Uiteraard wil de ‘cliënt’ vrijwel altijd dat de tbs-maatregel wordt opgeheven (‘want de behandeling heeft een ander mens van me gemaakt’, of woorden van gelijke strekking), terwijl zijn therapeuten en de officier van justitie doorgaans pleiten voor nog twee jaar doorbehandelen.

Als de rechter het negatieve advies van de behandelaars negeert en de tbs’er toch vrijlaat, heet het dat diens tbs ‘contrair’ beëindigd wordt. Contraire beëindiging is nooit zeldzaam geweest; begin jaren zeventig schommelde het rond de 20 procent van alle vrijlatingen, maar daarna begon dat percentage snel op te lopen, tot wel 70 procent eind jaren tachtig, volgens de commissie-Fokkens. Die commissie werd in 1993 juist ingesteld om dit tij te keren.

Hogere recidive

Dat is toch iets om bij stil te staan: dat decennialang de meerderheid van de vrijgelaten tbs’ers naar het oordeel van hun eigen behandelaars nog te gevaarlijk was om op de maatschappij los te laten.

Onderzoek liet zien dat die behandelaars een punt hadden: de recidive binnen tien jaar na vrijlating van contrair beëindigde tbs’ers lag rond de 60 procent, terwijl die voor niet-contrair (‘conform’) beëindigden ‘slechts’ iets meer dan 40 procent was. En die recidive betreft dus niet door rood licht rijden of een winkeldiefstalletje, maar serieuze misdrijven.

Die explosie van contraire beëindigingen heeft destijds bij mijn weten nooit tot ophef of media-aandacht geleid. Burgers denken waarschijnlijk dat dit helemaal niet kan: dat een rechter een geestelijk gestoorde verkrachter of moordenaar tegen het advies van diens eigen behandelaars in, zonder enige beperkende voorwaarde naar buiten laat lopen, soms zelfs meteen na de rechtszitting. Ook misdaadjournalisten heb ik er nooit over gehoord.

De belangrijkste aanbeveling van de commissie-Fokkens om deze golf aan contraire vrijlatingen in te dammen, was het instellen van een nieuwe wettelijke optie: de voorwaardelijke beëindiging van tbs (VB). Tot dan toe was beëindiging alles of niets: van opsluiting in een tbs-kliniek naar zonder enig toezicht losgelaten worden in de maatschappij. Bij VB wordt de tbs-cliënt niet langer opgesloten in een tbs-kliniek, maar moet nog een tijd lang aan allerlei voorwaarden voldoen, zoals wonen in een ‘beschermde woonvorm’, geen alcohol gebruiken en dat laten controleren, en dergelijke. Schenden van die voorwaarden kan resulteren in weer worden opgesloten in een tbs-kliniek. Oorspronkelijk was de duur van die VB maximaal drie jaar, maar na een wetswijziging in 2008 kan ook de VB tot sint juttemis verlengd worden, net als tbs onder periodieke rechterlijke toetsing.

En dan nu de hamvraag: heeft dit alles gewerkt? Over het terugdringen van de recidive, een van de drie doelstellingen van de VB, kunnen we kort zijn: nee. In een evaluatierapport van het WOCD uit 2025, Inzicht in Toezicht, staat dat er na tien jaar geen significante verschillen in recidive te vinden zijn tussen ex-tbs’ers voor en na de invoering van het VB-systeem. Dit geldt zowel voor ‘ernstige’ als ‘zeer ernstige’ recidive (met een strafdreiging van respectievelijk minstens vier jaar en minstens acht jaar cel).

Ongeneeslijke stommiteit

Van de tweede doelstelling van VB, snellere doorstroming van tbs-cliënten door het systeem zodat het tekort aan plaatsen minder wordt, is ook weinig terechtgekomen, vooral door de toename van het totale aantal tbs-klanten. Doorgaans wachten een paar honderd van hen daarom maanden tot meer dan een jaar in de gevangenis op een plek. En net als bij asielzoekers die te lang op een beslissing van de IND moeten wachten, heeft de politiek in zijn ongeneeslijke stommiteit besloten dat die tbs’ers dan recht hebben op een schadevergoeding van een paar honderd euro per maand.

We hebben het hier dus over, bijvoorbeeld, een moordenaar en verkrachter die eerst zijn vijf jaar celstraf heeft uitgezeten, en nu, bovenop alles wat al voor hem betaald wordt door de staat, ook nog zijn spaarpot gevuld krijgt omdat hij niet meteen terecht kan in een tbs-kliniek. Alsof zulke dwangsommen en maandvergoedingen ook maar iets bijdragen aan de oplossing van het capaciteitsprobleem: het is puur deugseinen van de politiek op andermans kosten.

Op het eerste gezicht heeft de VB wel de tsunami aan contraire vrijlatingen ingedamd. Dat percentage fluctueert nogal van jaar tot jaar, maar de trend van 1995 tot 2022 is een daling van rond de 50 naar amper 20 procent. Blijkbaar maken rechters volop gebruik van VB als een, ook voor de behandelaars aanvaardbare, tussenstap tussen voortzetten van dwangbehandeling in een kliniek en volledige vrijheid.

Echter, als je gewoon naar de aantallen kijkt, is het beeld minder florissant. De totale hoeveelheid vrijlatingen uit tbs verdubbelde in die periode namelijk ook ruimschoots, een direct gevolg van steeds meer tbs-veroordelingen aan de voorkant van de pijplijn. Eigenlijk is het aantal contrair beëindigden over de hele rapportageperiode 1995-2022 opmerkelijk stabiel, en schommelt tussen de 15 en 35. Dus al decennia, en nog steeds, laten rechters elke twee of drie weken een moordenaar of pyromaan onvoorwaardelijk vrij tegen het advies van diens behandelaren in. Over deze hele periode waren het er in totaal 717.

Ongemakkelijke rekensom

We kunnen nu een ongemakkelijke rekensom maken: hoeveel extra ernstige misdrijven hebben die contrair besluitende rechters Nederland opgeleverd? We eisen dus niet dat de recidive van tbs’ers nul had moeten zijn, dat is immers onhaalbaar, maar kijken hoeveel lager die was geweest als rechters altijd het advies van de tbs-behandelaars hadden gevolgd.

