressieve schaalscores kiest. Misschien was het inderdaad goed geweest het genderconcept in de vraag te betrekken. Dat gezegd hebbende, het idee dat wij hier de antwoorden wilden sturen of vooringenomen zijn, zien we niet onderbouwd.

Graden Celsius?

Punt zes is meer technisch van aard en betreft het middelen van ordinale data, zoals wij doen in ons rapport. We zullen hier kort op reageren. Het middelen van ordinale data is geen onzin, maar wel riskant als de intervallen tussen de schaalpunten erg ongelijk zijn. Ordinale schaalpunten zijn niet willekeurig en vormen een sterkere meetschaal dan nominale data.

Het gaat er niet om dat de getalletjes willekeurig zijn (dat geldt bijvoorbeeld ook voor graden Celsius, een intervalschaal), maar dat de afstand tussen schaalpunten niet noodzakelijk uniform is. Kortom, we presenteren de data correct in ons rapport.

Weten voetbaltrainers het beter?

Vervolgens stelt Arnout Jaspers dat voetbaltrainers meer verstand hebben van statistiek dan wij, omdat ze nooit zullen stellen in de laatste vijf seizoenen gemiddeld tweede te zijn geworden. Ze kijken liever naar het gemiddeld aantal doelpunten.

Maar ook voetbaltrainers beseffen dat ordinale data nodig zijn. Je kunt immers kampioen worden met relatief weinig doelpunten en een relatief laag aantal overwinningen als de concurrentie het ook slecht doet. De sociale wetenschappen gebruiken waar mogelijk ook teldata, maar de validiteit is daarvan vaak beperkt.

Bovendien is de vraag of ‘simpele’ teldata zoals het aantal doelpunten wel het ordinale meetniveau overstijgen. Het ene doelpunt is immers het andere niet, en de tegenstander is van belang. Deze lastige meetproblemen zijn niet uniek voor de sociale wetenschappen maar spelen net zo goed in de economie en biologie.

‘Deugdrammers’

Het volgende punt betreft opnieuw kritiek op specifieke vragen (over Paarse Vrijdag en genderneutrale toiletten). Wij kunnen inderdaad niet vaststellen in hoeverre zelfgerapporteerde meningen één-op-één samenhangen met concreet gedrag en tolerantie in de praktijk, al bestaat daar in het algemeen wel enige correlatie. Vervolgonderzoek is zeker nodig om deze vraag te beantwoorden.

Dat Jaspers ervoor kiest om tieners die voorstander zijn van de viering van Paarse Vrijdag te typeren als ‘maoïstische deugdrammers’, reduceert de complexe werkelijkheid eerder dan dat zij haar verheldert.

En over vooringenomenheid gesproken; ten slotte wijst Arnout Jaspers met zekerheid op een genderpatroon bij meisjes in relatie tot genderneutrale toiletten (‘dus meisjes zul je daar dan met stokslagen nog niet naar binnen krijgen’). Van alle meisjes geeft 44% aan het met de stelling over genderneutrale wc’s eens te zijn. Samenvattend, Jaspers’ kritiek helpt ons om de keuzes in ons rapport duidelijk te maken. Maar, het is ons niet duidelijk waar Jaspers’ kwalificaties ‘warhoofdig’ en ‘vooringenomen’ precies op gebaseerd zijn. In elk geval biedt ons rapport daar geen aanleiding voor.

REPLIEK van Arnout Jaspers op bovenstaande reactie van Dekker, Bakker en Van der Maas

Het is prijzenswaardig, dat de onderzoekers uitgebreid reageren op mijn column. De gebruikelijke houding van Nederlandse onderzoekers die op kritiek van buiten hun peer-group stuiten is namelijk: nergens op ingaan, en hopen dat het overwaait. Hulde, dus.

Serieuze kritiek verdient echter ook een serieuze repliek, en die vindt u hieronder, puntsgewijs, in volgorde van wat volgens mij het belangrijkst is:

Hangen conservatieve lhbtiq+-opvattingen bij scholieren nu wel of niet samen met migratieachtergrond?

Nee, zeggen de onderzoekers, want als je onze definitie hanteert, blijkt dat statistisch geen significante factor. Dekker c.s. stellen dat ze zelfs een ‘inclusievere’ definitie hanteren dan Pisa (het periodieke Europese onderzoek naar de schoolprestaties van leerlingen), want voor Pisa ben je slechts 2de-generatie migrant als beide ouders in het buitenland geboren zijn, terwijl zij één in het buitenland geboren ouder al genoeg vinden.

‘Dat is een gangbare operationalisatie in sociologisch en onderwijskundig onderzoek,’ zeggen ze, maar je kunt als onderzoeker natuurlijk ook zelf nadenken of een definitie in dit geval zinnig is. Er is namelijk nogal een verschil tussen iemand wel of niet meetellen als ‘migrant’, en zeggen dat zo iemand wel of geen ‘migratieachtergrond’ heeft.

Dit gaat over de derde generatie: de vele Mohammeds en Fatima’s met vier in Turkije of Marokko geboren grootouders, die daar nog steeds elke zomer met hun – weliswaar in Nederland geboren – ouders naar op vakantie gaan, en die nog steeds stevig zijn ingebed in de cultuur en de religie van het land van herkomst. Dat zal niet voor iedereen gelden, maar wel voor een groot deel van deze derde generatie.

Er is legio onderzoek waaruit dat blijkt: er is zelfs na meerdere generaties maar zeer beperkt sprake van culturele en sociale assimilatie van deze groep. Daarom was het relevant geweest, om de derde generatie mee te tellen als ‘met migratieachtergrond’, en ongetwijfeld was dit dan wel een significante factor in de statistiek geweest.

Waarom weet ik dat zo zeker? Omdat het onderzoek van Dekker c.s duidelijk laat zien dat islamitische scholieren veel conservatievere lhbtiq+-opvattingen hebben dan elke andere religieuze groep (inclusief niet-religieus). En vrijwel geen enkele scholier in Nederland is islamitisch omdat hij/zij voorheen christen of atheïst was en zich bekeerd heeft; ze hebben dat van huis uit meegekregen, dus vanuit hun migratieachtergrond.

De onderzoekers maken daar een interessante opmerking over: ‘Hoewel islamitische jongeren inderdaad gemiddeld het meest conservatief scoren, vinden we binnen deze groep geen statistisch significant verschil tussen jongeren met en zonder migratieachtergrond; als er al een patroon is, wijst dat eerder in omgekeerde richting.’ (mijn cursivering, AJ)

Wat we hier waarschijnlijk zien, is dat de derde generatie islamitische scholieren (dus volgens Dekker c.s. ‘zonder migratieachtergrond’) zelfs nog lhbtiq+-conservatiever is dan de tweede generatie islamitische scholieren die bij Dekker c.s. wel meetelt als ‘met migratieachtergrond’.

‘Of je een jongen of meisje bent, staat vast vanaf je geboorte’. Is dat hier een zinnige vraag?

Dekker c.s: ‘Deze vraag hebben we gekozen omdat hij simpel en helder is (en niet zoals Arnout Jaspers zegt ‘’iets vaags over gender en/of sekse poneert’’) en hopelijk maximaal onderscheid maakt tussen de progressieve en conservatieve kijk op deze kwestie – een kwestie waarover we zelf geen standpunt innemen.’

De onderzoekers geven wel toe: ‘Misschien was het inderdaad goed geweest het genderconcept in de vraag te betrekken’. Ja, dat was inderdaad goed geweest, want nu is die vraag simpel noch helder, maar vissen in troebel water. Als je deze vraag opvat als een biologie-vraag, heeft deze een correct antwoord dat los staat van ethische opvattingen, maar van de onderzoekers krijg je dan maar 1 punt voor progressiviteit, het minimum.

