Het centrum van Kiev is redelijk goed beschermd, hoewel in juni op honderd meter afstand van mijn hotel het Tsjernobyl Museum door een raket werd verwoest. Het hotel bevindt zich op ongeveer tweehonderd meter van de rivier de Dnjepr. Langs de oever van de rivier staan pick-up trucks met een machinegeweer klaar om drones uit de lucht te schieten.

Gedurende de nacht gaat het luchtalarm drie keer af. Elke keer wordt via de intercom van het hotel een bericht afgespeeld waarin gasten worden opgeroepen naar de schuilkelder te gaan. Ik ben moe van een lange reis en besluit in bed te blijven. Desondanks kan ik nauwelijks slapen omdat de intercom me om de paar uur maant naar de schuilkelder te gaan of meldt dat het luchtalarm voorbij is.

Lange files

Ik ben met de auto vanuit de Moldavische hoofdstad Chisinau naar Kiev gereden, een rit van bijna tien uur. Meestal reis ik met de trein vanaf de Poolse grensstad Chelm, maar door de Russische aanvallen op treinen heb ik ervoor gekozen met de auto te gaan. Bij luchtalarm worden treinen stilgezet en moeten passagiers uitstappen en vaak uren midden in een bos of weiland wachten totdat het luchtalarm voorbij is en de trein weer verder kan.

Vanaf de grens met Moldavië rijden we door golvend landschap. De dorpen die we passeren zien er verlaten uit. In vrijwel elk dorp komen we langs een kerkhof met de graven en foto’s van omgekomen soldaten.

Hier en daar gaat de tweebaansweg over in een vierbaans snelweg. Langs de kant van de snelweg verkopen oude vrouwen walnoten, appels, watermeloenen, witte kolen en honing. Op zo’n dertig kilometer van Kiev zie ik de eerste door de Russische aanvallen beschadigde fabrieksgebouwen. We rijden langs drie tankstations die door Russische drones zijn verwoest.

Na meer dan negen uur rijden bereiken we de rand van Kiev. Er is luchtalarm voor droneaanvallen, maar dat is aan het verkeer niet te merken. Het is spitsuur en mensen zijn op weg naar huis. De files de stad uit zijn lang.

In een buitenwijk passeren we een appartementsgebouw dat door een raket is verwoest. Het is een wreed lot als je in deze miljoenenstad net in het gebouw woont waar een raket op terecht komt. De constante dreiging van drones drukt je wel met de neus op het feit dat er een oorlog aan de gang is. Tot een jaar geleden kon je in Kiev net doen alsof er niets aan de hand was, dat kan nu niet meer.

Ondanks de voortdurende luchtaanvallen gaat het leven in Kiev door. Oekraïners blijven ondanks de Russische terreur vastberaden. ‘s Avonds eten we in mijn favoriete Italiaanse restaurant. Het is er wel wat minder druk dan anders. Een deel van de bewoners heeft Kiev verlaten en is verhuisd naar het westen van Oekraïne omdat ze denken dat het daar veiliger is.

Steeds vaker bestoken de Russen echter ook het westen van het land. In de nacht is er eenmaal een code rood, wat betekent dat er raketten onderweg zijn. Deze keer vliegen ze echter over Kiev heen om in de West-Oekraïense stad Vinnytsa op een elektriciteitscentrale terecht te komen. Vinnytsa zit daardoor grotendeels in het donker.

College in het donker

De volgende ochtend geef ik college in een schuilkelder onder het universiteitsgebouw. Van de drone-aanvallen die buiten aan de gang zijn, merk je onder de grond niets. Wel valt een paar keer de elektriciteit uit en zitten we in het donker. Het enige licht komt dan van de laptop en het projectiescherm die zijn aangesloten op een batterij.

Op de weg terug naar Moldavië stoppen we bij een tankstation voor koffie en een hotdog als het luchtalarm afgaat. Nadat de hotdogs klaar zijn vertrekken we snel. Op honderd meter van het tankstation staat een witte pick-up truck met een machinegeweer klaar om de drone te onderscheppen.

Rond half tien komen we aan in de grensstad Mohyliv-Podilskyi. Aan de rand van de stad staat een militaire wachtpost. Vanaf elf uur is er een avondklok en mag niemand zich meer op straat vertonen.

Vanwege luchtalarm is de grensovergang gesloten. Pas om drie uur ‘s nachts is het luchtalarm voorbij en kan ik lopend de grens oversteken. Daar wacht een auto om me terug te brengen naar Chisinau.

De wachttijd valt nog mee in vergelijking met die aan de Poolse grens. Daar is de wachttijd bij sommige grensovergangen inmiddels meer dan vijftig uur. Zo isoleert Poetin Oekraïne nog verder van de rest van de wereld. De Oekraïense overheid heeft daar ook schuilkelders gebouwd waar wachtende mensen tijdens luchtalarm gebruik van kunnen maken.

Europese steun

Vladimir Poetin heeft ingezien dat hij de oorlog op het slagveld niet kan winnen. Dus heeft hij al zijn kaarten gezet op terreur tegen de Oekraïense bevolking en zijn hoop gevestigd dat zijn acoliet Donald Trump hem te hulp zal komen en Oekraïne tot overgave zal dwingen.

Alleen als Europa Oekraïne voluit blijft steunen met geld en wapens, kan dit laatste worden voorkomen. De toekomst van Oekraïne ligt in onze handen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht College in een donkere schuilkelder: reisverslag uit Kiev verscheen eerst op Wynia's Week.

Geld om aan de eisen van de scholieren tegemoet te komen en het middelbaar onderwijs te verbeteren heeft de Franse overheid vrijwel niet. Het begrotingstekort bedraagt dit jaar 5,4% en de staatssschuld ruim €3500 miljard ofwel 119% van het nationaal inkomen. Beleggers die deze staatssschuld financieren, verliezen het vertrouwen in de kredietwaardigheid van Frankrijk. De rente op nieuwe leningen is opgelopen tot 5%. De uitgaven aan rente en aflossing van de staatssschuld zijn hoger dan de uitgaven aan onderwijs.

Veel eerder met pensioen

Beleggers hebben inmiddels meer vertrouwen in landen als Italië en Griekenland. Deze landen kunnen goedkoper lenen dan Frankrijk. Wat ook niet helpt is dat Marine Le Pen, de leider van de rechtse Rassemblement national, aan kop gaat in de peilingen voor de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Beleggers verwachten dat onder haar leiding de financiële problemen alleen maar groter worden. De links-radicale presidentskandidaat Jean-Luc Mélenchon wil de staatsschuld zelfs ‘in de fik steken’. Ook dit draagt niet bij aan het vertrouwen van de financiers van deze staatsschuld.

Ongeveer een kwart van de totale overheidsuitgaven in Frankrijk wordt besteed aan pensioenen. In Nederland zijn de AOW-uitgaven minder dan 6% van de totale overheidsuitgaven. Fransen sparen niet, zoals wij, voor hun pensioen maar laten de pensioenen door de belastingbetaler betalen. Bovendien gaan Fransen ook nog eens veel eerder met pensioen dan wij. De officiële pensioenleeftijd in Frankrijk is 62 jaar, bij ons is dat 67. De gemiddelde leeftijd waarop werkenden met pensioen gaan is 60,4 in Frankrijk en 64,7 in Nederland.

Pogingen van president Macron om de pensioenleeftijd te verhogen riepen zoveel weerstand op dat ze geschrapt zijn. Om de overheidsfinanciën niet volledig te laten ontsporen bezuinigde het Franse kabinet de afgelopen jaren op de lerarensalarissen, niet op de pensioenen. Marie Le Pen belooft dat als zij president wordt, de huidige pensioenleeftijd van 62 jaar niet verhoogd wordt, maar verlaagd naar 60 jaar.

Frankrijk heeft geen geld om het onderwijs voor jongeren te verbeteren omdat ouderen vroeg stoppen met werken en het land enorm veel geld uitgeeft aan pensioenen.

Verandering in zorg- en onderwijsuitgaven

Nederland is gelukkig Frankrijk niet. De tegenstellingen tussen generaties zijn hier minder groot. Wij sparen grotendeels voor ons pensioen en we werken langer door. Maar ook bij ons worden de tegengestelde belangen van jongere en oudere generaties steeds scherper.