Gegeven dat contrairen een 15 tot 20 procentpunt hogere recidive hebben dan conformen, had dat in een kleine dertig jaar tussen de 100 en 140 ernstige misdrijven gescheeld, ofwel circa vier per jaar, waaronder moord en verkrachting. De WODC data zijn uiteraard geanonimiseerd, dus we kunnen in de statistiek niet nagaan of specifieke ex-tbs’ers die gruwelijk de fout in gingen en Nederland in rep en roer brachten, contrair waren vrijgelaten of niet. Ik heb er ook nog nooit een journalist naar horen vragen, maar dan bij deze de tip om dat de volgende keer wel te doen. Justitie zal dan wel weigeren om daar antwoord op te geven, ‘vanwege de privacy van de verdachte’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Rechters laten nog steeds tbs’ers vrij tegen het advies van de behandelaars in. En jawel, hun recidive is hoger verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet alleen gevangenisstraf, ook TBS

In de forensische psychiatrie, die de geestelijke gesteldheid van misdadigers moet beoordelen, wemelt het nog steeds van dit soort oordelen gebaseerd op ‘jarenlange klinische ervaring’. Afgelopen week was dat zelfs wereldnieuws, toen een Nederlandse rechter de Ghanese immigrant Arnold Oforiwaa slechts 5 jaar gevangenisstraf oplegde voor het met 258 messteken afslachten van zijn vriendin. Het OM had tien jaar geëist, maar de rechter halveerde dat wegens een LVB (licht verstandelijke beperking) en diverse geestelijke stoornissen van de dader.

In de ophef die dat bij internationale bloggers veroorzaakte, ging de niet onbelangrijke nuance verloren, dat deze dader ook TBS kreeg, dus die zit zeker langer dan 5 jaar, waarschijnlijk een jaar of 15, en mogelijk levenslang binnen. Verlenging van TBS moet elke 2 jaar opnieuw beoordeeld worden door een rechter, maar dit vonnis benadrukt meerdere malen dat de TBS-behandeling ‘wegens de complexe problematiek van de verdachte zeer lang zal gaan duren’.

Maar dit buitenlandse onbegrip is wel tekenend voor het onnavolgbare Nederlandse strafsysteem bij deze categorie misdaden. In andere beschaafde landen ben je óf geheel ontoerekeningsvatbaar – zeg maar: knettergek ten tijde van het misdrijf – óf toerekeningsvatbaar. In het eerste geval wordt de dader voor onbepaalde tijd opgesloten in een psychiatrische inrichting, in het tweede geval krijgt die een lange gevangenisstraf, en komt daarna weer vrij.

Waarom eerst gevangenisstraf?

Bij zulke gruwelijke misdaden leggen Nederlandse rechters echter meestal een combinatiestraf op: eerst een paar jaar cel, daarna start de TBS, die officieel geen straf mag heten. Veel daders worden namelijk verminderd toerekeningsvatbaar verklaard. Dat begrip is vaag en niet te toetsen, maar stel dat er wel een redelijk betrouwbare, objectieve test zou bestaan. Dan legt justitie deze persoon in een speciale forensische MRI-scanner, en daar komt dan uit dat hij maar voor 50 procent toerekeningsvatbaar is.

Hoe leidt dat tot de conclusie dat hij als half-ontoerekenbare eerst de helft van de gevangenisstraf van een geheel toerekenbare moet uitzitten, en daarna pas mag beginnen aan een behandeling waarvan de inzet is, dat die de stoornissen geneest waardoor deze dader tenslotte weer veilig terug de maatschappij in kan?

Dader begrijpt straf niet

Zelfs in deze zeer hypothetische situatie, is de logische volgorde: eerst behandelen, dan je straf uitzitten. Immers, 50 procent ontoerekeningsvatbaar betekent dat je voor de helft (wat dat ook moge betekenen) niet begrijpt wat je fout gedaan hebt of half (?) denkt dat je daartoe gedwongen werd, door stemmen in je hoofd of iets dergelijks.

Als je zo’n dader eerst jaren celstraf laat uitzitten, begrijpt hij de straf niet, wat zijn paranoia en rancune alleen maar aanwakkert.

Dat is eigenlijk het enige aspect waarop de TBS-behandelaars wel een punt hebben: die pleiten voor een zo kort mogelijke celstraf, want een zwaar gestoorde patiënt lang opsluiten zonder behandeling leidt tot ‘detentieschade’. (Of die TBS-behandeling echt werkt, daarover schreef ik eerder dit.)

Maar goed, zo’n scanner bestaat niet, sterker nog, er bestaat helemaal niets waarmee je enigszins objectiveerbaar in de ziel van een verdachte kunt kijken. Dus komt het allemaal neer op de jarenlange klinische ervaring van de psychiaters in het Pieter Baan Centrum waar zo’n verdachte zes weken ‘onderzocht’ wordt. Rond dit woord staan aanhalingstekens, want meer dan praten met de verdachte – voor zover mogelijk – en diens dagelijkse gedrag in de kliniek observeren is het niet.

Alsof ze er zelf bij geweest zijn

Daar komt dan in dit geval deze conclusie uit, die de rechter citeert:

‘De verdachte was vanuit zijn licht verstandelijke beperking, in combinatie met een hechtingstoornis, niet in staat om intieme relaties aan te gaan. Daardoor nam [slachtoffer] op een gegeven moment meer afstand van hem. Later, toen het kind er was, kwam de focus van [slachtoffer] te liggen op de verzorging van de baby en minder op hem. De verdachte was vanwege zijn persoonlijkheidsproblematiek niet in staat om met die periodes om te gaan waar [slachtoffer] afstand van hem nam. Hij was bang voor verlating, en is vanaf 2022 in toenemende mate achterdochtig en paranoïde geworden. Hij dacht dat [slachtoffer] vreemd ging en dat het kind niet van hem was. De achterdocht van de verdachte heeft de vorm van een waan aangenomen, waarbij hij alles wat [slachtoffer] deed, negatief inkleurde en zij hem in zijn ogen steeds meer misbruikte en zelfs bedreigend voor hem werd. Op 18 juli 2024 bereikten de opgebouwde spanning en frustratie van de verdachte een hoogtepunt. De verdachte had een psychotische overtuiging dat [slachtoffer] de baby en hemzelf iets aan zou doen. De geweldsuitbarsting, het gepleegde feit, moet volgens de deskundigen worden gezien als een combinatie van de persoonlijkheidsproblematiek, de licht verstandelijke beperking, en de psychose.’

