Hoeveel meer uitgaven moet de rijksoverheid doen en wat is het maximale financieringstekort waarmee het kabinet kan wegkomen? Het tekort schuurt in de ramingen langs de grens van de Europese norm van maximaal 3 procent van de nationale economische productie van goederen en diensten (bbp). Al wijst de werkelijkheid nu op een veel lager tekort. Dat is gezien de verhitte economie ook maar het beste. De economie redt zichzelf.

In de uitverkoop

Maar in politiek Den Haag willen partijen graag meer geld uitgeven. Dus is de vraag toch: met welk begrotingstekort kan minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) wegkomen voordat beleggers Nederlandse staatsobligaties in de uitverkoop gooien omdat ze geen vertrouwen meer hebben in stabiel begrotingsbeleid. Zoals zij dat de afgelopen jaren twee keer gedaan hebben met Engels staatspapier en recent ook met Franse staatsobligaties. Gevolg: de rente stijgt, de overheid is duurder uit bij het lenen van geld.

De vier coalitiepartijen hebben hun uitgangspunt in de onderhandelingen ingenomen. BBB waarschuwt, kort gezegd, voor maatregelen die de economie kapot bezuinigen.

Dat standpunt staat haaks op de economische realiteit. De werkloosheid is laag. De reële loonstijgingen zijn als gevolg van schreeuwende personeelstekorten in decennia niet zo hoog geweest. De inflatie is dankzij hogere lonen, winsten én overheidsheffingen hardnekkig hoog: 4,1 procent. Europees gemiddelde: 2,4 procent.

De PVV verzet zich tegen extra uitgaven voor Oekraïne en klimaatpolitiek, want, aldus fractievoorzitter Geert Wilders: ‘Het gaat ons om het belang van de portemonnee van de Nederlandse burger.’ Deze prioriteit is gezien de verkiezingsoverwinning van de PVV begrijpelijk, maar verhoudt zich ook ongemakkelijk met de realiteit. Tenzij het een oproep is aan de vakbeweging om hogere looneisen te stellen die doorwerken in loonstrookjes, sociale uitkeringen en AOW. Maar daar zijn ook andere oplossingen voor.

Hand op de knip

NSC blijft trouw aan zijn kennis en kunde en kijkt achter de schermen waar ambtenaren sleutelen aan de ramingen voor de rijksbegroting. Partijleider Pieter Omtzigt wil, terecht, een eind aan de praktijk van sombere inkomstenramingen die vervolgens royale opbrengsten blijken te zijn. Dat leidt tot onnodige politieke confrontaties en onnodige bezuinigingen.

Ook de VVD is trouw. Hand op de knip. Zuinige VVD-ministers van Financiën zijn populaire ministers van Financiën.

De vier partijen voeren een oud debat. In 2012 viel het kabinet RutteEen omdat gedoogpartner PVV geen extra bezuinigingen wilde. Of deze vier partijen er straks uitkomen is speculatie.

167 miljard mislopen

Maar zeker is wel dat ze zichzelf én de burger tekort doen. Je kunt namelijk op meer manieren naar de rijksbegroting kijken dan alleen door het sleutelgat van uitgaven en begrotingstekort.

De eerste manier is niet de zichtbare uitgaven en inkomsten analyseren, maar de onzichtbare. Dat klinkt raadselachtig, maar de relevante cijfers zijn gewoon openbaar. Ze staan in bijlage 10 van de Miljoenennota. Dit jaar loopt de rijksoverheid ruim 167 miljard euro mis als gevolg van fiscale subsidies aan burgers en bedrijven. Dat bedrag komt overeen met bijna 15 procent van ons bbp.

Ministers onderhandelen tot diep in de nacht over acties om het begrotingstekort onder 3 procent te houden, en hier ligt 15 procent. Onder de (grote) fiscale subsidies zijn de hypotheekrenteaftrek, verder zijn er klimaat- en milieusubsidies, de belastingkorting voor buitenlandse kenniswerkers (expatregeling) en de vrijstelling van verbruiksbelasting op melk.

Elk jaar worden een aantal fiscale regelingen geëvalueerd. Maar afschaffen blijkt ook bij negatieve uitkomsten lastig. Twee weken geleden keek het Centraal Planbureau naar subsidies voor de woningbouw. De conclusie: het leidt niet altijd tot meer nieuwbouw en het risico is groot dat de subsidies vooral bijdragen aan hogere grondprijzen. Aan deze subsidies wil het kabinet de komende jaren zo’n 5 miljard euro besteden. Waarom? De koopwoningenmarkt is oververhit.

