Ik begon dan ook met hoge verwachtingen aan het vorig jaar verschenen Over Vrijheid, maar de teleurstelling kreeg algauw de overhand. Snyder heeft zijn historische bekwaamheid ingeruild voor een amateuristische vorm van filosofie. Het boek bestaat uit een aaneenschakeling van losse fragmenten, nauwelijks gestructureerd en vaak autobiografisch gekleurd.  

Negatieve vrijheid

Rode lijn is een aanklacht tegen het begrip ‘negatieve vrijheid’. Snyder vindt dat een zeer schadelijk concept en daarom is het vreemd dat hij niet in debat gaat met het werk van de man die dat begrip heeft geïntroduceerd en zijn grote bekendheid gegeven. Die man is Isaiah Berlin (1909-1997), een Britse filosoof van Joods-Russische herkomst.

Berlin wordt zegge en schrijve twee keer genoemd in het boek, een keer om te zeggen dat Snyder het niet eens is met diens belangrijkste essay, ‘Two concepts of liberty’. Daarvoor geeft hij geen argumenten.

In plaats daarvan zet hij het begrip ‘negatieve vrijheid’ voortdurend in een kwaad daglicht door het te omschrijven als iets wat het niet is of door het toepassingen toe te dichten die niemand er ooit aan gegeven heeft. Op pag. 18 schrijft hij: ‘Volgens die negatieve opvatting van ‘vrij’ staat het [hun] vrij om te roven en te moorden.’ Op pag. 231 staat: ‘We hebben enkele vormen van negatieve vrijheid onder ogen gezien: reken gewoon af met privébezit (Marx), reken gewoon af met de Joden (Hitler), reken gewoon af met de imperialisten (antikolonialisten), reken gewoon af met de overheid (Amerikanen).’

Met dit soort demagogische aanvallen op negatieve vrijheid geeft hij een volkomen verkeerde voorstelling van het politiek-filosofische concept van Isaiah Berlin. Die omschrijft negatieve vrijheid als de beschikking over een ruimte waarbinnen iemand, zonder door anderen gehinderd te worden, kan doen of zijn wat hij wil. Hoe groter of kleiner die ruimte, hoe groter of kleiner de negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is de vrijheid die het individu heeft ten opzichte van de overheid. Concrete voorbeelden zijn de klassieke grondrechten: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, de vrijheid van vereniging en vergadering. Die vrijheden worden negatief genoemd omdat overheid en medeburgers iets niet mogen doen, namelijk die vrijheden inperken.

Hoe je de negatieve vrijheden gebruikt, mag je zelf bepalen. Je kunt je mening uiten, maar ook besluiten dat niet te doen. Je kunt keurige meningen uiten, maar ook meningen die je medeburgers walgelijk vinden. De vrijheid van meningsuiting ís er juist voor meningen die walgelijk gevonden worden.

Ware vrijheid

Maar Snyder denkt er anders over. Hij schrijft dat de vrijheid van meningsuiting niet negatief maar positief is, dat ze niet bestaat bij de gratie van een afwezigheid maar van een aanwezigheid. Op pag. 46 heeft Snyder het over de weigering van Zelensky om Kiev te verlaten toen de Russen Oekraïne binnenvielen: ‘Zijn weigering om te vertrekken, geeft ons een idee van wat positieve vrijheid – ware vrijheid – zou kunnen zijn.’ En als Zelensky nu eens had besloten om te vertrekken? Zou dat dan onware vrijheid zijn geweest? Vrijheid is toch de mogelijkheid om te kiezen? En je kunt toch ook in alle vrijheid keuzes maken die anderen verkeerd vinden?

Snyder noemt de vrijheid van meningsuiting alleen maar positief in het geval van een mening of een daad, bijvoorbeeld die van Zelensky, die hij toejuicht, positief waardeert. Hij haalt twee betekenissen van positief door elkaar. Maar dat niet alleen. Zijn uitspraak dat het besluit van Zelensky ‘ware vrijheid’ was, impliceert dat opvattingen en handelingen waar hij het niet mee eens is, niet echt vrij zijn.

Ontsporingen

Hiermee illustreert Snyder het gevaar dat Isaiah Berlin zag in ‘positieve vrijheid’. Berlin definieert positieve vrijheid als de mate waarin iemand zelfstandig richting kan geven aan zijn leven. Positieve vrijheidsrechten zijn rechten die het individu in staat stellen inhoud te geven aan zijn vrijheid. Ze worden positief genoemd omdat ze gericht zijn op de overheid van wie geëist wordt dat ze van alles onderneemt om het individu te emanciperen. Denk aan het recht op onderwijs, op gezondheidszorg, op een waardig leven zonder armoede.

De tweede keer dat Snyder Berlin noemt, is om te zeggen dat deze een voorstander was van de verzorgingsstaat. En de verzorgingsstaat is bij uitstek de belichaming van positieve vrijheid. Maar Snyder vertelt er niet bij dat Berlin er nadrukkelijk voor waarschuwt dat het streven naar positieve vrijheid gemakkelijk kan ontaarden in een inperking van de negatieve vrijheid. Ook in een democratie. Ontsporingen dreigen op te treden wanneer de burger door de overheid in een bepaalde richting wordt gestuurd, wordt gedwongen bepaalde waarden te onderschrijven of een bepaalde levenswijze aan te hangen.

Als de overheid de burger gaat helpen om gelukkig te worden, krijgt ze totalitaire trekjes. Dan komt de neiging boven om mensen die tegenstribbelen tot andere gedachten te dwingen. Voor hun eigen bestwil natuurlijk. Ik moest denken aan CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal die zich in een tweet afvroeg of we mensen die ‘desinformatie over klimaatverandering de wereld inhelpen’ niet strafrechtelijk kunnen vervolgen.

Ook Snyder dreigt de vrijheid te reserveren voor het eigen gelijk. Hij schrijft: ‘Bij al het geklets dat we nu horen over de vrijheid van expressie is het gemakkelijk om te vergeten waarvoor die ook weer bedoeld was: om de omstandigheden te scheppen waaronder feiten het individu verheffen en de machthebbers uitdagen.’ Snyder denkt te weten wat het doel van de vrijheid van meningsuiting is. Maar die vrijheid heeft geen doel. Als dat wel zo zou zijn, zou het geen vrijheid zijn. De vrijheid van meningsuiting is zelf het doel.