Ze beschrijven het alsof ze er zelf bij geweest zijn, maar ze hebben de verdachte in kwestie voor het misdrijf nooit ontmoet, en daarna alleen in de hoogst kunstmatige situatie van de Pieter Baan-kliniek. Bijna komisch is in zulke rapportages, na de gedetailleerde verklaringen waarom de verdachte vanwege meerdere stoornissen tot de daad gekomen is, men altijd afsluit met de standaard-frase ‘indien het ten laste gelegde bewezen wordt verklaard’. Dus de psychiaters weten precies hoe dat werkt in het hoofd van de verdachte, maar ze weten niet of hij het gedaan heeft, en zo niet, dan nemen ze alles terug.

Tussen ‘verminderd’ en ‘sterk verminderd’

De analyse van de psyche van de verdachte bestaat uit louter onfalsifieerbare beweringen. Wat er ook gebeurt, de experts kunnen achteraf nooit ongelijk krijgen. Wel hebben ze er ook met deze rapportage weer een stuk klinische ervaring bij.

De rechters in deze zaak vonden dat het rapport ‘een deugdelijk en inzichtelijk gemotiveerde onderbouwing’ had en namen zoals vrijwel altijd het advies over. Wat moet je als rechter anders? Na een gesprekje van drie minuten met de verdachte op de zitting zeggen dat ze het daar in het Pieter Baan Centrum helemaal verkeerd gezien hebben? In deze zaak concludeerden de psychiaters dat de toerekeningsvatbaarheid van verdachte ergens tussen ‘verminderd’ en ‘sterk verminderd’ in lag.

Impliciet gaat men daarmee zelfs over op een negenpunts-schaal om de toerekeningsvatbaarheid te scoren: de vijfpunts-schaal loopt van ‘volledig’, ‘enigszins verminderd’, ‘verminderd’, ‘sterk verminderd’ tot ‘volledig niet’ toerekeningsvatbaar.

Al in 2012 was tot justitie doorgedrongen dat er geen wetenschappelijke onderbouwing voor die vijfpunts-schaal bestaat, en men adviseert nu om een driepunts-schaal te hanteren (‘volledig wel’, ‘verminderd’, ‘volledig niet’ toerekeningsvatbaar). Alsof de combinatiestraf dan wel ethisch, wetenschappelijk of filosofisch te rechtvaardigen zou zijn.

Beste is een tweepunts-schaal

Hoe kun je deels wel, deels niet weten dat je je vriendin niet mag afslachten met een keukenmes? Hoe kan iemand deels wel, deels niet in staat zijn ‘de eigen wil te bepalen’ wanneer deze dader daarna zijn telefoon pakt en het leegbloedende lichaam en haar met bloed bespatte baby filmt?

Daar zijn dikke proefschriften over geschreven, die verzanden in een brij van circulair jargon waar we niets mee opschieten. De enige uitweg uit dit juridische moeras is teruggaan naar een tweepunts-schaal, net als in het buitenland: iemand is wel of niet knettergek, en krijgt dus óf TBS óf gevangenisstraf. Maar dan wel een die minstens net zo lang is als voorheen de gemiddelde combinatiestraf.

Trots?

Op de website van TBS Nederland klopt men zich op de borst:
‘Het Nederlandse tbs-systeem is uniek in de wereld. De 11 tbs-klinieken in Nederland dragen bij aan een veiligere samenleving.’

Drie regels daaronder staat:
‘Binnen vijf jaar na een tbs-maatregel pleegt iets minder dan 30% van de ex-tbs-patiënten opnieuw een ernstig delict.’

Moeten we daar trots op wezen?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Stop met ‘verminderd toerekeningsvatbaar’. Iemand is wel of niet knettergek en krijgt dus óf TBS óf gevangenisstraf. verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat lijkt zo, als je alleen kijkt naar de algemene cijfers voor recidive die de fans van het TBS-systeem daar altijd bij presenteren: recidive binnen twee jaar van TBS-ers is 20 procent, die van gewone gedetineerden 47 procent.

De stelling in mijn column van vorige week, dat die lagere recidive van TBS-ers vooral gezichtsbedrog is, stuitte uiteraard op heftige kritiek van de talkshow-experts; mensen als TBS-advocaat Job Knoester en criminologe Marijke Drogt trokken op X ten strijde. Reden genoeg om er deze week nog een keer op terug te komen, op basis van meer specifieke recidive-cijfers.

Draaideurcriminelen

Mijn kritiek kwam er in het kort op neer, dat die algemene cijfers de recidive van een kinderverkrachter die weer gruwelijk in de fout gaat, hetzelfde wegen als de recidive van een hashhandelaar of inbreker. Gewone gevangenissen zitten vol met draaideurcriminelen die na het uitzitten van hun straf van een paar weken of maanden vrolijk verdergaan met hun illegale handel en wandel, wat het recidivepercentage van de hele groep flink opschroeft. Maar hoe vaak recidiveert iemand die tot vier jaar bajes (maar niet tot TBS) veroordeeld is voor verkrachting of een gewapende overval?

Mijn stelling was, dat als je de recidive van TBS-ers en gewone gedetineerden uitsplitst naar ernst van het delict en dan per categorie vergelijkt, de lagere recidive van TBS-ers vrijwel helemaal verdampt, en mijn cijfers wezen dat ook uit.

