Op 10 februari diende Henk Vermeer (BBB) 19 relevante Kamervragen in over het Bonaire-vonnis. Onmiddellijk volgde een boze reactie van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR). Hoog werd van de ivoren toren geblazen. De rechtsstaat zou in gevaar zijn als de politiek zich met individuele rechtszaken bemoeit. Maar de rechterlijke macht heeft deze kritiek helemaal aan zichzelf te wijten.

Vermijd ook de schijn van partijdigheid

Enkele van die Kamervragen hebben betrekking op de publieke opvattingen van de voorzitter van de Haagse rechtbank die dit vonnis heeft uitgesproken, Jerzy Leiten. Leiten is in zijn vrije tijd klimaatactivist. Ook een rechter mag dat natuurlijk zijn, maar dan zou hij zich verre moeten houden van het in functie behandelen van klimaatzaken. En anders zou hij daar door zijn collega’s of het bestuur van de rechtbank op moeten worden gewezen.

Hoogleraar rechtsfilosofie Andreas Kinneging zegt daarover dat een rechter niet alleen onafhankelijk moet zijn, maar ook iedere schijn van partijdigheid moet vermijden. Dat is ethisch beginsel nummer één. Bij zo’n schijn van partijdigheid moet je je als rechter verschonen. Anders ontbreekt de grondslag van de legitimiteit van de rechterlijke macht en juist dát is een gevaar voor de rechtsstaat.

Frappant is trouwens dat diezelfde rechter vorig jaar mede het beruchte vonnis heeft gewezen in de ook door Greenpeace tegen de Staat aangespannen stikstofzaak. En ook het op 20 maart 2024 uitgesproken vonnis in de door de Stichting Recht op Bescherming tegen Geluidshinder tegen de Staat aangespannen zaak over geluidshinder van Schiphol. In dit vonnis werd onder meer bepaald dat de Staat onrechtmatig handelt ‘jegens alle gehinderden en slaapverstoorden, ook voor wie buiten de geluidscontouren van Schiphol woont en daar niet om had gevraagd’.

Dat vonnis pretendeert dus ook mensen te beschermen die op Schiphol werken, in de buurt ervan wonen, door (verdere) beperking van vliegbewegingen hun baan dreigen kwijt te raken en helemaal niet die ‘bescherming’ van de Haagse rechters willen.

Het land op slot

Dat is het probleem van de ‘algemeen belang’-acties. Een stichting of andere rechtspersoon die in zijn statuten een zeker ‘algemeen belang’ zegt na te streven, mag zonder een eigen belang te hoeven stellen rechtszaken tegen overheden voeren en krijgt in veel gevallen gelijk, waardoor ook anderen (vaak de meerderheid) die het daarmee geheel oneens zijn de dupe worden.

Zo heeft MOB van Johan Vollenbroek Nederland op slot gekregen in de stikstofkwestie.

Rechter trekt te grote broek aan

Sinds enkele decennia is er een fundamentele onevenwichtigheid ontstaan in de trias politica. Idealiter houden de drie machten, de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht elkaar in evenwicht. Dat is al lang passé. De rechterlijke macht heeft een veel te grote broek aangetrokken met een steeds extensievere uitleg van wets- en verdragsbepalingen.

De wetgever heeft dat natuurlijk wel laten gebeuren en is daar ook mede verantwoordelijk voor. Nu het zo uit de hand gelopen is, is het dan ook aan de wetgever om op de rem te trappen en de rechterlijke macht weer tot de vroeger geldende terughoudendheid op politiek gebied te manen. Niet onderschat mag worden dat er inmiddels ook een belangrijke vierde en vijfde macht bij zijn gekomen: het ambtenaren-apparaat en de invloed van de gezagsgetrouwe media (NOS, RTL, NRC, Volkskrant, Trouw etcetera).

De rol van de landsadvocaat

Niet onbelangrijk is ook de vraag hoe de landsadvocaat zich van zijn taak in bovengenoemde zaken heeft gekweten. Van een advocaat in het algemeen mag verwacht worden dat hij zich maximaal inzet voor het met alle juridische middelen behartigen van de belangen van zijn cliënt (in dit geval de Staat). De Kamervragen 12 en 15 van Vermeer gaan erover waarom de landsadvocaat heeft nagelaten tegenargumenten te formuleren tegen aantoonbaar onjuiste beweringen van Greenpreace én nagelaten heeft de klimaatactivistische rechter te wraken.

Nu is de landsadvocaat niet zomaar een advocaat, maar een gigantische organisatie binnen welke mogelijk ook sympathisanten van een stringenter klimaatbeleid werkzaam zijn. Dat geldt ook voor de ambtenaren op de ministeries, waar deze zaken behandeld worden en die de landsadvocaat aansturen.

Problemen van de ‘algemeen belang’-acties

In het bestuursrecht heeft de wetgever de ‘algemeen belang’-actie mogelijk gemaakt door artikel 1:2 lid 3 van de Algemene wet bestuursrecht en in het civiele recht door artikel 3:305a van het Burgerlijk Wetboek. Daarnaast heeft de wetgever zichzelf klem gezet door in klimaat- en stikstofwetgeving (onhaalbare) resultaatverplichtingen op te nemen. Wetgeving die tot excessen en/of misbruik heeft geleid, zal ook weer door diezelfde wetgever ongedaan moeten worden gemaakt.

Artikel 3:305a BW is in 1994 in de wet gekomen. Staatsrechtgeleerde professor Jos Teunissen heeft al in 1996, in zijn dissertatie, deze bepaling als non-recht gekwalificeerd. In een latere studie heeft hij daarvan een aantal voorbeelden gegeven. De eerste kwestie was de SGP-vrouwenzaak. De Hoge Raad besliste op 9 april 2010 definitief tegen de SGP in een door de Stichting Proefprocessenfonds Clara Wichmann tegen de Staat aangespannen procedure. Professor Teunissen schrijft hierover: ‘Dat niemand verplicht is lid te worden van de SGP en dat het vrouwen die zich verbonden voelen met het gedachtengoed van deze partij maar niet met haar vrouwenstandpunt, vrij staat zich bij een andere partij (zoals de Christenunie) aan te sluiten of een eigen partij op te richten of zich buiten een partij verkiesbaar te stellen, was voor de Haagse rechters niet relevant. Deze vrouwen weten – om met Rousseau te spreken – kennelijk zelf niet wat het best voor ze is en moeten worden ‘gedwongen om vrij te zijn’.

Een tweede voorbeeld was het door Clean Air Now (CAN) tegen de Staat aangespannen proces, waarbij op 13 februari 2018 door het gerechtshof Den Haag werd bepaald (bevestigd door de Hoge Raad op 27 september 2019) dat rokers tegen zichzelf beschermd moesten worden tegen de speciaal voor rokers ingerichte rookruimtes in de horeca (ook ten behoeve van niet-rokers die mogelijk sociale druk zouden ervaren om ook naar zo’n rookruimte te komen).

Het ultieme voorbeeld was natuurlijk de Urgenda-zaak, waarin de Hoge Raad op 20 december 2019 definitief bepaalde dat de Staat de uitstoot van broeikasgassen eind 2020 met minstens 25 procent (ten opzichte van 1990) moest verminderen.

