Het begint met een bekende Haagse truc: eerst het frame, dan de werkelijkheid. De koppen in de kranten stonden er meteen: ‘Minister versoepelt huurwet en versnelt bouw.’ Alsof er iets wezenlijks verandert. Alsof er eindelijk wordt geluisterd. Wie de Kamerbrief van 20 april leest, ziet het tegendeel. Geen koerswijziging, maar een technische correctie op beleid dat – Den Haag weet dat zelf ook – aantoonbaar niet werkt.

De kern is de WOZ-opslag. Daarmee erkent de minister impliciet dat het woningwaarderingsstelsel de waarde van woningen verkeerd inschat, vooral in steden. Maar in plaats van dat systeem te herstellen, komt er een toeslag bovenop. De huur mag iets omhoog, zodat die ‘beter aansluit bij de werkelijke waarde’. Dit is feitelijk een erkenning dat het woningwaarderingsstelsel de waarde van woningen structureel onderschat, vooral in stedelijke gebieden.

Tegen die achtergrond introduceert de minister een opslag van, in haar eigen voorbeeld, circa 96 euro per maand. Een woning die door de WOZ-cap terugvalt van 200 naar 186 punten mag dat verschil deels in de huur verwerken. Het aantal punten blijft gelijk. De regulering blijft intact. Alleen de prijs mag een beetje omhoog.

Gat van honderden euro’s

Het contrast met de markt is enorm. In stedelijke gebieden brengt een vergelijkbare woning in de vrije sector al gauw minimaal 1900 euro op. In de middenhuur blijft die rond 1100 euro hangen. De nieuwe maatregel voegt daar zo’n 96 euro aan toe. Een gat van honderden euro’s blijft nog steeds een gat van honderden euro’s. Dit kan niet eens een doekje voor het bloeden worden genoemd.

Ondertussen gebeurt precies wat je zou verwachten. Institutionele beleggers zoals Vesteda stoten bezit af onder druk van investeerders die afhaken. Particuliere verhuurders verkopen. Het aanbod krimpt. De overheid erkent het, maar grijpt niet fundamenteel in.

Nieuwbouw blijft achter. Projecten stranden omdat ze niet rond te rekenen zijn. Hogere kosten, hogere rente en gereguleerde huren maken bouwen onaantrekkelijk. Deze opslag verbetert deze situatie niet fundamenteel.

Zelfs het onderzoek waar de minister naar verwijst, is duidelijk: regulering en onvoorspelbaar beleid hebben het investeringsklimaat verslechterd. De reactie? Meer onderzoek. In Den Haag betekent dat: uitstel. Daarmee wordt de kern opnieuw vermeden. Schaarste laat zich niet wegreguleren. Als je prijzen kunstmatig laag houdt, verdwijnt het aanbod.

Wat resteert is een systeem dat twee doelen pretendeert: betaalbaarheid en beschikbaarheid, maar geen van beide bereikt. De huren zijn te laag voor investeerders en te hoog voor veel huurders. Het systeem zit vast.

In dat licht is deze maatregel geen stap vooruit, maar een illustratie van bestuurlijke onwil. Het probleem is bekend, de effecten zijn zichtbaar, en toch kiest men voor cosmetische correctie. Waarom houdt de minister vast aan een model dat aantoonbaar het tegenovergestelde bereikt? Zolang Den Haag weigert te erkennen dat schaarste niet weg te reguleren is, blijft elke ‘optimalisatie’ precies dat: een poging om failliet beleid verkoopbaar te houden.

Geen incident

Dat roept een meer fundamentele vraag op over de rol van Elanor Boekholt-O’Sullivan zelf. Dit is niet de eerste keer dat de woonminister van D66 zichtbaar worstelt met haar dossier. Eerdere optredens – van ongelukkige communicatie tot debatten waarin de kern van de problematiek niet werd beheerst – laten een patroon zien. Het gaat hier niet om een incident, maar er lijkt steeds meer sprake van een structureel gebrek aan regie op een complex en ontsporend beleidsveld.

Wat opvalt is dat de voorstellen steeds de signatuur dragen van ambtelijke compromissen: technisch uitgewerkt, intern consistent, maar losgezongen van de economische realiteit. Boekholt-O’Sullivan lijkt die voorstellen niet zozeer te sturen, maar te volgen om ze vervolgens als beleidsmatige doorbraken te presenteren.

Falend leiderschap

Dat is precies wat hier gebeurt: een maatregel die impliciet erkent dat het systeem niet werkt, wordt naar buiten gebracht als verbetering van datzelfde systeem. Juist bij een dossier dat zo zichtbaar ontspoort, zou politieke leiding verwacht mogen worden: het vermogen om afstand te nemen van bestaande aannames en het beleid fundamenteel te heroverwegen.

In plaats daarvan zien we een minister die een ondeugdelijk systeem verdedigt met marginale aanpassingen. Dit getuigt van falend leiderschap dat niet de durf heeft een probleem echt op te lossen.

*John T. Knieriem is aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De aanpassing van de huurwet is een marginale correctie op failliet beleid – en zelfs de stuntelende woonminister weet dat verscheen eerst op Wynia's Week.

De stand van Nederland laat zich soms het beste aflezen aan wat het buitenland van ons vindt. Nederland laat de wereld graag weten hoe het moet, maar als de wereld, en zeker de beleggerswereld, laat weten wat zij ervan denkt, is Den Haag verbaasd. Of ongeïnteresseerd.

De jarenlange knoeiboel bij het belasten van inkomen uit vermogen (box 3) is in Nederland al bijna geaccepteerd als ‘zo gaat dat nu eenmaal’. Maar buitenlandse beleggers sloegen onlangs luidruchtig alarm bij de zoveelste misslag. Hun boodschap was niet mis te verstaan: wij investeren niet graag in een land dat vermogensgroei belast die nog niet eens is gerealiseerd. En toen kwam de top van het ministerie van Financiën opeens wel in beweging.

Existentieel probleem

Nu dient zich een nieuw voorbeeld aan. Vesteda.

Nee, niet de woningcorporatie uit Zuid-Nederland. Dat is Vestia.

Vesteda is zo’n onbekende fantasienaam die niettemin een rol van betekenis speelt op de woningmarkt en dus in de Nederlandse economie. Met ongeveer 28.000 huurwoningen in met name het middensegment is Vesteda de grootste woningbelegger in Nederland. De woningen zijn geconcentreerd in de Randstad en de agglomeratie Utrecht.

Vesteda verkeert in puike financiële conditie, maar kampt sinds enkele weken met een existentieel probleem. Er dreigt een leegverkoop van misschien wel de helft van de ongeveer 28.000 huurwoningen. Dat zou grote onzekerheid scheppen voor de betrokken huurders. Bovendien zou dat opnieuw kunnen leiden tot een dalend aanbod van huurwoningen omdat de woningen worden verkocht aan nieuwe eigenaren die er zelf gaan wonen.

Wat is er aan de hand?

Vesteda is een beleggingsfonds. Het bedrijf is niet genoteerd aan de effectenbeurs. Je kunt als particulier wel een woning huren, maar je kunt geen aandelen Vesteda kopen. Het fonds kent alleen professionele aandeelhouders: pensioenfondsen en verzekeraars. Zij beleggen de pensioen- en verzekeringspremies via Vesteda in huurwoningen. Een van hen is pensioengigant ABP, dat de pensioenen regelt van ambtenaren en leraren. ABP stond in 1997 aan de basis van het fonds.

Van tijd tot tijd stelt Vesteda zijn beleggers in staat hun belegging te gelde te maken. Dat is het existentiële probleem dat nu speelt. Zo ongeveer alle beleggers willen een deel van hun geld terug, sommigen zelfs alles. De optelsom is dat beleggers met samen 52 procent van het eigen vermogen van Vesteda ervan af willen. Het gaat om ‘geld terug’-verzoeken van samen 4,1 miljard euro. De enige manier waarop Vesteda hieraan kan voldoen, is eigenlijk door een deel van zijn 28.000 woningen te verkopen. Daarmee maakt de verhuurder geld vrij om z’n beleggers te betalen.