Dekker c.s. betichten me van vooringenomenheid omdat ik deze 7-puntsschaal gelijk stel aan een schaal van ‘oerconservatief’ tot ‘voorbeeldig progressief’. Maar los van mijn ‘oer’ en ‘voorbeeldig’ om de extremen aan te geven (van 1 ‘helemaal mee eens’, tot 7 ‘helemaal niet mee eens’), is dit letterlijk hoe ze zelf deze schaal en de schalen op al hun overige enquêtevragen interpreteren en rechtvaardigen: ze beogen scholieren langs een meetlat van conservatief tot progressief te leggen, waarbij progressief inhoudt: acceptatie van het lhbtiq+- gedachtegoed.

Ze beweren vervolgens dat ze over deze vraag ‘zelf geen standpunt innemen’. Dit is een gotspe. Je verdient meer punten naarmate je het meer oneens bent met deze stelling, en hoe meer punten je haalt op alle vragen, hoe progressiever een scholier is. En hun hele rapport is doordesemd van de notie dat ‘progressief’ gewenst is, en ‘conservatief’ problematisch. De conclusies op het eind bevatten nota bene alleen maar aanbevelingen om scholieren progressiever te maken.

Zie bijvoorbeeld paragraaf 4.5 (pag. 57)

‘Mogelijkheden voor bevordering’

Deelvraag: Waar liggen mogelijke kansen om de acceptatie van lhbtiq+ personen onder jongeren te bevorderen?

Waarna een waslijst aan suggesties voor acties op scholen en door leraren volgt. Niet dat dit allemaal per se verkeerd is, maar het is nonsens om als onderzoeker te doen alsof je zelf in je rapportage geen standpunt inneemt over de mérites van conservatief, dan wel progressief zijn, en dus over de vragen die dat moeten toetsen.

Verhullen de onderzoekers dat islamitische scholieren conservatiever zijn dan alle andere subgroepen?

Ik geef hen gelijk dat dit duidelijk in hun rapport staat, daar wordt dat niet verhuld. Mijn kritiek ging over hoe ze zelf over hun resultaten praten, bijvoorbeeld in een interview met Het Parool, waar ze het hebben over ‘religieuze jongeren’, terwijl het hoofdzakelijk over islamitische jongeren gaat.

Is het rekenen met ordinale data te rechtvaardigen?

We kunnen het er over eens zijn dat dit genuanceerd ligt. Soms lijkt het best zinnig, soms is het evident onzinnig. En in de sociale wetenschappen heb je vaak niks beters. Soit.

Overigens geven Dekker c.s. er blijk van weinig te snappen van de Celsius temperatuurschaal, die ook gebaseerd zou zijn op ‘willekeurige getallen’, net als hun 4- of 7-puntsschaal om de progressiviteit van antwoorden op hun vragen te meten.

Het nulpunt van de schaal en de grootte van één graad Celsius zijn inderdaad willekeurig (dat wil zeggen, gekozen om aan te sluiten bij het dagelijks leven), maar verder is er niks willekeurigs aan: één graad temperatuurverschil bij 90 graden Celsius is precies even groot als één graad temperatuurverschil bij 10 graden Celsius, op een fysisch exact definieerbare manier die consistent is over een zeer breed domein van verschijnselen. Precies daarom kan je daar mee rekenen.

Dat ontbreekt allemaal bij die 7- of 4-puntsschalen in de sociale wetenschappen. Er is geen nulpunt dat je onderling kunt vergelijken, en je hebt geen idee of 1 punt verschil links en rechts op de schaal even groot is, of hoe je dat überhaupt moet definiëren. Je hebt daarom nauwelijks een idee wat je doet als je die data middelt, of de spreiding daarin bepaalt.

Tot slot: de vraag over ‘minstens de helft genderneutrale toiletten’

Volgens de onderzoekers is dit een schoolvoorbeeld van mijn vooringenomenheid: 44% van de vrouwelijke scholieren is hier namelijk voorstander van. De echte vraag is natuurlijk: hoeveel van die meisjes hebben hier praktijkervaring mee en zijn dan nog steeds vóór? Op deze manier is dit illustratief voor het woke wereldbeeld: wat telt is hoe de ideale wereld zou moeten zijn, niet wat de consequenties zijn als dit werkelijkheid wordt.

Wynia’s Week is altijd scherp en altijd spraakmakend. Onze onafhankelijkheid wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u ook (weer) mee? Doneren kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Was Arnout Jaspers wel/niet te kort door de bocht over lhbtiq+ rapport? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren ’70 van de vorige eeuw bestond er slechts één perspectief voor de verklaring van menselijk gedrag, het zogenaamde nurture-perspectief. Dat hield in dat mensen blanco geboren worden en vervolgens door hun milieu, met name hun opvoeding, en de cultuur waarin ze leven, worden ingevuld. Je gedrag is het resultaat van de sociale omgeving waarin je opgroeit.

De moed van Buikhuisen

De criminologie werd in die tijd gedomineerd door sociologische theorieën die erop neerkomen dat crimineel gedrag het gevolg is van armoede en achterstelling. Ook bestond er een ‘kritisch’ perspectief dat zegt dat criminelen niet bestaan. Wel zijn er mensen die als crimineel bestempeld worden en zich vervolgens ook als zodanig gaan gedragen. Nog kritischer is de theorie volgens welke ook crimineel gedrag een kwestie is van etikettering. De machtigen benoemen bepaalde gedragingen, die niet toevallig vooral voorkomen in de lagere regionen van de samenleving, als crimineel.

Wouter Buikhuisen had in 1977 de euvele moed om deze hele manier van denken naast zich neer te leggen en de oorzaken van crimineel gedrag te zoeken in ‘nature’, in aangeboren, neurologische factoren. Hij wilde als pasbenoemd hoogleraar criminologie in Leiden (daarvoor was hij hoogleraar in Groningen) onderzoek doen naar het activatieniveau van het autonome zenuwstelsel.

Zijn hypothese was dat jongeren met een zwak reagerend autonoom zenuwstelsel meer geneigd zijn tot crimineel gedrag. Bij het overwegen van bijvoorbeeld diefstal ervaren zij niet de normale angstgevoelens, maar blijven volstrekt koel en onaangedaan. Hierdoor zijn ze betrekkelijk ‘gewetenloos’. Ook zouden ze gemakkelijk een gevoel van verveling krijgen en dat willen verdrijven met crimineel gedrag. Onwillekeurig denk je nu aan fatbike-jongetjes die joggende vrouwen een klap op de billen geven.

Hoewel Buikhuisen zijn ideeën en onderzoeksopzet nog helemaal niet had uitgewerkt, was alleen al het opperen ervan aanleiding tot grote verontwaardiging die culmineerde in een nooit eerder vertoonde heksenjacht. Toen ik onlangs iemand vertelde dat Buikhuisen was overleden, zei hij: ‘Buikhuisen? Was dat niet die man van die doorlopende wenkbrauwen?’ Dat was een verre echo van het primitieve niveau waarop destijds de strijd tegen de dissident Buikhuisen gevoerd werd.

Omdat hij de oorzaak van criminaliteit zocht in ‘nature’, gingen zijn tegenstanders op zoek naar eerdere criminologen die dat hadden gedaan en stuitten op de Italiaanse criminoloog Lombroso. De 19^de-eeuwse Lombroso meende dat de criminele persoonlijkheid herkenbaar was aan bepaalde uiterlijke kenmerken, onder meer aan doorlopende wenkbrauwen. Dit soort volkomen achterhaalde opvattingen werden, zonder een spoor van bewijs, Buikhuisen in de schoenen geschoven.