Nu had ik mijn opponenten wel een kans voor open doel gegeven, doordat ik mijn cijfers voor een deel door Grok had laten verzamelen. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) van het ministerie van Justitie geeft namelijk geen helder overzicht van recidive uitgesplitst naar ernst van het delict, maar blijkbaar is die informatie wel te destilleren uit her en der verspreide documentatie van het WODC en TBS Nederland.

Natuurlijk bestaat het risico dat een chatbot als Grok de plank misslaat. Maar de cijfers die ik zelf kon controleren klopten, en de critici op X wezen ook geen concreet getal aan dat niet klopte. Wel verwees criminologe Drogt me naar een wetenschappelijk artikel dat zou aantonen dat althans voor zedendelinquenten de recidive van TBS-ers echt lager is dan die van gewone gedetineerden.

Goed opgezet onderzoek

Het is voor een keer nuttig om vrij diep op de details van zo’n onderzoek in te gaan, ter illustratie hoe je zelfs met schijnbaar objectieve cijfers alle kanten uit kan. Dit Nederlandse onderzoek uit 2014, A Quasi-Experimental Evaluation of High-Intensity Inpatient Sex Offender Treatment in the Netherlands, vergeleek 90 TBS-ers die waren vrijgelaten na een zedenmisdrijf, met 176 gewone gedetineerden die een zedendelict gepleegd hadden. Alle daders kwamen vrij tussen 1996 en 2002 en de meesten zijn daarna meer dan tien jaar gevolgd. Zulk goed opgezet onderzoek, met een controlegroep van vergelijkbare niet-TBS-ers en een lange volgtijd, is zeldzaam in deze branche, dus belangrijk.

16 subgroepen

De onderzoekers kozen er niet voor om simpelweg te turven hoe vaak de TBS-ers en de ex-gedetineerden weer in de fout gingen, maar deelden beide groepen eerst in in vier risico-klassen, van laag (1) tot hoog (4) risico op recidive. Dat gebeurde op grond van Static99R, een checklist met gegevens die aan het begin van de detentie bekend zijn, zoals leeftijd ten tijde van het eerste delict, eerdere recidive, en dergelijke. Uit eerder onderzoek is gebleken, dat die score redelijk voorspellend is voor het risico op recidive. Ook maakten ze onderscheid tussen recidive met een zedendelict of met een geweldsdelict (door rood licht rijden of een winkeldiefstalletje telden terecht niet mee).

Zo krijg je 4 (risiconiveau) x 2 (zeden/geweld) x 2 (wel/niet TBS) = 16 subgroepen. Voor elk van die subgroepen bepaalden ze een ‘overlevingscurve’: direct na vrijlating heeft nog niemand gerecidiveerd, dus is 100% nog ‘in leven’, en elke keer dat iemand in de fout gaat ‘overlijdt’ die, ofwel verdwijnt uit de groep. Zo’n curve daalt dus sprongsgewijs in de tijd.

In 5 van de 8 paren heeft TBS geen effect

Daar is niks mis mee, zo kun je data analyseren. Voor de acht curves met recidive met een geweldsdelict ziet dat er zo uit:

Die 16 overlevingscurves vormen 8 paren met wel/niet TBS-behandeld, en als TBS werkt, daalt in zo’n paar de wel-TBS curve statistisch significant langzamer dan de niet-TBS curve. In bovenstaand plaatje berekenen de onderzoekers dat twee van de vier afgebeelde paren inderdaad een significant verschil laten zien (aangegeven met a en b): TBS-behandeling werkt om recidive met een geweldsdelict te verminderen bij risicogroep 3 en 4. De zedendelicten leveren een soortgelijk plaatje op, en daarvoor claimen de onderzoekers een ‘marginally significant‘ (nog net significant) positief effect voor de TBS-behandeling, maar alleen in risico-groep 4.

In 5 van de 8 paren vergelijkingen heeft TBS dus geen effect. TBS maakt sowieso geen verschil voor risico-groepen 1 en 2, en in risico-groep 3 ook niet voor zedendelichten. En let wel: ook in de subgroep met het sterkste effect van TBS (‘a’ in het plaatje) gaat op den duur 35% weer in de fout met een geweldsdelict.

Het absolute aantal recidives

De onderzoekers trekken uit deze gegevens de conclusie dat de TBS-behandeling des te beter werkt, naarmate het aanvankelijke risico op recidive hoger was. Dat is dus precies wat TBS beoogt, stellen zij: de meest gevaarlijke zedendelinquenten minder gevaarlijk maken voor de maatschappij.

Maar schiet de maatschappij hier ook iets mee op? Plegen 100 vrijgelaten TBS-ers minder recidive dan 100 uit de gevangenis vrijgelaten zedendelinquenten? Om dat te bepalen, heb ik die overlevingscurves gebruikt om het absolute aantal recidives in elke subgroep te bepalen (als zo’n curve daalt van 1 naar 0,4, bijvoorbeeld, heeft 60% gerecidiveerd, en het aantal daders in elke subgroep staat in het artikel). Vervolgens heb ik de recidives in de TBS-behandelde subgroepen opgeteld, de recidives in de niet-behandelde subgroepen opgeteld, en alle cijfers omgezet naar  recidive per 100 vrijgelaten. Dan levert onderstaande tabel op:

Autoriteitsargument

Dus als je geen onderscheid maakt naar risicoprofiel, maakt wel of geen TBS-behandeling niets uit voor recidive met een geweldsmisdrijf (39 – 39) en recidive met een zedendelict is onder TBS-behandelden zelfs hoger dan onder vrijgelaten gewone gevangenen (18-13).

Ik mailde hoofdonderzoekster Wineke Smid mijn bevindingen, en haar eerste reactie was, dat ik niet zelf creatief moest gaan cijferen, maar eerst het hele artikel moest lezen (wat ik uiteraard allang gedaan had). Drogt zette als tegenargument een screenshotje op X van Smids publicatieprofiel, waaruit bleek dat ze een gepromoveerd onderzoekster is met bijna 70 publicaties en bijna 600 citaties op haar naam. Ik heb in ruim drie decennia wetenschapsjournalistiek nog nooit meegemaakt, dat beta-wetenschappers me met zulke pathetische autoriteitsargumenten proberen de mond te snoeren, maar criminologen hebben daar een handje van. Dat terzijde.