Onder druk

Waarom willen beleggers eruit? Ze zien een fraaie stijging van de waarde van de huizen de afgelopen jaren. Maar ze zien óók, en dat is nog wel van groter belang, geen overeenkomstige toekomstige waardestijging. Daarvoor zijn twee redenen. Ze hebben last van verzwaarde fiscale maatregelen. De tweede reden is: de toekomstige inkomsten en de waardestijging van de huizen staat onder druk van de wet die de huren maximeert. Dat is de Wet betaalbare huur die toenmalig minister van Volkshuisvesting Hugo de Jonge (CDA) in 2024 met een meerderheid door het parlement loodste. Deze wet heeft geleid tot een golf van verkopen van huurwoningen aan nieuwe eigenaar-bewoners. Fijn voor hen, funest voor de huurmarkt.

Mogelijk de helft van je bezit verkopen. Duizenden huurwoningen. Dat kan Vesteda niet in een handomdraai doen. Men heeft daar drie jaar voor. Maar ook dat is krap. Wat gebeurt er als er zoveel woningen op de markt komen?

Inmiddels neemt Vesteda maatregelen on financieel niet in het nauw te komen als sommige beleggers hun geld stante pede toch opeisen. ING en Rabobank hebben samen een overbruggingskrediet van 600 miljoen euro toegezegd. Ook de betrokken beleggers van Vesteda zijn geschrokken van hun eigen verzoeken, lijkt het. Ze kijken, zo meldde Het Financieele Dagblad vorige week, of ze niet kunnen samenwerken en ze willen weten hoeveel haast iedereen heeft om z’n geld uit het fonds te halen.

Achter de dreigende leegloop van Vesteda doemt een dreiging op voor Nederland én zijn woningbouwambities van 100.000 nieuwe woningen. Want wat bij Vesteda gebeurt, gebeurt in Nederland als geheel: buitenlandse beleggers trekken zich terug. In 2022 waren internationale investeerders nog goed voor 32 procent van de investeringen in nieuwbouw van huurwoningen, vorig jaar was dat nog maar 1 procent, bleek vorige week uit antwoorden van de ministeries van Volkshuisvesting en Financiën op vragen van twee VVD-Kamerleden. Tussen nu en 2039 wil Nederland nog voor 300 tot 350 miljard euro nieuwe woningen bouwen, koop én huur. Tel uit je verlies.

Signalen vanuit de markt

Waarom doen buitenlandse beleggers dat? Staken zij hun investeringen als gevolg van de snelle wijzigingen in het fiscale beleid en het huurbeleid? ‘Mij bereiken inderdaad signalen vanuit de markt dat de snel opeenvolgende wijzigingen in het huur en fiscale beleid hebben gezorgd voor instabiliteit en onvoorspelbaarheid,’ erkent minister Elanor Boekholt-O’Sullivan (Volkshuisvesting, D66).

‘In geouwehoer kun je niet wonen’ zei toenmalig staatssecretaris van Volkshuisvesting Jan Schaefer (PvdA). In een land dat zich isoleert van internationale beleggers kun je niet bouwen, laat staan wonen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland wil 100.000 nieuwe woningen, maar buitenlandse beleggers die kunnen helpen met de financiering jagen we weg. Tel uit je verlies… verscheen eerst op Wynia's Week.

Verschillende belemmeringen woningbouw

De woningbouw dreigt in de nabije toekomst grotendeels vast te lopen. Dat meldde het Interprovinciaal Overleg (IPO) vorige maand. Het doel was om tussen 2022 en 2030 ongeveer 1 miljoen woningen te bouwen. Tussen 2022 en 2025 kwamen er ongeveer 260 duizend woningen bij, maar de voortgang stagneert. Het IPO bericht dat vooral in de provincies Utrecht, Flevoland en Gelderland naar alle waarschijnlijkheid vanaf 2027 projecten zullen moeten worden geschrapt. Het somt vijf knelpunten op in de woningbouw, te weten stikstof, netcongestie, onrendabele toppen (het deel van de kosten van een bouwproject dat niet kan worden terugverdiend via verkoop), onvoldoende investeringscapaciteit van woningcorporaties en een tekort aan ambtelijke capaciteit bij gemeenten.

Maar volgens het IPO is van deze vijf knelpunten stikstof met afstand de grootste belemmering in de woningbouw. Meer dan de helft van de geplande woningbouw ligt binnen 5 kilometer van stikstofgevoelige natuur. Daardoor kunnen veel vergunningen niet worden verleend. Met ‘stikstofgevoelige natuur’ wordt gedoeld op Natura 2000-gebieden, waarvan er in Nederland 162 zijn.

Ook volgens het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) is stikstof een hardnekkig probleem voor de woningbouw, maar niet zo groot als het IPO het doet voorkomen. Het EIB berekende onlangs dat de stikstofbeperkingen ongeveer een kwart van de problemen in de woningbouw vormen. Daarvan is, zo laat het aan Wynia’s Week weten, ongeveer 10 procent (ca. 40 duizend woningen) zeer problematisch. Dat zijn de bouwplannen die er door de stikstofregels (waarover zometeen meer) niet doorkomen. De overige 15 procent van de door stikstof(regels) gestagneerde bouw zou kunnen worden opgelost met kleine aanpassingen in het bouwplan. Desondanks loopt een kwart van de woningbouw flinke vertraging op vanwege stikstofregels.

De landelijke bouwvereniging Bouwend Nederland heeft de financiële schade in de woning- en utiliteitsbouw door stikstofregels in de komende vijf jaar geschat op ongeveer €93,5 miljard euro.

Oorsprong van de stikstofregels

De stikstofregels die zorgen voor stagnatie in de bouw komen niet vanuit Brussel, maar zijn afkomstig van Nederlandse beleidsmakers. In 2003 kwamen de stikstofregels zoals we deze nu hebben tot stand. Toen was het landbouwminister Cees Veerman (CDA) die in het kabinet Balkenende-II begon met het hanteren van stikstofnormen voor alle Natura 2000-gebieden. Het idee was dat vooral in Nederland de ‘achteruitgaande’ staat van de natuur te wijten was aan de concentratie van stikstof in de grond.

In de jaren en kabinetten die erop volgden ontwikkelde het stikstofbeleid zich tot het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat bedacht werd door PvdA’er Diederik Samsom en CDA’er Ger Koopmans, en werd met een stevige lobby ingevoerd in 2015, mede dankzij toenmalig staatssecretaris Sharon Dijksma. Het PAS behelsde harde maatregelen om de stikstofdepositie in Nederland drastisch te verminderen. Het PAS werd in 2019 vernietigd door de Raad van State omdat het vergunningensysteem in strijd was met Europese regelgeving (de Habitatrichtlijn).

Natuurvergunning

Desondanks bleef gelden dat alle bouwprojecten die kunnen leiden tot negatieve effecten voor de natuur, moeten worden beoordeeld op de stikstofdepositie, en een natuurvergunning nodig hebben. Die stikstofdepositie wordt berekend met de AERIUS-calculator. Na de vernietiging van het PAS werd de drempelwaarde van stikstofdepositie echter dusdanig laag dat er een massale vergunningsplicht is ontstaan voor woningbouw, infrastructuur en landbouw. Als blijkt dat een bouwproject op een willekeurig Natura 2000-gebied meer dan 0,005 mol/ha/jaar (dat komt neer op 0,07 gram stikstof per hectare per jaar) aan stikstof laat neerdalen, dan moet er een natuurvergunning worden aangevraagd op grond van de Omgevingswet (daarvoor de Wet natuurbescherming).