Hoe de balans tussen jongeren en ouderen is veranderd, valt goed te zien aan de ontwikkeljng van de onderwijs- en zorguitgaven. Vijftig jaar geleden gaven we meer uit aan onderwijs dan aan zorg: de collectieve zorguitgaven bedroegen in 1976 ongeveer 4% van het nationaal inkomen, terwijl ruim 6% van het nationaal inkomen werd uitgegeven aan onderwijs. Nu geven we meer dan 10% van het nationaal inkomen uit aan zorg en minder dan 6% aan onderwijs.

Meer luxe en kwaliteit

Deze verschuiving van jong naar oud komt deels door de demografische verandering: er zijn minder jongeren en meer ouderen. Deels komt het doordat de zorguitgaven meer gecollectiviseerd zijn: private zorguitgaven zijn gedaald, collectieve uitgaven gestegen. De collectieve zorgverzekering is uitgebreid tot de hele bevolking. Meer dan in 1976 betalen jongeren nu voor de zorguitgaven voor ouderen, dragen de hogere inkomens meer bij aan de zorgkosten en zijn de verschillen in premies tussen zorggebruikers en niet-gebruikers kleiner geworden.

Maar deels komt het ook doordat duurdere medische technologieën, meer luxe en kwaliteit en een verruiming van de aanspraken de zorguitgaven veel harder hebben doen stijgen dan de onderwijsuitgaven. Met als gevolg een verschuiving in de collectieve uitgaven van jong naar oud.

Dreigen met bezuinigen op onderwijs

Ouderen zijn een steeds machtiger lobbygroep geworden. In het coaltieakkoord van het huidige kabinet was afgesproken om vanaf 2033 de AOW-leeftijd een-op-een te koppelen aan de stijging van de levensverwachting. Nu gaat de AOW-leeftijd nog met twee maanden omhoog voor elke drie maanden dat de levensverwachting stijgt. In veel beroepen (waaronder het mijne) kunnen werkenden zonder veel problemen langer doorwerken. Dit plan moest het kabinet evenwel onder grote druk van de vakbonden en de populistische oppositie intrekken.

Het kabinet hoopt nu op een sociaal akkoord met vakbonden en werkgevers over hervorming van de sociale zekerheid en de kosten van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Als stok achter de deur dreigt het kabinet Jetten €1,2 miljard te bezuinigen op onderwijs als de bezuinigingsdoelstelling voor de sociale zekerheid niet wordt gerealiseerd. Dit jaar wordt al €800 miljoen op onderwijs bezuinigd. Deze bezuiniging dateert nog van het kabinet-Schoof. Datzelfde kabinet-Schoof trok een bezuiniging van €165 miljoen op het scholingsbudget van zorgmedewerkers schielijk in toen de zorgsector daar bezwaar tegen maakte.

Zorglasten voor jongeren stijgen wat minder dan voor ouderen

Toch zijn er ook bezuinigingen die vooral ouderen raken en jongeren ontzien. Na acht jaar is eindelijk weer het eigen risico aangepast aan de stijging van de zorgpremie. Het komend jaar gaat het eigen risico met €15 omhoog naar €400 per jaar. Het kabinet-Schoof wilde het eigen risico nog meer dan halveren. Door de verhoging van het eigen risico, zal de zorgpremie minder te stijgen. Per saldo betekent dit dat de lasten voor ouderen die veel zorg gebruiken wat meer en die van jongeren die weinig of geen zorg gebruiken wat minder omhoog gaan.

In Nederland zijn niet, zoals in Frankrijk, de pensioenen het probleem, maar zorgkosten, en dan met name de kosten van de ouderenzorg. Wij geven minder geld uit aan geneeskundige zorg, maar veel meer aan ouderenzorg dan andere Europese landen.

Cijfers van de OESO geven aan dat Nederland 4,1% van het nationaal inkomen aan langdurige zorg besteedt. Dat is meer dan elk ander land in Europa. Duitsland en Frankrijk geven maar 2,5% en 2,4% van hun nationaal inkomen hier aan uit. Ruim 29% van de zorguitgaven in ons land gaat naar langdurige zorg. Dat is ook veel meer dan elders. In werkelijkheid is het verschil nog groter omdat de OESO de uitgaven aan maatschappelijke ondersteuning niet meetelt en daar geeft Nederland ook meer aan uit dan andere landen.

Wees rechtvaardig voor jong en oud

Het kabinet-Jetten wil een staatscommissie-Zorg advies laten uitbrengen hoe de zorg financieel houdbaar en toekomstbestendig blijft. Deze commissie zal daarbij vooral naar de ouderenzorg moeten kijken. Voor een toekomstbestendig stelsel zou de commissie ook rekening moeten houden met een rechtvaardige verdeling van de lusten en lasten van de collectieve (zorg)uitgaven tussen jongere en oudere generaties.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Jongeren draaien op voor onze hoge uitgaven aan ouderenzorg verscheen eerst op Wynia's Week.

In de 19de eeuw besloten de Russen hun spoorrails iets verder uit elkaar te leggen, naar men zegt om het Europese legers moeilijker te maken om met de trein Rusland binnen te vallen. Hierdoor moeten de wielstellen van elke doorgaande trein aan de grens worden aangepast. Deze aanpassing gaat met veel lawaai, klappen en stoten gepaard. Het zijn korte nachten met weinig slaap in de trein van Kyiv naar Warschau. Voor de rest zijn de treinen in Oekraïne schoon, redelijk comfortabel en rijden ze – tot voor kort – stipt op tijd. Daar kan de NS nog wat van leren.

Rusland valt nu de treinen zelf aan

Het verschil in spoorbreedte tussen Rusland en Europa is tegenwoordig niet een barrière voor Europese legers om Rusland binnen te vallen maar een van de weinige beschermingen die Europa heeft tegen een Russische aanval. Hoewel, een Russische aanval op Europa zal waarschijnlijk niet via het spoor komen, maar door de lucht met drones en raketten.

Omdat de burgerluchtvaart sinds de grootschalige Russische invasie in Oekraïne volledig stil ligt, is de trein een essentieel vervoermiddel voor burgers maar ook voor westerse politici, militairen en diplomaten die Oekraïne bezoeken. Het is de levenslijn tussen Oekraïne en de rest van de wereld. De Russische aanvallen waren tot voor kort vooral gericht op het vernielen van het spoor en niet op de treinen zelf. Tegenwoordig vliegen de Russische drones zo snel dat ze ook rijdende treinen kunnen raken. De schade aan de spoorrails werd vaak binnen enkele uren hersteld en leidde vrijwel niet tot oponthoud. Nu Rusland de treinen zelf aanvalt, worden mensen bang om met de trein te reizen. Ook westerse bezoekers zullen zich hierdoor wel tweemaal bedenken voordat ze in het Poolse Chelm op de trein naar Kyiv stappen.

De Russische aanvallen zijn onderdeel van de grootschalige terreurcampagne tegen de Oekraïense bevolking. De hoofdstad Kyiv is daarbij steeds vaker het doelwit. Tot anderhalf jaar geleden waren er slechts sporadisch aanvallen op Kyiv. Zeker het centrum van Kyiv was redelijk veilig en goed beschermd door afweergeschut. De aanvallen met drones en ballistische raketten zijn echter steeds heviger geworden en de Patriot verdedigingsraketten zijn bijna op. De laatste keer dat ik in Kyiv was, in juni, was kort voor mijn aankomst het Tsjernobil-museum door een raket verwoest. Dit museum ligt op nog geen honderd meter van het Radison-hotel waar ik meestal verblijf.

Voortdurende stress

Tot een jaar geleden vonden de Russische aanvallen vooral ’s nachts plaats. In het begin bleef ik bij luchtalarm ook gewoon in bed liggen omdat de Oekraïense luchtverdediging alle drones en raketten tegenhield. Nu zijn er vaak de hele dag door Russische aanvallen. Veel mensen in Kyiv blijven binnen omdat ze daar relatief het veiligst zijn. Op straat vliegen geregeld drones over op zoek naar hun doelwit. Deze drones worden door het mobiele luchtafweergeschut van het Oekraïense leger op bruggen en viaducten onder vuur genomen. Kyiv was een leuke en levendige stad, dat is de laatste maanden sterk veranderd.