Versobering of afschaffing van de kerstboom aan fiscale regelingen levert geld op. Geld dat besteed kan worden aan extra uitgaven maar ook, en dat lijkt soms wel bijna vergeten, aan verlaging van de belasting- en premiedruk voor de burger. De twee grootste coalitiepartijen hebben beide het woord vrijheid in hun naam, maar deze vrijheid, meer financiële vrijheid voor de burger, is geen prioriteit nummer één.

Lasten, lasten, lasten

Sprekend over financiële vrijheid is het een kleine stap naar de tweede alternatieve manier om de rijksbegroting onder de loep te nemen. Kijk niet naar het begrotingstekort, maar naar de collectieve lastendruk, dat is het totaal van belastingheffingen en premies dat burgers en bedrijven aan de overheid moeten afdragen. Het begrotingstekort is een Europese maatstaf. Koppel daar een Nederlandse maatstaf aan, namelijk de hoogte van de collectieve lasten.

In 1970 was de collectieve lastendruk 35 procent van het bbp. In de daaropvolgende decennia (Den Uyl, Van Agt, Lubbers, Kok, Balkenende) en zeker in de laatste Rutte-jaren ging de druk slingerend omhoog tot bijna 40 procent in 2020/2021. Het kabinet-Schoof koerst af op 39 procent. Bedenk wel: de lastendruk is nog geflatteerd omdat de rijksoverheid een permanent tekort heeft en dus ook geld leent voor de hogere uitgaven.

Een politicus die meer wil doen voor de burgers, moet de lastendruk verlagen. Meer geld in de portemonnee. Dat is pas echt: nieuwe lente, nieuw geluid.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Vrijheid staat in jullie naam, VVD en PVV. Geef de burger dan ook meer financiële vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

In deze nota, die zowel een actualisatie is van de Miljoenennota 2024 als een vooruitblik op 2025 en volgende jaren, regeert het kabinet onverdroten door alsof zijn parlementaire meerderheid nog steeds bestaat.

Het Rutte-devies

In 2021, toen zijn derde kabinet gestrand was op de uitkomsten van het parlementair onderzoek naar overheidsfalen bij de kindertoeslagen, sprak Mark Rutte (VVD) de historische woorden: een demissionair kabinet heeft meer macht ‘want ze kunnen ons niet wegsturen’. Met ‘ze’ bedoelde hij de Tweede Kamer. Hij moest zijn woorden schielijk intrekken. Een demissionaire minister kan namelijk nog wél worden weggestuurd.

Toch lijkt het (sinds 7 juli 2023) demissionaire kabinet in zijn begrotings- en uitgavenpolitiek nog steeds te handelen naar het Rutte-devies uit 2021. Toch hebben de kiezers op 22 november vorig jaar de vier partijen die het regeerakkoord hadden gesloten een klinkende nederlaag bezorgd.

Demissionair minister Van Weyenberg (D66) belooft wel plechtig dat hij en zijn collega’s ‘terughoudend met nieuw beleid’ zijn vanwege de demissionaire status, maar tegelijkertijd staat de Voorjaarsnota bol van extra uitgaven.

De bestaande hoofdpijndossiers (compensatie in het toeslagendebacle, aardbevingsschade Groningen) krijgen extra geld. Dat zijn de bonnetjes van eerdere Ruttekabinetten. Beleidsfalen dat nog steeds moet worden afgekocht.

Steuntje in de rug voor kandidaat Rutte

Er gaat nog eens 2 miljard euro militaire steun naar Oekraïne. Ook de Nederlandse defensie krijgt 500 miljoen euro structureel extra voor luchtverdediging en munitie. Maar wat blijkt? De steun aan Oekraïne komt nu beschikbaar, de 500 miljoen voor defensie pas in 2028.

De militaire steun voor Oekraïne is ook een steuntje in de rug voor Rutte zelf. Met de steun die bij de Nederlandse defensie-uitgaven wordt geteld voldoet Nederland aan de NAVO-norm dat 2 procent van de productie van goederen en diensten (bbp) aan defensie wordt besteed. Het lukt Nederland namelijk vanwege tekort aan personeel én aan productie van materieel niet om het gereserveerde geld voor defensie echt uit te geven. Dus dat schuift naar volgende jaren. Maar ja, dan zakken Nederland én Rutte (kandidaat secretaris-generaal NAVO) voor de 2 procent-toets. Maar met extra steun aan Oekraïne lukt het wel.   