Het probleem zit vooral in de drempelwaarde van 0,005 mol/ha/jaar. Deze wordt inmiddels gekwalificeerd als ‘schijnzekerheid’ door het Adviescollege ‘Meten en Berekenen Stikstof’. Vrijwel geen project levert minder dan 0,005 mol/ha/jaar stikstofdepositie op, waardoor zowat elk bouwproject een natuurvergunning moet hebben. Hoewel je voorheen nog om die vergunningsplicht heen kon door bijvoorbeeld ‘intern salderen’ (het overnemen van een verlopen natuurvergunning van bijvoorbeeld een verdwenen veehouderij bij het nieuwe bouwproject, mits de stikstofuitstoot per saldo gelijk zou blijven) of ‘extern salderen’ (het overkopen van stikstofruimte die ontstaat bij beëindiging van een stikstofemissie-veroorzakende activiteit op een andere locatie), is dat inmiddels bijna onmogelijk sinds een uitspraak van de Raad van State van 18 december 2024.

Oplossing verstikkende stikstofregels

Volgens het EIB is de oplossing wat de stikstofregels betreft vooral gelegen in de drempelwaarde voor de vergunningsplicht. Die moet worden verhoogd naar 1 mol/ha/jaar. In dat geval, zo berekende het EIB, zou je voor 55 duizend woningen al meteen geen natuurvergunningen meer hoeven aan te vragen. Dat scheelt 400 miljoen euro. Zou die ondergrens worden verhoogd, dan zou nog maar 4 procent (in plaats van 25 procent) van de woningbouw bemoeilijkt worden vanwege de stikstofregels, terwijl er geen enkele schade wordt aangericht aan de natuur.

EIB-directeur Taco van Hoek wijst in een gesprek met Wynia’s Week ter vergelijking naar Duitsland, waar ze werken met een drempelwaarde van 21 mol/ha/jaar; meer dan 4 duizend keer hoger dan de Nederlandse drempelwaarde van 0,005 mol/ha/jaar.

In overeenstemming met de wens van het EIB heeft demissionair minister Femke Wiersma (BBB) een plan ingediend om de drempelwaarde voor stikstof te verhogen naar 1 mol per hectare per jaar. Ze streeft ernaar die ondergrens nog dit jaar van kracht te laten worden. 

Betere locaties voor woningbouw

Volgens EIB-directeur Taco van Hoek wordt de stagnatie in de woningbouw slechts voor een deel veroorzaakt door de stikstofregels. Het grootste deel van die stagnatie is volgens hem gelegen in de locaties die gekozen worden voor de bouw: ‘We zijn steeds meer binnenstedelijk gaan bouwen, en in die binnensteden is steeds moeilijker ruimte te vinden om er te bouwen. Als je op korte termijn woningen wil gaan bijbouwen, moet je dat doen op locaties waar dat vlot kan. Dat is juist aan de randen van dorpen en steden.’

Het bijbouwen van straatjes en wijken aan de buitenkant van dorpen en steden is wat Van Hoek ‘organische groei’ noemt, en dat wordt volgens hem te weinig gedaan. In plaats daarvan wordt continu gezocht binnen de steden, waar het inmiddels zo dichtbebouwd is, dat er bijna geen plek meer is.

Volgens de directeur van het EIB heeft dat te maken met een oude angst dat buiten de stad bouwen ten koste zou gaan van natuur en landschap. ‘Dat hoeft helemaal niet’, zegt Van Hoek, ‘die bouw aan de randen van steden kan gewoon mooi en vlot worden ingepast en is zeer kleinschalig. De meeste locaties die nu worden gekozen voor woningbouw – ook buitenstedelijk – zijn dusdanig complex, dat het 10 tot 15 jaar kan duren voordat er een schop in de grond gaat. En dan worden grote projecten vervolgens ook nog jaarlijks in kleine stukjes opgeleverd.’

Vastlopende woningbouw betekent dubbele schade

Met een stevig groeiend bevolkingsaantal lijken vriend en vijand het erover eens dat huizen moeten worden bijgebouwd. Een miljoen woningen erbij in 2030 is het doel dat op landelijk niveau is gesteld. Die uitvoering loopt inmiddels flink vast, en dat heeft voor het grootste deel te maken met de geplande locaties en zelfgemaakte stikstofregels. Daarmee is de schade dubbel: de beoogde woningen worden vertraagd (of niet) opgeleverd, en de economie loopt miljarden mis. Toch wel handig dat D66’er Roger van Boxtel op tijd aangaf dat het tien-nieuwe-stedenplan van Jetten slechts een metafoor was.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht De Nederlandse bouw stagneert vooral door zelfgemaakte stikstofregels en slecht gekozen locaties verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik ga niet op jouw partij stemmen. Maar ik hoop dat je toch deze waarschuwing leest over de woningbouw-paragraaf in jouw verkiezingsprogramma als een oprechte poging om die te redden.

Wat GL/PvdA wil met woningbouw – brede subsidies en corporatie-huurhuizen voor tweederde van de bevolking – is onmogelijk binnen de EU. Vreemd dat je dat was vergeten na zoveel jaren ervaring in Brussel. Nederland heeft al moeite om uit te leggen waarom een van de meest welvarende lidstaten een groter deel van de bevolking onderbrengt in sociale woningbouw dan overal elders (Kamerlid Jimmy Dijk van de SP deed in de Kamercommissie een wilde claim dat Oostenrijk nog meer sociale huisvesting heeft, maar dat geldt alleen voor Wenen, niet voor het hele land). Nederland is kampioen sociale huur in de EU.

Gun je geen vermogensbuffer aan meer gezinnen?

De EU eist dat gesubsidieerde woningcorporaties zich richten op de laagste inkomens: ‘Hoewel het DAEB-besluit de lidstaten toestaat steun te verlenen voor sociale huisvesting ….wordt in het besluit geen melding gemaakt van betaalbare huisvesting voor huishoudens met een middeninkomen.’ Toch wil jouw plan dat de woningcorporaties hun klantenbestand meer dan verdubbelen tot tweederde van de bevolking die dan een corporatiewoning mag huren. De EU kan dat niet toestaan omdat er een eerlijk speelveld moet blijven tussen corporaties, commerciële verhuurders en koopwoningen. Met twee op de drie huizen aangeboden door de corporaties worden andere partijen weggedrukt en dat is in strijd met open toetreding tot de woningbouw. Lees dit.

Is er een route naar veel meer huizen zonder vast te lopen op een EU-verbod? Allereerst moet je met je partij beslissen of een sociale huurwoning wel zo’n goed idee is voor gezinnen met een inkomen tussen 52 duizend en 93 duizend euro (zie hier voor de inkomens). Sinds 2000 is de gemiddelde eengezinswoning 363.000 euro in waarde gestegen. Goed onderhouden huurwoningen stijgen natuurlijk ook in waarde, maar het enige wat de huurder daarvan merkt is een hogere huur.

Zou jouw partij niet zo’n vermogensbuffer gunnen aan meer gezinnen? Geld om de kinderen te helpen, en om later, als de knieën het begeven, te kunnen kiezen voor een flat? Jouw partij praat graag over ‘welzijn’ in plaats van de kapitalistische rat race, maar geeft zo’n overwaarde niet langdurig sociaal welzijn aan de bewoners en hun familie?

En wat is de logica van GL/PvdA om per gemeente steeds dezelfde eisen te stellen voor het percentage corporatiehuizen? Ik geef één voorbeeld: Almere is rijker dan het gemiddelde van alle 342 Nederlandse gemeenten; naburig Lelystad zit in de onderste twintig procent (afgemeten aan het gemiddelde inkomen). Op de ‘woonaantrekkelijkheidsindex’ (ooit nog door mij opgestart) staat Almere bijna honderd plaatsen hoger dan Lelystad. Ik kom nog wel eens in Lelystad, en het centrum kan daar heel veel beter, rijker en vrolijker.