‘Bent u een fascist?’

Van Lombroso naar de eugenetica van de nazi’s bleek maar een kleine stap te zijn, en zo werd het iedereen al snel duidelijk hoe verdorven de plannen van Buikhuisen waren. ‘Bent u een fascist?’, was de eerste, op de bekende temerige VPRO-toon gestelde vraag van Cherry Duijns aan Buikhuisen in een interview uit 1978, waarvan hij overigens de beelden in 2005 weigerde af te staan.

De enige min of meer wetenschappelijke discussie werd gevoerd in het Nederlands Juristenblad tussen de rechtssocioloog Kees Schuyt (tegen Buikhuisen) en de criminoloog Jan van Dijk (voor). Schuyt opperde dat een eventueel statistisch verband tussen fysiologische processen en crimineel gedrag nog geen oorzakelijk verband is. Beide kunnen bepaald worden door een derde, achterliggende factor.

Determinisme

Dat is natuurlijk waar, maar dat geldt ook voor alle verbanden die zijn gevonden tussen sociale factoren en crimineel gedrag. Ook die zijn louter statistisch en niet oorzakelijk. Zo kan het statistische verband tussen armoede en criminaliteit verklaard worden door een gebrek aan zelfdiscipline als derde, achterliggende factor. Maar Schuyt heeft het gevaar dat statistische en causale factoren door elkaar worden gehaald, nooit ingebracht als bezwaar tegen sociologisch onderzoek.

Schuyt maakte zich zorgen over het deterministische mensbeeld dat schuil zou gaan achter de plannen van Buikhuisen. Ook dat argument heeft de bijsmaak van willekeur, omdat het net zo goed kan worden ingebracht tegen sociologische en psychologische theorieën. Ook die pretenderen dat gedrag uiteindelijk geheel bepaald wordt door factoren waarop de vrije wil geen vat heeft. Schuyt bracht het feit dat zich in het zenuwstelsel toevalsprocessen afspelen in als argument tegen het determinisme. Alsof toeval ons vrij maakt.

Intussen had de Vrij Nederland-columnist Piet Grijs zich opgeworpen als aanvoerder van de mediahetze tegen Buikhuisen. Week na week hakte hij in op de verblufte criminoloog, maandenlang. Niet alleeen tot vermaak van het publiek, maar ook van veel collega-criminologen. Behalve Jan van Dijk nam niemand het voor hem op.

Uiteindelijk maakte Buikhuisen wel een begin met zijn onderzoek, maar nam na enkele jaren ontslag, omdat zijn eigen vakgroep zich tegen hem keerde. Hij vestigde zich als kunsthandelaar in Spanje.

Progressief wereldbeeld

In 2009 zorgt Carel Stolker, de toenmalige decaan van de rechtenfaculteit van de Leidse universiteit, namens die universiteit voor de rehabilitatie van Buikhuisen. Maar je kunt niet zeggen dat het daarmee toch nog goed is afgelopen. Er is een man kapotgemaakt, omdat hij een onderzoek wilde doen dat niet paste binnen de heersende manier van denken. Dat kapotmaken gebeurde vanuit een progressief wereldbeeld, waarin criminaliteit wordt gezien als neveneffect van een onrechtvaardige samenleving. Verander de maatschappelijke structuren en de misdaad zal verdwijnen als sneeuw voor de zon. Die naïeve, simplistische opvatting werd ondergraven door het biologische perspectief van Buikhuisen. Daarom moest Buikhuisen vernietigd worden.  

Wokisme

De affaire-Buikhuisen maakt duidelijk hoezeer de wetenschap wordt  geleid door modieuze opvattingen en daarmee samenhangende taboes. Tegenwoordig is dat de woke-ideologie die mensen onderscheidt in daders en slachtoffers, afhankelijk van de groep waartoe ze behoren. Wie tot de dadergroepen behoort en het wokisme niet nadrukkelijk genoeg aanhangt, wordt buitengesloten. De meeste wetenschappers geven om hun carrière, voelen de tijdgeest goed aan en zijn wel zo wijs om daar niet tegenin te gaan.

Maar dat soort wijsheid hoort niet thuis in de wetenschap. Daar behoort nonconformisme te heersen, een onbegrensde vrijheid van denken, en daar horen mensen als Buikhuisen te werken. Dat hij daar is weggepest, is een eeuwige schande voor de intellectuele gemeenschap in Nederland.

Chris Rutenfrans is criminoloog en eindredacteur van Wynia’s Week. Hij werkte van 1978 tot 1988 aan het Criminologisch Instituut van de universiteit van Nijmegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Progressieve tijdgeest pestte Wouter Buikhuisen weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Hochschild wilde achterhalen waarom juist de door links als meelijwekkende slachtoffers getypeerde bewoners in 2016 toch Donald Trump in het Witte Huis hielpen. Ze hanteerde daarvoor de etnografische methode: jarenlang bivakkeren tussen de inwoners s van Lake Charles zelf.

Eerder stemden ze op de Democraten

Voor haar nieuwe boek Stolen Pride poneert Hochschild een vergelijkbare probleemstelling. Zeven jaar lang volgde ze de door progressief Amerika afgeschreven white trash van het op één armste kiesdistrict van de VS: het vijfde congresdistrict van Kentucky. Het is de streek in de Appalachen waar de kolenmijnen zijn gesloten, de werkloosheid hoog is en waar veel mannen ten prooi zijn gevallen aan de diseases of despair: drugsverslaving, alcoholisme en zelfmoord. Hochschild sprak talloze inwoners van Pikeville, Kentucky. Zij waren van oudsher geneigd Democratisch te stemmen, maar zijn nu definitief overgestapt naar de Republikeinen.

De centrale stelling van Stolen Pride is de zogenaamde ‘paradox van de trots’ die Republikeinen onderscheidt van Democratische kiezers. In 2017 was 56 procent van de Republikeinen het eens met de stelling dat iemand arm is door gebrek aan eigen inspanning. Wie hard werkt voor de kost kan trots zijn, wie arm is moet zich schamen.

Bij Democraten was maar 19 procent het met de stelling eens. Die gaven juist de schuld aan de omstandigheden: gebrek aan banen voor laagopgeleiden, gebrek aan ondersteuning door de overheid, outsourcing van productie naar lagelonenlanden, enzovoort.

Wanneer in Pikeville een mijnwerker buiten zijn schuld werkloos raakt, verloopt het proces van verontwaardiging naar schaamte ongeveer zo:

Als hij zijn ontslagbrief krijgt geeft hij eerst de schuld aan zijn leidinggevende. Vervolgens schudt hij zijn vuist in de richting van de regering-Obama die de Clean Air Act instelde waardoor kolen stoken werd ontmoedigd. Ook Joe Biden, de Democratische Partij en de Deep State konden wat betreft de ontslagen mijnwerker een middelvinger krijgen.

Na verloop van tijd vraagt zijn vrouw waar het geld voor de boodschappen voor de kinderen blijft. Als je geld nodig hebt, en je hebt geen diploma’s, moet je genoegen nemen met een baan van 9 à 10 dollar per uur. Maar een meisjesachtige baan achter de toonbank of in een café ziet de mijnwerker als minderwaardig. En Kentucky verlaten om aan de andere kant van de VS werk te zoeken vindt hij ook een brug te ver.

Zij vrouw blijft aandringen – en dan komt de omslag. Hij gaat zich schamen omdat hij met lege handen thuiskomt. Armoede is immers voor een Trumpstemmer eigen schuld. Hij voelde zich altijd verheven boven de uitkeringstrekkers – en nu is hij er zelf een. Drank, drugs en scheiding van vrouw en kinderen liggen op de loer.