Wachten op de politiek

De hoogleraren Kinneging en Teunissen zijn met goede argumenten van mening dat de artikelen 1:2 lid 3 Awb en 3:305a BW moeten worden geschrapt. Van het komende kabinet-Jetten mag op dit gebied echter niets worden verwacht. Het wachten is daarom op een politieke partij die hiervoor een initiatief wetsvoorstel gaat indienen. Links Nederland zal dan wel weer moord en brand schreeuwen en betogen dat de rechtsstaat in gevaar zou zijn. Het tegendeel zal blijken: Nederland wordt dan een gezonder en leefbaarder land.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank! 

Het bericht Hoog tijd dat de wetgever de rechter weer in het gareel brengt verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Zanden ontleent zijn analyse aan de Nieuwe Institutionele Economie. Deze stroming in de economische wetenschap legt de nadruk op de instellingen die bepalen hoe rijk, gelukkig en gezond de mensen zijn: de staat, de markt, de spelregels van de samenleving, burgerschap en het sociaal contract tussen maatschappelijke groeperingen.

Zelfgenoegzaam kapitalisme

De kwaliteit van de manier waarop de Nederlandse economie en maatschappij zijn georganiseerd, is sinds 1980 fors achteruitgegaan – en de babyboomers, waartoe Van Zanden (1955) zelf behoort, stonden erbij en keken ernaar. Het functioneren van de staat raakte in het ongerede. Hetzelfde gold voor het sociale vangnet voor de kwetsbaren. De digitale revolutie heeft de economie volgens Van Zanden meer kwaad dan goed gedaan. Ook over de euro is de auteur zeer kritisch. Hij spreekt van een zelfgenoegzaam kapitalisme, dat er niet in slaagt zichzelf te vernieuwen en te verduurzamen.

De voornaamste kracht achter de groei van het bruto binnenlands product was van oudsher de trendmatige stijging van de lonen. Hogere lonen en uitkeringen dwongen tot arbeidsbesparende technologische ontwikkeling. Flexibilisering van de arbeid (parttime, stukloon, zzp) verlaagden vanaf 1980 de loonkosten, zodat de druk om arbeidsbesparende technieken te ontwikkelen afnam. Daling van de arbeidsproductiviteit en een structureel lagere economische groei waren het gevolg.  

Door de globalisering in de jaren negentig nam de internationale concurrentie sterk toe, en daarmee ook het overwicht van de aandeelhouders op andere stakeholders. Om de beurs te vriend te houden werd een steeds groter deel van de sterk groeiende winsten uitgekeerd aan de aandeelhouders. In plaats van te investeren in onderzoek en ontwikkeling, kochten bedrijven hun eigen aandelen in om de koers op te drijven.

Ambtelijke expertise verdwijnt

Lage groei is nadelig voor de armslag van de overheid. Belangrijker nog volgens Van Zanden was dat de overheid op ideologische achterstand kwam te staan. Het geloof in de markt als bron van alle welvaart verzwakte de overheid fundamenteel als regisseur en scheidsrechter van het economisch leven. De diensten die toezicht moesten houden op het bedrijfsleven (arbeidsinspectie, landbouw, visserij, chemie) identificeerden zich zodanig met hun sector dat werkelijk toezicht erbij inschoot.

De neoliberale mode van het New Public Management reduceerde de overheid tot een marktpartij die zich bedrijfsmatig moest gedragen. Dit leidde tot wat Van Zanden treffend omschrijft als ‘ontleren’: het verdwijnen van ambtelijke expertise. Het gevolg was gebrek aan zelfvertrouwen, gebrek aan aansprekende resultaten, uitholling van het professionele ethos en vervreemding van de burgers.

In de kou

Er was ook goed nieuws, namelijk de sterke stijging van de arbeidsparticipatie door de massale toetreding van (gehuwde) vrouwen. Dit versterkte het maatschappelijk kapitaal enorm. Van Zanden schrijft: ‘In plaats van het wegzetten van 50 procent van de bevolking op een doodlopend pad, zoals in de jaren vijftig en zestig nog gebruikelijk was, zijn er nieuwe bronnen van werk, creativiteit, zorg en inkomen aangeboord die veel meer evenwicht in de samenleving gebracht hebben.’ Doordat het aantal inkomens per huishouden steeg, bleef de inkomensongelijkheid binnen de perken.

De huishoudens die afhankelijk waren van minimumlonen en sociale uitkeringen bleven echter in de kou staan. ‘Het minimumpakket dat nodig is om in een bepaalde samenleving te overleven’, stelt Van Zanden, ‘groeit met deze samenleving mee.’ Voor het functioneren in onze digitale maatschappij moet dan ook rekening worden gehouden met nieuwe behoeften – denk aan de mobiele telefoon, de laptop, internet en de sociale media.

De overheid hield hier geen rekening mee. In plaats van optrekken van de minimuminkomens werden selectief toeslagen ingezet – met rampzalige gevolgen. Van Zanden: ‘Het toeslagenbeleid heeft van de zelfstandige arbeid(st)er een afhankelijke uitkeringstrekker gemaakt (…) Het Kafka-gevoel van vervreemding en machteloosheid is een veel voorkomende collateral damage van de afhankelijkheid van toeslagen en van interactie met de overheid in het algemeen. Hoeveel wachtwoorden en inlogcodes kan een digibeet beheren?’

Basisinkomen

Van Zanden beveelt aan te kappen met het hele systeem van uitkeringen en toeslagen. In plaats daarvan moet voor allen die beneden een bepaald inkomensniveau vallen een basisinkomen (van het type AOW) worden ingevoerd. Als spiegelbeeld pleit Van Zanden voor de invoering van vermogensbelasting (inclusief pensioenvermogen en eigen huis).

Maar de belangrijkste boodschap van Jan Luiten van Zanden is dat de essentiële rol van de staat, ‘als spil van het maatschappelijk kapitaal en gangmaker van institutionele vernieuwing’, weer op waarde geschat moet worden.

Jan Luiten van Zanden: Ons maatschappelijk kapitaal. Een nieuwe economische geschiedenis van Nederland 1980-2020. Prometheus, 296 pagina’s, € 24,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De rol van de staat als spil van het maatschappelijk kapitaal en gangmaker van institutionele vernieuwing moet in ere hersteld worden verscheen eerst op Wynia's Week.

In de brief van de staatssecretaris worden allerlei ongewenste praktijken opgesomd: eergerelateerd geweld, vrouwelijke genitale verminking (over jongensbesnijdenis wordt echter niet gerept), het beperken van de uitgaansmogelijkheden van meisjes en vrouwen, het opleggen van kledingvoorschriften aan meisjes en vrouwen, het beperken van seks voor het huwelijk, uithuwelijking, het beperken van de mogelijkheid van vrouwen om te werken of om over hun eigen geld te beschikken en het bestaan van versterkte gebedsoproepen in de publieke ruimte.

Het woord ‘islam’ valt niet één keer

Grote delen van de twaalf pagina’s lange brief lijken te doelen op islamitische migranten of praktijken, maar het woord islam valt niet één keer. Er wordt gesproken over ‘sommige burgers’ en over geloofsgemeenschappen. Het woord ‘moslim’ komt slechts voor in een korte alinea over het herinvoeren van de imamopleiding, vermoedelijk omdat het woord ‘imam’ geen mogelijkheid geeft om in het midden te laten over welke burgers of gemeenschap het gaat. Wellicht speelt mee dat een aantal moskeeën eind 2024 aangifte deden tegen de staatssecretaris nadat hij had gesproken over een integratieprobleem omdat ‘een groot deel van de islamitische jongeren’ de normen en waarden van Nederland niet omarmt.