In Flevoland kost landbouwgrond 18 euro per vierkante meter. Bouw per 400 vierkante meter een leuke eengezinswoning en verkoop die voor 7200 euro grondkosten + 250.000 euro bouwkosten+opslag voor infra. Zie hier. Heel goed te betalen voor de middengroepen. Ligt het dan niet voor de hand om Lelystad te helpen met een groot programma van vrije-sector koopwoningen? Dan gaat Lelystad meer lijken op rijker, gelukkiger en beter ogend Almere.

Landelijke regie

Daar kun jij op vier manieren aan bijdragen, en misschien zijn de kiezers je dan wel dankbaarder dan wanneer je blijft eisen dat in elke gemeente de middengroepen op grote schaal gaan verhuizen naar sociale huur.

Ten eerste: houdt een landelijke regie op de woningbouw, want anders dicteert in Laren en Bloemendaal het eigenbelang van de villabewoners om er maar helemaal geen huizen meer bij te bouwen. Maar sta toe dat plaatsen als Lelystad, Heerlen en Terneuzen luxer bouwen dan bijvoorbeeld Woerden. Daar zijn geen extra ambtenaren voor nodig; gebruik de bestaande indices en geeft gemeenten een per gemeente vastgestelde bandbreedte voor hun percentage sociale huur – afhankelijk van hoe goed de gemeente er voor staat (maar nooit hoger dan onze nu al extreme 29 procent). Dat vereist beter nadenken bij jouw partij hoe ze woningbouw, stedelijke ontwikkeling en welzijn van de bewoners het best kunnen combineren.

Ten tweede: stop met lawaaierige windmolens op landbouwgrond. Een deel van die grond hebben we, ook in jouw visie, hard nodig voor woningbouw. Zonnepanelen op het dak zijn slimmer, want gaan niet ten koste van grond voor woningbouw. Zou dat denkbaar zijn voor GL/PvdA?

Tover suikerbietenvelden om in royale woonwijken

Ten derde: denk eens aan suikerbieten. De Financial Times meldt dat de bietenbouwers het moeilijk hebben. De suikerprijs is gedaald en de vraag naar suiker neemt af door gezondere voeding en ook doordat veel suiker wordt gebruikt voor het maken van chocola, en de vraag naar chocola is ingezakt vanwege hoge cacaoprijzen. Dat geeft politici zoals jij een opening om voor te stellen dat we hier en daar velden met suikerbieten omtoveren in royale woonwijken. Dat moet alles bij elkaar gunstig zijn voor het milieu (suikerfabrieken zijn energievreters), en verfraait het landschap (lelijke suikerbieten zijn geen inheems gewas maar komen uit Polen; Nederland heeft in verhouding nu nog de meeste hectares suikerbieten van heel West-Europa). Dit is makkelijk voor jouw partij: suikerboeren en grondspeculanten zijn geen jachtgrond voor links.

Tot slot – en dat past goed bij jouw partij – een beter grondbeleid. GL/PvdA schrijft: ‘De winsten van grondspeculanten gaan we beperken en inzetten voor woningbouw.’ De manier om dat te doen is niet nog weer een nieuwe ingewikkelde belasting, maar andere juridische regels voor grondverwerving. Zie daarover dit artikel.

Flevoland

Een laatste tip: begin in Flevoland, want daar is nog ‘stikstofruimte’, en start met de suikerbietenplantages. Sommige plantages zijn zelfs al in handen van de overheid en worden gepacht door de boeren; de makkelijkste en snelste manier om aan zeer betaalbare grond te komen voor woningbouw. Als dan het volgende kabinet eindelijk een juridische oplossing vindt voor de stikstof, kun je dezelfde formule elders laten werken (Nederland heeft 84.000 hectares suikerbieten, bouw op de helft daarvan, goed voor bijna een miljoen eengezinswoningen). Bouw huizen, beste Frans, maar dan op de goede manier.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bouw huizen, beste Frans Timmermans, maar dan op de goede manier verscheen eerst op Wynia's Week.

Steeds vaker is woningnood de grootste zorg van de kiezers. Er zijn meerdere achterliggende oorzaken, maar twee zijn wel het belangrijkste. De idiotie rondom de stikstof maakt bouw op veel plaatsen onmogelijk. En de grondpolitiek van Nederland leidt tot zulke extreme grondprijzen – de gemeente Oegstgeest durft nu 800 euro per vierkante meter te vragen – dat huizen onbetaalbaar worden. De stikstofidiotie is puur politiek, en vraagt om een kabinet dat niet bang is om een paar uitspraken van de Raad van State opzij te zetten en in Brussel nieuwe, werkbare afspraken te maken. Minister Femke Wiersma (BBB) van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur is daar helaas niet in geslaagd.  

Conflictmijdend gedrag 

Minister Mona Keijzer van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (ook BBB) moest aan het werk met het grondbeleid. Toevallig verscheen twee weken voor haar aantreden een ambtelijk rapport over dat onderwerp: Op grond kun je bouwen. Dat was een poging om knelpunten in de grondpolitiek aan te geven en vervolgens de bouw te versnellen. Zeventien ambtenaren van vijf ministeries vergaderden en organiseerden bovendien ‘tafels’ waar ze nog eens 67 deskundigen raadpleegden. Kreeg elke deskundige tien of twaalf minuten spreektijd? Een vreemde procedure, typerend voor mensen die meer bezig zijn met conflictmijdend gedrag dan met serieuze analyse. Resultaat was een slecht geschreven rapport van 76 pagina’s. Minister Keijzer kon er kennelijk niet zoveel mee. 

Jammer dat de zeventien ambtenaren niet meer hebben gedaan met het feit dat de stijging van onze grondprijzen internationaal extreem is, net als onze huizenprijzen die vier keer zo snel omhoogschieten als gemiddeld in West-Europa. Dan hadden ze kunnen leren van landen die hun woningbouw beter op orde hebben. Bizar, daarom, dat in de literatuurlijst van Op grond kun je bouwen 126 titels staan vermeld, waarvan slechts twee betrekking hebben op het buitenland. Eén gaat over opgravingen in een buitenwijk van Rome – het is niet duidelijk waarvoor we dat erbij moeten halen en dan wordt ook nog de naam van de auteur verhaspeld. Het tweede artikel is van Erwin van der Krabben, hoogleraar gebiedsontwikkeling aan de Radboud Universiteit, en heet ‘Leren van de buren’. Daarin vinden we korrels goud.  

Van der Krabben benoemt de kern van het probleem. Zodra Rijk, provincies of gemeenten willen bouwen, stijgt de prijs van de grond, en hoe concreter de plannen, des te duurder wordt de grond door boeren of projectontwikkelaars aangeboden. Van der Krabben legt uit hoe ze dat in Singapore beter doen: grond in handen brengen van de overheid voordat de bouwplannen openbaar worden. Van der Krabben heeft ook Zuid-Korea bestudeerd. Daar wordt hetzelfde succesvolle recept toegepast. In Zuid-Korea stijgen de huizenprijzen daardoor niet sneller dan de inkomens – zo volkomen anders dan bij ons. Ook de ‘New Towns’ in Engeland zijn goede voorbeelden. Steeds zorgt de overheid ervoor dat zij eigenaar is van de grond vóórdat de beslissing over bouwen valt. Ik deed al eens uit de doeken hoe die aanpak ook in Nederland succes zou kunnen hebben.  

In een eerder artikel uit 2013 was Van der Krabben voorzichtig over dit recept. Als de woningbouw stilvalt in een recessie, kunnen gemeenten blijven zitten met grondposities op de balans die geen rendement opleveren. Het rapport van de zeventien ambtenaren is op dat punt positiever dan Van der Krabben twaalf jaar geleden, natuurlijk ook omdat in de eurozone toen de Griekenland-crisis speelde en de recessie van 2009 pas een paar jaar achter de rug was. Onder de huidige marktomstandigheden lijkt het risico dat de woningmarkt onverwacht instort klein.  