Berlin heeft steeds gewaarschuwd tegen rechtvaardigingen van staatsterreur in naam van de positieve vrijheid. Hij doelde op het communisme en het nationaal-socialisme die hij beide van nabij had meegemaakt. Vanwege dat gevaar plaatst hij de negatieve vrijheid in het centrum van zijn politieke filosofie. Alleen door een duidelijk domein af te bakenen waarin elk individu zijn eigen keuzes kan maken, kun je de mogelijkheid van ontsporingen die dreigen bij het propageren van positieve vrijheid enigszins inperken.

Vrijheid van meningsuiting onder druk

Dit is geen zuiver theoretisch probleem. Tegenwoordig staat de vrijheid van meningsuiting nogal onder druk. Het komt bijvoorbeeld regelmatig voor dat Britten naar de gevangenis worden gestuurd wegens anti-immigratie-uitingen op sociale media. In Nederland werd vier jaar geleden PVV-leider Geert Wilders veroordeeld wegens groepbelediging, omdat hij zijn getrouwe aanhang had gevraagd of ze meer of minder Marokkanen wilden, met het voorspelbare antwoord.

Vorig jaar zei BBB-politicus Mona Keijzer in een tv-programma dat ‘antisemitisme bijna onderdeel is van de islamitische cultuur’. Volgens justitie was dat in beginsel een strafbare uitspraak. Keijzer werd alleen maar niet vervolgd omdat dat haar vrijheid van meningsuiting als politicus tezeer zou aantasten. Keijzer is gelukkig bij het gerechtshof in beroep gegaan tegen deze beslissing van het OM. Het valt te hopen dat het hof haar niet alleen gelijk geeft wat betreft haar opvatting dat feiten niet strafbaar kunnen zijn , maar ook gehakt maakt van het absurde onderscheid dat het OM maakt tussen de vrijheid van meningsuiting van politici en niet-politici. Dat onderscheid is op zichzelf al een aantasting van de vrijheid van meningsuiting.

Snyder gebruikt het begrip negatieve vrijheid steeds in een uiterst versimpelde betekenis, namelijk als het streven om elke belemmering voor ‘de machtigen’ weg te nemen. Zo beweert hij op pag. 83 dat ‘Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden om vele redenen, maar een ervan is negatieve vrijheid’. Als lezer vraag je je wanhopig af: Hoe dan, beste Snyder? In Rusland is de staat oppermachtig en de negatieve vrijheid uiterst beperkt. Je hebt er geen vrijheid van meningsuiting en geen vrijheid van vereniging en vergadering. Hoe kan die niet bestaande negatieve vrijheid dan een reden zijn geweest dat Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden?

Snyders boek is vooral gericht op en tegen de Verenigde Staten. Het lijkt erop dat hij van Amerika een verzorgingsstaat naar Europees model wil maken en dat hij negatieve vrijheid ziet als belemmering daarvoor. Waarschijnlijk wil hij alleen maar wat meer positieve inspanningen van de overheid om meer Amerikanen in staat te stellen zichzelf te ontwikkelen. Op zichzelf een nobel doel.

Maar dan is het toch goed te beseffen dat er in alle westerse landen een mix bestaat van negatieve en positieve vrijheden. En dat overheidsinspanningen om de burger te beschermen tegen, bijvoorbeeld, klimaatverandering ten koste gaan van de individuele vrijheid. Voorzichtigheid is dus geboden, en revolutionaire ingrepen moeten geschuwd worden.

Wat meer negatieve vrijheid graag

In de westerse wereld lijkt de wind in een andere richting te waaien dan de door Snyder gewenste. In Europa, zeker in Nederland, zou wel wat meer negatieve vrijheid gewenst zijn. Volkshuisvesting, landbouw en industrie worden verstikt door eindeloze, uiterst gedetailleerde en soms volkomen waanzinnige regeltjes en voorschriften. Bovendien heeft de overheid hier op veel terreinen hopeloos gefaald. Om dan de oplossing te zoeken in nog meer overheid zou dwaas zijn. Hier is veel minder overheid op zijn plaats en veel meer ruimte voor de burger.

Timothy Snyder, Over Vrijheid, Uitgeverij Balans, 454 pagina’s, € 32,50.

Isaiah Berlin, Twee opvattingen van vrijheid, Uitgeverij Boom,, 111 pagina’s, € 34,95.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Timothy Snyder begrijpt niets van vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is de achtergrond waartegen de roman Eeuwig Schaak van Madelon Beusink zich afspeelt. De hoofdpersoon is de jonge, mooie ambitieuze Alma die bij technologiebedrijf SCIM werkt, in het centrum van de macht. Aan de top van het bedrijf staat de Club van Tien die de wereld steeds beter maakt, dankzij controletechnologie. De Aperta – een soort chip in je lichaam- is zo’n foefje voor verbetering. Daar blijft het niet bij. De knappe koppen bij het bedrijf innoveren en ontwikkelen graag door. Waakzaamheid is tenslotte geboden want er zijn nog altijd mensen die niet willen inzien dat continue controle collectief geluk brengt voor iedereen.

Veiligheid is Vrijheid

De roman leest niet alleen als een sneltrein, maar biedt ook een inkijkje in de binnenwereld van de Maakbare Mens die ik tussen de regels door beschrijf in mijn non-fictieboek met de gelijknamige titel. De Maakbare Mens is in mijn boek een kleurloze, ietwat kleinzerige modelburger met een lage tolerantiegrens. ‘Hij’ is maar al te blij dat alles voor hem wordt uitgedacht en geregeld. Ook voor hoofdpersoon Alma is autonomie inleveren – en af en toe straffen uitdelen aan mensen die niet meewerken – een kleine moeite voor een ideale wereld.

Toch is Alma geslaagder dan de door mij geschetste karikatuur. Zij kent liefde, houdt warme herinneringen aan haar ouders en is er oprecht van overtuigd dat het bijsturen van mensen de beste manier is om de wereld veilig te houden. Veiligheid ís voor haar vrijheid. Zij heeft ook niet het idee dat zij geen vrije wil heeft. Sterker nog: ze heeft het gevoel dat ze haar eigen touwtjes in handen heeft, aangezien ze zélf invloed heeft op haar Score. Zo kan ze ervoor ‘kiezen’ met dierbaren te breken als blijkt dat zij het wereldbeeld van haar geliefde superieuren eerder als een zielloze dystopie ervaren.