Wel Trump, maar geen nazi’s

En dan leest hij een opiniestuk in de Appalachian News-Express dat mensen als hij klaplopers zijn die hun familie niet onderhouden en geen belasting betalen aan de stad om de riolering te repareren.

Op internet ziet onze werkloze mijnwerker dat mensen uit de grote steden hem uitmaken voor dom, racistisch, seksistisch, homofoob. Hochschild: ‘Op dit punt is hij zijn schaamte vergeten. Hij is just plain pissing mad.’

En juist op dit moment, in 2017, besluit een groep neonazi’s, Klansmen, Proud Boys en ander onguur volk in Pikeville een betoging te organiseren. Het was een generale repetitie voor de mars in Charlottesville, Virginia waarbij doden zouden vallen. Hochschild sprak vele malen met de neonazistische organisator van de mars. Die bleek als zoon van een Duitse vader die hem in de steek liet allerlei trauma’s te hebben.

De autoriteiten van Pikeville stonden de demonstratie toe, het ging immers om de vrijheid van meningsuiting. Maar de inwoners moesten niks van de extremisten hebben. Aan lager wal raken was voor hen nog geen reden om extremisten achterna te lopen. Maar Trump kon ook in 2024 op hun stem rekenen. Hij was immers de man die de mensen van Pikeville in elk geval zag staan. Ook al voelen ze wel aan dat hij de kolenmijnen niet gaat heropenen.

Arlie Russell Hochschild: Stolen Pride: Loss, Shame, and the Rise of the Right. The New Press; 387 pagina’s; € 33,77

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in dit nieuwe jaar? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht En daarom stapten de mijnwerkers van Pikeville over naar Donald Trump verscheen eerst op Wynia's Week.

Quita Muis, docent sociologie aan Tilburg University, is in september gepromoveerd op een onderzoek met de titel ‘Who are those People?’ Dit is een verwijzing naar die beroemde uitspraak van Kaag. Muis onderzocht de oorzaken en gevolgen van polarisatie in een maatschappij waarin scholing een belangrijke rol speelt. Zij kwam met verrassende conclusies over vooroordelen, polarisatie en groepsdenken. Reden genoeg om haar een aantal vragen te stellen.

Hoe komt het toch dat juist hoger opgeleiden gevoeliger lijken voor groepsdenken?

‘Ieder mens is gevoelig voor groepsdenken, dat geeft ons betekenis. Hoger opgeleiden identificeren zich echter sterker met hun opleidingsniveau dan lager opgeleiden omdat de hogere sociale status verbonden aan hun opleidingsniveau hen een beter zelfbeeld geeft. Die sterkere identificatie leidt tot meer conformisme aan groepsnormen en meer wij-zij-denken langs opleidingslijnen dan onder lager opgeleiden, bij wie de opleidingsidentiteit minder sterk en bepalend is.’

Lager opgeleiden hadden vaak wel al door dat er met dedain naar hen gekeken werd. Voor hoger opgeleiden schijnt dit resultaat van uw onderzoek nieuw te zijn.
Hoe zijn de reacties vanuit deze groep op uw onderzoek?

‘Over het algemeen positief. Veel hoger opgeleiden – waar ik natuurlijk zelf ook toe behoor, dat helpt vast – staan open voor de boodschap en durven ook naar zichzelf te kijken. Vooral omdat veel mensen zich oprecht zorgen maken over toenemende polarisatie en naar oplossingen willen zoeken.

‘Toch zie ik ook precies de reacties terugkomen die ik in mijn onderzoek als polariserend aanmerk: hoger opgeleiden die het niet verrassend vinden dat zij zoveel homogener in hun meningen zijn, omdat zij veel beter over zaken na zouden kunnen denken en zo tot dezelfde, “juiste” conclusies zouden komen. Tegelijkertijd worden lager opgeleiden op basis van extreme stereotypen weggezet als “fout”, omdat ze er bijvoorbeeld allerlei racistische of discriminerende meningen op na zouden houden. In mijn onderzoek zie ik echter dat zulke extreme opvattingen uitzonderlijk zijn, en dat veruit de meeste mensen zich ergens in het midden bevinden.’

Uit uw onderzoek blijkt dat lager opgeleiden minder vijandig zijn naar hoger opgeleiden. Hoe verklaart u dat?

‘Zoals gezegd zien hoger opgeleiden dus vooral meer tegenstellingen tussen zichzelf en lager opgeleiden door hun sterkere opleidingsidentiteit. Vijandigheid is echter wel iets anders en zou ik eerder gelijkstellen aan denken in termen van conflict. Ik heb onder beide groepen aanwijzingen voor groeiend conflictdenken waargenomen, maar om verschillende redenen.
Zo lijken hoger opgeleiden de (waargenomen) verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden als steeds onverenigbaarder te ervaren. Lager opgeleiden zetten zich daarentegen meer af tegen de bestaande opleidingshiërarchie: deze wordt allereerst als steeds ondoordringbaarder gezien, waarmee de meritocratische aard van ons onderwijsstelsel steeds meer in twijfel wordt getrokken.

‘Ten tweede worden er door lager opgeleiden steeds meer vraagtekens gezet bij de legitimiteit van deze sociale hiërarchie: “Waarom genieten hoger opgeleiden eigenlijk een zoveel hogere status?”, “Wat maakt ze nu zoveel beter?”, ‘Wij worden (sociaal en materieel) ondergewaardeerd, maar zijn net zo hard – en soms nog wel harder – nodig in onze maatschappij.” De literatuur laat zien dat deze factoren – onverenigbaarheid, illegitimiteit en ondoordringbaarheid – bronnen van conflictpercepties zijn.’

Bij lager opgeleiden is meer weerstand tegen immigratie dan bij hoger opgeleiden. Denkt u dat de ruimdenkendheid over immigratie voor hoger opgeleiden ook een soort statussymbool kan zijn? Een manier om zich van lager opgeleiden te onderscheiden?

‘Zeker. Uit eerder onderzoek blijkt dat hoe sterker mensen zich verbonden voelen met een groep, hoe meer ze zich in attitudes en gedrag zullen aanpassen, om zo hun status binnen deze groep te behouden; hoger opgeleiden lijken dat meer te doen dan lager opgeleiden. Die rol van socialisatie en identificatie herken ik ook in mijn eigen onderzoek in de sterkere homogeniteit onder hoger opgeleiden. Toch zijn er juist als het aankomt op pro-immigrantensentimenten binnen deze groep wel wat fluctuaties te zien over de afgelopen decennia. Het blijft een moeilijk thema waar ook hoger opgeleiden het niet altijd over eens zijn.’

Uw onderzoek laat zien dat de hoger opgeleiden veel beter af zijn dan de lager opgeleiden; ze hebben dus ook veel te verliezen. Denkt u dat hun houding ook te maken heeft met angst voor het verlies van hun bevoorrechte positie?

‘Gedeeltelijk wel ja. In de literatuur wordt gesproken van een “meritocratische mythe” die opgehouden moet worden door de hoger opgeleiden. Het idee dat hun status puur verworven is door kunde en inzet staat onder druk door onder meer de toename van het aantal hoger opgeleiden. Het hoog willen houden van die bedreigde status zou juist voor sterkere afzetting kunnen zorgen. Ik zou graag meer onderzoek willen doen naar hoe deze attitudes door de tijd heen veranderd zijn en hoe deze zich verhouden tot de groei van het aantal hoger opgeleiden en het in twijfel trekken van de hiërarchie door lager opgeleiden.’