Als de ambtenaren destijds beter hadden rondgekeken, hadden ze ook hun voordeel kunnen doen met een paper uit 2019 van de Britse econoom en hoogleraar Josh Ryan-Collins, getiteld ‘Breaking the housing–finance cycle: Macroeconomic policy reforms for more affordable homes’. Hij bepleit ‘nationale landbanken’ die, naar Koreaans voorbeeld, met overheidsgeld goedkoop grond opkopen zonder bouwvergunning en die grond vervolgens ná het verlenen van een bouwvergunning verhuren of verkopen aan particuliere ontwikkelaars tegen ontwikkelingskosten. Naast het vrijmaken van grond voor huisvesting en andere doelen, kan de stijging van de grondwaarden aanzienlijke inkomstenbronnen opleveren voor de overheid, aldus Ryan-Collins. 

Een verloren jaar 

Drie lessen uit deze episode. Eén: de ambtenaren zijn kennelijk zo druk om elkaars handen vast te houden op het zinkende schip van staat, dat ze de simpele logica vergeten: als het in Nederland zo veel slechter gaat dan in alle omringende landen, dan moeten we toch automatisch beginnen met te leren van die andere landen.  

Twee: minister Keijzer had een kleine staf van drie of vier vertrouwde helpers mee moeten nemen – wat de Belgen ‘het kabinet van de minister’ noemen – om een vliegende start te maken. Die stafleden hadden direct een ‘grondbank’ kunnen voorstellen aan hun minister. Een eigen kabinet was voor Keijzer ook nodig geweest om weerstand te bieden en onafhankelijk rond te kijken iedere keer wanneer ambtenaren beweren dat iets niet kan vanwege de Raad van State of vanwege ‘Brussel’. Nu is een jaar verloren gegaan en zijn veel te weinig bouwprojecten opgestart. Als haar BBB en de PVV nog een keer een kans krijgen, moeten ze zich echt anders voorbereiden en voor elke kandidaat-minister zo’n klein ‘kabinet’ in de startblokken zetten.  

Window dressing 

Drie: het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is niet nuttig. ‘Grond’ moet toch een van hun hoofdonderwerpen zijn. De literatuurlijst van Op grond kun je bouwen vermeldt weliswaar zeven PBL-publicaties, maar dat is puur window dressing. In de tekst van het rapport wordt maar naar één van die zeven publicaties verwezen en dan alleen voor het briljante inzicht dat we soms in de stedelijke omgeving willen bouwen en soms op het platteland.  

Laat al die tweehonderd PBL-ambtenaren solliciteren bij het Centraal Planbureau en vraag iedereen die daar niet wordt aangenomen om de eer aan zichzelf te houden. Zo kunnen we snel 15 miljoen euro besparen. Ze kunnen het bij het PBL écht niet.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Het blijft kwakkelen met de woningbouw. Tenzij de stikstofgekte stopt en we kiezen voor slimmer grondbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Wel, daar is niets van terecht gekomen. De landbouwgrond kwam vijf jaar lang, van 2019 tot 2024, beschikbaar, maar voor lelijke zonneparken, niet voor woningbouw. De trend in de woningbouw is precies in de omgekeerde richting dan waar Fortuyn op hoopte: woningen worden kleiner en de dichtheid van de bebouwing hoger. Den Haa g bouwt nu al miniatuur 2-kamer flats van 29 m2, en miniatuur 3-kamer flats van 40 m2.

Gemis aan levensvreugde

Prof Phil Hubbard van Kings College Londen waarschuwt voor het verschil tussen heel klein wonen op het platteland of heel klein wonen in een grote stad. Stedelingen kunnen niet even hun beklemde woning verlaten en de natuur inlopen. En kunnen kinderen zich concentreren en hun schoolwerk maken in zo’n miniatuurwoning? Wat missen de bewoners aan levensvreugde wanneer hun woning te klein is om royaal vrienden en familie te ontvangen? Prof Hubbard bespreekt voor en tegen van heel kleine woningen en verwijst ook naar verdere literatuur over risico’s voor de gezondheid.

De drijvende kracht is duidelijk: de hoge grondprijzen voor woningbouw. Aan de ene kant slagen alle provincies er in om voor 60 eurocent per vierkante meter per jaar grond te pachten voor de aanleg van zonnepanelen. In elk jaar van de vijf jaar sinds 2019 werd meer dan 1000 hectare belegd met zonnepanelen. Een keer, in 2022, zelfs bijna 2000 hectare. Hadden al die gemeenten maar even snel toestemming gegeven om huizen te bouwen!

Aan de andere kant vragen gemeenten 300-800 euro per vierkante meter voor woningbouw. De duivelse logica is dat als de huizenprijzen steeds verder stijgen, daarmee automatisch de grondprijzen met hetzelfde volle bedrag omhoog gaan. Rechters stellen namelijk de grondprijs zó vast dat nieuwe grond plus bouwkosten van een nieuw huis gelijk uitkomen aan de verkoopprijs van een bestaand huis in dezelfde categorie.

Stel de bouwkosten zijn 2,5 ton, maar een ouder huis van dat type kost 6 ton, dan wordt de grondprijs voor de nieuwbouw vastgesteld op 6-2,5 = 3,5 ton. Zo komt de pijn van duurdere huizen terecht bij alle huizenzoekers zonder rijke ouders, en de winst bij de grondeigenaren, vaak zijn dat trouwens de gemeenten.

Speculanten vertrekken bij normale prijzen

Woningbouw zou betaalbaarder worden met een ander systeem van bestemmingsplannen en grondwaarden, zodat gemeenten grond van de boeren kunnen aankopen tegen een prijs van dezelfde orde als wat zij nu betalen voor grond met bestemming zonnepark, natuur, of – ook een paar jaar de mode – grond ‘teruggeven aan het water’.

Als zo’n nieuw systeem is ingevoerd, zullen speculanten zich terugtrekken uit de grondmarkt en resteren dus afspraken tussen boeren en gemeenten waarbij de boer natuurlijk recht heeft op een gegarandeerd, maar normaal financieel voordeel, en vergoeding van zijn investeringen. Speculanten zullen bij normale, niet opgeblazen, grondprijzen vertrekken uit de markt van landbouwgrond, en stoppen met duur dineren met de wethouder om te lobbyen voor een gunstig nieuw bestemmingsplan.

Hoe kunnen ze het bedenken?

Wat te doen binnen ons huidige systeem van grondwaardebepaling? De Tweede Kamer heeft daar vorige week mee geworsteld en een belangrijke motie aangenomen. Provincies en het Rijk gaan voortaan dwingen dat in elke provincie bij nieuwbouw drie op de tien woningen vallen in de categorie ‘sociale huur’ , met dan ook nog drie of vier op de tien woningen in de ‘midden huur’ of als klein koophuis, gedefinieerd als niet duurder dan 405.000 euro. Nooit méér dan drie op de tien huizen dus in de ‘vrije’ sector. In alle provincies precies dezelfde voorschriften. Hoe kunnen ze het bedenken en doen alsof de situatie in Friesland hetzelfde is als in Zuid-Holland?

BBB, de partij die de meeste kennis en ervaring met grond moet hebben, stemde tegen de motie en werd daarin gevolgd door VVD, NSC en ‘klein rechts’ (FvD, SGP en JA21). Maar de PVV van Wilders stemde mee met heel links en dus werd de motie aangenomen.

Nog meer overleg en vertraging

Gemeenten moeten nu met elkaar en met de provincie twisten over wie wat moet doen om de provinciale norm te halen. Nog meer overleg en nog meer vertraging. Alle driehonderd gemeentes moeten proberen winst op hun grondpositie te combineren met rijkssteun voor sociale woningbouw – zoiets kost uitvoerig overleg. Gemeenten zullen ook terecht claimen dat ze niet allemaal gelijk zijn: reden voor nog meer overleg en bureaucratische interventie van de VNG.