Het kabinet heeft het plan gevat om opnieuw een imamopleiding te erkennen en te bekostigen. De reden daartoe is volgens de brief van staatssecretaris Nobel:

‘Het is belangrijk dat mensen die hier wonen, niet afhankelijk zijn van andere landen als zij hun geloof belijden. In Nederland zijn moslimgemeenschappen momenteel namelijk grotendeels afhankelijk van imams uit het buitenland die vaak de Nederlandse taal niet spreken en onbekend zijn met onze Nederlandse samenleving.’

Twee problemen

Hieruit vloeien twee problemen voort die de staatssecretaris wil oplossen. In de eerste plaats: ‘Hierdoor is er onvoldoende aansluiting bij de behoeften en leefwereld van onze Nederlandse moslims.’ Mijns inziens zou dat een private zaak moeten zijn. Een imam is niet anders dan een tafeltennisleraar. Mensen kunnen ze inhuren en wellicht iets van ze leren. Of de kennis van de imam of de tafeltennisleraar aan hun wensen voldoet is geen staatsaangelegenheid.

In de tweede plaats wordt volgens de staatssecretaris onvoldoende aangesloten bij ‘onze Nederlandse normen en waarden’. Ik vind dat de vraag in hoeverre dat problematisch is en in hoeverre de staat hier iets van moet vinden, twee verschillende kwesties zijn. Een imam hoeft geen Nederlandse normen en waarden te leren; evenmin als een tafeltennisleraar dat dient te doen. Een imam kan en mag ook gedrag bepleiten dat conflicteert met de Nederlandse normen. Als de imam vindt dat Nederlanders te punctueel in de tijd zijn met het verschijnen bij afspraken of dat moslims geen varkensvlees zouden moeten eten, dan mag hij dat benoemen en bepleiten. Ook dit vereist geen staatsbemoeienis.

Geen noodzaak voor officiële status

Dat ligt anders wanneer een buitenlandse imam in Nederland zou oproepen tot gedrag dat de Nederlandse liberale rechtsstaat bedreigt, zoals het doden van homoseksuelen, van ex-moslims of van mensen die de islam bekritiseren. Dan kan die betreffende imam wellicht geweerd worden uit Nederland of er kan een preventieve aanpak worden gestart op de imam en diens actieve volgers. Dit is echter geen reden waarom de overheid zich zou moeten inlaten met een nieuwe imamopleiding.

Zonder erkende status ‘krijgen opleidingsinstituten [geen geld van de overheid voor hun opleidingen] en kunnen studenten ook geen studiefinanciering aanvragen’, zo legt WNL uit. In het geval van een imamopleiding is dat een goede zaak. Het worden van imam moet worden gezien als een vrijetijdsaangelegenheid, als een hobby, die geen maatschappelijk nut beoogt. Dat hoeft – of dient – de overheid niet te stimuleren.

Onterechte kritiek

Overigens klinken ook vanuit de islamitische gemeenschap kritische reacties op het plan van de regering om een nieuwe imamopleiding te accrediteren. Het plan wordt dan gezien als onterechte kritiek op de integratie van moslims in Nederland. Islam Omroep stelt: ‘Eerder flopte[n] initiatieven om dit te realiseren omdat de moskeeën – die afnemers zouden moeten worden van de afgestudeerde imams – niet of nauwelijks betrokken werden bij de oprichting van deze opleiding.’

Er zijn voor de staat een aantal opties mogelijk van hoe de staat met religieuze zaken omgaat. Paul Cliteur noemt in Moord op Spinoza het politiek atheïsme, de theocratie, de staatsgodsdienst, het multiculturalisme en de laïcité. Met de eerste drie varianten heeft het herinvoeren van de imamopleiding weinig van doen. Maar ik meen dat het ook geen multiculturalistische beweging is; eerder een pragmatische wanhoopsdaad.

Wellicht denkt men op de ministeries een probleem in de islam te kunnen oplossen door seculiere imams op te leiden, die een soort ‘Albert-Heijn-islam’ voorstaan. De staat zou een onverschillige positie ten opzichte van religies moeten innemen zolang die religies geen schade toebrengen (laïcité).

Geen overheidsgeld naar imamopleiding

Misschien is dat wat er op het ministerie is gebeurd. Wellicht dacht men daar: de islam brengt schade toe, dus we moeten sturen op de aangeleerde inhoud ervan. Toch is dat geen juiste toepassing van die laïcité. De staat moet zich niet inhoudelijk bezighouden met hoe een bepaalde religie zichzelf moet identificeren. En er moet al helemaal geen overheidsgeld naar zulke opleidingen gaan. Financiering voor private trainingen mag uit de islamitische gemeenschap komen, maar een door Nederland erkende en bekostigde imamopleiding zou ondenkbaar moeten zijn.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Door Nederland erkende en bekostigde imamopleiding moet ondenkbaar zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Gekmakend dom kunnen politici zijn. Neem Dilan Yesilgöz van de VVD, die niet alleen op korte termijn noodzakelijke politieke steun dreigt te verspelen, maar op langere termijn zelfs de steun aan de rechtstaat op het spel zet. Met haar ‘vrijheidsagenda’ en dreigementen aan zondagscholen.

Veilig achter de voordeur

Op een ledenbijeenkomst van haar partij in Amsterdam heeft Dilan Yesilgöz stevige kritiek geuit op het verschijnsel religie in het algemeen en in het bijzonder op ‘geloof dat een georganiseerd of politiek karakter krijgt’. Met dat laatste doelde zij vooral op het ‘islamisme’, maar de strekking van haar woorden is breder: ook christelijke groepen hebben zich in Nederland politiek georganiseerd (CDA, ChristenUnie, SGP) en die zouden dus ook, volgens Yesilgöz, ‘heel gevaarlijk’ zijn.

Geloof mag in een seculiere samenleving geen invloed en zeker geen controle hebben op het openbare leven. Geloof is op zich misschien ‘hartstikke mooi’, maar moet veilig opgeborgen blijven achter de voordeur van het privéleven. En met dit pleidooi zei zij ‘op de lijn van Bolkestein’ te zitten.

Met deze uitspraken van Yesilgöz zijn we ondertussen ver verwijderd geraakt van wat de partij zelf steeds in haar beginselprogramma’s heeft uitgesproken, en van de opvattingen van good old Frits Bolkestein zelf. In die beginselprogramma’s, vanaf 1948, heette het nog (in onderscheiden formuleringen) dat het christendom tot de onmisbare fundamenten van onze beschaving behoort. Frits Bolkestein begreep dat het liberalisme op deze fundamenten parasiteert omdat het zelf niet de waarden en normen (deugdethiek) in huis had om dat fundament te onderhouden – maar zijn pleidooien om daar eens aandacht aan te schenken zijn binnen de VVD als een lekke bal in de zandbak neergeploft.

Yesilgöz wijkt met haar uitspraken dus duidelijk af van de historische lijn van haar partij. In feite propageert zij een radicaal laïcisme dat tot nog toe alleen een voorvechter heeft gevonden in het kemalisme, de heel erg on-Nederlandse ideologie van de Turkse leider Atatürk.