De aanvallen zorgen voor voortdurende stress weet ik uit eigen ervaring. Slapen is ook moeilijk als het luchtalarm afgaat en er harde knallen en lichtflitsen van inslagen zijn. De schuilkelders bieden bescherming maar zijn geen plaatsen om rustig te slapen. De bevolking van Kyiv raakt door slaapgebrek en de voortdurende spanning uitgeput. En de winter staat voor de deur. In normale tijden is dit al een donkere periode met vaak extreme kou, sneeuw en ijs dat een licht depressief gevoel opwekt. Nu komen daar de voortdurende aanvallen bij.

Rusland verliest 1400 soldaten per dag

De verwachting is ook dat Rusland net als afgelopen jaar de electriciteitscentrales zal aanvallen waardoor veel mensen in Kyiv zonder licht, warm water en verwarming komen te zitten. De afgelopen winter was al extreem zwaar, de komende winter dreigt nog erger te worden. Veel mensen in Kyiv denken er dan ook over om de stad tijdens de winter te verlaten en een huis in het westen van Oekraïne te huren waar het nog relatief veilig is of te vertrekken naar een EU-land.

Poetin beschouwt zichzelf in oorlog met het Westen. In Oekraïense steden voert Rusland grootscheepse terreuraanslagen uit met drones en ballistische raketten. Deze terreuraanslagen hebben tot doel de moraal van de bevolking en de economie te breken. De economische schade van de aanslagen op havens, bedrijven, benzinestations en treinen is groot. Het nationaal inkomen is nog altijd 20% lager dan voor de grootschalige Russische invasie. Aan het front boekt Rusland nauwelijks vooruitgang. Het land verliest dagelijks zo’n 1400 soldaten. Dat zijn er meer dan het kan rekruteren. De Russische rekruten worden na een training van niet meer dan drie weken naar het front gestuurd waar hun levensverwachting slechts enkele dagen is.

Oekraïne blijft aan het front overeind en weet zelfs terreinwinst te boeken. Economisch blijft het land alleen door Europese steun op de been. Wat als Poetin tot het inzicht komt dat hij de oorlog aan het front niet kan winnen en besluit de Europese wil om Oekraïne te helpen op de proef te stellen en een drone-aanval uitvoert op een wapenfabriek of een olieraffinaderij in Duitsland? De Navo heeft niet de drone-capaciteit om op vergelijkbare wijze in Rusland terug te slaan. Europa zal escalatie ook zo veel mogelijk willen voorkomen. Dan toch maar weer de Russische ambassadeur op het matje roepen en Mark Rutte een verklaring laten geven dat Poetin echt onverantwoord bezig is?

Europa mist slagkracht

En wat als Poetin dreigt met meer drone-aanvallen op Europa als de steun aan Oekraïne niet stopt? Slaat Europa dan terug of gooit het dan de handdoek in de ring en levert het Oekraïne uit aan Poetin? Rusland produceert maandelijks honderden aanvalsdrones en ballistische raketten, Europa niet. De ontwikkeling van relatief goedkope drones gaat ook razendsnel. Veel van deze nieuwe en relatief goedkope wapentechnologieën worden door Oekraïne ontwikkeld. Oekraïne heeft evenwel niet de middelen om de productie van deze nieuwe wapentechnologieën op te schalen.

Rusland kopieert veel van deze innovaties en heeft wel de mogelijkheid om deze snel op grote schaal te produceren. Westerse militaire experts leren hiervan – een verdieping van de Nederlandse ambassade in Kyiv is inmiddels gevuld met miltaire experts – maar Europa mist de slagkracht om haar militaire productie aan te passen en snel uit te breiden. Rusland heeft inmiddels een overwicht opgebouwd in drones en raketten op Europa.

Zonder Europese steun stort de Oekraïense economie in elkaar en zal het Oekraïense leger de strijd snel moeten staken. Europa bedreigen om de steun aan Oekraïne te staken kan voor Poetin een aantrekkelijke optie zijn als hij de oorlog aan het front niet kan winnen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Aantrekkelijk voor Poetin: Europa met drone-aanvallen dwingen de steun aan Oekraïne te staken verscheen eerst op Wynia's Week.

Zorgwijzer noemt drie redenen voor deze forse premiestijging. Vorig jaar hadden de zorgverzekeraars een eenmalige meevaller doordat er een overschot in het Zorgverzekeringsfonds was van gemiddeld €105 per verzekerde. Dit overschot was het gevolg van het feit dat de lonen en het aantal werkenden de afgelopen jaren sneller dan gedacht zijn gestegen, waardoor de inkomensafhankelijke bijdrage die de werkgevers betalen aan de zorgverzekering hoger uitviel. Als gevolg van deze meevaller hoefden de zorgverzekeraars de premie vorig jaar niet te verhogen. De bijdrage die werkgevers betalen is inmiddels aangepast waardoor deze meevaller is verdwenen.

Reserves raken op

De tweede reden is dat de zorgkosten snel toenemen. Een belangrijke oorzaak hiervan zijn de snel stijgende loonkosten. In een aantal CAO’s in de zorg zijn flinke salarisstijgingen afgesproken. Aangezien ongeveer 70% van de zorgkosten bestaan uit loonkosten, nemen hierdoor de zorgkosten toe. Dit moeten we allemaal via de zorgpremie betalen. Daarnaast neemt het zorggebruik toe door de vergrijzing en door de beschikbaarheid van nieuwe en vaak dure medische technologieën, waaronder ook nieuwe geneesmiddelen.

De afgelopen jaren hebben de zorgverzekeraars de basispolis aangeboden voor een premie die lager was dan de kostprijs. Het verschil legden ze bij uit hun reserves. Bij sommige verzekeraars begint het deel van de reserves dat kan worden ingezet om de premiestijging te beperken op te raken. Hierdoor kunnen ze minder geld uit hun reserves inzetten om de premiestijging te beperken.

Het kabinet zou de premiestijging kunnen beperken door het eigen risico te verhogen. In het coalitieakkoord was afgesproken dat het eigen risico volgend jaar zou worden verhoogd van €385 naar €455. Uit de uitgelekte Prinsjesdagstukken blijkt echter dat het kabinet van plan is om deze verhoging met €60 een jaar uit te stellen. Hiermee hoopt het kabinet steun te krijgen voor de begroting van oppositiepartij PRO. Het gevolg is wel dat de premiestijging ongeveer €35 per jaar hoger uitvalt dan als deze verhoging van het eigen risico wel zou zijn doorgegaan.

Het is de vraag of de linkse oppositie met het uitstel van de verhoging van het eigen risico tevredengesteld is en de begroting van het kabinet zal steunen. Dat het kabinet-Jetten geen meerderheid heeft in de Tweede Kamer vormt een bron van onzekerheid voor zorgverzekeraars. Het is denkbaar dat er in de Tweede Kamer een meerderheid ontstaat om het eigen risico te verlagen, zoals het kabinet-Schoof van plan was. Dan zitten de zorgverzekeraars met de gebakken peren en moeten ze de premie verder verhogen.

Nog meer solidariteit van jongeren gevraagd

Door linkse partijen wordt het eigen risico vaak geframed als een boete op ziek zijn en een aanslag op de solidariteit. Het Nederlandse zorgstelsel is een van de meest solidaire stelsels ter wereld. Gezonde en zieke mensen betalen dezelfde premie. Door de zorgtoeslag, die lage inkomens compenseert voor de nominale premie en het verwachte eigen risico, zijn de premies grotendeels inkomensafhankelijk. Vergeleken bij andere landen zijn de eigen bijdragen die zorggebruikers betalen relatief laag. Arm en rijk hebben recht op dezelfde zorg en worden in de zorg gelijk behandeld. In veel andere Europese landen is de solidariteit in de zorg een stuk minder. Toch vinden met name linkse en populistische partijen dat jonge, gezonde mensen nog solidairder moeten zijn met ouderen en zorggebruikers.

Het lijkt solidair om in plaats van het eigen risico voor patiënten te verhogen de premie voor alle burgers te verhogen. Deze solidariteit wordt echter vooral opgebracht door jongeren. Zij maken weinig gebruik van zorg, betalen daardoor weinig of geen eigen risico, maar moeten wel meebetalen aan de hogere zorgpremie. Ouderen maken gemiddeld meer zorgkosten. Voor velen van hen maakt het niet of nauwelijks uit of het eigen risico omhoog gaat of de premie.