U schrijft in uw proefschrift: ‘Contrary to my expectations, elite polarization is a strong indicator of worsening democratic quality.’ En even later: ‘This hampers the functioning of democracy through instability and deadlocks and lowers democratic quality through a double standard on moral and democratic norms.’ Bedoelt u dat deze mensen vinden dat zij hun zin door mogen drijven ten koste van de meerderheid?

‘Ten koste van democratische standaarden. Hoe meer conflict moreel van aard wordt – “wij zijn goed en jullie zijn fout” – hoe meer we bereid zijn democratische regels, zoals het volgen van democratische procedures of het accepteren van algemene vrijheden, aan de kant te schuiven voor ons eigen gewin. Er ontstaat een dubbele standaard voor wat geoorloofd is en wat niet, afhankelijk van welke groep de uitspraak doet of het gedrag vertoont. Daarnaast stokt de samenwerking en het zoeken naar compromissen, zodra de ander bij voorbaat al niet als legitieme politieke tegenstander wordt gezien. Mijn bevindingen suggereren dat zulke morele oordelen en dubbele standaarden een belangrijkere rol hebben gekregen in het politiek debat en zo tot democratische afbraak kunnen leiden.’

In uw proefschrift stelt u dat de polarisatie minder erg is dan meestal wordt aangenomen. Maar hoe komt het dan dat juist partijen in het midden kiezers verliezen?

‘Stemgedrag is niet hetzelfde als waarden of houdingen, die dus nauwelijks uit elkaar gegroeid zijn. Het eerste is veel veranderlijker en afhankelijk van allerlei factoren. Zo kan er in de paar dagen voor verkiezingen nog van alles gebeuren, zoals we bijvoorbeeld zagen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen, toen een deel van de kiezers op het laatste moment overstapte van de VVD naar de PVV. Dat was niet omdat hun opvattingen over immigranten opeens drastisch veranderden die laatste paar dagen.

‘Daarnaast laat ander onderzoek zien dat mensen steeds vaker het gevoel hebben een kant te moeten kiezen. Kwesties worden zwart-wit voorgelegd, waardoor mensen als het ware naar de flanken worden gedreven, hoewel hun attitudes daar slecht worden gerepresenteerd. Hierbij spelen polarisatie door de media en door de elite een belangrijke rol.’

U spreekt veel over jongeren die conservatiever worden, maar is de term conservatief nog wel van toepassing? Is niet juist de huidige ‘progressieve elite’ de groep die zich ‘conservatief’ vastklampt aan de status quo?

‘Dat is een semantische discussie die ook in de literatuur al eeuwen gaande is en meedeint op de golven van maatschappelijke verandering. Ik baseer mij op metingen die in de wetenschap representatief zijn voor een meer conformerende houding, vaak gebaseerd op religie en/of traditie, ten opzichte van een individuelere houding, waarbij zelfbeschikking belangrijk is en (traditionele) autoriteit wordt verworpen. Dit vertaalt zich in de huidige tijd bijvoorbeeld in vragen over homoseksualiteit, abortus, echtscheidingen en euthanasie.
In een van mijn hoofdstukken kijk ik echter naar autoritaire waarden als tegenhanger van democratische waarden, en dat is niet gelijk te stellen aan conservatisme.’

Bestaan generaties eigenlijk wel? Kan je mensen überhaupt indelen op geboortejaar, en hoe bepaal je dan de afbakening van zo’n ‘generatie’?

‘De indeling is inderdaad enigszins kunstmatig. Er bestaan nog altijd meer verschillen binnen generaties dan tussen generaties. Zelf gebruik ik een indeling in cohorten, elk bestaande uit tien jaar, beginnend vanaf de oudste respondent beschikbaar in de dataset. Zo ligt de focus minder op de bekende labels en meer op gedeelde ervaringen. Onderzoek laat namelijk zien dat de collectieve context waarin mensen opgroeien wel degelijk van invloed is op waardenontwikkeling: er zijn eenzelfde soort patronen te ontdekken onder mensen die in dezelfde periode geboren zijn. Natuurlijk wordt er zo geen rekening gehouden met individuele verschillen, zoals inkomensongelijkheden, en voorkom je daar ook niet mee dat er een kunstmatige lijn wordt getrokken tussen mensen geboren in, bijvoorbeeld, 1989 en 1990.’

Is er een thema dat u zelf belangrijk vindt in uw onderzoek waarvoor naar uw mening te weinig interesse is?

‘Economische ongelijkheid. Tegenwoordig domineren thema’s over identiteit en cultuur het debat, terwijl economische verschillen nog altijd veel invloed hebben op de samenleving. Natuurlijk ben ik er zelf ook schuldig aan door mij in mijn onderzoek voornamelijk op identiteitgestuurde polarisatie te richten, maar dat is juist ook een gevolg van deze veranderende thematiek. Toch komt materiële onzekerheid vaak terug in verschillende hoofdstukken.

‘Zo zien hoger opgeleiden meer verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden op economisch dan op cultureel gebied, maar worden deze waarnemingen niet vertaald naar het door deze elite opgestelde beleid. Dit maakt ook dat lager opgeleiden gaandeweg eensgezinder belang zijn gaan hechten aan sociale orde en economische stabiliteit. Het feit dat goede scholing weer sterker is gaan afhangen van inkomen, maakt deze groep daarnaast alleen maar wantrouwiger tegenover de opleidingshiërarchie.

‘Tot slot blijken generatieverschillen in democratische waarden het grootst in landen die economisch de snelste neoliberale ontwikkelingen hebben doorgemaakt. Kortom, de huidige polarisatie hangt nog altijd op verschillende manieren samen met economische onzekerheden waar beleidsmatig iets aan gedaan kan worden.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

De dissertatie van Quita Muis staat HIER “Who are those people?”: Causes and consequences of polarization in the schooled society online.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-onderzoeker Quita Muis: ‘Hoger opgeleiden doen vaker aan wij-zij-denken dan lager opgeleiden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

En dan die opgelegde raadselachtigheid: werk is geen oplossing.

Oplossing van wat? Geldgebrek? Verveling? Jengelende kinderen? Doodsangst?

Hier had de uitgever moeten ingrijpen onder het motto het is jouw manuscript, maar mijn kaft. Al lezend begon ik echter te vermoeden dat de schrijfster niet erg van het geven en nemen is.

‘Werk, stad en gender’

We hebben het over Marguerite van den Berg, universitair hoofddocent sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in ‘werk, stad en gender’.

Ze heeft een strak dogmatisch boek geschreven waarin onder aanroeping van Karl Marx de wereld wordt onderverdeeld in een klein groepje sluwe kapitalisten die de rest van de mensheid zonder pardon uitbuit. Die rest kan geen kant op, want de overheid en de vakbonden vormen samen met de kapitalisten een front. En daar moet met harde hand tegen worden opgetreden, van staken tot stelen.

Op zichzelf heeft Marguerite van den Berg een punt. De flexibilisering van de arbeidsmarkt is volledig doorgeschoten en heeft een nieuwe onderklasse geschapen, die continu in een onzekere en precaire situatie verkeert. Het precariaat, een fraaie samentrekking van precair en proletariaat.

Trouwens, wat heet proletariaat! Het gaat echt niet alleen om pakketbezorgers en schoonmakers. Ook onder hoogopgeleide professionals rukt de flexibilisering op. De meerderheid van het wetenschappelijk personeel aan de universiteiten bijvoorbeeld zit op minuscule tijdelijke contractjes met veel onbetaald overwerk en nul toekomstperspectief. Dit in tegenstelling tot de haves aldaar, de hoogleraren en universitaire hoofddocenten die bijna allemaal een vaste baan hebben en riant worden betaald.