Toezicht op ‘informeel onderwijs’

Maar het is eigenlijk nog erger dan hier geschetst. Yesilgöz zegt wel, zelfs in die radicale toespraak van vorige week, dat religie achter de voordeur wat haar betreft ongemoeid kan blijven, maar ondertussen verdedigt VVD-staatssecretaris Mariëlle Paul (Onderwijs) in het parlement een wetsvoorstel dat de regering wel degelijk het instrumentarium biedt om achter de voordeur te komen kijken en daar te inspecteren wat wij zoal geloven en zeggen en doen.

Het gaat om het wetsvoorstel om vanuit de overheid toezicht te houden op ‘informeel onderwijs’. Het gaat daarbij om Koranscholen, onderwijs dat via sportclubs of de scouting wordt gegeven, informeel Joods onderwijs, Alpha-cursussen, hindoe-onderwijs en kerkelijk jeugdwerk zoals zondagscholen en catechisatielessen. Op al die ‘weekendscholen’ zou wel eens haat, geweld of discriminatie kunnen worden gepropageerd en daartegen moeten jonge mensen (tussen 4 en 17 jaar) door de overheid worden beschermd. En de Onderwijsinspectie moet dit gaan doen.

Zelfislamisering

In de klassiek-liberale opvatting over de overheid stond de overtuiging centraal dat een samenleving uit verschillende groepen en levensovertuigingen bestaat, dat de overheid daar zelf geen keuze in maakt, maar aan al die groepen ruimte en vrijheid laat. De grote vragen over de oorsprong van het leven (schepping/evolutie), over het begin van het leven (abortus), over de voortplanting van het leven (huwelijk en seksualiteit), over het einde van het leven (euthanasie), en over hóe wij zouden leven, worden door mensen heel verschillend beantwoord, vanuit hun hart en geweten. Daar blijf je als overheid vanaf.

En een verschil van mening over die grote vragen is politiek en staatsrechtelijk van een geheel andere orde dan het aankweken van een gewelddadige aversie tegen de Nederlandse samenleving. Het niet willen zien van dit onderscheid zou zelfs als een vorm van zelfislamisering kunnen worden gezien: de aanpassing van de eigen spelregels aan de aanwezigheid van een islamitische gemeenschap. Uit angst om te discrimineren worden salafistische Koranscholen over één kam geschoren met lieve, door-en-door burgerlijke en aangepaste zondagscholen – en daarmee wordt het christelijk geloof gediskwalificeerd als potentieel net zo gevaarlijk als het islamisme.

In het sociaal-liberale denken maakt de overheid echter wel levensbeschouwelijke keuzes en ziet zij het als haar taak om die keuzes binnen alle gemeenschappen ingang te doen vinden. In dit geval gaat het dus, kort gezegd, om art. 1 van de Grondwet – het laatste en enige, hoogste en alleen heilige gebod in ons land: gij zult niet discrimineren.

Het idee om de Onderwijsinspectie op zondagscholen en dergelijke af te sturen, ontstond in het jaar 2019, toen journalistiek onderzoek van Nieuwsuur en NRC Handelblad (na eerdere waarschuwingen tegen het salafisme door de AIVD) aan het licht bracht dat kinderen op Nederlandse Koranscholen leren dat mensen met een ander geloof dan de islam de doodstraf verdienen. De leerlingen worden met lesmateriaal uit Saoedi-Arabië aangemoedigd om niet in de Nederlandse samenleving te integreren.

Ook liberale ideeën zijn gebaseerd op een levensovertuiging

Dat was schokkend, en toenmalig minister Wiersma (VVD) bedacht het plan om ook informeel onderwijs aan het toezicht van de Onderwijsinspectie te onderwerpen. Wiersma viel, en het kabinet ook, maar het wetsvoorstel verdween niet van tafel. Het huidige kabinet gaf het wetsvoorstel een plekje in het Hoofdlijnenakkoord en heeft het begin deze maand opnieuw gepresenteerd en onderworpen aan een zogeheten internetconsultatie. Het is de bedoeling dat de Tweede Kamer er zich volgend jaar over buigt, nadat het advies van de Raad van State is ingewonnen. Het kabinet negeert hiermee een begin dit jaar door de Tweede Kamer aangenomen motie (ingediend door CDA en SGP) om het toezicht op ‘informeel onderwijs’ enkel en alleen te beperken tot ‘broedplaatsen van radicalisering en strijdigheid met de democratische rechtsorde’.

Maar gelijkheid rules. De problemen zijn weliswaar alleen bij salafistische  Koranscholen geconstateerd, maar het is natuurlijk niet mogelijk die alleen te gaan inspecteren. Nee, dan alle informeel onderwijs, alle ‘weekendscholen’, inclusief de zondagscholen.

Het wetsvoorstel is natuurlijk een ongekende inbreuk op de vrijheid van godsdienst en onderwijs. Tot het klassiek-liberale denken behoort ook het principe van de scheiding van kerk en staat. Dat principe houdt in dat de kerk niet over de staat mag heersen, maar ook dat de staat niet mag heersen over het interne leven van de kerk. En het betekent niet dat een geloofsovertuiging geen rol mag spelen in het publieke leven. Alle ideeën die daar worden verspreid zijn immers op een levensovertuiging gebaseerd, ook de liberale. Al lijden liberalen over het algemeen aan het euvel dat zij van mening zijn dat hun ideeën ‘neutraal’ zijn.

Toen het wetsvoorstel bekend werd, was de kritiek dan ook scherp. ‘Onhaalbaar, onuitvoerbaar en ongrondwettelijk’, zo luidde het advies van het ministerie aan de eigen minister Wiersma. Juristen als de gerenommeerde hoogleraren Renée van Schoonhoven (VU) en Paul van Sasse van IJsselt signaleerden dat het wetsvoorstel onconstitutioneel is. De overheid dreigt de Rubicon over te steken. ‘De overheid gaat een fundamentele, principiële grens over. Kerken in Nederland zijn al 175 jaar vrij om hun eigen aangelegenheden te regelen, zonder overheidsbemoeienis. Dat is een groot goed’, schreef Teunis van Kooten, universitair docent Recht & Religie. En een bezwaar van meer praktische aard: de Onderwijsinspectie zelf slaagt er nu al niet in om iedere school eens in de vier jaar met een bezoek te vereren. De dienst is zelf ook tegen het wetsvoorstel, en noemde het deze week ‘onuitvoerbaar, niet effectief en rechtstatelijk kwetsbaar’.

Tijdens het debat over de Onderwijsbegroting, deze week in de Tweede Kamer, kwam het al tot een clash over dit onderwerp en werd de machtspolitieke kaart getrokken. Een ‘furieuze’ Chris Stoffer van de SGP dreigde geen steun aan de begroting te geven als de plannen om een zondagschoolpolitie in te voeren, blijven bestaan. En hij weet dat de steun van zijn partij in de Eerste Kamer nodig is.

Maar die Koranscholen dan?

Die vrijheidsagenda van de VVD van Dilan Yesilgöz dreigt dus niet alleen voor de korte termijn een beetje dom te zijn, maar vooral voor de lange termijn desastreuze gevolgen te hebben. Als grote groepen in de Nederlandse samenleving in hun fundamentele rechten worden aangetast, en vrijheid er blijkbaar alleen is voor mensen die net zo denken als Dilan Yesilgöz and her ilk, dan zal dit deze groepen van die rechtstaat vervreemden. En die terechte distantie zal het wantrouwen jegens de overheid ongekend bevorderen.