Jongeren hebben naast de steeds verder stijgende zorgpremie vaak ook nog andere lasten, zoals een studieschuld of hoge hypotheek. Door de krapte op de woningmarkt moeten jongeren zich vaak diep in de schulden steken om een huis te kunnen kopen of worden ze geconfronteerd met hoge huren. Ze hebben ook vaak jonge kinderen die kosten met zich meebrengen. Hun inkomenspositie is vaak onzekerder. Allemaal lasten waar oudere generaties vrijwel niet mee te maken hebben en waarin zij niet solidair zijn met de jongere generaties. Ouderen profiteren vaak van de sterk gestegen huizenprijzen als ze hun woning verkopen aan jongeren.

Debat nodig over solidariteit tussen de generaties

Het is te kort door de bocht om de stijging van het eigen risico steeds maar af te doen als een beperking van de solidariteit en jongere generaties te dwingen om steeds meer te betalen voor de zorgkosten die vooral door ouderen worden gemaakt. Er zou een bredere discussie moeten komen over de solidariteit tussen generaties, waarbij ook de solidariteit buiten de zorg betrokken zou moeten worden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Door eigen risico niet te verhogen dwingen we jongeren om steeds meer te betalen voor de zorgkosten die vooral ouderen maken verscheen eerst op Wynia's Week.

Servië is het op een na corruptste land van Europa. Op de ranglijst van meest corrupte landen van Transparancy International scoort van de Europese landen alleen Rusland slechter. Ook wereldwijd hoort Servië tot de meest corrupte landen. Van de 181 landen op de lijst staat Servië op plaats 116.

Corruptie en armoede gaan vaak samen. Servië is niet het armste Balkanland – kandidaat-EU-landen als Albanië, Bosnië en Herzegovina en Noord-Macedonië zijn armer – maar het inkomen per hoofd van de bevolking in Servië is minder dan een kwart van dat in Nederland.

Steun van Rusland en China

Corrupte regimes zoeken vaak steun en samenwerking met andere corrupte regimes. Servië is traditioneel een bondgenoot van Rusland. In de oorlog die Rusland tegen Oekraïne voert, probeert de Servische president Vucic te laveren tussen beide partijen om er zelf beter van te worden. Zo was twee weken geleden president Zelensky van Oekraïne in Servië om wapens te kopen. De sympathie van Vucic ligt echter bij Poetin. Zo onthulde de New York Times vorige week dat Moldavische infiltranten – betaald door Rusland – in Servië werden getraind om de democratische verkiezingen in Moldavië te ondermijnen.

Voor steeds meer corrupte regimes is niet Rusland maar China de belangrijkste bondgenoot. Zo ook in Servië. China bood hulp bij de aanleg van de Milos de Grote-snelweg van Belgrado naar het zuiden. Op elk viaduct, brug en tunnel staat in grote letters ‘made with aid from China’ in het Engels en Chinees.

De samenwerking met China verloopt niet altijd vlekkeloos. Onlangs opende de Servische president Vucic een door China aangelegde tunnel in de verbindingsweg tussen Servië en Montenegro. De constructie van de tunnel was echter zo instabiel dat de kans op instorting reëel is. De Servische president reageerde daarop met de aankondiging dat er permanent een ambulance bij de uitgang van de tunnel zou worden neergezet voor het geval de tunnel zou instorten. De Chinese hulp heeft wel een prijs. China verwerft er politieke invloed mee en toegang tot zeldzame aardmetalen zoals goud.

In november 2024 stortte de overkapping van het treinstation in de Noord-Servische stad Novi Sad in. Hierbij kwamen 16 mensen om het leven. Het treinstation was kort ervoor door Chinese aannemers gerenoveerd. De constructiefouten bij de renovatie van het station worden algemeen toegeschreven aan corruptie bij de aanbesteding van het project. Dit incident leidde tot een uitbarsting van woede onder de Servische bevolking tegen het corrupte regime van president Vucic. Dit vormde het begin van de studentenprotesten die tot de dag van vandaag aanhouden.

Een zwart gat op de Balkan

Corruptie bij de aanbesteding van publieke werken is niet het enige. De coterie rondom president Vucic wordt er ook van verdacht een belangrijke rol te spelen in de internationale drugshandel. De rechtstaat is onder Vucic uitgehold. Benoemingen van rechters, universiteitsbestuurders en andere kernposities in het maatschappelijke middenveld zijn gepolitiseerd en worden toebedeeld aan Vucic-vertrouwelingen. Zelfs artsen die niet bereid zijn zich aan te sluiten bij Vucic’ partij worden ontslagen. Leden van de politieke partij van Vucic, de Servische Progressieve Partij, krijgen lucratieve baantjes bij de overheid, waar ze betaald krijgen zonder er veel voor te hoeven doen. Een van de gevolgen daarvan is dat de gemeentelijke vuilophaaldienst vrijwel niet meer werkt en het land zichtbaar vervuilt.

Servië is een zwart gat op de Balkan geworden. Omringende landen als Bulgarije, Roemenië, Montenegro, Noord-Macedonië en Albanië hebben vooruitgang geboekt in de aanpak van corruptie. Montenegro en Albanië zijn op weg naar EU-lidmaatschap. Servië beweegt zich in een omgekeerde richting.

Een bunkermentaliteit

Vucic probeert ook waar mogelijk buurlanden zoals Montenegro te destabiliseren. Vlak voor de EU-Westelijke Balkan-top van regeringsleiders in de Montenegrijnse stad Tivat afgelopen juni stuurde Vucic een vliegtuig met maffiosi naar de stad om daar voor ongeregeldheden te zorgen en daarmee de EU-bijeenkomst te verstoren. Binnen Servië creëert hij een bunkermentaliteit door het narratief te verspreiden dat de omliggende landen de traditionele Servische waarden en normen haten en Servië willen vernietigen, vergelijkbaar met de traditionele waarden die Poetin zegt te verdedigen met de inval in Oekraïne.

Door de aanhoudende studentprotesten hebben veel mensen met leidende posities in het overheidsapparaat die aanvankelijk Vucic steunden, zich tegen hem gekeerd. De meest prominente daarvan is de rector van de universiteit van Belgrado, Vladan Djokic. Ook een aantal rechters en officieren van justitie hebben zich tegen hem en het harde optreden tegen de demonstrerende studenten gekeerd. Het Vucic-regime schildert deze mensen in de media af als verraders, oplichters en homoseksuelen. In de traditionele waarden die Vucic aanhangt, is geen plaats voor homoseksualiteit. Demonstranten en hun supporters worden aangeduid als ‘blokkeerders’, mensen die straten versperren met hun protesten maar ook de welvaart van Servië onder Vucic in de weg staan.

Europa doet weinig of niets

Onder de voortdurende druk van de protesten heeft Vucic inmiddels vervroegde verkiezingen aangekondigd. Bij eerlijke verkiezingen is de kans groot dat hij daarbij geen meerderheid haalt. Hij doet er alles aan om dat te voorkomen. Zo heeft hij de de onafhankelijke media-organisaties N1, Nova S en Danas die kritisch over hem berichten, overgenomen. De Duitse regering bevestigde onlangs dat Duitse politieke adviseurs werkzaam zijn voor Vucic. Het meest waarschijnlijke is dat hij, net als bij vorige verkiezingen, massaal burgers uit Republika srpska in Bosnië en Herzegovina naar Servië laat komen om tegen betaling op hem te stemmen.

De rest van de Europa kijkt er naar en doet weinig tot niets. Zolang Servië niet, zoals in het verleden, een bedreiging voor zijn buurlanden vormt, vindt Europa het al lang best. De EU probeert Vucic te vriend te houden en te voorkomen dat hij volledig in het kamp van Rusland en China belandt.

Een voorbeeld is een EU-gefinancierd project om het belastingsysteem in Servië te herzien, waardoor het minder makkelijk zou moeten worden om belastingen te ontwijken en ontduiken. Officieel steunt Vucic dit project. In de praktijk probeert hij van alles om het te saboteren. De reden hiervoor is dat belastingvrijstelling een middel voor Vucic is om loyalisten te belonen. Mensen die hem steunen hoeven simpelweg geen belasting te betalen. Met een transparant en deugdelijk systeem van het ophalen van belastingen zou dat niet langer mogelijk zijn.

De EU moet democratische krachten steunen

Het wordt tijd dat de EU haar beleid wijzigt. In een land dat wordt omringd door (aankomende) EU-landen is geen plek voor een autoritaire staat die wordt geleid door een drugsmaffia. Een staat die steeds meer afhankelijk wordt van andere kleptocratische en autoritaire staten als Rusland en China. Er is een kans dat bij de komende verkiezingen – waarvan de datum door Vucic overigens keer op keer wordt uitgesteld – een pro-Europese en anti-corruptieregering krijgt. De EU moet meer doen om de democratische krachten in Servië te steunen en niet langer wegkijken bij de corruptie en de ondermijning van de rechtstaat.