Eeuwig Schaak heeft overeenkomst met thrillers als The Circle van Dave Eggers, maar doet ook denken aan Aldous Huxley’s klassieker Brave New World, in een strakker jasje. Ook daarin gaan maakbare veiligheid, gezondheid en geluk boven elke vorm van wilde vrijheid. En ook daarin wordt de wereld gerund door een kleine wereldelite. In Beusinks roman is die wereldregering er gekomen na een periode van zware jaren waarin ‘angst voor een onzichtbare vijand’ zorgde voor diepe verdeeldheid, plunderingen, schaarste en schulden. Gelukkig was daar de wereldregering om de rust en stabiliteit te herstellen.

Alom aanwezige technologische controle is ook in andere, recente toekomstromans aanwezig, zoals in Het Lied van Europa van Leon de Winter. Ook hier wordt de totalitaire staat geïnstalleerd na chaos en een neergeslagen opstand. Iedereen wordt daarna in de gaten gehouden, behalve in ‘de dode hoek’ van je huis waar camera’s net niet bij kunnen. In Eeuwig Schaak nemen rebellen hun toevlucht tot pen en papier. Zoals Alma’s vader die nog herinneringen heeft aan zijn eigen jeugd met muziek, meisjes, voetbal en stiekem roken.

Conformisme voor ‘gezondheid’

Al die toekomstromans zijn boeiend, en beklemmend. Wat vooral beklemmend is, is dat dit fictieve genre vaker op de werkelijkheid lijkt. Historicus Coen de Jong beschreef in Dwingeland eerder al de parallellen tussen onze samenleving en George Orwells roman 1984. In de toekomstroman De Witte Kamer, in de jaren tachtig geschreven door muzikant en schrijver Ernst Jansz, is ‘De hele Westerse wereld een oligarchie geworden waarin geen plaats meer is voor verdraagzaamheid, fatsoen en medemenselijkheid.’ Dat doet denken aan onze tijd. Ook in mijn boek zijn de ingrediënten voor zo’n toekomst te proeven.

De teksten daarvan dateren vooral uit de coronatijd, een periode van controle en conformisme voor collectieve ‘gezondheid’. Een periode die niet op zichzelf staat. Gezondheid, veiligheid en gemak zijn belangrijke basisgeboden in onze tijd, zoals ik in het boek betoog. De nieuwe ideale wereld is ‘duurzaam’, ‘divers’ en digitaal en wordt het liefst bereikt via flink sleutelen aan gevoelens, gedachten en gedragingen.

Veel goeds komt daar niet van. De grote belangstelling voor gedragsbeïnvloeding – niet zelden ingegeven door internationale agenda’s – leidt tot blikvernauwing. Verplichte en vrijwillige technologisering vergemakkelijkt controle en conformisme. Elke dag zijn er maatregelen – van cashlimieten tot censuur en een ‘bloemenban’ – die het risico vergroten dat we menselijke vrijheid cancelen.

Essentiële vragen

Het verschil met Eeuwig Schaak is dat de door technocraten gedroomde wereld in de fictieve wereld van de roman verder geperfectioneerd is. Bij het ontmoeten van nieuwe mensen kun je terugvallen op je match rate om zo teleurstellingen te voorkomen. Eten bestellen doe je via je scherm in huis. ‘Ondermijnende’ dwarsdenkers of ‘complotdenkers’ worden succesvoller in het gareel gehouden door geavanceerde digitale controle gekoppeld aan een strakker systeem van belonen en straffen. Voor de gezondheid zijn er vitality checks en verplichte supplementen. Alleen over het weer valt nog wat te klagen, al past regen, wind en een donker weerdecor goed bij het gemoed van de mensen die nog durven te twijfelen. Alma neemt vaak een lange douche om bij te komen; als het aan onze eigen ‘klimaatfanaten’ ligt is dat juist fictie.

Rode draad door veel toekomstboeken zijn essentiële vragen over onze tijd. Kernvragen van Eeuwig Schaak zijn: Hoe behouden we onze menselijkheid in het tijdperk van technologie? En: Wat is vrijheid in een wereld waar elke actie wordt gemonitord en geanalyseerd? Die vragen worden verbeeld via verschillende perspectieven van drie generaties. In de synopsis wordt dat verwoord als ‘de strijd tussen traditionele waarden en onvermijdelijke technologische vooruitgang’. Toch is vooruitgang niet altijd vooruitgang. Wie in de vrije wil gelooft zal het ook niet als onvermijdelijk zien. Ook al verbaast een van de wereldleiders in het boek zich er vaak over hoe makkelijk het is om met de vrije wil te experimenteren. Met meer verbeeldingskracht in het heden, blijft het bij fijn griezelen bij fictie.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek De Maakbare Mens. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Toekomstromans als Eeuwig Schaak lijken geen fictie meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Met kunstmatige intelligentie, inmiddels ook hier beter bekend als AI, het acroniem van het Engelse Artificial Intelligence, bedoelen we tegenwoordig vooral computersystemen die op basis van een neuraal netwerk kunnen leren door ervaring, en zo ‘vanzelf’ beter worden in wat ze moeten doen. Het idee erachter dateert al van rond 1950: boots de beste leermachine na die we kennen, ons eigen brein.

Een zelflerende computer

In beginsel zijn onze hersenen een kluwen van miljarden met elkaar verbonden neuronen. Onder invloed van elektrochemische signalen vanuit andere delen van die kluwen, het zenuwstelsel en de rest van ons lichaam ontwikkelt het brein zich door nieuwe verbindingen te leggen of bestaande juist op te ruimen, maar vooral door verbindingen meer of minder doorlaatbaar te maken voor signalen, alsof je kraantjes verder open- of dichtdraait. Zo ontstaan in de hersenen min of meer stabiele patronen die we ‘kennis’, ‘woorden’ of ‘herinneringen’ noemen – dat is, op het meest basale niveau, natuurlijke intelligentie.