Minister Mona Keijzer zegt nu dat ze al blij zou zijn als ze de tijd voor planning en bouw met de nieuwe wet voor ‘regie’ in de volkshuisvesting terug kan brengen van tien tot zeven jaar. En zo’n verschil in bouwtijd met de vlotte aanleg van zonneparken ligt niet aan de bouwers – die staan graag klaar om snel te bouwen – maar aan jarenlang overleg en onderhandelen tussen gemeenten, provincies en Rijk.

Pim Fortuyn kwam drie jaar later nog een keer terug op de woningbouw en schreef in 2002: ‘Wat de woningbouw betreft is ons land nog steeds een socialistische Oost-Europese planeconomie van voor de val van de Muur in november 1989… Woningen met een enigszins eigen karakter zijn vrijwel onbetaalbaar geworden voor de nieuwkomers’ (De puinhopen van acht jaar paars, pagina 120).

Pim Fortuyn pleitte als wetenschapper voor meer vrijheid in de woningbouw. Voor een politicus is dat veel moeilijker, maar toch hield de onvervaarde politicus Fortuyn daar krachtig aan vast in de laatste maanden van zijn wreed afgebroken leven.

Vrijheid is de enige weg naar snel en veel bouwen

Voor politicus Geert Wilders is een stem tegen deze communistische dwang in de woningbouw kennelijk onhaalbaar. Hij moet inschatten dat huurders bij de PVV en hun kinderen voordeel zien bij zo’n motie. Wilders zal wellicht ook rekenen dat PVV-stemmende eigenaars van een bescheiden eigen woning bezorgd kunnen zijn dat hun huis waarde verliest bij bouw van veel nieuwe koopwoningen in hun gemeente. Maar toch is meer vrijheid de enige weg naar snel en veel bouwen.

Hadden de gemeenten maar net zo snel bouwgrond verworven als ze tussen 2019 en 2024 presteerden met zonneparken! Met daarbij verstandige afspraken met de bouwers over groen in iedere straat en ruimte voor winkels, scholen en horeca, zodat mensen minder hoefden te reizen (Fortuyn legde daar ook veel nadruk op). Dan was honderdduizend mooie woningen per jaar wel gelukt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Maak grond voor de bouw van woningen even goedkoop als grond voor de bouw van zonnepanelen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat kan toch niet alleen komen omdat Almere veertien treinminuten dichter bij Amsterdam ligt. Almere is wel veel groter met 230.000 inwoners, maar Lelystad is met 80.000 inwoners geen klein dorp en zou normaal gesproken een flinke dienstverlenende sector moeten hebben en ook een arbeidsmarkt die groot genoeg is om bedrijven van elders aan te trekken.

Lelystad heeft ook geen verleden zoals Emmen, Heerlen en Geleen-Sittard, al heel lang de drie hekkensluiters in de ranglijsten van de Atlas voor Gemeenten. Dat zijn steden met grote historische verliezen als het gaat om werkgelegenheid: gesloten fabrieken en kolenmijnen, en dus ook arbeiderswijken met langdurige armoede. Lelystad daarentegen is nieuw, maar heeft dus wel een probleem.

Rare adviezen

De Lelystadse gemeenteraad werd het in juni 2022 eens over een breed akkoord met twee hoofdpunten voor de huidige zittingsperiode: 30 procent minder leegstand van winkels en horeca in het centrum en actief beleid gericht op jongeren tussen 18 en 30 jaar zonder opleiding en zonder baan.

Die twee problemen hebben alles met elkaar te maken, maar dan is het helaas een handicap dat er vanuit Den Haag zoveel rare adviezen komen. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) schrijft vreemd genoeg sinds 2019 alleen heel incidenteel nog over woningbouw. Vleermuizen en vossen zijn belangrijk, maar de tweehonderd ambtenaren van het PBL zouden zich toch ook kunnen inspannen voor de ‘leefomgeving’ van de 18 miljoen Nederlanders?

Het laatste advies daarover, alweer bijna een jaar oud, gaat over ‘een straatje extra’ bij de bestaande stedelijke bebouwing. Niet slim, want dichtere bebouwing gaat ten koste van stedelijk groen, en bomen zijn Gods middel om de temperatuur te reguleren. Nederlands grootste makke in de ‘leefomgeving’ is dat jonge mensen geen huis kunnen vinden, en dan hebben we een ‘planbureau’ dat intussen meer dan duizend publicaties het daglicht heeft laten zien over klimaat en energie, maar al vijf jaar niets nuttigs meer durft te zeggen over grootschalige woningbouw.

De ambtenaren van het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening mikken intussen ook op extra woningen in de steden, maar dan zo klein mogelijk. Hun laatste voorstel is om de hoogte van de verdiepingen in te bouwen flats terug te brengen van 2,60 naar 2,40 meter. Ook al zien huizen uit de Gouden Eeuw en stadsvilla’s in plaatsen als Zwolle er chic uit met hun plafonds van 3 meter, volgens de GroenLinks- en D66-ambtenaren moeten we nu kleiner en lager gaan wonen in gestapelde minihuisjes. En dat terwijl Nederlanders iedere generatie langer worden. Ondertussen wedijveren de politici in de Tweede Kamer met elkaar: als een ontwikkelaar twintig royale huizen wil neerzetten, moeten daar dan verplicht op dezelfde kavel dertig zo goedkoop mogelijke huurhuizen bij, of beter veertig, vijftig of zestig?

Dan zijn foute adviezen voor een plaats als Lelystad. Lelystad moet juist het comparatieve voordeel benutten van lage grondprijzen en iets doen wat juist daar zo makkelijk kan: royale huizen bouwen in de prijsklasse vanaf 300.000 euro.

De gemeenteraad moet zich beslist ook afvragen of het voor Lelystad in deze fase een goed idee is om in elke nieuwbouwwijk royale koopwoningen te mixen met eenvoudige corporatie-huurhuizen. Ik ben de afgelopen drie jaar op zes zaterdagen in Lelystad geweest, en de wandeling van het NS-station naar de schouwburg moet met zoveel leegstand, zwerfvuil en goedkope afwerking een van de treurigste zijn in heel Nederland. Als gezegd: veel te veel Lelystadse jongeren tussen 18 en 30 hebben hun school of opleiding niet afgemaakt. Dat is precies de leeftijdsgroep die in het weekend uit wil met vrienden en vriendinnen, maar in Lelystad dus te weinig budget heeft om een royaal winkel- en horeca-aanbod mogelijk te maken.

Geen hbo-instelling

Een ziekenhuis is een grote werkgever voor mannen en vrouwen met een hogere beroepsopleiding of een universitaire bul, maar het ziekenhuis van Lelystad ging failliet. Ook ontbreekt een hbo-instelling. Totdat er lokaal veel meer werk is op hbo- en vergelijkbaar niveau, is het belangrijk om snel veel meer royale huizen te bouwen, bij voorkeur in homogene woonwijken. Almere heeft dat in veel wijken wel zo gedaan; daar zijn stadsdelen met 70 procent of meer koopwoningen.

Het is algemeen bekend: wie een huis op het oog heeft, probeert ook een inschatting te maken van de wijk en de gemeente waar dat huis staat. Op het socialemediaplatform Reddit las ik dat veel Lelystedelingen tevreden zijn met hun koopwoning, hoewel ze natuurlijk weten dat het stationsgebied is verloederd. Natuur en ruimte vinden ze erg belangrijk. Zulke mensen moet Lelystad op veel grotere schaal aantrekken en de veilige manier om dat te doen is om een paar homogene buitenwijken met royale koopwoningen te ontwikkelen. Prettige bijkomstigheid: wie daar een huis koopt, maakt elders ruimte vrij – zo worden dus indirect ook andere woningzoekenden geholpen.

Ik kom tot dat advies, ook omdat zich drie minuten lopen van mijn woning een straat bevindt met een mix van koop en huur waar de corporatie ook veel immigrantenfamilies uit Marokko en Syrië heeft gevestigd. Woningbezitters die er al langer wonen, kregen zo opeens buren die hun voortuin niet onderhouden, er fietsen neersmijten en overal rommel laten slingeren.