* Dr. Jelena Arsenijevic is assistant professor aan de Utrecht School of Economics van de Universiteit Utrecht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Servië is door en door corrupt en wordt geleid door een drugsmaffia. Dat kan de EU niet langer tolereren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 1950 heeft de VU een medische faculteit. In 2030 vieren de universiteit en de faculteit respectievelijk hun 150- en 80-jarig jubileum. Dit zou echter voor beide weleens het laatste lustrum kunnen zijn.

Hogere tarieven

In 2018 fuseerden het ziekenhuis van de VU, het VUmc, met het aan de UvA gelieerde AMC. Het gefuseerde Amsterdam UMC werd in een klap het grootste ziekenhuis van ons land met een omzet van 1,8 miljard euro per jaar.

Waarom de toezichthouder op fusies, de Autoriteit Consument & Markt (ACM), hiervoor toestemming gaf is niet duidelijk. Volgens de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) zouden de tarieven van het Amsterdam UMC door de fusie wel met 15 procent kunnen stijgen. Dit was in lijn met eerder onderzoek van de ACM, waaruit bleek dat ziekenhuisfusies leiden tot hogere tarieven en niet tot merkbare betere kwaliteit zorg.

‘Meer marktkracht’

Ook de grootste zorgverzekeraars rond Amsterdam, Zilveren Kruis en Zorg en Zekerheid, zeiden tegen de ACM dat de fusie zou leiden tot meer marktmacht voor het ziekenhuis. Het Amsterdam UMC is ook ‘too big to fail’, iets waarmee het de zorgverzekeraars onder druk kan zetten.

Kortom de fusie was duidelijk niet in het belang van de consument. De ACM, die wordt geacht op te komen voor de belangen van de consument, liet zich intimideren door ziekenhuisbestuurders die meer macht en prestige wilden. Door de fusie werd het Amsterdam UMC groter dan het Erasmus MC in Rotterdam.

Een van de initiatiefnemers van de fusie was ex-VU-student en voormalig PvdA-leider Wouter Bos. Hij was de bestuursvoorzitter van het VUmc die het ziekenhuis eerst losmaakte van de universiteit en vervolgens liet fuseren met het AMC.

Na de fusie vertrok Wouter Bos bij het VUmc. Een paar jaar later werd hij bestuursvoorzitter van zorgverzekeraar Menzis. In die rol beklaagde hij zich twee jaar geleden in het vakblad Zorgvisie over de marktmacht van academische ziekenhuizen. ‘Zij moeten gecontracteerd worden vanwege de vaak unieke specialistische zorg die zij kunnen leveren en hebben derhalve een heel sterke onderhandelingspositie.’ Klagen over een probleem dat je zelf mede hebt veroorzaakt.

Minder goede bereikbaarheid

Nadat in 2024 het bestuur van het Amsterdam UMC had besloten de spoedeisende hulp en de huisartsenpost op de VUmc-locatie in Amsterdam Buitenveldert te sluiten, kwam vorige maand de aankondiging dat alle zorgfuncties van de VUmc-locatie naar de AMC-locatie in Amsterdam-Zuidoost zullen worden overgeheveld. In 2040 zou de locatie in Buitenveldert naast de Vrije Universiteit gesloten worden.

Dit voorgenomen besluit is slecht nieuws voor patiënten en burgers. De bereikbaarheid van de locatie in Amsterdam-Zuidoost is minder goed dan die in Buitenveldert. Het VUmc valt met verschillende tramlijnen te bereiken, de AMC-locatie niet. Vooral voor inwoners van Amsterdam-Zuid en West en voor Amstelveen en Uithoorn zal de bereikbaarheid via openbaar vervoer minder worden.

Flinke kapitaalvernietiging

De sluiting van de VUmc-locatie leidt tot een flinke kapitaalvernietiging. Er staan relatief nieuwe gebouwen die nog lang niet het einde van hun levensduur hebben bereikt en die niet snel een andere bestemming kunnen krijgen. Daar zal het Amsterdam UMC flink op moeten afschrijven. De kosten daarvan zal het Amsterdam UMC waarschijnlijk willen afwentelen op de premiebetaler via hogere tarieven die het aan de zorgverzekeraars in rekening brengt. Zo komt de verwachting van de NZa dat de tarieven na de fusie tot wel 15 procent kunnen stijgen wel uit.

De voorgenomen sluiting van het VUmc is een bedreiging voor het voortbestaan van de Vrije Universiteit. Om te beginnen dreigt de medische faculteit te verdwijnen. Geneeskunde studenten worden deels opgeleid in het ziekenhuis. Als het ziekenhuis verdwijnt, zullen de studenten volgen. Alle arts-opleiders zullen vanaf 2040 werkzaam zijn op de AMC locatie. Deze medewerkers zullen niet snel bereid zijn om voor het onderwijs aan geneeskunde studenten naar de VU te komen. Het meest waarschijnlijke is dat de geneeskunde opleidingen van VU en UvA samengaan en ondergebracht worden bij de UvA. Dit is voor de VU een ernstig verlies.

Maar dit is nog niet alles.

De afgelopen decennia is de nadruk op medisch gerelateerd onderzoek enorm toegenomen. Niet alleen is het aantal medisch onderzoekers sterk gestegen, ook andere wetenschappelijke disciplines zoals natuur- en scheikunde, biologie, psychologie en zelfs economie zijn zich steeds meer gaan toeleggen op medisch gerelateerd onderzoek. Ook het aantal opleidingen en studenten in het gezondheidsdomein, zoals gezondheidswetenschappen en biomedische wetenschappen is enorm toegenomen. Ook aan de VU.

Uittocht van onderzoekers

Deze onderzoekers en studenten zullen willen werken in de buurt van het ziekenhuis. Een uittocht van deze onderzoekers van de VU naar de UvA is te verwachten en ook veel van de opleidingen zullen samengaan met die van de UvA. Als dat gebeurt is het restant van de VU niet langer levensvatbaar en dreigt de VU als geheel te verdwijnen.

Door de fusie van VUmc en AMC, die vooral de ego’s van zorgbestuurders streelden, wordt de bijl gezet in wat de ‘kleine luyden’ hebben opgebouwd.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht De Vrije Universiteit is een zinkend schip: zonder koers, zonder toekomst. Hoe kon het zover komen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Helaas had de lokale kliniek die eigendom is van het plaatselijke ziekenhuis een patiëntenstop. Daar kon ik voorlopig niet naartoe. Of ik het erg vond om naar het ziekenhuis een half uur verderop te gaan. Nou nee. In dat ziekenhuis kon ik binnen twee dagen op de polikliniek komen. Een week later was de tumor met een poliklinische operatie verwijderd.

Politiek risico

Niet altijd worden patiënten zo snel geholpen. Soms kunnen de wachttijden oplopen tot een jaar. Vooral bij maag-, darm- en leverziekten (MDL) zijn de wachttijden vaak lang, zo bleek onlangs uit een onderzoek van de NOS en de regionale omroepen. Er zijn te weinig MDL-artsen en het aantal patiënten met maag- en darmklachten neemt toe. Ook bij oogheelkunde en dermatologie zijn de wachttijden soms lang. De oorzaak hier ligt in de vergrijzing: er komen steeds meer ouderen met oogafwijkingen zoals staar en met huidkanker. Naast een tekort aan bepaalde specialisten is er ook nog een tekort aan verpleegkundigen waardoor ziekenhuizen soms minder patiënten kunnen behandelen.

Lange wachttijden in de zorg zijn een politiek risico. De Pim Fortuyn-revolte rond de eeuwwisseling had voor een belangrijk deel te maken met de enorm lange wachtlijsten eind jaren negentig, waarbij patiënten zelfs voor levensbedreigende aandoeningen soms maandenlang moesten wachten op behandeling. Zo bleek in 1999 uit een onderzoek van enkele cardiologen dat van de 224 patiënten die in 1994 en 1995 overleden aan hartfalen, bij 80 procent sprake was van ‘wachtlijstgerelateerd’ sterven.