Maar die salafistische Koranscholen dan? Die zijn zeker een groot probleem en een directe bedreiging voor de vrede en orde in onze samenleving. Maar daar hebben we niet de Onderwijsinspectie voor, en daar hebben we geen algemene en megalomane wet tegen informeel onderwijs voor nodig. Daar hebben we opsporingsdiensten voor als de politie en de AIVD, en het Wetboek van Strafrecht. De juridische grondslag voor het gericht aanpakken van specifieke vormen van informeel onderwijs bieden de openbare orde en veiligheid – en de zorg daarvoor is wel een kerntaak van de overheid.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Blijf af van informeel onderwijs op zondagscholen en pak salafistische Koranscholen strafrechtelijk aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Morgen verschijnt ‘De nieuwe standenstaat’ van journalist en historicus Martin Sommer, een onrustbarend relaas van zijn bevindingen als redacteur van de Volkskrant in Den Haag. Wynia’s Week biedt alvast een voorproefje met een selectie uit het derde hoofdstuk: Wie bewaakt de zielen?

Wat gebeurde na de massale ontkerkelijking was te voorzien, al voorzagen weinigen het. De staat nam de fladderende zielen over van de kerk, inclusief het voorschrift van de Nieuwe Katechismus dat onze opdracht is gelukkig te worden. Ik zag in de plaatselijke krant een foto van de Haarlemse burgemeester, zelf gepekeld in de gereformeerde sectie van het CDA, die met een bijna devote glimlach de regenboogvlag hees vanuit de toren van de Oude Bavo.

De wereldlijke macht had zich ontfermd over de opdracht van de geestelijke macht. De geloofsgemeenschap was weggevallen, en daarmee veranderde ook het spiegelbeeld in de wereld, het burgerschap. De opdracht aan de mens was niet langer omhoog te streven, hij moest juist zichzelf worden om gelukkig te zijn. ‘Gewoon jezelf kunnen zijn’ was in de jaren tachtig een verkiezingsleus van de liberale partij VVD. Het woord individualisering werd pasmunt, en was de samenvatting van het afwerpen van de verstikkende deken van de kerk. De strijdkreet van de vrouwenbeweging was ‘het persoonlijke is politiek’. Machtsverhoudingen kwamen ook in het persoonlijke leven tot uitdrukking.

Thorbecke

Nu maken we de omkering daarvan mee en is de politiek persoonlijk geworden. Het recht op de vormgeving van het eigen bestaan werd zo dwingend dat ook de viering van de orthodoxe islam met hoofddoek en allesbedekkende jurk als uitdrukking van de vrije wilsbeschikking werd gezien. Politiek moest je aanspreken op je authentieke zelf, anders telde het niet.

Thorbecke zou van dit soort privéliberalisme een bloedspuwing hebben gekregen. Vrijheid betekende voor de negentiende-eeuwse liberalen het in gezamenlijkheid vorm geven aan de toekomst van het land. De opdracht aan de burger was vooral níet zichzelf te zijn, ongeveer zoals Freud had bedacht dat de mens om volwassen te worden, afscheid moest nemen van zijn dierlijke instincten.

Sinds de jaren zeventig was er geen kerk meer om de mens op weg naar het persoonlijke geluk te begeleiden. De staat nam die taak gaandeweg over en de publieke zaak begon zich net als de kerk voordien met het privéleven te bemoeien. En dat was wel degelijk een omwenteling, een omkering. Honderd jaar lang, in de zestiende en de zeventiende eeuw, waren er bloedige godsdienstoorlogen gevoerd over het bezit van de zielen. Daarna kwam het tot wat de Grote Scheiding werd genoemd. Aan de innige verstrengeling van kerk en staat kwam een einde. Dat ging niet zonder slag of stoot. De kerk moest aan de wetten van de staat voldoen, in het ene land meer, in het andere minder. En de staat liet het particuliere zielenheil over aan de kerk. Tolerantie was een uitvinding van de zestiende eeuw, maar betekende aanvankelijk niet de kapitale deugd die wij ervan maken, de veronderstelling dat alle levensstijlen even respectabel zijn.

Tolerantie werd geboren als een soort schouderophalen over de misvattingen van de buurman, die het ware geloof niet aanhing of erger, helemaal niet geloofde. De beroemde Amerikaanse staatsman Thomas Jefferson (1743-1826) stelde vast dat het leven van ongelovigen weliswaar miserabel was, en nog miserabeler hun sterven, maar als de buurman in twintig goden gelooft, of in geen enkele, ‘it does not pick my pocket, nor breaks my leg’.

De staat bewaakt de gelijkberechtiging ook in het privéleven

Zo werd de liberale staat geboren in onverschilligheid, en zo zag het negentiende-eeuwse liberalisme eruit: aan de ene kant ontsteeg de burger zichzelf door zijn inzet voor het algemeen belang; aan de andere kant was zijn privéleven beschermd tegen de machtige arm van de staat.

De neutrale staat bemoeide zich niet met het privéleven, maar dat veranderde na de kerkverlating radicaal. Op die foto van de Haarlemse burgemeester met zijn diversiteitsvlag – de minister van Onderwijs had er overigens ook al een gehesen met zo’n zelfde devote glimlach – werd niet alleen de vrije gelijkheid van elk individu gevierd. Die vrije gelijkheid ging door de interventie van de staat deel uitmaken van een plan van de Voorzienigheid, een kerkelijk dogma waarover geen discussie meer mogelijk was. Activisten, juristen, journalisten, universiteiten, allemaal omhelsden ze de opdracht aan de staat om de gelijkberechtiging te bewaken, óók in het privéleven, de gedachten en de opvattingen.

Anneke Goudsmit en Van Agt

De liberale staat die zich voorheen van zijn eigen overweldigende zwaardmacht bewust was, veranderde ongemerkt maar ingrijpend. Uit naam van de gelijkheid was de staat de scheidslijn naar de maatschappij overgestoken, en weinigen realiseerden zich dat de staat die zich bemoeide met het zielenheil een geschiedenis van bloedige godsdienstoorlogen in zich droeg. Wie het waagde aan de waarheid te twijfelen, wachtte weliswaar niet langer de brandstapel, maar werd wel degelijk geëxcommuniceerd, al heette dat voortaan cancelen.

De scheiding van kerk en staat, van wat privé was en wat publiek, was het meest wezenlijke verschil tussen de oude standenstaat en de liberale democratie. Ooit schreef ik een artikel over de katholieke minister Van Agt en de strijd om de vrije abortus in de jaren zeventig. Vrouwen vochten om baas te worden over eigen buik. Van Agt wilde de abortuskliniek Bloemenhove sluiten, wat werd tegengehouden door hevig demonstrerende vrouwen. D66-politica Anneke Goudsmit zei in de Kamer dat ze dacht dat Van Agt ‘van een andere planeet’ kwam. En dat was ook zo. Het onbegrip tussen die oude wereld van gezag en gehoorzaamheid, en de nieuwe van beschikking over eigen lijf en leven, was totaal.

Sinds godsdienst en politiek van elkaar waren losgeraakt, dacht men dat ook de religieuze beleving in de politiek geen rol meer speelde. Wij veronderstellen dat politiek weliswaar in alle eeuwen over macht en gehoorzaamheid gaat, en tegelijkertijd denken we dat politiek anders dan vroeger een ding van zichzelf is.