Zo’n neuraal netwerk zou je ook best kunnen bouwen van elektronische onderdelen, en dan had je dus een zelflerende computer – kunstmatige intelligentie. Goed idee, maar er was nog heel wat technisch en theoretisch kunst- en vliegwerk voor nodig om tot een concreet werkend apparaat te geraken, terwijl het nog ruim een halve eeuw zou duren voordat er voldoende rekenkracht beschikbaar kwam voor serieuze toepassingen, en voldoende gedigitaliseerde data om zo’n apparaat te trainen. Al die tijd bleef het bij bescheiden prototypen die zich bewogen binnen piepkleine, strak gereguleerde en superoverzichtelijke wereldjes als schaken en het spel go.

Veel van dat voorbereidende werk werd gedaan door de nu gelauwerde Hopfield en Hinton, waarbij vooral Hinton ging beseffen dat we misschien wel te maken hebben met de bezem uit ‘De tovenaarsleerling’ van componist Paul Dukas. Die tovenaarsleerling moet het atelier van zijn baas aanvegen, maar hij is lui en zodra de tovenaar van huis is, bezielt hij met een toverspreuk de bezem. En ja hoor, het ding gaat braaf aan het werk. Maar het wordt steeds enthousiaster en blijkt al gauw niet meer te stoppen, het veegt alles aan diggelen. Wat als op neurale netwerken gebaseerde toestellen en installaties ook aan onze controle zouden ontsnappen? Wat als ze voor zichzelf zouden beginnen, hun eigen zin gaan doen, slimmer worden dan wij?

Daarover werd ook al lang geleden nagedacht door Isaac Asimov, die de drie wetten van de robotica (lees: AI) formuleerde:

1. Een robot mag een mens niet schaden, ook niet door nalatigheid;
2. Een robot dient opdrachten van een mens te gehoorzamen, tenzij hij daardoor de eerste wet overtreedt;
3. Een robot moet zijn eigen voortbestaan bevorderen voor zover hij daardoor niet de eerste of tweede wet overtreedt.

LAWS

Zo lang dat allemaal sciencefiction bleef, was er weinig aan de hand. Maar inmiddels zijn dankzij AI robots met verregaande, soms levensbedreigende vermogens in rap tempo werkelijkheid aan het worden. Vandaar dat Hinton al sinds een jaar of zeven ageert voor een wereldwijd verbod op zogeheten LAWS, ‘lethal autonomous weapons systems’, oftewel dodelijke autonome wapensystemen, die op eigen houtje doelen zoeken en aanvallen.

Zo’n verbod heeft weinig kans van slagen en nog minder zin. Kijk maar hoe Oekraïne op dit moment als proeftuin fungeert voor steeds dodelijker en steeds zelfstandiger opererende oorlogsdrones. Ook zijn er heel wat ontwikkelaars die lak hebben aan Asimovs edelmoedige wetten. Bovendien gaat het tovenaarsleerlingprobleem over veel meer dan wapensystemen alleen. Het maakt immers niet uit of je omkomt door een eigenwijze LAWS of door een losgeslagen robotauto.

Hoe bedreigend ook, toch zijn dit nog de gemakkelijkst op te lossen problemen. Het gaat om concrete apparaten, fysieke techniek die je met techniek kunt bestrijden. Een killer-drone kan ook afgericht worden voor de jacht op vijandelijke drones en andere oorlogsrobots. Veel lastiger, want ongrijpbaarder, is AI die voor surveillance en manipulatie van burgers wordt ingezet. De meerwaarde van neurale netwerken is dat ze uitblinken in het werken met onafzienbare hoeveelheden gegevens, iets waar wij mensen helemaal niet goed in zijn. Maar de keerzijde is dat repressieve overheden en naargeestige werkgevers een ongekende grip op onschuldige burgers kunnen krijgen, erger dan in Orwells 1984.

Een eerste voorbeeld is het sociale-kredietsysteem dat China heeft opgetuigd, met behulp van onder meer gezichtsherkenning. Loop bij wijze van spreken drie keer door een rood voetgangerslicht, en je krijgt geen hypotheek meer. Daartegen helpt zelfs geen autonome killer-robot. 

Bizarre onzin

Maar het geniepigst van alles is de fundamentele onbetrouwbaarheid van AI. Het punt is dat we bij traditionele, algoritmische computerprogramma’s heel precies weten wat de computer doet. Gaat er iets mis, dan kunnen we de fout dus in principe altijd opsporen en corrigeren. Bij neurale netwerken kan dat niet. Een neuraal netwerk is een hermetisch gesloten zwarte doos waar je een vraag instopt, waarna er een antwoord uitkomt, maar zonder dat je enig idee hebt hoe het apparaat daarbij komt. Je hebt daarom ook geen enkele garantie dat AI op dezelfde vraag een volgende keer hetzelfde antwoord zal geven.

Wie weleens met ChatGpt of een soortgelijk systeem gespeeld heeft, weet wat voor bizarre onzin daar ineens uit kan komen. Dat is als we ons ermee amuseren niet erg, maar wel als het bijvoorbeeld om politieke of historische kennis gaat. Of om medische diagnostiek, om het nakijken van schoolwerk of het op afstand beoordelen van de emotionele staat en intenties van mensen (ja, dat gebeurt echt, nu al).

Gaat het om toepassingen op een gebied dat behoorlijk strak en precies omschreven is, zoals wis- of natuurkunde, dan zullen experts serieuze rariteiten nog wel opmerken. Maar hoe ‘zachter’ het werkterrein, hoe meer er afhangt van menselijke interpretatie. En hoe belangrijker de rol van interpretatie, hoe groter de kans dat AI gevoed wordt met al dan niet opzettelijke nepkennis. Hoe kleiner bovendien de kans dat fouten en onzin worden gezien. En daar is ten principale niets aan te doen. In die zachte sectoren, zoals de zorg, het sociaal werk en het onderwijs, maar ook defensie en de beleggingswereld, liggen de allergrootste risico’s.