Een belangrijke oorzaak van deze lange wachtlijsten was dat de zorguitgaven in het tweede kabinet-Kok (1998-2002) slechts met 2 procent per jaar mochten groeien. Dat was te weinig om de groeiende zorgvraag op te vangen. De overheidsbudgettering en regulering in de zorg zorgde er verder voor dat het geld inefficiënt werd besteed. Dit veranderde pas toen er in het eerste kabinet-Balkenende (2002-2003) meer geld voor de zorg kwam en marktwerking in de ziekenhuiszorg werd geïntroduceerd.

Politici leren vaak weinig van het verleden. Veel linkse partijen zeggen weer terug te willen naar de overheidssturing die in de jaren negentig tot lange wachtlijsten leidde.

Beleid maakt soms ook meer kapot dan je lief is. Neem bijvoorbeeld de maatregelen om schijnzelfstandigheid aan te pakken. Sinds begin dit jaar deelt de belastingdienst daar flinke boetes voor uit. Veel zorginstellingen hebben daarom het aantal zzp’ers verminderd. Dat komt ze goed uit, want zzp’ers kosten meer dan zorgpersoneel in loondienst en zijn vaak niet bereid avond-, nacht- en weekenddiensten te doen.

3000 medewerkers minder

Door zzp’ers te verplichten in loondienst te gaan, wordt het werken in de zorg echter minder aantrekkelijk. Als je jonge kinderen hebt of wat ouder bent, zijn avond-, nacht- en weekenddiensten een grote belasting.

Accountantsbureau BDO becijferde deze week dat in de langdurige zorg door de handhaving op schijnzelfstandigheid inmiddels 3000 medewerkers de zorg verlaten hebben. De wet die schijnzelfstandigheid moet tegengaan, leidt zo tot langere wachtlijsten.

VVD-minister Sophie Hermans van Volksgezondheid doet hier nog een schepje bovenop. In een brief aan de Tweede Kamer schreef ze vorige maand dat ze kleine zorgaanbieders in de wijkverpleging en de GGZ wil dwingen om ook avond-, nacht-, en weekenddiensten te doen. Ze geeft hiermee gehoor aan de klachten van grote zorginstellingen dat er geen gelijk speelveld is, de kleine aanbieders niet bijdragen aan kostbare infrastructuur en de krenten uit de pap halen.

Volgens onderzoek van onder meer adviesbureau Gupta en de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) klopt hier niks van, maar desondanks laat Hermans haar oren hangen naar deze lobby. Het gevolg zal zijn dat nog meer verpleegkundigen zullen besluiten de zorg te verlaten.

Uit mijn eigen onderzoek blijkt dat verpleegkundigen die buiten de zorg werkzaam zijn, vaak aantrekkelijkere werktijden en betere arbeidsomstandigheden hebben dan verpleegkundigen die in de zorg werken. Buiten de zorg verdienen ze ook nog eens meer. Geen wonder dat als de minister het werk in de zorg onaantrekkelijker maakt, ze ervoor kiezen de zorg te verlaten.

In dezelfde brief kondigde minister Hermans aan dat ze zorgverzekeraars de mogelijkheid wil geven om de zorg bij aanbieders die geen contract hebben niet langer te vergoeden. Als patiënten dan naar een kliniek, GGZ-instelling of thuiszorgorganisatie gaan die geen contract heeft met de zorgverzekeraar, zal de patiënt de volledige kosten zelf moeten betalen. Deze maatregel is een grote wens van zowel de zorgverzekeraars als de ziekenhuizen.

Scherpere controle

In haar brief zegt de minister dat ze hiermee het leveren van niet-passende zorg wil tegengaan. Dat kan zo zijn. Voor ziekenhuizen is het vooral een maatregel om de concurrentie uit te schakelen. Voor de patiënt betekent het verdwijnen van zelfstandige behandelcentra dat de wachtlijsten nog langer worden.

Het is opmerkelijk dat Hermans in haar brief met geen woord rept over maatregelen om scherper te controleren of zorgverzekeraars aan hun zorgplicht voldoen. Een aantal zorgverzekeraars is de afgelopen jaren door de NZa op de vingers getikt omdat ze te weinig doen om hun verzekerden binnen redelijke tijd aan een zorgverlener te helpen. Het beperken van het aanbod van zorg door de vergoeding voor niet gecontracteerde zorg te schrappen, is alleen acceptabel als de minister de NZa scherper laat controleren dat zorgverzekeraars voldoende zorg contracteren.

Minister Hermans zou wat meer het belang van de patiënt moeten laten meewegen bij haar beleid. Want voor je het weet straft de kiezer – net als in 2002 – politieke partijen af voor het laten oplopen van de wachtlijsten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Dankzij minister Hermans worden de wachtlijsten in de zorg weer langer. Zou ze niet weten dat de kiezers daar allergisch voor zijn? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het boek heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan overheidsbeleid dat economische groei bevordert in plaats van belemmert. Mede als gevolg daarvan is de jaarlijkse economische groei sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog bijna verdubbeld ten opzichte van de periode voor de oorlog. Hierdoor is het reële inkomen per hoofd van de bevolking sinds de jaren vijftig vervijfvoudigd. De toename van de welvaart kan niet volledig worden toegeschreven aan de invloed van de General Theory op het economisch beleid, maar wel voor een belangrijk deel.

Het boek is geschreven tijdens de grote depressie van de jaren dertig toen de wereld werd geconfronteerd met massawerkloosheid en achteruitgang van de levensstandaard. Op het hoogtepunt van de crisis telde Nederland bijna 600.000 werklozen, zo’n 20 procent van de beroepsbevolking. Deze malaise werd in stand gehouden en verergerd door verkeerd economisch beleid gericht op aanpassing van lonen en uitkeringen aan de daling van de welvaart.

Geen automatisch evenwicht

Het belangrijkste inzicht in het boek is dat economieën niet automatisch naar evenwicht tenderen. Keynes keerde zich daarmee tegen de toen heersende gedachte onder economen en politici dat elk aanbod zijn eigen vraag creëert. Als er meer aanbod dan vraag is, zal de prijs net zo lang dalen tot het verschil tussen vraag en aanbod is verdwenen en een nieuw evenwicht ontstaat.

Tot dan toe dachten economen dat dit ook voor de vraag naar arbeid gold. Bij werkloosheid, wanneer het aanbod van mensen die willen werken groter is dan het aantal beschikbare banen, zou door een loonsverlaging vraag en aanbod weer in evenwicht komen. Werkloosheid was in die opvatting slechts een tijdelijke verstoring van vraag en aanbod. De jaren dertig van de twintigste eeuw lieten zien dat dat niet het geval was en werkloosheid een langdurig en structureel karakter had. Zelfs de door de overheid afgedwongen loonsverlagingen – de aanpassingspolitiek – bracht daar geen verandering in.

Een ander belangrijk inzicht van Keynes was dat ondernemers investeren omdat ze verwachten dat er een koopkrachtige vraag is naar hun producten en niet, zoals de heersende opinie tot dan toe was, omdat er spaargeld is dat een bestemming zoekt. Ook hier doorbrak Keynes de heersende gedachte dat als er meer spaargeld was dan de vraag naar kapitaal om te investeren een verlaging van de rente beide weer in evenwicht zou brengen. Keynes betoogde dat een tekort aan investeringen om iedereen van werk te voorzien niet komt doordat er te weinig maar juist te veel wordt gespaard en te weinig wordt geconsumeerd. Spaarzaamheid is zo bezien geen deugd, maat een bron van maatschappelijke ellende.

Werkloosheid is dus niet het gevolg van het feit dat werknemers zich uit de markt hebben geprijsd en de lonen te hoog zijn, maar doordat er te weinig effectieve vraag naar goederen is. Bedrijven investeren niet en namen geen werknemers aan, ook als de lonen worden verlaagd, omdat ze geen afzetmogelijkheden zien.

De General Theory van Keynes bood een wetenschappelijke verklaring voor de economische crisis van de jaren dertig en waarom de massawerkloosheid niet vanzelf verdween. Het toonde waarom de aanpassingspolitiek van Europese regeringen en het streven naar begrotingsevenwicht niet werkte. De aanpassingspolitiek bestond eruit dat regeringen de lagere belastingopbrengsten en de hogere werkloosheidsuitkeringen als gevolg van de crisis bestreden met belastingverhogingen en vermindering van de collectieve uitgaven om zo het evenwicht op de overheidsbegroting te herstellen.