Mark Lilla, een Amerikaans historicus, kenner van zowel Isaiah Berlin als Tocqueville, vroeg zich af of er niet nog altijd een geopenbaarde waarheid in de politiek schuilgaat. Hij schreef dat de rol van religie in de Amerikaanse politiek is beschreven en begrepen door Tocqueville, ‘en sindsdien tasten wij in het duister’.

Ook Lilla verbaasde zich over het feit dat er niet meer over kerk en staat wordt nagedacht, aangezien die Grote Scheiding zo wezenlijk is geweest voor de hele westerse cultuur. De kerk was weg, maar politiek kan geen leegte verdragen en de dorst naar verlossing bleef.

De wedergeboorte van de politieke theologie

Jezus zei weliswaar dat zijn rijk niet van deze wereld was, ‘maar van elke pagina schreeuwt de Bijbel ons toe dat wij anders moeten leven’.

Ik moest daaraan denken toen koning Willem-Alexander in de troonrede van 2022 zei: ‘Het zijn onzekere jaren. Niemand kan voorspellen hoe de wereld eruitziet als de kinderen van nu zelf kinderen hebben. Maar het zal anders zijn, want onze huidige manier van leven stuit op economische, sociale en ecologische grenzen. Dat vergt een andere economie en arbeidsmarkt. Een andere omgang met ruimte en natuur. Andere manieren van wonen, werken, ondernemen en reizen. En andere vormen van samenleven.’ Alles moest anders, om alles nieuw te maken. De politiek had wel degelijk een heilsboodschap. Wat wij meemaken, schreef Mark Lilla, is niets minder dan de wedergeboorte van de politieke theologie.

Banen voor uitgerangeerde politici

De Franse filosoof Renouvier schreef in 1870 al dat ‘de staat verantwoordelijk is voor de zielen’. Zoiets kon alleen maar in Frankrijk worden gezegd, waar de strijd tussen kerk en staat op het scherpst van de snede werd uitgevochten. In Nederland begon de verzuiling toen juist op gang te komen en was het ondenkbaar dat de kerken zo veel veren zouden laten. Pas een eeuw later was het zover en ook daarom is de vergelijking van Nederland met Frankrijk nu een interessante geworden.

Wij zijn nog altijd geobsedeerd door de overblijfselen van de verzuiling, maar daarvan resteert inmiddels alleen het geraamte dat vooral banen oplevert voor uitgerangeerde politici die zich haasten om Nederland telkens weer ‘een land van minderheden’ te noemen. Hoe meer minderheden, des te meer instellingen met behoefte aan directeuren. Voor hen geldt nog altijd de uitspraak van de socioloog J.A.A. van Doorn: baas in eigen huis, en het huis ten laste van de gemeenschap.

Er zijn grote belangen gemoeid met het in stand houden van die verzuilde nagedachtenis, maar de werkelijkheid lijkt elk jaar meer op die van Frankrijk. Het zogeheten maatschappelijk middenveld is nauw verknoopt met de staat, die diep ingrijpt in het leven van eenieder. De andere kant van die medaille is dat de burgerij ook verwacht dat er van bovenaf over het zielenheil wordt gewaakt. De oude liberale gedachte luidde dat ieder het recht had om zelf zijn eigen geluk na te jagen. ‘The pursuit of happiness’ was een van de onvervreemdbare rechten uit de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring. Maar je moest het wel zelf doen, dat geluk najagen.

De filosoof Hans Achterhuis schreef al in 1979 het baanbrekende boek De markt van welzijn en geluk. Hij liet onverbloemd zien hoe het aanbod van profane zielzorg, met als volksbijbel het miljoenvoudig verkochte boek Ik ben o.k. Jij bent o.k. (1973), in buurthuizen, gespreksgroepen en wat dies meer zij, zijn eigen vraag schiep.

Buurthuizen zijn er allang niet meer, maar de staat bekommert zich meer dan ooit om het persoonlijke geluk en wat dat in de weg zou kunnen staan. Sinds enige tijd is er een regeringscommissaris die de grenzen bewaakt van het menselijk verkeer, inclusief wat betamelijk is in een flirt of het eerste verzoek om een afspraakje. De staat heeft zich tot doel gesteld niet alleen strafbaar gedrag te bestrijden, maar ook de persoonlijke onveiligheidsgevoelens tegen te gaan door de informele betrekkingen in geplastificeerde protocollen te gieten.

Dutch government pride

#loveislove, luidde de kreet op Twitter waarvan de overheid zich bediende tijdens de prideboottocht door de Amsterdamse grachten. Jaren geleden was de gaypride het particuliere initiatief van een aantal homobars, waaraan de gemeente vergunning verleende. Nu bestelden maar liefst drie ministeries, Onderwijs, Defensie en Financiën hun eigen boot om de blijde boodschap van de seksuele diversiteit mee te vieren.

Het laatste ministerie had de Belastingdienst afgevaardigd, wat een opmerkelijke blijk van zelfvertrouwen mocht worden genoemd, voor een dienst die minder bekendstond om zijn liefde dan om de hardheid waarmee duizenden mensen in het ongeluk waren gestort tijdens de toeslagenaffaire. ‘Dutch government pride’, twitterde de staat, alsmede de trotse beginselverklaring ‘dat je in dit land jezelf kunt zijn’. Hier had het algemeen belang zich getooid met de schaarse veren van een enkele bevolkingsgroep, en wie daarover de wenkbrauwen fronste had de tijd niet begrepen.

Wereldwijd geluk

Ongeveer gelijktijdig met de kerkverlating kwam in de jaren zeventig het geluksonderzoek op. Dat was geen toeval. Voor het nationale welbevinden was tot dan toe het bruto nationaal product de gebruikelijke maat geweest, maar de Amerikaanse minister Robert Kennedy had zich al eens laten ontvallen dat het bnp van alles vaststelde, behalve wat van wezenlijk belang is. Geld werd in het christendom altijd al gewantrouwd. Jezus ranselde de kooplieden de tempel uit omdat het ze aan een geweten ontbrak. Geld is een uitgesproken liberaal ruilmiddel: iedereen kan zelf beslissen wat hij ermee doet. Vandaar ook dat in een liberale samenleving de welvaart in productie en consumptie werd uitgedrukt.

Maar met materiële welvaart werd niet langer genoegen genomen om de  temperatuur van de samenleving op te nemen. De Amerikaanse hoogleraar die van geluk een serieus onderwerp van studie wist te maken, heette Richard Layard. Zijn Nederlandse collega was ‘geluksprofessor’ Ruut Veenhoven, die het grote gebaar niet schuwde en een World Database of Happiness opzette. Het was een samenstel van pretentie en open deuren – hij wist te vertellen dat een gelukkig leven begint met het ontvangen van voldoende moederliefde. Meten is weten, en wereldwijd geluk is goed te onderzoeken, zei de hoogleraar in een vraaggesprek.