Leren als een peuter

Hintons vrees dat AI onze intelligentie zal overtreffen en zich dan tegen ons keert om ons te onderwerpen of uit te roeien, komt voort uit zijn overtuiging dat neurale netwerken ‘leren als een peuter’. Maar daar klopt gelukkig weinig van. Neurale netwerken leren door patronen te vinden in onmetelijke hoeveelheden gegevens. Daarbij bepaalt de kwaliteit van die gegevens rechtstreeks de kwaliteit van wat het netwerk oplevert.

Maar, zoals de grote linguist Noam Chomsky al rond 1955 ontdekte: zo ‘werken’ taallerende peuters helemaal niet. Die verwerven de grammatica van hun moedertaal allemaal vrijwel perfect op basis van niet meer dan wat ze in een paar jaar om zich heen horen. Dat is relatief heel weinig, en dat weinige is dan ook nog ernstig vervuild door allerlei uitspraakfouten, valse starts, onderbrekingen en zinnen die halverwege ineens een andere kant uitgaan.

Geen opstand der digitale horden

Hinton lijkt de menselijke geest te bezien door de bril van een naïeve behavioristische psycholoog uit 1950: als een tabula rasa, een onbeschreven blad, dat uitsluitend door de invoer van gegevens naar believen gevormd kan worden. Maar het bestaan en de onmisbaarheid van allerlei aangeboren zaken als driften, behoeften, en de basisvoorwaarden voor taal, motoriek, procedureel denken en duizend andere dingen valt echt niet te ontkennen. Dus al zou AI in enig opzicht intelligenter worden dan wij, dan nog hoeven we voor een opstand der digitale horden niet te vrezen. Daar zijn wil, motivatie, begeerte en gevoelens van macht voor nodig, allemaal dingen die een neuraal netwerk vreemd zijn. 

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Grootste risico’s van AI liggen in de zachte sectoren: zorg, onderwijs, defensie verscheen eerst op Wynia's Week.

De Britse politiek filosoof John Gray (1948) professor aan de London School of Economics (LSE) is realistischer, hij ziet de EU als een ‘crypto-staat’ zonder capaciteit om zichzelf te verdedigen. De EU is volgens hem een ‘geo-strategisch vacuüm’. Dat is een andere manier van denken die Gray ontleent aan Leviathan (1651),  het befaamde werk van Thomas Hobbes (1588-1679).

Leviathan

De staat in de 21ste eeuw wordt steeds meer een Leviathan, schrijft Gray in zijn vorig jaar verschenen boek The New Leviathans. De term Leviathan is afkomstig uit het gelijknamige boek van de 17^e-eeuwse filosoof Thomas Hobbes. Hobbes ontleende de term aan het Oude Testament, waar de Leviathan een zeemonster is. Bij Hobbes is de Leviathan de staat, die volgens hem noodzakelijk is als garantie tegen de oorlog van allen tegen allen. De gewelddadige menselijke natuur moest beteugeld worden, de mens moest tegen zichzelf en anderen beschermd worden door de almachtige staat.

De wereld zag er in die zeventiende eeuw anders uit, maar Gray doet een poging om te laten zien dat de Leviathan eveneens van toepassing is op de huidige wereld.

Huidige dictaturen, zoals die van Rusland en China, komen niet overeen met wat Hobbes in gedachten had. Zijn Leviathan was er letterlijk voor de bescherming van de ene mens tegen de andere. De nieuwe Leviathans van Gray doen het anders, ze beïnvloeden de massa via ‘social engineering’.

In zijn hoofdstuk over Rusland schrijft Gray dat de nieuwe communistische mens van begin vorige eeuw systematisch werd losgekoppeld van zijn culturele achtergrond. De bolsjewieken liquideerden en masse de ene politieke tegenstander na de andere. En veel van die slachtoffers vielen in Oekraïne. Wat betreft onmenselijkheid waren Lenin en Stalin niet te verslaan.

Homo Sovieticus

Het verdrijven van de bevolking uit haar woonplaatsen kent een lange geschiedenis, waarbij de intentie steeds is om de bevolking los te scheuren van haar cultuur. Het totalitarisme van de Sovjets vernietigde de maatschappij en verspreidde de bevolking in netwerken van wederzijds wantrouwen. Enige vorm van liberalisme is in Rusland nooit aanwezig geweest. Grays relaas is bloedstollend.

Dit was de geboorte van de Homo Sovieticus, chijft Gray. Geen ‘nieuwe mens’, maar een wantrouwige eenling in Hobbes’ zin die zijn medemensen nauwlettend in de gaten houdt. Het slot van zijn hoofdstuk over Rusland is gitzwart, Poetins Leviathan is een quasi-theocratie van patriarch Kirills Russisch-Orthodoxe Kerk, en tegelijk een kleptocratie. Poetins ‘Russky mir’ (Russische wereld) waartoe volgens Poetin ook Oekraïne behoort, is een vermolmd wensbeeld. Het verder uit elkaar vallen van het Russisch despotisme kan vergezeld gaan van een nucleaire apocalyps, schrijft Gray.

Het Chinese Panopticum

Evenals Rusland claimt China een staat te hebben die wezenlijk anders is dan het Westen, gebaseerd op confuciaanse waarden zoals sociale harmonie. De werkelijkheid is een andere. Het totalitaire project van Mao leek wel wat op dat van Rusland. Maar Xi Jinpings China is geen Leviathan. Xi zelf heeft zwaar geleden onder Mao’s Culturele Revolutie. De Rode Brigade belaagde zijn school, hij werd met de dood bedreigd en op zijn vijftiende werd hij verbannen naar een ver afgelegen dorp. Xi kon het chaotisch geweld van de Culturele Revolutie alleen verslaan middels een Hobbesiaanse Leviathan, schrijft Gray. Toch is China geen Leviathan, maar een Panopticum.

Het panopticum is een ideale gevangenis, in Nederland kennen we die als koepelgevangenis. Die is rond, met de cellen tegen de buitenwand, en in het centrum een wachtpost die iedereen in de gaten houdt. Er zaten geen deuren voor de cellen, maar hekwerken die doorzicht mogelijk maken. De wachtpost had lamellen, de wacht had zicht, maar de gevangene wist nooit of er iemand in de wachtpost aanwezig was. De gevangenen incorporeerden de surveillance vanuit de toren, je wist maar nooit of je in de gaten gehouden werd.