Inhoudelijk stelde Smid zich op het standpunt, dat ik TBS-zedendelinquenten niet zomaar mag vergelijken met niet-TBS-zedendelinquenten, omdat de groepen niet vergelijkbaar zijn. Daar heeft ze op zich gelijk in, maar dat is wel de vergelijking die altijd aan de talkshow-tafels van stal gehaald wordt door mensen als Job Knoester of Hjalmar van Marle, voormalig directeur van het Pieter Baancentrum: TBS-ers recidiveren veel minder dan gewone gevangenen, dus TBS werkt prima, discussie gesloten. En dat is ook op grond van deze cijfers gewoon niet waar.

Het cruciale verschil tussen beide groepen is dat 72 procent van de TBS-groep een hoog risicoprofiel heeft, en slechts 34 procent van de niet-TBS groep. Nogal wiedes: het doel van TBS is om de meest gevaarlijke zedendelinquenten na hun gevangenisstraf langer binnen te houden (en te behandelen, voor zover mogelijk), en blijkbaar kunnen rechters met enig succes inschatten wie het meest gevaarlijk is, dus die leggen ze TBS op.

Dat is trouwens geen raketwetenschap: zo blijkt recidive de beste voorspeller van recidive. Met andere woorden: wie al eens gerecidiveerd heeft, gaat dat waarschijnlijk weer doen zodra hij de kans krijgt.

PR-verhaal rammelt aan alle kanten

Dit onderzoek maakt aannemelijk dat TBS de zeer hoge recidive van de hoog-risicogroep zedendelinquenten omlaag kan brengen, maar niet in die mate dat vrijgelaten TBS-zedendelinquenten als groep minder gevaarlijk zijn voor de samenleving dan vrijgelaten ‘gewone’ zedendelinquenten.

Daarbij is het ook nog de vraag in hoeverre dit niet gewoon het effect is van langer opgesloten zitten: TBS-ers zitten gemiddeld eerst vijf jaar celstraf uit, en daarna negen jaar TBS, dus ze zitten veertien jaar binnen, veel langer dan zedendelinquenten die alleen celstraf krijgen. 

Maar dat is wel het PR-verhaal van justitie en de TBS-archipel: TBS-ers recidiveren dankzij intensieve therapeutische behandeling over de volle breedte veel minder dan vergelijkbare ‘gewone’ misdadigers. Met dat verhaal wordt het morrende volk gepacificeerd, iedere keer als het weer gruwelijk misgegaan is met een TBS-er, en het rammelt aan alle kanten. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Ook bij nader inzien recidiveren TBS-ers niet minder dan gewone gedetineerden verscheen eerst op Wynia's Week.

Als meest recente aanleiding kunnen we het geval Malek F. nemen, die in 2018 drie willekeurige mensen in Den Haag neerstak. Afgelopen week bleek Malek F. ook binnen de Mesdag-kliniek (nomen est omen) aan een mes te kunnen komen, waarmee hij een medepatiënt neerstak. Dit toont maar weer eens aan dat tbs-klanten ook na jaren therapie nog levensgevaarlijk kunnen zijn.

Verkeerde vergelijking

Het Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum (WODC) van het ministerie van Justitie houdt van alle tbs’ers bij of ze weer in de fout gaan, en die cijfers zijn, op groepsniveau, deels openbaar. Min of meer hetzelfde geldt voor gewone gedetineerden die vrij komen. De statistiek die dan altijd gepresenteerd wordt als bewijs voor hoe goed tbs werkt is: van de gewone ex-gedetineerden pleegt binnen twee jaar na vrijlating 47 procent weer een delict, tegen slechts 20 procent van de ex-tbs’ers. Na vijf jaar is de recidive 77 tegen 30 procent.

Duidelijke zaak, toch? Tbs’ers recidiveren nog niet eens half zo vaak als gewone ex-bajesklanten. Zo’n tbs-behandeling, die gemiddeld negen jaar duurt, kost minstens 1,5 miljoen euro, maar dan heb je ook wat. Justitie en de tbs-archipel zijn natuurlijk heel blij met zulke cijfers, en doen dan ook geen enkele moeite om dit in een reëel perspectief te plaatsen.

Iedereen die iets van statistiek begrijpt, snapt dat je geen conclusies kan trekken uit de vergelijking van twee zo verschillende groepen daders, terwijl het verschil juist veroorzaakt wordt doordat het tbs-systeem een speciaal soort misdadigers selecteert (officieel mag je ze niet eens misdadigers noemen; het zijn ‘cliënten’). Tbs’ers zijn vaak veroordeeld voor zeer ernstige zedendelicten en geweldsmisdrijven, maar bijna nooit voor drugshandel of fraude, om maar wat te noemen.

Gewone gevangenissen zitten vol met kleine drugshandelaren die na het uitzitten van hun straf van een paar maanden vrolijk verder gaan met de lucratieve handel, en die keer op keer tegen de lamp lopen. Zulke draaideurcriminelen schroeven het recidivepercentage flink op. Maar moet je iemand die voor de tweede keer wordt veroordeeld voor hasjhandel, als recidivist even zwaar laten wegen als een tot tbs veroordeelde moordenaar, die na twaalf jaar behandeling, binnen een jaar na zijn vrijlating opnieuw een lustmoord pleegt?

Je moet dus op z’n minst proberen de recidive te vergelijken bij vergelijkbare misdaden, en dat inzoomen op deelgroepen geeft een heel ander beeld.

(Disclaimer: de cijfers hieronder zijn gebaseerd op de websites van TBS Nederland en het WODC. Echter, omdat ik daar geen helder overzicht van recidive uitgesplitst naar aard misdrijf kon vinden, heb ik dit aan Grok, de chatbot van X, gevraagd. Sommige van de cijfers waar Grok mee kwam kon ik zelf checken, en die klopten. Ik neem dus vooralsnog aan dat Grok de overige cijfers niet uit zijn duim gezogen heeft, al kan ik de herkomst niet exact traceren. Experts met toegang tot de volledige dataset van het WODC zijn bij deze uitgenodigd voor een factcheck.)    