Legitimatie voor een grote overheid

Nu, negentig jaar later, lijken deze inzichten vanzelfsprekend. In die tijd was dat zeker niet het geval. Niet onder economen en ook niet onder politici. De General Theory is een legitimatie voor actief economisch beleid en een grote overheid. Op het moment van verschijnen bood het boek de wetenschappelijke onderbouwing voor de New Deal-politiek van overheidsinvesteringen van de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt. De New Deal was op dat moment zeker niet onomstreden. De resultaten ervan waren ook niet echt overtuigend. De werkloosheid nam wel af maar verdween er niet door.

Het is enigszins wrang dat de oplossing voor de massawerkloosheid uiteindelijk lag in het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. De massale mobilisatie en de grote leningen die landen afsloten voor de oorlogsinvesteringen zorgden uiteindelijk voor volledige werkgelegenheid. Oorlog als middel tegen werkloosheid.

Pas na de oorlog werd het Keynesiaanse gedachtegoed in de westerse samenlevingen volledig omarmd. Sindsdien heeft de overheid de verantwoordelijkheid voor het bestrijden van werkloosheid en het stimuleren van de economie. Dit heeft een enorme invloed gehad op de overheidsuitgaven. Voor de Tweede Wereldoorlog was de belastingdruk ongeveer 10-12 procent van het nationaal inkomen. Inmiddels wordt bijna 45 procent van ons inkomen door de overheid verdeeld. De overheid is daardoor enorm uitgedijd.

Van calvinisme naar hedonisme

De gedachte dat de overheid extra geld moet uitgeven om werkloosheid en een recessie te bestrijden is al lang vervangen door de overtuiging dat de overheid alle verschillen en ongelijkheden met extra uitgaven moet gladstrijken. Politici hebben de gedachte dat spaarzaamheid zonde is, dankbaar omarmd als excuus om zeggenschap te verkrijgen over de besteding van een groot deel van het inkomen van burgers. Het maken van schulden door de overheid wordt door de Keynesiaanse revolutie niet langer als iets slechts en schadelijks voor de economie gezien. Vrijwel de enige rem op het maken van schulden door de overheid is tegenwoordig nog de betaalbaarheid van de rentelast ervan.

De General Theory is een boek dat de levens van miljoenen mensen heeft verbeterd en onze levens nog altijd beïnvloedt. Het heeft een calvinistische samenleving veranderd in een hedonistische. Het is daarom verwonderlijk dat het negentigjarig jubileum van een van de invloedrijkste wetenschappelijke theorieën zo geruisloos voorbij is gegaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe een Britse econoom 90 jaar geleden de wereld op z’n kop zette verscheen eerst op Wynia's Week.

Mounjary van de Amerikaanse fabrikant Eli Lilly is sinds eind 2024 op de Nederlandse markt. Sinds 1 april heeft het concurrentie van Wegovy van het Deense farmaceutische bedrijf Novo Nordisk. Huisartsen kunnen deze middelen voorschrijven voor patiënten met overgewicht, maar patiënten moeten de kosten voor deze middelen wel zelf betalen. Het middel is niet opgenomen in het verzekerde pakket en zorgverzekeraars mogen het dus niet vergoeden.

Gratis of met korting

De positieve gezondheidseffecten van afslankmiddelen als Mounjaro en Wegovy zijn aanzienlijk. Het was al bekend dat deze middelen tot een lagere bloeddruk leiden, de nierfunctie verbeteren en het risico op hartaanvallen en beroertes verminderen. Uit een recente studie in het medische tijdschrift The Lancet blijkt dat deze afslankmiddelen ook tot een aanzienlijke verlaging van het risico op psychiatrische aandoeningen als depressies, angststoornissen en verslavingsproblemen leiden.

Vanwege de positieve effecten op hart- en vaatziekten gaat de Britse gezondheidsdienst NHS Wegovy vanaf deze zomer gratis beschikbaar stellen aan mensen met overgewicht (BMI hoger dan 27) die een hartaanval of beroerte hebben gehad. In de Verenigde Staten kunnen mensen die Wegovy uit eigen zak betalen via onder andere WeightWatchers een kortingsabonnement afsluiten waardoor ze tot 30 procent op de kosten van het middel kunnen besparen. In ons land is het nog niet zo ver en moeten mensen Wegovy en Mounjaro volledig zelf betalen.

Afhankelijk van de dosering kost een injectie met Wegovy tussen €106,51 en €228,40 en Mounjaro tussen de €102,05 en €421,01. Daar komen de kosten van verstrekking door de apotheek nog bij.

Ruim de helft van alle volwassenen heeft overgewicht (een BMI van 25 of meer). Dat zijn ruim 7 miljoen mensen. Meestal moeten mensen die afslankmedicatie gebruiken eenmaal per week een injectie zetten. Als alle Nederlanders met overgewicht een jaar lang afslankmedicatie zouden gebruiken, dan zou dat minimaal €37 miljard per jaar kosten. Het is onbetaalbaar om een dergelijk bedrag via de zorgverzekering te laten vergoeden. Het zou tot een premiestijging van ongeveer 60 procent leiden.

Prijsverlaging in aantocht

Tegelijk met het op de Nederlandse markt brengen van Wegovy verliepen in India en China de patenten op dit middel. Hierdoor kunnen ook andere farmaceutische bedrijven het op de markt brengen. Deze concurrentie zal de prijs van het zogenaamde generieke product flink verlagen. Naar verwachting zal een maandelijke dosering als de patenten zijn verlopen ongeveer €15 gaan kosten.

Daarmee wordt het middel voor iedereen betaalbaar. Zeker als je bedenkt dat de besparingen door minder te eten voor de meeste mensen groter zijn dan de prijs van het generieke afslankmiddel. We moeten echter nog wel even wachten voordat het zo ver is. In Europa verlopen de patenten pas over een jaar of vijf.

Aanslag op solidariteit

In de tussentijd zullen sommige mensen deze middelen via Chinese webshops gaan bestellen. Op de website Alibaba worden afslankinjecties aangeboden vanaf $2,50 per stuk. Hier zit wel een groot gezondheidsrisico aan. Bij verkeerd gebruik of een te hoge dosering kan vergiftiging optreden. Dit kan leiden tot misselijkheid en braken, een te lage bloedsuikerspiegel en in ernstige gevallen tot ontstekingen aan de alvleesklier. De kwaliteit van de afslankmedicatie bij Chinese webshops is ook niet gegarandeerd. Het is daarom aan te raden om afslankmiddelen alleen onder toezicht en op recept van een Nederlandse arts te gebruiken.

Zelfs als de prijs zakt naar €15 per maand, zouden de kosten nog ruim €1,2 miljard per jaar bedragen als alle mensen met overgewicht het zouden gaan gebruiken. Als dit via de zorgverzekering vergoed zou worden, zouden de premies met ruim €3 per maand omhoog gaan. Daarmee zou de vergoeding via de zorgverzekering wel betaalbaarder worden, maar de vraag is of dit geen te grote aanslag is op de solidariteit tussen mensen met een gezond gewicht en mensen met overgewicht: zijn mensen met een normaal gewicht bereid om extra premie te betalen voor de afslankmedicatie voor mensen met overgewicht?

Als de kosten van afslankmedicatie door de zorgverzekering worden vergoed, verlaagt het de drempel om van deze medicatie gebruik te maken. Het neemt een prikkel weg om op normaal gewicht te blijven en overgewicht te voorkomen. Het zet dus aan tot een minder gezonde leefstijl en meer gebruik van deze middelen dan nodig is.

Er valt dus wat voor te zeggen om deze middelen niet of niet volledig te vergoeden. Ook een verhoging van het eigen risico kan ervoor zorgen dat mensen zelf meer voor de kosten van deze middelen opdraaien.

Anders kijken naar collectieve vergoeding

De wijdere verspreiding van het gebruik van afslankmedicatie roept de vraag op of we niet anders naar de collectieve vergoeding voor geneesmiddelen moeten gaan kijken. Afslankmedicatie hoort bij de keuze voor een bepaalde leefstijl. De kosten voor deze keuze zouden mensen vooral zelf moeten dragen, zeker als deze kosten voor iedereen te dragen zijn. De afslankmedicatie zet de discussie over eigen betalingen en het eigen risico in de zorg in een nieuw licht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Afslankmedicatie hoort bij de keuze voor een bepaalde leefstijl en moet daarom niet of niet volledig worden vergoed door de zorgverzekering verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens hoogleraar politicologie Catherine de Vries speelt dit rechts-extremistische partijen in de kaart. Volgens haar wordt de opkomst van partijen als de PVV, de BBB en FvD veroorzaakt door een verschraling van publieke voorzieningen. Dat betoogt ze in haar recent verschenen boek De symfonie van onvrede: de opmars van radicaal rechts in Europa.