Op veilig spelen

Ook potentiële huizenkopers in Lelystad zullen aan zulke taferelen geen behoefte hebben. Wie overweegt te verhuizen naar een plaats als Leiden of Ede, zal mensen kennen die daar al lang wonen en kan zich informeren over de voors en tegens. Lelystad daarentegen is relatief nieuw, huizenkopers kennen er misschien bijna niemand en moeten dan op basis van visuele indrukken een belangrijke financiële beslissing nemen. Laat Lelystad dan op veilig spelen en mikken op royale koophuizen in wijken waar zulke woningen 80 procent of meer van de woningvoorraad uitmaken.

Nog een positieve slotopmerking: in Lelystad mogen ze er trots op zijn dat De Nederlandse Musicalschool ieder jaar in juni 2200 scholieren naar de polderhoofdstad trekt voor de einduitvoering in de schouwburg. Onder de trotse ouders en grootouders (waaronder al zes keer uw columnist) moeten ook potentiële huizenkopers zijn. Bovendien zie ik een unieke kans voor de vestiging van een hbo-instelling. Daarom binnenkort nóg een keer Lelystad in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zo komt het met het kwakkelende Lelystad helemaal goed verscheen eerst op Wynia's Week.

De grote partijen in het parlement houden zich zo veel mogelijk stil om zo al hun opties open te houden in de formatie, maar Van Rooijen werkte hard door (hij is de enige nog actieve volksvertegenwoordiger  van 50Plus). Alle hulde. Vanwege zijn expertise en ervaring als staatssecretaris bij Financiën focust hij vooral op de inkomens van de ouderen.

Onwaardig levenseinde

Maar er zijn meer zorgen voor de bejaarde Nederlanders: tekorten en bureaucratie bij de persoonsgebonden budgetten voor de zorg, wachtlijsten voor opname en vooral ook de gevolgen van de onbezonnen sluiting van de bejaardenhuizen.

In de verpleeghuizen zijn beschamende personeelstekorten – een lange nacht met één incontinentieluier; overdag naar de wc, maar alleen  wanneer de verzorger een tijd voor de groep heeft ingepland. Urgent om dat beter te krijgen, want nu worden ieder jaar duizenden ouderen en hun dierbaren geconfronteerd met een levenseinde dat onze welvaartsstaat onwaardig zou moeten zijn.

De jongeren hebben geen Van Rooijen om voor hun zaak op te komen. Maar ik schat in dat beter beleid voor de jongere kiezers onderweg is – zeker bij de rechtse partijen. Links (D66, PvdA, GL, SP, PvdD, CU  en Volt) hoopte met een extreem klimaat- en stikstofbeleid die jongere kiezers binnenboord te houden, maar verloor 17 zetels in november. Die uitslag was geen verrassing voor wie bekend was met het  opinieonderzoek vlak voor de verkiezing naar de belangrijkste thema’s. Daarin kwam het woningtekort op de tweede plaats (na de gezondheidszorg), veel hoger dan het klimaat dat op plaats negen stond. Het percentage van de jongeren dat niets belangrijker vindt dan klimaat en natuur, daarvoor snelwegen bezet en modieuze steun krijgt in NRC, Volkskrant en NOS is dus volgens de harde cijfers helemaal niet zo groot.

Voor de hand ligt dus een strategie waarbij de VVD oudere kiezers blij maakt door mee te gaan in het verzet tegen de nieuwe pensioenwet, en jongeren aanspreekt met een geloofwaardig plan voor meer huizen. De oudere en al gepensioneerde VVD-kiezers, veelal eigen-huis bezitters,  kunnen dan het best steun betuigen aan het helpen aanjagen van de woningbouw door de pensioenfondsen. Liever dat dan miljarden plempen voor windmolens in de Noordzee (die zijn zo riskant als belegging dat de private sector zich Europawijd terugtrekt).

Maak einde aan stikstof-idiotie

Een geloofwaardig plan voor 300.000 huizen vereist een ommezwaai met de stikstof: voortaan moet niet langer de ‘neerslag’ maar de ‘uitstoot’ in de gaten worden gehouden. Na die correctie, bepleit door experts Arnout Jaspers en Quinten Pluymaekers, kunnen we huizen gaan bouwen. Komen die dan op locaties dicht bij het werk van de nieuwe bewoners, zodat die op de fiets of met het ov makkelijk naar hun werk kunnen, dan is dat wél een serieuze bijdrage aan klimaat en natuur, en maakt de kortere reistijd het hopelijk ook voor sommigen mogelijk om meer uren te gaan werken.

BBB wil niets liever dan een einde aan de stikstof-idiotie, PVV is natuurlijk ook voor meer woningen, en zelfs als NSC aarzelt over de stikstof, dan nog is er een meerderheid in de Kamer.

Dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig

Tweede grote onderwerp voor jongeren: het onderwijs. Zo jammer dat Harm Beertema (PVV) is vertrokken uit de Kamer. Maar misschien komt hij terug als minister van Onderwijs – zelf pleit Beertema heel hoffelijk voor eerherstel van Dennis Wiersma (VVD). Wie zou ooit  gedacht hebben dat we dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig hebben?

Voor de studenten aan hbo en universiteit zijn er nog wat financiële zaken recht te zetten, waaronder de wel erg zuinige compensatie achteraf voor de benadeelde jaargangen 2015-2023, en de correctie voor de inflatie die nu weer onzeker is voor 2025. Veel belangrijker is echter de kwaliteit van hun onderwijs. Studenten moesten het volle collegegeld betalen in de twee covid-jaren, maar misten de levendige interactie met docenten en medestudenten in de klas. En nu is covid voorbij maar die interactie staat ernstig onder druk door bureaus die controleren dat studenten niets horen of lezen waar ze misschien van  zouden kunnen schrikken.

Grote ondernemingen gaan hun eigen introductieprogramma’s versterken omdat ze een lagere dunk krijgen van wat studenten leren in het hoger onderwijs. Een krachtige minister kan dat gebruiken als nog een extra argument om hier de ‘Chicago principes voor academische vrijheid’ tot de norm te maken en die kwalijke bureaus te verbieden. Een kleine minderheid zal roepen dat zij mentaal te teer is voor de confrontatie met onwelgevallige ideeën, maar de meeste studenten en docenten zullen opgelucht zijn als die bureaus verdwijnen en de kwaliteit wordt hersteld (zie dit en dit artikel over vermijdbaar kwaliteitsverlies aan mijn eigen Erasmus Universiteit Rotterdam).

Schoolgaande kinderen hebben zwaar geleden onder de twee covid-jaren. In het tweede covid-jaar kreeg de minister het advies om de ventilatie van de klaslokalen te verbeteren en dan direct de scholen weer te openen, maar dat gebeurde niet om de stomme reden dat rijk en gemeenten kibbelden over de verdeling van de kosten van de ventilatie. Kinderen die toen weer thuis moesten blijven liepen daarmee in de herfst van 2021 nog eens vier maanden extra achterstand op – zowel intellectueel als sociaal.

Levenslange schade door gesloten scholen

De topadviseur van de OESO op onderwijsgebied, prof Eric Hanushek stelt onder meer voor om leraren op scholen waar de opgelopen achterstand het grootst is te belonen met financiële bonussen wanneer ze daar met succes aan gaan werken. Ook hier zou Harm Beertema met al zijn eigen ervaring als leraar in Rotterdam-Zuid goed werk kunnen doen, is het niet als minister dan als adviseur. Geef het geld en we weten zeker dat Beertema en Wiersma het niet zullen doorsturen naar de schoolbesturen, maar gebruiken om individuele leraren aan te moedigen en te helpen.

En komt er dan een leraar met een plan om met de klas een week in het najaar op kamp te gaan, maak dat dan ook mogelijk en betaal de docenten die meegaan. Hanushek legt uit dat de schade van de gesloten scholen de leerlingen hun hele verdere leven veroordeelt tot een lager inkomen, en daardoor dus ook de hele economie permanent lager doet uitkomen (voor de VS schat hij 3-4 procent lager bbp tijdens hun werkzame leven).