Alleen werken om in eigen behoeften te voorzien

Marguerite van den Berg die in eigen huis dus aan de luxe kant van de streep zit, heeft een groot inlevingsvermogen en een ruim hart. Da’s mooi.

Een mens, zo stelt ze, zou eigenlijk alleen moeten werken om in de eigen behoeften te voorzien. Eten, drinken, wonen, dat soort dingen. Alles wat ‘ie meer doet, komt uitsluitend de kapitalisten ten goede, die zich een kriek lachen om deze ‘schepping uit het niets’. Een citaat uit de werken van Karl Marx aan wie ze ook de rekensom ontleent dat een normaal mens er met dagelijks vijf uur werk te eigen bate wel is.

In de ideale wereld van Marguerite van den Berg zijn er kennelijk geen voorzieningen als wegen en ziekenhuizen, rechtbanken en universiteiten nodig.

Werkplezier is aangeleerd

De tweede eis die ze stelt, is dat ‘reproductieve’ arbeid betaald moet worden. Dat is arbeid die wordt verricht om kinderen op te vangen, de was te doen, schoon te maken en eten op tafel te zetten. Waar het geld vandaan moet komen, las ik nergens, maar dat zal wel muggenzifterij van me zijn.

De lezers krijgen omstandig uitgelegd dat ze nog lichtjaren van deze heilstaat verwijderd zijn. Het is een en al ellende.

Werkplezier is aangeleerd, stelt ze. Vervolgens geeft ze een opsomming van werk waar mensen naar haar idee helemaal geen zin in hebben. In een kantoortuin onder een systeemplafond achter een pc zitten, de hele dag in een kledingwinkel staan, friet frituren, ontevreden klanten te woord staan. Allemaal werkzaamheden die ‘gewone’ mensen verrichten en waarvan onze universitaire hoofddocent zich kennelijk niet kan indenken dat die mensen dat vaak wel leuk en zinvol vinden. En dat er bovendien brood op de plank moet komen.

Het is niks en het wordt niks, dat is de boodschap. Nihilistisch concludeert ze ‘Dat we soms plezier in het werk hebben en dat we soms graag hard werken, zegt niets over hoe wenselijk werk is.’

U en ik begrijpen wel dat mevrouw het niet heeft over haar eigen werk, boeken schrijven in de tijd van haar uitbuitende baas.

Boos op Hamer

Furieus is ze op Mariëtte Hamer, de voorzitter van de SER die van mening is dat ‘rot werk beter is dan geen werk’. Even daargelaten wat precies rot werk is, is de boodschap helder: wie zonder werk is, raakt veelal in sociaal isolement en komt financieel in de problemen. En dan hebben we het nog niet over begeleidend onheil, van verslaving tot apathie. Kijk maar even naar de harde kern van de bijstandstrekkers, al snel een paar honderdduizend mensen.

Zo niet Marguerite van den Berg. Werk, dat is pas erg! En vragen om werk is vragen om uitbuiting. Ik verzin het niet.

Ook die reproductieve arbeid is ellendig. Uiteraard krijgen de mannen een veeg uit de pan – en ten dele terecht – , maar dat het met het huishoudelijk werk steeds beter gaat, lezen we niet. In de jaren vijftig werd in een gezin gemiddeld bijna 60 uur per week schoongemaakt en gewassen. Dat is nu nog geen drie uur per week. Tel je de dagelijkse routines als kopen, eten maken, opruimen en boodschappen doen bij elkaar op, dan kom je op zo’n twee uur per dag.

Ja maar de kinderen! Schijnt ook wel mee te vallen, ongeveer een half uur per dag, behalve als ze heel jong zijn, dan is het aanzienlijk meer.

Meer vrije tijd

Vergeleken met zeventig geleden is de vrije tijd geweldig toegenomen en dan hebben we het beleefdheidshalve maar niet over de tijd van de door de auteur bewonderde Marx.

Door menige vrouw wordt de vrijgevallen tijd (voor een deel) besteed aan werken buitenshuis. Daarbij tekenen we nog maar eens aan dat de Nederlandse vrouwen gemiddeld genomen de ‘kleinste’ banen in Europa hebben. Niet door discriminatie, maar door vrije keuze.

En woelend en wakend brengen we de nachten ook niet door. De overgrote meerderheid van ons blijkt elke nacht ruim acht uur te slapen.

Niet iedereen slachtoffer

Ongetwijfeld maakt het uit waar je in ‘het loongebouw’ zit en of je baan onzeker is. En uiteraard is er een interactie met de thuissituatie, niet alleen met die reproductieve arbeid, maar ook met de gezondheid en persoonlijke leefomstandigheden (relatie, sociaal netwerk, woning). Ik heb ook grote kritiek op de doorgeschoten flexibilisering van de arbeid. Maar niet iedereen is de dupe. Niet elke vrouw, niet elk persoon van kleur en ook niet elke flexwerker en zeker niet alle werkenden.

Anders gezegd, de genoemde cijfers zijn gemiddelden en er zijn vast gedetailleerdere en ook genuanceerdere gegevens te vinden. Maar wie zo radicaal in de aanval gaat, mag wel wat meer empirische onderbouwing leveren.

Bij1

Nu is het alleen maar ideologie en activisme.

Het verklaart wellicht ook waarom op de achterflap van het boek de recensies van twee kopstukken van BIJ1 te lezen zijn. De een bekend om feminisme en Palestina, de ander om de erfschuld van de witte mens.

‘Dit is een noodzakelijk en actueel boek’ (Anja Meulenbelt) en ‘Vanuit onze gemeenschappelijke uitputting zet Marguerite van den Berg aan tot de politisering van onze situatie om ons uit de houdgreep van werk te bevrijden’ (Gloria Wekker).

Toen ik het programma van BIJ1 erop na sloeg, vielen me tal van overeenkomsten met het boek van Marguerite van den Berg op. Had dát op het kaft gezet. En dat ze de levenspartner is van een door haar menigmaal geciteerde hoogleraar en ideoloog van BIJ1 (Willem Schinkel).

Het boek eindigt opvallend genoeg niet met een grand design van de toekomst. De schrijfster houdt het bij een handjevol tips voor kleinschalige acties die wij van het precariaat kunnen ondernemen om ons te ‘verzetten tegen werk.’

Weigeren, staken en stelen is het motto. Natuurlijk niet met hulp van de vakbonden, want vijand, maar met spontane initiatieven van zich organiserende tijdelijke collectieven: ‘Een verzameling lichamen op straat’.

En als collectieve actie niet mogelijk is, kan je altijd als individu iets ondernemen. Spulletjes van je baas pikken. Of arbeidstijd stelen door lekker lange pauzes te nemen of – serieus – op kantoor liefdesbrieven te schrijven.

Collectief stelen, wat u en ik plunderen noemen, mag ook. Immers, in Amerika is wetenschappelijk bewezen dat plunderaars soms best politieke opvattingen hadden die hen tot hun daden brachten.

En dan is het goed natuurlijk.

Het aangehaalde boek betreft ‘Werk is geen oplossing’ van Marguerite van den Berg, Amsterdam University Press, Amsterdam 2021.

Het bericht Iedereen is moe. Niemand heeft tijd. verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 14 februari 1969 werd Den Hollander, onder druk van   rebellerende eerstejaarsstudenten, die syllabi, discussie en inspraak eisten, als een reactionaire, autoritaire hoogleraar opzij gezet. Dat ging gepaard met leuzen als Hop, hop, hop, hang Den Hollander op.