Xi’s staat is gebaseerd op dit Panopticum. Camera’s houden iedereen middels gezichtsherkenning voortdurend in de gaten. Als je afwijkend gedrag vertoont word je gestraft middels je sociale kredietsysteem. Het ‘juiste’ gedrag wordt beloond. China ziet de Amerikaanse cultuur als decadent en in verval, en probeert dat te voorkomen middels een panoptisch systeem van straf en beloning. 

In het tweede hoofdstuk maakt Gray de verbinding tussen de laat 19^e -eeuwse Russische revolutionairen, en de wat hij noemt ‘hyper-liberals’ van de 21^e eeuw. Het derde en laatste hoofdstuk is gewijd aan de Mortal Gods van ‘woke’ in onze tijd.

Rivaliserende identiteiten

In beide gevallen is een ‘opgezwollen-lompen-intelligentsia’ een invloedrijke politieke macht geworden. In een beschrijving van de Russische literatuur en de pretenties van de Sovjet-revolutionairen en van de huidige woke-generatie, laat Gray zien dat volledige vrijheid uitmondt in de mens als ‘sterfelijke god’, de illusie van volledige autonomie.

De huidige westerse maatschappij is een lappendeken van rivaliserende identiteiten en groepen, die elkaar naar het leven staan met identitaire opvattingen, zonder uitzondering gepresenteerd als algemeen belang. We hebben te maken met een niet aflatende strijd over wie taal en ideeën controleert. Deze infiltratie in het Westen komt op dit moment echter niet van de staat, maar uit de maatschappij zelf voort.

Te veel hoofdarbeid

We hebben meer elites dan de maatschappij aan kan. Het kapitalisme heeft een overschot aan intelligentsia geproduceerd die economisch gezien overbodig is. De nieuwe woke-religie van diversiteit en inclusie geeft je mogelijk toegang tot een baan, daarzonder red je het niet.

Hobbes’ Leviathan had geen mening over hoe die maatschappij van de zeventiende eeuw ideologisch moest functioneren, maar met de totalitaire staat van de nazi’s, het maoïstische China en de communistische Sovjet-Unie gaat het om een afgedwongen verbeterde menssoort. De Sovjet-staat bestreed de ’vroegere mens’, een overblijfsel van de oude maatschappelijke orde die geen rechten had, en zelfs geen brood om te overleven.

Miljoenen mensen werden het slachtoffer van de Sovjet-ideologie. Navrant is dat veel westerse intellectuelen de Russische schijnprocessen en moordpartijen ontkenden. Dat raakt aan een van de kernthema’s van Grays boek: overal waar gepleit wordt voor een beter of een schoner leven met een glanzende toekomst staan repressie en liquidatie achter de deur.

Geologisch leven we in het Holoceen, maar door de enorme nadruk op menselijk ingrijpen in het milieu leven we volgens de intelligentsia nu in het Antropoceen. Het Antropoceen is het tijdvak waar aarde en atmosfeer de gevolgen ondervinden van menselijke activiteiten als industrialisering. Maar volgens Gray kunnen we langzamerhand ook afscheid nemen van het Antropoceen. Het is namelijk heel goed mogelijk dat de mens zelf uiteindelijk het veld zal ruimen.

Energietransitie als hersenschim

Het Antropoceen levert enorme problemen op. Om elektriciteit op te slaan, heb je batterijen nodig, waarvoor onder meer lithium, nikkel en kobalt nodig is. Dat betekent delving van grondstoffen op ongekende schaal. Gray ziet de transitie naar hernieuwbare energie in het Westen als een hersenschim. Een volledige afbouw van fossiele grondstoffen betekent geopolitiek het einde van staten als Saoedi-Arabië, Iran en Rusland. Met als gevolg anarchie, gevoed door etnische en sektarische groepen, en massamigratie.

 In feite is zijn hele boek één erudiete geopolitieke analyse. Hobbes is voortdurend aanwezig. Oorlog blijft een kernthema. Een adembenemend boek.

John Gray, The New Leviathans, Thoughts after Liberalism, Penguin Random House UK 2013, 179 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Achter pleidooien voor een beter of schoner leven met een glanzende toekomst staan steevast repressie en liquidatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanuit andere disciplines zie ik weinig belangstelling voor deze problemen. Uitzondering is een sociologische studie van de Amerikaanse politicoloog James C. Scott: Seeing Like a State (1998). Hierin laat Scott zien dat veel grootschalige ingrepen van de overheid op een regelrechte ramp zijn uitgelopen.

Het radicale stikstofbeleid

Het lijkt me voorspelbaar dat dit ook gaat gebeuren met het stikstofbeleid. Er is geen enkel ander EU-land dat een stikstofbeleid voert dat zo radicaal en fnuikend is voor de maatschappij, aldus Arnout Jaspers in zijn boek De stikstoffuik. En het gaat maar door. Nederland moet zich de komende tien jaar aan nog strengere stikstofeisen houden dan nu, meldt de NOS.

Beschermde natuurgebieden ondervinden meer last van stikstof dan gedacht. Dat blijkt uit onderzoek van het ministerie van LNV. In natuurgebieden mag de komende jaren gemiddeld zo’n 7 procent minder stikstof neerkomen dan nu, met uitschieters tot 36 procent. Uit een analyse van de NOS blijkt dat in 47 procent van de natuurgebieden de normen strenger worden. Het wordt daardoor voor het demissionaire kabinet nog moeilijker de stikstofdoelen te halen.

Nederland is in PISA, het internationale onderzoek naar leesvaardigheid van 15-jarigen, gezakt van de vijftiende naar de zesentwintigste plaats op de ranglijst van zevenenzeventig landen. We zijn voorbijgelopen door onder meer België, Duitsland, Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten. De overheid start nu een onderzoek naar de leesvaardigheid van scholieren. Vijftig instellingen doen de komende 8 jaar onderzoek naar een nieuw theoretisch model voor leesonderwijs. De geschatte kosten bedragen 5,3 miljoen. De uitkomst lijkt me voorspelbaar.