Verbitterde vader

Het boek is met veel waardering en instemming ontvangen. Volkskrant-columnist Marcia Luyten noemde het boek ‘te goed, te rijk om kort samen te vatten’. De kern van de boodschap van De Vries is: onvrede begint met een gevoel van verlies door voorzieningen die verdwijnen en negatieve ervaringen met de overheid. Het verdwijnen van de huisarts en de school, het opheffen van buslijnen of het verdwalen in bureaucratische regels en procedures zorgen voor onvrede. Deze onvrede vertaalt zich in steun voor rechts-extremistische partijen.

De Vries hangt dit op aan de ontwikkeling van haar eigen vader in een dorp in Overijssel die verbitterd raakte en van een trouwe CDA-stemmer aanhanger werd van eerst Pim Fortuyn en later Geert Wilders. Dit als gevolg van de verschraling van de publieke voorzieningen – onbereikbare huisartsen en opgeheven buslijnen – in zijn dorp.

De Vries onderbouwt haar theorie ook met de resultaten van haar wetenschappelijk onderzoek. Uit dat onderzoek blijkt dat zodra in Engeland een huisartsenpraktijk sluit, de tevredenheid met de zorg afneemt en de ontvankelijkheid voor radicaal-rechtse parijen zoals die van Nigel Farage toeneemt. Deze radicaal-rechtse partijen benoemen ‘de EU’, ‘de asielzoeker’, ‘de migrant’ en ‘de elite’ tot de boosdoeners. De onvrede over immigratie is volgens haar niet de oorzaak van de opkomst van extreem-rechts, maar slechts een symbool voor het feit dat de overheid er niet meer is voor de gewone burger.

De bron van het kwaad is bij De Vries het neoliberalisme. Onder invloed van het neoliberalisme begonnen de politieke middenpartijen vanaf de jaren tachtig in naam van modernisering en efficiëntie publieke voorzieningen af te bouwen. Dat was een bewuste keuze, aldus de Vries. Het leidde tot wat ze de efficiëntieparadox noemt. Wat beleidsmakers presenteren als modernisering en rationalisering, wordt door burgers ervaren als afbraak.

Staatszorg Engeland slechter dan private zorg Nederland

Als deze theorie klopt dan zou rechtsextremisme gestopt kunnen worden door meer te investeren in publieke voorzieningen. Ik betwijfel of deze redenering klopt. Engeland is niet Nederland, zeker niet als het om de zorg gaat. De staatszorg in Engeland is volledig vastgelopen met ellenlange wachtlijsten, enorme personeelstekorten en erbarmelijke kwaliteit van zorg tot gevolg. Nederland heeft een zorgstelsel dat is gebaseerd op private instellingen en zorgverzekeraars die onderling concurreren binnen hele strikte grenzen om de toegankelijkheid, betaalbaarheid en kwaliteit van zorg te garanderen. Wat het onderzoek van De Vries vooral aantoont is het failliet van de staatszorg in Engeland.

De zorg in ons land is er lang niet zo slecht aan toe als in Engeland. Toegegeven, in sommige regio’s in Nederland is er een tekort aan huisartsen. Het aantal huisartsen is de afgelopen jaren echter niet afgenomen maar toegenomen. In 2022 telde ons land 11.754 huisartsen. Dat zijn 6,7 huisartsen per 100.000 inwoners. Tien jaar eerder waren er nog maar 5,3 huisartsen per 100.000 Nederlanders. Er zijn verschillende redenen waarom er ondanks het toegenomen aantal in sommige landelijke gebieden toch een tekort aan huisartsen is. Het is echter te gemakkelijk om, zoals De Vries doet, ‘de overheid’ of ‘de politiek’ hiervan de schuld te geven.

Kiezer beloont opkomen voor publieke voorzieningen niet altijd

Het valt ook op dat vrijwel alle voorbeelden die De Vries geeft over het verdwijnen van huisartsen, buslijnen en andere publieke voorzieningen over dorpen en plattelandsgemeenten gaan. Toch zijn rechts-extremistische partijen ook in grote steden sterk vertegenwoordigd.

Neem een stad als Maastricht, waar ik toevallig woon. Daar is bij de landelijke verkiezingen de PVV al een aantal jaren de grootste partij, net als in veel andere Limburgse gemeenten. Toch zijn in Maastricht geen huisartsenposten of scholen gesloten en staat het ziekenhuis er nog.

Of neem een grote gemeente als Heerlen. Daar is wel discussie over publieke voorzieningen. Het Zuyderland-ziekenhuis met vestigingen in Heerlen en Sittard/Geleen wil in de toekomst de acute zorg en de geboortezorg concentreren in Sittard/Geleen. Hiertegen is in Heerlen veel verzet. Dit verzet wordt zowel in de gemeenteraad als in de Tweede Kamer gesteund door populistische partijen als de PVV en de SP. Ondanks dat verloor de SP bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen 4 van de 8 zetels, terwijl de PVV slechts 2 zetels in de gemeenteraad van Heerlen heeft. Opkomen voor het behoud van publieke voorzieningen wordt dus door de kiezer niet altijd beloond.

Goedkopere vliegtickets en sneller internet

Het ligt niet zo simpel als De Vries betoogt. Het neoliberalisme dat De Vries als de bron van alle kwaad ziet, verwijst concreet naar de privatisering van overheidsbedrijven in de jaren tachtig en negentig (zoals de KPN, de NS, electriciteitsbedrijven, maar ook de ziekenhuizen en scholen die eigendom waren van gemeenten), het stimuleren van marktwerking (in bijvoorbeeld de luchtvaart en in delen van de zorg) door het afschaffen van beklemmende regels en het meer bedrijfsmatig werken bij de overheid.

De privatisering en marktwerking hebben veel voordelen opgeleverd, van goedkopere vliegtickets tot sneller internet. In de zorg heeft het geleid tot kortere wachtlijsten, minder protserige ziekenhuisgebouwen en betere kwaliteit van de zorg door specialisatie van medisch specialisten en een efficiëntere organisatie van de zorg.

De privatisering, marktwerking en bedrijfsmatig werken hadden vooral tot doel de efficiëntie van de publieke dienstverlening te vergroten. Dit was nodig om de uitgaven in de collectieve sector te beheersen. De achterliggende oorzaak van de noodzaak tot kostenbeheersing is de achterblijvende productiviteitsgroei in de collectieve sector. Door automatisering en robotisering is de productiviteitsgroei in de private sector veel hoger dan in de collectieve sector. Fabrieksarbeiders zijn grotendeels vervangen door geautomatiseerde productieprocessen. Hierdoor is de productiviteit per werknemer enorm toegenomen.

Verpleegkundigen, politieagenten en leraren zijn niet te vervangen door robotten. Door de productiviteitsstijging zagen werknemers in de private sector hun salaris stijgen. Doordat de salarissen van werkenden in de collectieve sector gelijke tred houden met die in de private sector, lopen de uitgaven in de collectieve sector hard op. Dit is wat economen het Baumol-effect noemen.

Gratis lunch bestaat niet

De hogere lonen in de collectieve sector door productiviteitsstijging in de marktsector maakten het noodzakelijk om te bezuinigen op de collectieve uitgaven. De keuze is heel eenvoudig: of efficiënter werken in de collectieve sector en daardoor op de uitgaven bezuinigen, of aanvaarden dat de gemiddelde belastingdruk oploopt naar 60 procent of meer. Neoliberalisme is dat voor de eerste optie is gekozen.

Er is niet zoiets als een gratis lunch, aldus de econoom Milton Friedman. Populistische partijen willen kiezers doen geloven dat die gratis lunch er wel is. Zij beloven lagere belastingen en royalere collectieve voorzieningen. De meeste kiezers zijn realistisch en snappen dat een gematigde belastingdruk en een zo efficiënt mogelijk werkende overheid de beste keuze is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Catherine de Vries heeft ongelijk: privatisering en marktwerking hebben grote voordelen en de kiezer snapt dat best verscheen eerst op Wynia's Week.