Schuldenexplosie

Er gaat verder extra geld naar het ondernemingsklimaat rondom Eindhoven (chipmachinefabrikant ASML) en naar de gemeenten. Er zijn ook een paar formidabele eenmalige begrotingsposten, zoals een krediet van 25 miljard euro voor staatsbedrijf Tennet (hoogspanningsnet) dat het maar niet lukt om zijn Duitse dochterbedrijf te verkopen. De meest onverwachte is wel 8,5 miljard euro om de pensioenen van militairen op een andere manier te financieren.

De optelsom van de uitgaven leidt de komende jaren tot een ware schuldenexplosie. De staatsschuld (Rijk en lagere overheden samen) stijgt maar liefst met 208 miljard euro van 513 miljard (stand 2024) naar 721 miljard euro (raming 2029).

Trendbreuk

En dan valt het nog mee…. Voor Oekraïne en asielopvang zijn na 2026 geen extra uitgaven gepland. Verder kan de overheid vanwege de krappe arbeidsmarkt en het tekort aan stikstofruimte begroot geld niet altijd uitgeven. Deze zogeheten ‘onderuitputting’ is ‘historisch hoog’ schrijft Van Weyenberg. Kortom: de uitgavengroei van RutteVier haalt het niet bij wat het kabinet éigenlijk had gewild.

De schuldenexplosie is een trendbreuk ten opzichte van eerdere Ruttekabinetten. In de periode 2010-2012 steeg de schuld met 53 miljard euro, in 2013-2017 (RutteTwee) dáálde de schuld met 27 miljard euro, in 2017-2021 was er 30 miljard euro stijging. Zuinigheid is omgeslagen in uitbundigheid.

De vraag is of deze schulden houdbaar en betaalbaar zijn. Als je kijkt naar de Europese spelregels dan is er nog geen vuiltje aan de lucht. De schuld komt op 55 procent en blijft onder de 60 procent van het bbp. Het begrotingstekort botst wél met de Europese afspraken. Bij ongewijzigd beleid is het tekort in 2026 4 procent van het bbp, terwijl 3 procent de norm is.

De bestedingen van het extra geld (van het compenseren van oud leed tot asielopvang) zijn niet de investeringen in de economie waarvan je zegt: ja, daar moet je geld voor lenen.

Iemand betaalt wel. Ooit…

Voor de vraag of de staatsschuld betaalbaar is, kom je uit bij de economische verwachtingen. Daar zie je een verslechtering van de vooruitzichten ten opzichte van de Miljoenennota. Lagere groei van de uitvoer, lagere groei van de investeringen, maar ook hogere lonen en hogere consumptie van de huishoudens én van de overheid. Het resultaat is een lagere werkloosheid. De economie blijft verhit, de overheid financiert de verhitte economie met extra staatsschuld.

Kenmerkend voor de politieke stemming is wel dat het begrip collectieve lastendruk (premies en belastingen) in de 295 pagina’s tellende Voorjaarsnota niet voorkomt. Geef nu het geld maar uit, iemand betaalt wel. Ooit.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het afscheid van RutteVier: Niks zuinigheid, de staatsschuld explodeert verscheen eerst op Wynia's Week.

Hogere belastingen

Daarover praten PIM VAN GALEN en SYP WYNIA in deze video van Wynia’s Week TV. Ook te beluisteren als podcast. Het lijkt er veel op dat Rutte en Kaag de belastingen gaan verhogen in plaats van in de uitgaven te snijden. En dat terwijl de belastingdruk onder de Rutte-kabinetten al met tientallen miljarden per jaar omhoog is gegaan.

Regeren met links

Alle kans dus, dat Rutte ook nu weer bij links uitkomt. Rutte komt namelijk al sinds hij in 2010 de verkiezingen won uit bij links. Eerst probeerde hij in 2010 over links te regeren. Toen dat niet lukte had hij de steun van de PvdA nodig om de pensioenleeftijd te verhogen en zijn Brusselgezinde Europabeleid te kunnen voeren. Dat is nu bijna twaalf jaar geleden. Vervolgens ging hij met de PvdA regeren.

Hogere uitgaven

Door de jaren heen kon Rutte behalve op steun van CDA en D66 steeds weer leunen op de linkse partijen PvdA en GroenLinks, als regeringspartij of als gedoogpartij. De vaak linkse ChristenUnie steunt Rutte ook al tien jaar. Alle kans dus, dat Rutte ook nu weer kiest voor links. Dat betekent: hogere uitgaven, hogere belastingen. Is dat VVD-beleid? In de Ruttejaren wel.

Nog geen abonnee van Wynia’s Week en Wynia’s Week TV? Aanmelden kan HIER.

Wilt u donateur worden van Wynia’s Week? Graag! Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte leunt al bijna 12 jaar op links verscheen eerst op Wynia's Week.