De oorzaak van die mislukkingen ligt volgens Scott in de laat-modernistische ideologie, die verbonden is met de stormachtige ontwikkeling van de wetenschap en technologie die ons ongekende voorspoed heeft gebracht. Die ideologie heeft niet zozeer betrekking op wetenschap en techniek zelf, als wel op het blinde vooruitgangsgeloof dat ermee gepaard gaat. De staat heeft de neiging zich te vertillen aan dat vooruitgangsgeloof.

‘Berlijn aan de Rijn’

Deze onkritische ideologie wordt gedreven door een onwetenschappelijk optimisme. De meeste aanhangers vind je bij de planners, de ingenieurs, de architecten en de ‘grootstedelijke’ politici, kortom de ontwerpers van een nieuwe wereld. Een wereld die bijvoorbeeld een Nederlandse versie van een ‘Berlijn aan de Rijn’ moet verbeelden. Of een omvangrijk extreem normerend stikstofplan dat heel Nederland moet omvatten zonder ook maar enige aandacht te schenken aan de normering in aangrenzende landen als Duitsland en België. Of andere maatschappelijk problemen van falende opvoeding, ongeremd gedrag, digitale beeldcultuur en taal, die men wil oplossen in de zoveelste commissie zonder de opvoeders en leraren er zelf in te betrekken.

Scott geeft interessante voorbeelden van dat ongeremde vooruitgangsgeloof: de collectivisatie in de Sovjet-Unie, de wetenschappelijke bosbouw en de gedwongen opdeling van de bevolking in dorpen met gemeenschappelijke boerderijen en productie in Tanzania. De ‘ujamaa’-relocatie van de bevolking vond plaats van 1973 tot 1976 en betrof zo’n vijf miljoen mensen.

De stad als utopie

Voor ons interessanter is Le Corbusier. Scott typeert Lenin en de Franse architect en schilder Le Corbusier als de grote helden die hun ideeën doordreven zonder enige aandacht voor de mensen om wie het ging. Nu kun je die twee niet zonder meer vergelijken. Le Corbusier wilde weliswaar een nieuwe wereld scheppen, maar maakte daarbij geen slachtoffers, zoals Lenin dat op grote schaal wel deed. Maar je kunt er van uitgaan dat als er een nieuwe wereld of een nieuwe socialistische mens geschapen moet worden er terreur nodig is om dat voor elkaar te krijgen.

In 1933 publiceerde Le Corbusier een ontwerp voor een compleet nieuwe stad, La ville radieuse. Dat ontwerp ging ver voorbij het Berlijn aan de Rijn. Alle bebouwing moest wijken voor een rationele ordening van immense bouwblokken en groengebieden. Hij projecteerde dat plan op een deel van Parijs, voor een stad voor 3 miljoen inwoners. De stad werd een utopisch project, een laboratorium voor een nieuwe maatschappij.

Scott noemt het niet, maar dat plan van Le Corbusier was van invloed op het plan voor de Bijlmermeer in Amsterdam. Lange geknikte flats met grote open ruimtes ertussen en parkeren in parkeerflats. De moderniteit in beton gegoten. Ik was er in mijn vroege jaren aan de TU Delft enthousiast over. Grote woningen, licht, lucht, veel groen en ruimte. Maar die nieuwe mens is er nooit gekomen. En mijn ideeën over de stad zijn veranderd.

Voor deze grootschalige vormen van social engineering verstrekt de laat-modernistische ideologie de legitimering en de autoritaire staat geeft de mogelijkheid de plannen rigoureus ten uitvoer te brengen, terwijl de sterk verzwakte maatschappij ‘de kaart’ vormt waarop dit alles zich afspeelt.

‘Social engineering’ is noodzakelijkérwijs schematisch, het gaat per definitie voorbij aan de aanwezige maatschappelijke orde en passeert daarbij in veel gevallen de politiek. Alle utopische stedenbouwkundige plannen in het recente verleden zijn gestrand op onuitvoerbaarheid, alle informele karakteristieken van de maatschappij worden stelselmatig ontkend en lokale kennis wordt genegeerd. Dat is de kern van Scott’s boek: de hegemoniale planningsmentaliteit die de rol van lokale kennis negeert.

De ‘klimaatramp’ en de autoritaire staat

En dat komt weer dichtbij Paul Frissens laatste boek, De integrale Staat. Hierin onderscheidt hij drie primaire vormen van de macht: overheersing, disciplinering en hegemonie. Overheersing is de meest basale vorm van machtsuitoefening, het geweldsmonopolie van de staat. Disciplinering is een subtielere vorm van machtsuitoefening die hij ontleent aan Michel Foucault: het systeem van meten, weten en toezicht, zoals in social engineering, waardoor de burger een aangepaste burger wordt. De derde vorm is die van de hegemonie, die ook Scott noemt in relatie tot planning.

Als je die karakteristieken samen neemt, is dat een mogelijk dodelijke karakteristiek, schrijft Scott: een autoritaire staat die er alles aan zal doen de laat-modernistische ideologie ten uitvoer te brengen. En dat is precies wat we nu zien gebeuren. Scott noemt het niet maar de ‘klimaatramp’ past hier naadloos in. De klimaatmaatregelen rollen dagelijks over ons heen. Ze hollen de maatschappij uit, die dan ook geen weerstand meer kan bieden aan de autoritaire staat. De ‘kaart’ (het maatschappelijk veld) lijkt op dit moment te veel verzwakt om dit tij te keren.  

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Klimaat? Stikstof? Transities? Bespaar ons grootschalige, langdurige en peperdure overheidsprojecten verscheen eerst op Wynia's Week.

‘En zo zullen jongeren onder de 18 jaar het normaal vinden dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken. En fijn: het scheelt veel zorgen als je weet dat je kind niet stomdronken wordt of aan het bingedrinken slaat. Zelf weten volwassenen veel beter dan nu dat je van een drankje op z’n tijd kunt genieten, maar dat alcohol ook grote risico’s met zich mee kan brengen. En dat er vele lekkere alternatieven zijn. 0.0% alcohol op de borrel, na het sporten en op feesten? Niemand die er nog van opkijkt.’ 

Preventie 

Het hier geschetste vergezicht speelt zich af in 2040 en komt uit het Nationaal Preventieakkoord uit 2018. Daarin committeert de overheid zich samen met maatschappelijke partners aan ambitieuze gezondheidsdoelstellingen. Naast het nagenoeg proberen te elimineren van tabaksgebruik richt het akkoord zich bijvoorbeeld op het terugdringen van overgewicht en drankgebruik.  