Brede welvaart

Hij vertelde ook dat zijn geluksonderzoek vanuit de sociologie aanvankelijk tegenwerking had ondervonden. Sociologen waren achterdochtig, dacht hij, omdat hun vak leeft van sociale problemen. Terwijl hijzelf bijvoorbeeld had aangetoond dat inkomensongelijkheid weinig uitmaakte voor geluksgevoelens. Wel was het zo, en daarin stemde hij in met zijn beroemde collega Layard, dat de grotere Cadillac van de buurman afbreuk deed aan het huiselijk geluk. Volgens Layard waren mensen het gelukkigst met ongeveer een modaal inkomen, en ook verder was opmerkelijk dat de geluksbeleving meer samenviel met het verkiezingsprogramma van de Partij van de Arbeid dan met VVD-opvattingen.

Geluksprofessor Veenhoven stelde vast dat zijn werk tegenwoordig onomstreden is en dat er behoefte bestaat aan geluksonderzoek. Dat was zeker waar. Een jaar of tien geleden deed in Den Haag het begrip Brede Welvaart zijn intrede. Progressieve partijen namen het op in de verkiezingsprogramma’s, gemeenten gingen de plaatselijke Brede Welvaart meten, het ministerie van Financiën ging ‘begroten voor brede welvaart’. Het CBS maakte een Monitor Brede Welvaart, met een hele rij variabelen die grafisch werden vormgegeven als het dashboard van een auto, met metertjes en knoppen; politici loopt het water in de mond bij het zien van knoppen waaraan zij kunnen draaien. Brede Welvaart mat gezondheid, vrijetijdsbesteding, sociale cohesie, veiligheid en ecologische voetafdruk.

De CBS-hoofdeconoom sprak net als Robert Kennedy over ‘dingen die het leven de moeite waard maken’. En uiteraard werd er vergeleken met andere Europese lidstaten. Al benchmarkend bleek Nederland nog altijd een tevreden natie, waarin meer dan 80 procent van de bevolking het leven een 7 of meer gaf.

In de wereldwijde vergelijking wees men altijd op het ‘straatarme bergstaatje’ Bhutan, waar de inwoners verrassend gelukkig zijn. Er bestond zelfs een wiskundige formule die het geluk in de Himalaya uitdrukte: 25+.03125+.000625+0.77. Arm maar gelukkig, schreef The New York Times, dankzij een verbod op roken en op televisiekijken, en het voorschrift zich traditioneel te kleden. De minister die erover ging, vertelde dat de tijdsbesteding van de Bhutanen nauwgezet werd gecontroleerd. Hoeveel tijd voor het gezin, hoeveel voor het werk, en ook was er ministeriële belangstelling of er wel voldoende werd gebeden.

De CBS-monitor bevestigde dat ook in Nederland regelmatig familiebezoek bijdraagt aan het bruto nationaal geluk. Ook minder stikstof maakte het leven meer de moeite waard, gendergelijkheid, klimaat en milieu. Wat anders dan in Bhutan weer niet werd gemeten, was de rol van bidden en kerkbezoek. Terwijl eerder onderzoek wel degelijk had uitgewezen dat de kiezers van ChristenUnie en SGP, dankzij hun godsvertrouwen door de bank genomen tevredener in het leven stonden dan ongelovigen. Ook het geluksgevoel dankzij de eerste ochtendsigaret, een mooi glas wijn bij een knappend haardvuur of met het hele gezin naar het all-you-can-eatrestaurant, had de monitor niet gehaald. Later bleek dat de emigratie vanuit het gelukkige Bhutan flink op gang gekomen was.

Moderne dogma’s

Wat je erin stopt, betekent in sociaalpsychologisch onderzoek over het algemeen ook wat er weer uit komt. Wat volgens de geluksstudies en volgens het CBS geluk was, paste verrassend goed bij het deugdzame leven van de quinoaklasse. De CBS-monitor besteedde opmerkelijk genoeg maar één enkele bladzijde aan botsende belangen of strijdige opvattingen. Zoals het in de economische wetenschap betaamt, werden conflicten ‘afruileffecten’ genoemd. Ook geluk was een schaars goed en de keuze voor meer vrije tijd zou ten koste kunnen gaan van de natuur, ook een factor die bijdroeg aan het geluk. Maar als het te druk wordt in het bos of op de hei, worden wandelaars chagrijnig en ook draagt die drukte niet bij aan de ecologische voetafdruk. Politieke strijd over opvattingen en waarden was hier kortom ingeruild voor paternalisme. Ik begon iets meer te begrijpen van de bezwaren van de collega-sociologen tegen het wereldgeluksstelsel van professor Veenhoven. Waarom eigenlijk nog verkiezingen, als de wereldomspannende database en de nationale Monitor Brede Welvaart ons vertellen wat het leven de moeite waard maakt? Als we het eens zijn over wat geluk is, als we dat kunnen meten en objectiveren, dan is het immoreel om geen maatregelen te nemen tegen mensen die tegen hun eigen geluk in leven.

De argumentatie van de kerk was langs dezelfde lijnen gegaan. De kerk wist immers duizend jaar lang hoe wij gelukkig moesten worden. De pastoor had zich altijd schaamteloos met het privéleven bemoeid. Er was één belangrijk verschil: voorheen kon je je losmaken van de lange arm van de kerk, al kostte dat soms worstelingen die ruimschoots hun weg vonden in de Nederlandse literatuur. Nu de staat de zielzorg had overgenomen, was er geen ontsnappen meer aan. De moderne dogma’s waren wetenschappelijk vastgesteld en niemand kon zich onttrekken aan het staatsgezag. Daarbuiten was geen heil, zoals men eertijds over de kerk placht te zeggen.

Martin Sommer, De nieuwe standenstaat, hoe het gelukkigste land ter wereld zijn goede humeur verloor, Amsterdam, Prometheus, 23,99 euro

*Martin Sommer (1956) werkte decennia bij de Volkskrant, waarvoor hij onder meer correspondent in Frankrijk en chef van de Haagse redactie was. Van 2010 tot 2023 schreef hij elke zaterdag de politieke column. Hij publiceerde eerder onder meer ‘Krantebeest’, ‘Heimwee naar Frankrijk’, ‘Onder onderwijzers’ en ‘Wat een held! Tien vaderlanders op een voetstuk’. Thans schrijft hij voor het weekblad EW.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Martin Sommer: Van de kerk kon je je losmaken maar aan het staatsgezag kan niemand zich onttrekken verscheen eerst op Wynia's Week.

Jan Salie was in de allegorie van E.J. Potgieter de personificatie van de indolente Nederlander die tot niks in staat was – in tegenstelling tot kooplieden Jan Contant en Jan Crediet en de vechtjassen Jan Compagnie en Jan Cordaat die Nederland in de Gouden Eeuw groot hadden gemaakt.

Centralistisch bestuursmodel

Maar, betoogt historicus Auke van der Woud in zijn boek over de modernisering van Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw De steden, de mensen, het was geen mentaliteitskwestie. Het was geen karakterdefect dat zich van de natie meester had gemaakt.

Hij spoorde bronnen op uit de vroege negentiende eeuw die lieten zien dat er een politieke oorzaak was voor het uitblijven van ondernemerschap en initiatief. Het centralistische bestuursmodel dat de Fransen onder Napoleon de Bataafse Nederlanden hadden opgelegd, bleef onder koning Willem I vanaf 1813 gehandhaafd.

Van der Woude: ‘De soeverein was het tegendeel van een strateeg, hij bemoeide zich overal mee, maar hij beet zich vast in details, en had geen overzicht. Het jonge Koninkrijk der Nederlanden kreeg onder zijn leiding een rigide Haagse bureaucratie, bestuurders die zijn dienaren waren, en een samenleving die moest wennen aan willekeurige en vaak geheime besluitvorming en toestemming van bovenaf.’