‘U heeft hier uw mond te houden’

De actie was goed voorbereid. De  Radio Nieuwsdienst maakte dezelfde ochtend  bekend dat hoogleraar Den Hollander zijn college had gestaakt. Dat was al heel bijzonder. Een student had stiekem een bandopname gemaakt die nog dezelfde avond door de VPRO-radio werd uitgezonden. De volgende dag plaatste NRC Handelsblad een artikel met als kop: ‘U heeft hier uw mond te houden’.

Volgens zijn voormalige student, de socioloog  Bart van Heerikhuizen, werd Den Hollander afgeserveerd op een manier waar je koud van werd.

Nooit kreeg hij publieke steun

Zijn collega’s, onder wie de hoogleraren Hiddo Jolles, Joop Goudsblom en W.F. Wertheim, maar ook de voorzitter van het curatorium van de UvA, burgemeester Ivo Samkalden, lieten hem vallen als een baksteen. Den Hollander zou  het eerste slachtoffer zijn van de culturele revolutie die eind jaren zestig door de Nederlandse universiteiten trok.

Den Hollander werd geboycot door collega’s en studenten en in de pers werd hij voor rotte vis uitgemaakt. Weliswaar ontving hij steunbetuigingen, maar die waren altijd privé. Nooit kreeg hij publieke steun. Zijn voormalige collega’s op de universiteit noemde hij meelopers, lafbekken en bangerds. Het vervulde hem met weerzin.

Begin van de onthullende onderzoeksjournalistiek

Den Hollander trok zich terug als hoogleraar sociologie, maar hij bleef in zijn ambt als hoogleraar Amerikanistiek. Hij sloot zich met zijn boeken op in een achterkamertje van de universiteit. Daar zette hij onvermoeibaar zijn werkzaamheden  als docent, bestuurder en auteur voort.

Enkele maanden voor zijn plotselinge overlijden in juli 1976 verscheen zijn meest succesvolle boek Het Démasqué in de samenleving. De journalistiek van de anti-schijn (1976).Het boek gaat over het schokkende en onthullende speurwerk van de muckrakers (harkers in de mest).

Dat waren Amerikaanse journalisten die aan het begin van de twintigste eeuw onderzoek deden naar de wantoestanden in de politiek, het lokale bestuur en het bedrijfsleven. Het boek kreeg veel bijval en positieve reacties. De publicatie zou het begin zijn van de onthullende onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Studenten eisten veel marxisme op de literatuurlijst

Den Hollander was zijn tijd ver vooruit. Als geen ander voorzag hij dat democratie en wetenschap elkaar slecht verdragen. In de jaren zeventig zou de inspraak van studenten leiden tot oeverloze discussies over de inhoud van het vak. Studenten werden niet meer getoetst op hun capaciteiten, maar op hun ideologische bevlogenheid.

Ze wilden ook zichzelf beoordelen en de literatuurlijst voor de studie sociologie en politicologie moest veel marxisme bevatten. Ook kregen de studenten een volwaardige stem bij benoemingen van stafledenen hoogleraren.

Arme blanken in de VS    

Gevolg was een sterke daling van het niveau van afgestudeerden. In het televisieprogramma Markant, dat in november 1975 werd uitgezonden, raadde Den Hollander aanstaande studenten zelfs af om sociologie te gaan studeren. 

Ook op inhoudelijk gebied liep hij voorop. In de jaren dertig had Den Hollander een voortreffelijk proefschrift geschreven over de landelijke arme blanken in het Zuiden van de VS. Hij doorzag toen al de diepe tegenstellingen tussen de arme blanken, de po’buckra, en de opkomende zwarte bourgeoisie.

Een sterk verdeeld land

En in de jaren zestig schreef hij over de achtergronden van de rellen in de zwarte woonwijken van de grote Amerikaanse steden. In zijn colleges doceerde hij over discriminatie en de beroerde positie van de  ‘negers’, zoals ze toen nog werden genoemd.

Het zijn ook de tegenstellingen die we dagelijks in de media krijgen voorgeschoteld. Dergelijke tegenstellingen treffen we niet alleen aan tussen blank en zwart, maar de verdeeldheid en de contrasten zien we ook terug tussen het rijke, welvarende en het arme, blanke deel van Amerika; tussen de grote steden en het platteland en tussen het Noorden en het Zuiden van de VS.

De Verenigde Staten van Amerika is een sterk verdeeld land, terwijl de oorzaken en de gevolgen van de burgeroorlog (1861-1865) nooit helemaal uit het zicht zijn geraakt.

Het grote vergeetboek

Den Hollander was een markant persoon en publiek figuur, maar gaandeweg is hij in het vergeetboek terecht gekomen. In de handboeken en standaardwerken over de Sociologie wordt hij niet genoemd of geciteerd. Hij is ook nooit voorgedragen als erelid van de Nederlandse Sociologische en Antropologische Vereniging. Dit in tegenstelling tot zijn vroegere collega’s S. Hofstra, J. Goudsblom en A.J.F. Köbben. Dat is opmerkelijk voor een hoogleraar die twintig jaar lang het boegbeeld was van de Nederlandse sociologie.

Dit was een reden een biografie over hem te schrijven, ook al heb ik hem nooit persoonlijk gekend of ontmoet. Het zou een mooi postuum gebaar zijn wanneer een prijs, een beurs, een lezing of instituut naar A.N.J. den Hollander zou worden genoemd.

Dr. Hans Werdmölder (1951) is cultureel antropoloog en criminoloog. 

De titel van de biografie luidt: Den Hollander. Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Uitgeverij Blauwburgwal, 2021.  Meer informatie en bestellingen HIER.

Het bericht Publieke herwaardering voor hoogleraar sociologie A.N.J. den Hollander verscheen eerst op Wynia's Week.

door Jan Donkers

Elke vrijdagochtend, een heel studiejaar lang. Mijn geheugen kan me, na die halve eeuw, bedriegen. Misschien was het wel een andere ochtend, misschien was het wel één semester. Maar dat is voor het verhaal niet belangrijk.

Elke vrijdagochtend zat ik om vijf over negen paraat links achter in de grote collegezaal op de hoek van de Spinhuissteeg. Er was, dat hele studiejaar, één andere student aanwezig, hij zat vooraan rechts, twintig meter bij me vandaan.

VIDEO: Jan Donkers interviewt Hans Werdmölder over Arie den Hollander

Hans Werdmölder (links) en Jan Donkers.

Schrijver, radiopresentator en socioloog Jan Donkers schreef het voorwoord voor de biografie ‘Den Hollander, dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie’. De biografie werd geschreven door Hans Werdmölder.

Bijzonder is, dat Jan Donkers de grote socioloog Arie den Hollander ook nog als leermeester heeft gehad, terwijl Hans Werdmölder het moet doen met de honderden dozen met documenten en de tientallen gesprekken die hij voerde voor zijn monumentale biografie.

In deze videodocumentaire lopen Donkers en Werdmölder langs het turbulente leven van Den Hollander, de grondlegger van zowel de sociologie als de Amerikanistiek in Nederland. Centraal staat de crisis, die in 1969 goeddeels een einde maakte aan het hoogleraarschap van Den Hollander. Werdmölder pleit voor officieel eerherstel door de Universiteit van Amsterdam.

Iedere vrijdagochtend om tien over negen kwam professor Den Hollander de collegezaal binnen, met een luid en gearticuleerd ‘Goedemorgen dames en heren!’ Er was nooit een dame aanwezig. Hij betrad het podium, keek op zijn  horloge en vervolgde ‘we zullen even wachten of er nog….’

Er kwam nooit iemand anders dan wij twee. Hij maakte die zin niet af, liep een paar keer het podium op en neer, keek dan weer op zijn horloge, constateerde dat het Akademisches Viertel voorbij was en begon dan, met een stentorstem, alsof hij een rumoerig gezelschap te overstemmen had, zijn college. ‘Zoals wij vorige week al zagen, had de verspreiding van de boll weevil enorme schadelijke gevolgen, maar was het in zekere zin ook een blessing in disguise.’