Zoals bij alle moderne maatregelen is het kernwoord – zoals de titel al zegt – preventie: het voorkomen van problematisch drankgebruik. Preventie krijgt in de praktijk vorm door een lange lijst van actiepunten die onze drinkcultuur fundamenteel moeten veranderen, te beginnen bij voorkomen dat jongeren drinken. Zo moet een gezonde leefstijl onderdeel worden van het ‘DNA van het onderwijs’.  Ook komen er als het aan het akkoord ligt ‘gezonde school coördinatoren’ en wordt er strenger gehandhaafd op alcoholverkoop aan minderjarigen. Daartoe worden bijvoorbeeld zeventienjarige testkopers ingezet die drankverkopende winkeliers op heterdaad kunnen betrappen op alcoholverkoop aan minderjarigen.  

Naast adolescenten zijn plattelandsjongeren, studenten en vijftigplussers doelwit van antidrankbeleid. Dronkenschap en problematisch drankgebruik moeten volgens het akkoord strenger gehandhaafd en het kennisniveau over de gezondheids- en maatschappelijke effecten van drankgebruik moet onder die specifieke groepen omhoog. Onder problematisch drankgebruik valt bijvoorbeeld zwaar drinken, zoals op één avond vier glazen alcohol consumeren voor vrouwen en zes voor mannen. Voor jonge jongeren wordt één glas alcohol al als problematisch ervaren, net als voor zwangere vrouwen. 

Het terugdringen van drankgebruik gaat volgens het beproefde recept van beïnvloeding en betutteling. Uitgangspunt daarin is dat mensen niet opgewassen zijn tegen verleidingen van de boze alcoholindustrie en daarom met zachte of harde hand geleid moeten worden naar de juiste keuzes. Een speerpunt in gedragssturing is sociale normstelling, in dit geval het normaliseren van drankonthouding.  

Dranquilo 

De campagne Dranquilo is daar een voorbeeld van. Omdat ‘mensen het soms lastig vinden om aan te geven dat ze geen alcohol willen’ wordt in doelgroepgerichte spotjes het gewenste gedrag – rustig aan of tranquilo doen met drank – getoond. Verder vertellen BN’ers in de podcast Eerlijk over alcohol over hun ervaringen met stoppen of minderen met drank, met als centrale boodschap dat het leven met minder of geen alcohol net zo leuk is, ‘of misschien zelfs leuker!’ 

Bij gedragssturing blijft het niet altijd gezellig. Alarmisme hoort er ook bij. In campagnespotjes en in de media wordt voortdurend ingezoomd op de risico’s van borrelen. Die risico’s worden met de dag groter en gevaarlijker. Iedereen kan bedenken dat alcoholisme of bingedrinken niet gezond is, maar voor de drankdominees geldt dat één glas alcohol al schadelijk is. Zo is de boodschap van de nieuwe NIX18-campagne dat verantwoord alcoholgebruik niet bestaat. Ook de Maag Darm Lever Stichting stelt dat ‘er geen veilige hoeveelheid alcohol bestaat’. De stichting hoopt met het oog op het creëren van een ‘Gezonde Generatie’ dat mensen alcohol minder vaak associëren met gezelligheid en vaker met kanker.  

Storm in borrelglas water 

Beïnvloedingsboodschappen reiken verder dan het kort door de bocht uitlichten van risico’s van drankgebruik voor lijf en leden. Een vervelend obstakel bij het tegengaan van drankgebruik blijkt ‘cultuur’ te zijn. Drinken is een sociale, prettige bezigheid van alle tijden en plaatsen. Om duizenden jaren geschiedenis te veranderen is het niet alleen noodzakelijk om associaties te veranderen maar lonken ook maatregelen. Zo wijst Ninette van Hasselt van het Trimbos-instituut in Het Parool erop dat roken pas niet meer ‘normaal’ werd nadat de overheid maatregelen had genomen. Haar instituut wil zo ook waarschuwingsetiketten op flessen alcoholhoudende drank. 

Dat ook de overheid oren heeft naar ingrijpende interventies blijkt uit de ‘betuttellijst’ van VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen. In die aan De Telegraaf gelekte lijst staan maatregelen als een alcoholverbod in sportkantines, een verkoopverbod op wijn en speciaalbier in de supermarkt en een forse accijnsverhoging op alcoholhoudende dranken. De ophef die daarna ontstond werd betiteld als een storm in een borrelglas water, want volgens de demissionaire staatssecretaris was de lijst niet meer dan een ‘ambtelijke inventarisatie’.  

Desondanks gaan sportbonden experimenteren met alcoholbeleid voor hun kantines. Het Nationaal Preventieakkoord stuurt eveneens aan op ‘modelkantines’ waar ‘alle aspecten van een gezonde sportomgeving worden ingezet, uitgetest en gemonitord’. Gewenst gedrag bewerkstelligen is een zaak van de lange adem, weten de beleidsmakers.  

Ziekte als vermijdbare last 

De wens om alcohol uit de samenleving te bannen komt niet uit de lucht vallen. De WHO ziet aan leefstijl gerelateerde, niet-overdraagbare ziektes als een probleem voor de wereldwijde gezondheid. Ook volgens de EU zijn ziektes als ‘hart- en vaatziekten, geestelijke stoornissen, neurologische aandoeningen of kanker verantwoordelijk voor 80% van de ziektelast in de EU-landen en de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte’. De Verenigde Naties willen verder dat in 2030 vroegtijdige sterfte gelinkt aan niet-overdraagbare ziekten met een derde is ingeperkt. Daarbij hoort ook meer preventie en behandeling van misbruik van verslavende middelen, waaronder schadelijk gebruik van alcohol.  
 
De brede belangstelling voor onze borrels past bij het streven naar een risicoloze samenleving waarin iedereen gezond en veilig is, dankzij goede gedachten en gedrag. Het geloof dat ziekte een vermijdbare last is gaat gepaard met toenemende borrelbetutteling; een cocktail van verboden en vingerwijzen. De kater daarvan is voor later.  

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Borrelbetutteling door de overheid past in het streven naar een risicoloze samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.