J.R. Thorbecke, hoogleraar aan de Leidse universiteit en lid van de Tweede Kamer, was ervan overtuigd dat Nederland een herstart nodig had om een einde te maken aan de malaise. Hij beschouwde het staatsbestel als een berg juridisch afval. Hij noemde zijn werk aan een beter bestuur dan ook ‘het schoonmaken van de Augiasstal’. Citaat van Thorbecke uit De Gids: ‘Het getal Koninklijke Besluiten en andere Algemeene, Provinciale of Plaatselijke Verordeningen, of met de letter, of met den Geest der Grondwet in strijd, is talloos.’

Na de Grondwet van 1848 beschouwde Van der Woude Thorbeckes Gemeentewet van 1851 als de belangrijkste maatregel om ‘de energie los te maken’. Die wet schiep een bestuurlijk kader voor het dagelijks leven overal in het land en maakte burgers en ondernemers zelf verantwoordelijk. Het staatsbestel van Thorbecke, dat tot diep in de twintigste eeuw overeind bleef, werd door de bevolking als een bevrijding ervaren. Nederland ontwaakte uit zijn winterslaap en begon verwonderd om zich heen te kijken.

Hoogstandje

In het blad De Economist verscheen in 1855 een artikel met de titel ‘Koken met gas’. Redacteur J.L. de Bruyn Kops deed verslag van de bereiding van een complete os op de Great Exhibition in Londen. Dat evenement was de eerste van een reeks wereldtentoonstellingen waarin westerse naties elkaar aftroefden met de nieuwste producten en technieken uit eigen land – en niet te vergeten hun koloniën.

Als topattractie werd in Londen het enorme beest ‘door een menigte zeer kleine vlammen’ in zijn geheel gebraden. Daartoe was over de romp van de os een net van dunne gasbuisjes gevlochten. De duizenden bezoekers waren net zo enthousiast als de Nederlandse verslaggever over dit hoogstandje.

‘Gas geeft dadelijk de volle hitte’

Wat in Engeland kon, het toepassen van steenkoolgas voor het bereiden van maaltijden, zou toch ook in het achterlijke Nederland ingang moeten vinden. Waarom nog langer aanmodderen met turf, hout of kolen?

De Bruyn Kops: ‘Het gereed maken van het vuur voor het koken vereischte enigen tijd en moeite – het gas daarentegen wordt aangestoken, en geeft dadelijk de volle hitte. Evenals er voordeel is, door het spoedig aangaan van het vuur, zoo is er ook voordeel van het spoedig uitgaan. Het eten is klaar, weg met de vlam. De verwarmingskosten die men anders, alleen voor het aanhouden van het vuur moet verstoken, vervallen nu.’

Auke van der Woud gebruikt treffende anekdotes en citaten uit vakbladen over economie, techniek, bouwkunde en bestuur. Gas, water en elektriciteit spelen een hoofdrol in zijn mooi uitgegeven boek.

Waarom duurde het zo lang voordat Nederland weer aansluiting vond bij de Europese kopgroep bij de toepassing van nieuwe technologie? Wat waren de belemmeringen om het leven van ondernemers, stedelingen, boeren en paupers dragelijker te maken?

Het zou namelijk nog een halve eeuw duren voordat de Nederlandse vrouwen op gas gingen koken. Want, legt Van der Woude uit, gas was anno 1855 in ons land lang niet zo goedkoop als in het steenkolenrijke Duitsland. De kolen moesten uit Duitsland en Engeland worden ingevoerd. De prijzen zouden eerst moeten dalen voordat gas voor verwarmen en koken rendabel zou worden.

Schouwburgbranden

Gas werd dan ook voornamelijk gebruikt voor verlichting van straten, gebouwen en huizen. Daardoor was men niet langer afhankelijk van een walmende kaars. Het heldere avondlicht zorgde voor een omwenteling van het dagelijks leven. Althans voor de ondernemers en burgers in de stad die zich gaslicht of een bezoek aan het theater konden veroorloven.

Maar de nadelen dienden zich spoedig aan. Gaslampen produceerden veel warmte – en die warmte werd ook nog eens ongelijk verdeeld. Door het gaslicht te ontsteken kon het boven in een kamer wel twintig graden warmer worden dan op zithoogte. Berucht in heel Europa waren de door gasverlichting veroorzaakte schouwburgbranden.

Hoe ver moet de staatsbemoeienis gaan?

En dan was er, tot overmaat van ramp voor de gasbedrijven, nog de opkomst van wat zij ‘de vijand’ noemden: de elektriciteit. Dankzij de gloeilamp en de technologie van Edison was er aan het eind van de eeuw geen twijfel meer mogelijk: elektrisch licht was absoluut het gezondst en het veiligst.

Gelukkig voor de gasbedrijven was de komst van goede fornuizen en komforen, zodat zij zich konden toeleggen op verwarmen en koken.

Om het exploiteren van de fabrieken voor drinkwater, gas en elektriciteit, plus het aanleggen van een netwerk naar de consumenten hanteerbaar te maken moesten gemeenten en het rijk in actie komen. De komst van nutsbedrijven en zelfs staatsmonopolies was onvermijdelijk. Van der Woude schetst de levendige debatten onder ingenieurs, ondernemers en economen over de vraag hoe ver de staatsbemoeienis zou moeten gaan.

Particulier initiatief was meer dan welkom, maar van laissez faire kon geen sprake zijn. De liberalen van de late negentiende eeuw erkenden de noodzaak van een regisserende, ondernemende overheid. Zo kwam er – naast gas, licht en water – een rijkswegennet, een spoorwegnet en werden er kanalen gegraven.

Amsterdam kreeg met het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal twee levensaders, maar legde het toch af tegen de Rotterdamse wethouders en havenbaronnen. De gemeente Rotterdam investeerde miljoenen om de haven tot de belangrijkste van Europa te maken.

De ‘sociale quaestie’

De regie van het rijk was niet altijd even succesvol. Van der Woude wijst er fijntjes op dat de staat der Nederlanden zijn kaarten op Vlissingen had gezet. Die haven was immers van oudsher de belangrijkste poort naar de Noordzee. De schepen stoomden echter Zeeland voorbij richting Antwerpen, Rotterdam of Hamburg.

Ondanks de metamorfose die Nederland tegen het einde van de negentiende eeuw doormaakte, bleef een groot deel van de sterk groeiende bevolking steken in armoede en gebrek. Ze woonden in krotten en waren verstoken van schoon water en elementaire hygiëne.

Van der Woude wijst op een tekort in de staatkunde van Thorbecke: de ‘sociale quaestie’ ging de slagkracht van de autonome gemeenten te boven.

De Woningwet van 1901 droeg de gemeenten op verordeningen te maken die verhuur van slechte, ongezonde woningen verbood en het bouwen van goede arbeiderswoningen te bevorderen. Het was het begin van wat, met vallen en opstaan, zou uitgroeien tot een verzorgingsstaat.

Auke van der Woud: De steden, de mensen. Nederland 1850-1900.

Prometheus, 456 pagina’s. € 39,99

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Auke van der Woud laat zien dat Thorbecke Nederland bevrijdde uit zijn winterslaap verscheen eerst op Wynia's Week.