Kijken we eerst naar de uitsplitsing wat betreft het primaire delict, waardoor deze daders voor het eerst in de gevangenis terechtkwamen. Daders van ernstige zedendelicten krijgen soms alleen gevangenisstraf, anderen tbs (met in veel gevallen eerst ook gevangenisstraf), dus dat is goed vergelijkbaar.   

De recidive van daders van zedendelicten die alleen gevangenisstraf kregen, is 20 à 25 procent binnen twee jaar, maar slechts 7 procent recidiveerde met een zedendelict. Bij de tbs’ers is geen uitsplitsing per soort delict beschikbaar, dus daar kunnen we alleen vergelijken met het algemene recidivepercentage van 20 procent binnen twee jaar.

Nauwelijks verschil in recidivepercentage

Voor daders van geweldsdelicten die geen tbs kregen, geldt een recidivepercentage van 35 à 40 procent binnen twee jaar, maar aan de zwaarste kant van het geweldspectrum, doodslag of erger, is de recidive slechts 10 à 15 procent. Dat is dus lager dan het algemene recidivepercentage van 20 procent bij tbs’ers.

De recidive van alle ex-gedetineerden en ex-tbs’ers, binnen twee jaar, is ook uitgesplitst naar de ernst van  het recidiverende misdrijf: 

Ernstige recidive (maximale gevangenisstraf langer dan vier jaar):

ex-gedetineerden: 15 à 20 procent; ex-tbs’ers 20 procent.

Zeer ernstige recidive (maximale gevangenisstraf langer dan acht jaar):

ex-gedetineerden: 5 à 7 procent; ex-tbs’ers: 4 procent.    

Samenvattend: als je inzoomt op de categorie misdaden en het soort recidive dat kenmerkend is voor tbs’ers, verdwijnt het verschil in recidivepercentage met ex-gedetineerden vrijwel helemaal.

De veel hogere recidive van gewone bajesklanten vergeleken met tbs’ers wordt vrijwel geheel veroorzaakt doordat een groot aantal licht gestraften vaak recidiveren met lichte misdrijven.

We willen erg graag geloven dat tbs werkt

Decennialang is ons door ministers van Justitie, het Openbaar Ministerie en directeuren van tbs-klinieken voorgehouden dat de recidivestatistiek het succes van het Nederlandse tbs-systeem bewijst. Maar zodra je even wat dieper graaft, verdampt dat recidivebewijs.

Al die jaren heeft geen journalist of politicus kritische vragen bij dat pr-verhaal gesteld, want we willen allemaal erg graag geloven dat tbs-behandeling zwaar gestoorde mensen resocialiseert en klaarstoomt voor terugkeer in de maatschappij. Al die tijd moeten er onderzoekers bij het WODC zijn geweest die inzicht hebben in deze cijfers en wat dit betekent voor dat pr-verhaal. We hebben ze nooit gehoord.

Uiteraard kun je het argument waar ik mee begon – tbs’ers en gewone gedetineerden zijn geen vergelijkbare groepen – ook inroepen om dit resultaat in twijfel te trekken. Dan zeg je: ‘Inderdaad, ook na inzoomen zijn die groepen niet vergelijkbaar. Een rechter legt geen tbs op door kop-of-munt te gooien, dat is maatwerk.’  De claim is dan dat tbs’ers zonder tbs-behandeling een veel hogere recidive zouden hebben gehad.

Dat is een ‘wat-als’-claim die onafhankelijk bewijs van het effect van de tbs-behandeling vereist. Daar is de laatste jaren, ook internationaal, redelijk wat onderzoek naar gedaan, hoe lastig dat ook is, en het bewijs dat behandeling echt werkt is zwak of inconsistent. Vooralsnog zien we slechts dat de gemiddelde ex-tbs’er na negen jaar behandeling à 170.000 euro per jaar een vrijwel even grote kans heeft om weer gruwelijk in de fout te gaan als een vergelijkbare ex-gedetineerde. Er is geen hard bewijs dat al dat therapeutische gepraat in de kliniek nog iets uitmaakt als iemand weer een paar maanden op vrije voeten is.

Is opsluiting de enige effectieve component?

Maar stel dat het binnenkort lukt om aan te tonen dat ex-tbs’ers echt minder recidiveren. Dan nog moet je je afvragen: is het behandelingseffect niet louter het effect van opgesloten zijn? Iemand die tbs krijgt, zit gemiddeld eerst vijf jaar gevangenisstraf uit, plus negen jaar tbs-behandeling, dus die zit veertien jaar opgeborgen, aanzienlijk langer dan de gemiddelde gevangenisstraf voor verkrachting, zware mishandeling, doodslag of soms zelfs moord. Een doorsnee tbs’er zit misschien wel zeven jaar langer binnen dan een vergelijkbare dader in een gewone gevangenis.

Het is een algemeen bekend verschijnsel, dat criminelen met het stijgen van de leeftijd minder crimineel worden. De hormonale aandrang tot normoverschrijdend gedrag vermindert, chronische ziektes eisen hun tol, en voor sommige misdrijven moet je domweg fysiek fit zijn. Dus hoe langer je iemand vastzet, hoe kleiner de kans op recidive na vrijlating. Dat is een onbedoeld ‘therapeutisch’ effect van elke vorm van langdurige opsluiting.

Long stay-experiment

Als negen jaar tbs mét therapeuten net zoveel effect zou hebben als negen jaar tbs zonder therapeuten, moeten we misschien eens gaan nadenken over andere  ‘therapeutische’ vormen van opsluiting. Zoiets bestaat al: de long stay-afdelingen van tbs-klinieken, waar ‘uitbehandelde’ cliënten zitten. Daar verspillen de duurbetaalde therapeuten en psychiaters hun tijd niet meer aan. Het regime is er een stuk losser dan in een gewone gevangenis, maar de maatschappij komen ze nooit meer onbegeleid in.