Enorme indruk

Het waren colleges die op de jonge student die ik was enorme indruk maakten; Den Hollander legde verbanden waar ik nooit op zou zijn gekomen, zoals, in het onderhavige geval, hoe de verspreiding van een klein kevertje tot gevolg had dat de katoenoogst in het zuiden van de VS werd gemechaniseerd, wat weer grote werkloosheid tot gevolg had, die weer de massale migratie van de zwarte bevolking naar de noordelijke grote steden tot gevolg had, hetgeen weer tot gevolg had dat de bluesmuzikanten uit de Delta hun instrumenten moesten gaan versterken om zich in de ruige bars van Chicago verstaanbaar te maken.

In mijn herinnering oreerde hij een jaar lang over de boll weevil, maar die herinnering zal wel vertekend zijn. Hij kon fenomenaal vertellen over de peyote-sessies die hij als participerend wetenschapper had bijgewoond in het zuidwesten (‘nimmer waren de Amsterdamse grachten zo mooi als toen in El Paso’).

Over de muckrakers, die in het begin van de twintigste eeuw in hun geschriften het ene na het andere schandaal boven water tilden. Over de omgangsvormen tussen blank en zwart in de Jim Crow jaren (‘een blanke zal nooit het huis van een kleurling betreden; hij gaat met zijn auto tot voor de deur van de woning, toetert en wacht tot de bewoner naar buiten komt’). En hij wist heel veel van de literatuur van het zuiden waarmee hij, al vertellend, mijn al sluimerende voorliefde daarvoor nog versterkte. Dit was nog eens wat anders dan de dorre examenstof van Talcott Parsons en Van Doorn en Lammers.

In dit boek van Hans Werdmölder wordt, uiteraard, uitgebreid ingegaan op De Affaire van 1969, die er toe leidde dat Den Hollander een eind maakte aan zijn hoorcolleges sociologie, voordat hij zich terugtrok op de Amerikanistiek.

De entourage van die colleges was ook al heel bijzonder. Ook die vonden in de vroege ochtend plaats in de grote gehoorzaal in de Oudemanhuispoort en waren, in tegenstelling tot de Amerikanistiek, verplichte stof voor studenten PSF.

Helemaal achter in de zaal was een soort antichambre, van de eigenlijke zaal afgescheiden door een trijpen gordijn. Wie te laat de gehoorzaal betrad, kon op de toorn van de professor rekenen, en dus was het, achter dat gordijn, elke week een drukte van belang vanwege de dozijnen laatkomers die, op de grond met de rug tegen de muur, ijverig de essentialia van het college noteerden.

Iedereen mocht meebeslissen

Het was in die gehoorzaal dat De Affaire zijn ontlading vond, en het begin vormde van wat de Demokratiesering van de universiteit had moeten worden. Inspraak? Niks ervan! Medebeslissingsrecht op alle niveaus! Ook de schoonmakers moesten meebeslissen over de relevantie van het lespakket.

Ik was in die jaren kandidaats-assistent bij Joop Goudsblom (en had met Den Hollander dus toen ook buiten de collegezaal af en toe te maken) en werd geacht, als generatiegenoot van de belligerente studenten (en ex- PC en Hitweek-redacteur!) misschien wel een wat apaiserende of althans bemiddelende rol te kunnen spelen op de eindeloze vakgroepsvergaderingen.

Het tegendeel was het geval. Het betekende ook vooralsnog het einde van mijn academische loopbaan. Dat drammerige eenrichtingsverkeer kwam me neus en oren uit, de journalistiek lonkte, leek seksier, avontuurlijker.  Na mijn PC-redacteurschap kon ik bij diverse media aan de slag en pas vele jaren later, na een aantal gastdocentschappen in Austin, Texas en Berkeley, California merkte ik hoezeer ik het academische milieu had gemist en besloot alsnog af te studeren, onder auspiciën van Prof. Rob Kroes en Prof. Herman Beliën.  

Bij dat kruisverhoor in de Oudemanhuispoort dat het einde inluidde van den Hollanders sociologie-colleges, werd op hoge toon geëist dat hij zijn bronnen bekend maakte, dat hij moest aangeven waar zijn beweringen te controleren waren.

Dat Den Hollander daar geen zin in had kan ik me best voorstellen. Niet voor niets is de titel van de Afscheidsbundel die kort na zijn dood verscheen ‘…de gewone ervaring leert al anders’. Dat is misschien geen inspirerende beginselverklaring om de sociologie tot het heiligdom van de exacte wetenschappen toe te laten. Maar ik had daar toen ook geen behoefte aan.

Ik vond ook zijn sociologie-colleges inspirerend omdat ze me aan het denken zetten. In een interview met Bart van Heerikhuizen heeft hij het over het naïeve idee van Steinmetz, zijn voorganger, ‘dat je de exactheid der exacte wetenschappen in de sociale wetenschappen moest zien te bereiken. Ik zie daar geen heil in. Wetenschap begint en eindigt niet met wat bewijsbaar is.’

Een lastig portret

Een ‘lastig portret’, zo werd hij in die afscheidsbundel uit 1976 genoemd en ik weet dat hij ook toen al zo werd gezien, op het Sociologisch Seminarium en het Amerika Instituut. Een man met uitgesproken opvattingen die geïrriteerd kon raken bij tekenen van intellectuele luiheid in zijn omgeving.

Maar hij belichaamde alles waarom ik was gaan studeren: kennis verzamelen, vraagtekens willen en durven zetten, lak hebben aan idees reçu’s, wars van conventies en jargon. Ik heb professor Den Hollander, in die vroege jaren zeventig, nog geïnterviewd (naar ik meen samen met Jos Schneider) voor de Haagse Post, over het virulente, vooral door de Vietnamoorlog aangewakkerde anti-Amerikanisme van die tijd.

Dat interview heb ik helaas niet terug kunnen vinden (wie bij HP/de Tijd, zoals het blad tegenwoordig heet, vraagt naar een artikel uit het archief krijgt te horen dat dat alleen nog in the cloud bestaat) maar ik heb er nogal een andere herinnering aan dan Bart van Heerikhuizen aan zijn interview met Den Hollander uit 1975 (dat wél online te vinden is).

Hij was misschien ietwat minzaam, maar verder uitermate vriendelijk, was allerminst belerend en had er geen enkel bezwaar tegen dat het gesprek op band werd opgenomen. Over de afbakening van het begrip anti-Amerikanisme werden we het echter moeizaam eens.

Maar toen ik hem, tegen het eind van het interview, voorhield dat er geen land ter wereld is waar zgn. anti-Amerikaanse opvattingen zo wijdverbreid en gearticuleerd werden aangehangen als, jawel, in de Verenigde Staten zelf, keek hij even zuinig zwijgend voor zich uit en besloot toen met de opmerking (ik moet nu noodzakelijkerwijs parafraseren), dat als ik vond dat het begrip daarmee aan zeggingskracht inboette, ik daar misschien wel een punt mee had.  

Dit voorjaar verscheen de biografie ‘Den Hollander, dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie’, door Hans Werdmölder. De biografie is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal. ‘Den Hollander’ is zowel beschikbaar als paperback (29,95) als ook als gebonden hardcover (39,95). Het boek is overal te koop of te bestellen, onder meer HIER.

Het bericht Hoe De Affaire leidde tot de stranding van een Dwars Boegbeeld. Plus: VIDEO! verscheen eerst op Wynia's Week.