Meer huizen en intensiever onderwijs zijn nodig, maar kosten geld. En dan is er ook nog een gat bij Defensie van 0,3 procent bbp. Volgende week mijn suggesties hoe we beter beleid kunnen betalen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Voor jonge kiezers zijn huizen en goed onderwijs veel belangrijker dan CO2 verscheen eerst op Wynia's Week.

Curieus is dat de index van het vertrouwen bij de ondernemers ook laag staat, maar heel vergelijkbaar blijft met de grote EU-staten. Het EU-gemiddelde scheelt nauwelijks met het cijfer voor Nederland. Bij de ondernemers meten we de orderportefeuille, dus dat gaat vooral over de stand van de conjunctuur. Het consumentenvertrouwen wordt ook geraakt door meer politieke ontwikkelingen.

Komt onze somberheid door de global warming?

Er is dus een puzzel. Wat kan verklaren dat de ondernemers hun zorgen hebben, maar overal in  Europa in ongeveer dezelfde mate, terwijl speciaal in Nederland de  ‘mensen in het land’ wel heel bijzonder somber zijn.

We kunnen wegstrepen dat de extra somberheid komt door angst voor de ‘global warming’. Hoge temperaturen op Kreta zijn meer bedreigend dan extra zonnig weer in Katwijk. Als verschillen tussen landen in het consumentenvertrouwen vooral van het weer afhingen, zouden Grieken dus somberder moeten zijn dan de ‘Kattekers’. Global warming is zeker voor veel mensen – vooral jongeren – een reden tot zorg, maar lijkt niet geschikt voor het verklaren van verschillen tussen landen.

Er is wel een statistisch verband tussen het vertrouwen van de huishoudens en het aantal toegelaten asielzoekers. Landen die duidelijk strenger zijn dan Nederland, of landen waar maar weinig asielzoekers een toevlucht zoeken, hebben in het algemeen een sterker vertrouwen in de toekomst.

Denemarken (vertrouwen min 11; geaccepteerde vluchtelingen 515) en Finland (vertrouwen min 9; geaccepteerde vluchtelingen 1235) staan aan de top voor het consumentenvertrouwen in Europa en zijn een stuk vrolijker dan Nederland (vertrouwen min 39; geaccepteerde vluchtelingen 15.180).

De aarzelingen over de wet om gemeenten te dwingen asielzoekers op te nemen, zijn ook een teken dat onze politici – altijd op zoek naar de kiezersgunst, nu in verkiezingstijd nog extra – weten dat de asielsituatie veel mensen ongelukkig maakt.

Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje nemen ook veel asielzoekers op, maar de burgers zijn er toch duidelijk minder somber dan hier. Er moeten dus nog andere zaken ten grondslag liggen aan het wel extreem bezorgde consumentensentiment in Nederland. Ik zie er ten minste vier.

We hebben de kortste werkweek van Europa

Eén: de armoedeval bij veel huishoudens. Ga je meer uren werken, dan verdwijnt bijna al het extra verdiende inkomen weer door afbouw van de acht verschillende toeslagen voor onderwijs, zorg en huur.

Bekend is dat in Nederland zeker zo veel mensen werken als in het buitenland, maar dat wij de kortste gemiddelde werkweek hebben van heel Europa. Dat komt vooral omdat vrouwen zo weinig uren kunnen of willen werken buiten de deur, en omdat alle modale of beneden-modale Nederlanders weten dat meer werken vaak nauwelijks de moeite loont. Die blijven dan gevangen in (bijna) armoede.

Twee: boosheid over de stikstofhetze. Direct geraakt zijn de boeren en de vissers, maar ook veel mensen die niet op het platteland wonen, kunnen zich inleven in die bedreigde medeburgers, zoals blijkt uit de grote aanhang van de BBB.

De woningmarkt is vastgelopen

Drie: de dure benzine. Ook wie zelf geen auto rijdt, weet dat onze benzine de duurste is van heel Europa  en dat is iedere dag een herinnering dat onze minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) veel meer geld nodig heeft voor CO2-beleid en stikstof-onzin dan haar collega’s in de buurlanden.

Vier: geen betaalbare woningen in de grote steden. Tien jaar op de wachtlijst voor een betaalbaar huurhuis, en een koopwoning die in veel steden buiten het bereik ligt voor het gemiddelde gezin. 

Is er wat te doen aan al die somberheid? Dat zou een goed ding zijn, want de economie draait gezonder wanneer de consumenten niet zo negatief zijn. En ook voor de mentale gezondheid is het natuurlijk beter wanneer kinderen worden opgevoed door opgewekte ouders, studenten nog vertrouwen hebben in de toekomstige waarde van hun diploma, werkenden genoeg verdienen en ouders bij gezinsuitbreiding kunnen verhuizen naar een grotere woning.

Van de vier punten hierboven is het eerste het belangrijkste en tegelijk ook het lastigste om te verhelpen. Deze week stelde een fiscaal expert voor om 93 kleinere fiscale regelingen en subsidies te schrappen en met het zo uitgespaarde geld het eerste tarief van belasting en premies te verlagen van 37 procent naar 30 procent.

Zo zou het makkelijker worden om te ontsnappen aan de armoedeval en zouden de netto-inkomens een duw omhoog krijgen. Wat betreft de acht toeslagen die lager worden of wegvallen bij meer gewerkte uren: daarover heeft de Tweede Kamer bij de financiële beschouwingen van vorig jaar drie moties ingediend, maar er is onder RutteVier niets gebeurd. 

Meer optimisme is mogelijk over de dure benzine en de stikstof. Als de VVD naar rechts schuift om zo aan te sluiten bij BBB en andere toekomstige coalitiepartners, zullen de huidige, dure stikstofplannen van tafel worden geveegd en kunnen belasting en accijnzen op energie en benzine naar een meer normaal niveau.  

Bouwend Nederland loopt aan de leiband van de milieulobby

Tenslotte het woningtekort. Minister van Volkshuisvesting Hugo de Jonge (CDA) deed regelmatig wilde prognoses, maar daar is onder RutteVier niets van terechtgekomen. Een ramp voor iedereen die zoekt naar een betaalbaar huis.

Misschien doet BBB het goed bij de verkiezingen, maar Caroline van der Plas kan niet als enige de stikstof-onzin bestrijden. Ook is een omslag nodig bij lobbygroep Bouwend Nederland. Die organisatie loopt nu aan de leiband van de milieulobby. ‘Voor ons,’ zo is het officiële standpunt van Bouwend Nederland, ‘is essentieel dat de afname van stikstofdepositie in een landelijk register wordt bijgehouden. Hiermee kan vervolgens beschikbare stikstofruimte aantoonbaar worden ingezet voor zowel natuurherstel, PAS-melders als bouw- en infraprojecten.’

Als dat hun standpunt blijft, ziet het er somber uit voor de woningbouw. Voorzitter Arno Visser van Bouwend Nederland moet met de vuist op de vergadertafels slaan waar die onzin wordt aangehangen, en de VVD bewerken om de bouw weer ruim baan te geven. Tot het zover is, blijft somberheid troef als het gaat over de woningnood.

Het kan beter worden na 22 november

De economie staat er niet goed voor, maar het consumentenvertrouwen kan na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november zeker verbeteren. Stop de stikstof-onzin, verlaag met het geld dat zo beschikbaar komt de benzineprijs, ga met het kapmes door het woud aan fiscale regelingen en vereenvoudig ons belastingstelsel, laat de bouwers bouwen en stel een werkgroep samen met een deskundige voorzitter – misschien de energieke 50Plus-senator Martin van Rooijen – om de goedbedoelde, maar verstikkende toeslagen te vervangen door een beter systeem.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Burgers en ondernemers zijn somber, maar 22 november kan een keerpunt worden  verscheen eerst op Wynia's Week.