Waarom zouden we, als experiment, dat long stay-regime niet invoeren voor een groep pas veroordeelde tbs’ers? En dan na negen jaar kijken of het echt iets uitmaakt, vergeleken met een groep die wel het hele therapeutische behandelingstraject doorlopen heeft. Om zulk onderzoek staat de tbs-archipel vast niet te springen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Als je goed naar de cijfers kijkt, zie je dat tbs niet leidt tot lagere recidive. Laten we eindelijk stoppen met dat sprookje verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland telt elf tbs-klinieken en ongeveer vijftienhonderd tbs-gestelden. Zo’n honderd keer per jaar wordt tbs opgelegd en een behandeling kost ongeveer 465 euro per dag. 24 procent van de tbs’ers komt na behandeling opnieuw in aanraking met justitie, in 8,6 procent van de gevallen voor een zwaar misdrijf. Van de volwassenen met alleen gevangenisstraf recidiveert 75 procent. Bij tbs’ers is de recidive dus lager dan bij bajesklanten. Maar dat is niet het hele verhaal.

Privacy moet ter discussie

Nemen we als voorbeeld de moord op Anne Faber (2017), waarbij de dader – wonderlijk genoeg – geen tbs had. Een psychiatrisch en psychologisch onderzoek (noodzakelijk om eventueel een tbs-advies te krijgen) kan namelijk worden geweigerd en dan is tbs opleggen erg moeilijk, zelfs na een afschuwelijk delict. En daarvan was sprake: de moordenaar had eerder twee jonge meisjes gruwelijk verkracht. Toen hij werd overgeplaatst naar de kliniek waar hij verbleef ten tijde van de moord op Anne Faber, verliep de overdracht alles behalve zorgvuldig: om privacyredenen werd belangrijke informatie niet gedeeld.  

Eveneens in 2017 werd de 38-jarige Joost Wolters zonder aanleiding dood gestoken in een drukke Amsterdamse metro. De dader, een psychiatrisch patiënt die eerder al herhaaldelijk geweld had gebruikt, had eigenlijk niet op vrije voeten mogen zijn. Onder de titel What the f*ck? schreef Saskia Wolters, zus van het slachtoffer, een indringend boek over de zaak waarin het falen van diverse instanties bij vooral de informatieoverdracht en de toetsing van verlofverzoeken schrijnend wordt toegelicht. Opnieuw was de privacy van de dader – overigens geen tbs’er – belangrijker dan het delen van relevante informatie.

Is het niet tijd om het recht op privacy ter discussie te stellen, als het gaat om gevaarlijke mensen? Hebben zij dat recht niet verspeeld en kan het respecteren ervan niet leiden tot nog meer slachtoffers? Er zitten allerlei haken en ogen aan een dergelijk voorstel, wat niet wegneemt dat het dringend onderzocht moet worden.

Het is goed hier nog te vermelden dat alle verlofaanvragen die de tbs-kliniek voorstelt aan het ministerie, niet alleen intern maar ook extern worden getoetst. Intern door een verlofcommissie die bestaat uit leden van het behandelend team plus onafhankelijke leden uit andere teams. Vaak wordt aan een van hen de rol van advocaat van de duivel toebedeeld. Externe toetsing komt voor rekening van de Verlof Toetsingscommissie bestaande uit psychiaters, psychologen uit het werkveld en een jurist. Zij kunnen bezwaar aantekenen of vragen om aanvullende informatie. Het ministerie neemt het uitgebrachte advies meestal over.

Het vonnis om tbs te verlengen met één of twee jaar of (al dan niet voorwaardelijk) te beëindigen wordt geveld door de rechtbank, op grond van het advies van de kliniek. De rechtbank is nogal eens van mening dat de tbs te lang duurt en kan dan beëindiging vonnissen tégen het uitgebrachte advies. Het is dus niet alleen en zeker niet altijd de verantwoordelijkheid van de kliniek of verlof of verlenging wordt toegekend. Dat laten de media nog weleens onvermeld bij incidenten met tbs’ers.

Waarom geen longstay?

Is het systeem wel voldoende waterdicht om zijn voortbestaan te rechtvaardigen? Het primaire doel van tbs is uiteindelijk het beschermen van de maatschappij. De frequentie van incidenten tijdens verlof of ontsnapping is weliswaar futiel vergeleken met alle verlofbewegingen, maar juist die incidenten halen de pers en hebben niet alleen grote invloed op de publieke opinie, maar ook op de slachtoffers.

Als de behandeling langer duurt dan acht jaar, krijgt de kliniek een boete. Dat kan een verantwoorde beslissing over verloven en beëindiging van de tbs negatief beïnvloeden. Kan dat niet anders? Waarom geen longstay voor patiënten waarvan de behandeling langer duurt dan de afgesproken periode?

Door de krapte op de arbeidsmarkt is er in tbs-klinieken vaak te weinig (ervaren) personeel en te weinig deskundigheid. Dit heeft tot gevolg dat er beslissingen worden genomen zonder dat de daarvoor vereiste voorwaarden voldoende in acht zijn genomen. Veel incidenten met tbs’ers hadden voorkomen kunnen worden als de ‘forensische scherpte’ wél op orde was geweest.

Risicotaxatie

Eén van de belangrijkste instrumenten om op korte en lange termijn risico’s in te schatten, is de risicotaxatie: een vragenlijst die kort voor verlof moet worden ingevuld. Voor de langere termijn zijn er meer uitgebreide vragenlijsten en ook interviews die worden opgenomen en door deskundigen worden beoordeeld. Ook het sociaal netwerk van de betrokkene is dan onderwerp van onderzoek: een meewerkend netwerk is risicoverlagend, een vijandig netwerk risicoverhogend. 

Verder speelt de relatie van de behandelaren met de patiënten een belangrijke rol. Er moet een vertrouwensband worden gecreëerd, waarbij het erom gaat te balanceren op het slappe koord van voldoende afstand en nabijheid. Dat is vooral de taak van de sociotherapeut die dagelijks met de patiënten contact heeft, maar ook van de behandelaars die weet hebben van de vaak traumatische gebeurtenissen uit het verleden van de patiënt en daarover het gesprek aangaan. Dat kan sympathie oproepen, die ook te ver kan gaan, waardoor de vereiste objectiviteit vertroebelt. Hoe voorkom je dit? Supervisie en intervisie zijn daarop het antwoord, maar komen door tijd- en personeelsgebrek niet altijd goed uit de verf.

Als een dader een zeer gruwelijk delict heeft gepleegd, kan hij weigeren een psychiatrisch en psychologisch onderzoek te ondergaan. Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen kan een rechter op grond van dossieronderzoek dan tóch tbs opleggen. De vraag is relevant of die mogelijkheid niet verruimd zou moeten worden. Kunnen er geen criteria worden opgesteld waaraan een delict moet ‘voldoen’ zodat ook bij weigering van psychiatrisch en psychologisch onderzoek tbs kan worden opgelegd? Dat zou goed zijn. De dader heeft immers zijn recht verspeeld om het voor het zeggen te hebben en het is de maatschappij die het recht heeft zichzelf te beveiligen. Een alternatief zou nog kunnen zijn om de strafmaat fors te verhogen.

Wanneer iemand een meervoudige moord pleegt en/of sprake is van een dader die een geharde psychopaat is, heeft tbs dan nog zin? Bekend is dat zogenoemde antisociale persoonlijkheidsstoornissen zeer moeilijk tot niet te behandelen zijn. Ook daar zou een grondige discussie over moeten komen.

Illustratief is de zaak van de man die zijn echtgenote en zijn twee dochtertjes vermoordde omdat hij een minnares had in Polen die naar Nederland wilde komen om hem te bezoeken. Het vonnis was levenslange gevangenisstraf omdat de man niet verminderd toerekeningsvatbaar werd beoordeeld, een vereiste om tot tbs veroordeeld te kunnen worden. In hoger beroep werd dit toch een gevangenisstraf van twintig jaar en tbs omdat één van de vier (!) deskundigen hem wél verminderd toerekeningsvatbaar vond, hoewel het delict wijst op volstrekt gewetenloos en immoreel handelen. Nu is de man bezig verloven te praktiseren en is de familie van de echtgenote, die niet alleen hun dochter maar ook hun twee kleinkinderen moet missen, radeloos. 

Hoeveel nieuwe kansen?

Als een patiënt een zeer ernstig delict heeft gepleegd, met gruwelijke gevolgen voor slachtoffer(s) en/of nabestaanden, hoeveel nieuwe kansen mag iemand dan nog krijgen? Vooral bij zedendelicten en nog meer specifiek bij pedoseksuele delicten, die vanuit de geaardheid van de patiënt moeilijk behandelbaar zijn, ligt dan een verwijzing naar een longstay-afdeling voor de hand. Momenteel kan het jaren duren – met telkens nieuwe (over)plaatsingen in meerdere klinieken – voor die optie überhaupt ter sprake komt. Terwijl longstay elke zes jaar wordt geëvalueerd om na te gaan of de patiënt – tegen alle verwachtingen in – toch verbetering laat zien. Moet niet eerder worden toegegeven dat een patiënt therapieresistent is? ‘Fail fast’ heet dat in het bedrijfsleven: eerder de mislukking identificeren, zodat anderen meer profijt kunnen hebben van de beschikbare middelen.

Nog een suggestie: als een patiënt niet wil meewerken aan behandeling, waarom dan niet een afdeling speciaal voor deze groep? Verpleging is verplicht, behandeling niet. Bed, bad en brood, totdat de patiënt zich bedenkt of wordt overgeplaatst naar een longstay-afdeling: het is nog kostenbesparend ook.

En: kan in bijzondere gevallen – zoals bij ernstige zedendelicten met kinderen – niet levenslang reclasseringstoezicht worden opgelegd? Dat klinkt misschien onmenselijk, maar méér slachtoffers maken die daar levenslang de zware gevolgen van moeten dragen, hoe menselijk is dat? Het is niet vreemd dat het grote publiek van mening is dat er te veel rekening wordt gehouden met de dader en te weinig met de slachtoffers en nabestaanden.

Dat brengt ons bij het netwerk van de patiënt, dat veel te weinig wordt betrokken bij de behandeling en waarvan het belang vaak wordt onderschat als een belangrijke indicatie voor risico’s in de toekomst. Ook hier: geldgebrek en personeelsgebrek. Een ervaren systeemtherapeut is onontbeerlijk voor alleen al diagnostisch onderzoek: hoe heeft het netwerk van de patiënt bijgedragen aan, dan wel juist beschermend gewerkt bij de totstandkoming van het delict, kan dat in de toekomst veranderen, kan het netwerk worden ingeschakeld om bij verloven de risicofactoren te monitoren, enzovoorts.

Contact met slachtoffers en nabestaanden

Ook het netwerk van slachtoffers of nabestaanden is belangrijk: hoe is geregeld dat zij – indien gewenst – op de hoogte worden gehouden van de vorderingen en verloven van de dader? Het boek van Saskia Wolters geeft hiervan een zeer beschamend beeld. Hoe moeilijk is het om een maatschappelijk werker aan te stellen die – alweer: indien gewenst – een gesprek kan organiseren tussen dader en slachtoffer of nabestaanden of om met laatstgenoemden contact te houden en ze te voorzien van relevante informatie?

Het zwaarder laten wegen van de belangen van de slachtoffers – en de maatschappij – zou het draagvlak voor het tbs-stelsel ten goede kunnen komen. Want dat de tbs moet blijven, staat voor mij als een paal boven water: om humanitaire redenen en ook omdat behandeling de kans op recidive sterk verkleind.

Anita Heuveling van Beek studeerde klinische psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ze werkte in verschillende psychiatrische instellingen en in het Pieter Baancentrum en tenslotte ook twaalf jaar in een tbs-kliniek. Ze schreef het boek ‘Gekkenwerk. Achter de schermen van de tbs-kliniek’. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, kost €22,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week. Media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Anita Heuveling van Beek werd voor Wynia’s Week TV (annex podcast) uitvoerig geïnterviewd door Jan Marten Visser:

Het bericht Tbs moet een stuk strenger – in het belang van de samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.