Dat komt deels doordat vaak schimmige belangengroepen er alles aan doen om de immigratie in stand te houden. Eerder brachten we de asiellobby in kaart. Nu besteden we aandacht aan de lobby voor (meer) arbeidsmigranten, met een centrale rol voor Frank van Gool.

Publieksvraag arbeidsmigratie

Tijdens het SBS-verkiezingsdebat van 2023 stelde een man uit het publiek aan Pieter Omtzigt (NSC) een vraag over arbeidsmigratie. Omtzigt was zeer kritisch op arbeids- en studiemigratie en pleitte voor beperkingen. De vraag van de man in de studio luidde als volgt:

‘We hebben in Nederland arbeidsmigranten nodig die schappen in de winkels vullen. We hebben arbeidsmigranten nodig in de techniek en in de zorg. […] Hoe gaat u het oplossen als er minder arbeidsmigranten komen?’

De vervolgvraag: ‘De arbeidsmigranten die hier tijdelijk zijn, wonen in verkamerde woningen. Dat moeten we hier niet hebben. We moeten die mensen aan hun woonbehoefte voldoen. […] Wat gaat Omtzigt doen om ervoor te zorgen dat er heel snel mooie woonlocaties worden gebouwd?’

Die vraag kwam niet van een ‘bezorgde burger’ of een ‘zwevende kiezer’, maar van multimiljonair Frank van Gool. Van Gool verdiende (en verdient) als oprichter en CEO van uitzendbureau OTTO Work Force en KaFra Housing zelf een fortuin met het binnenhalen én het huisvesten van arbeidsmigranten in Nederland. Duidelijk was tijdens het verkiezingsdebat al dat Van Gool zelf maar liefst €100.000 gedoneerd had aan de verkiezingscampagne van de VVD en dat twee van zijn medebestuurders bij OTTO elk €50.000 hadden gedoneerd. Duidelijk werd ook dat Van Gool het telefoonnummer had van fractievoorzitter Yesilgöz.

Schattingen arbeidsmigranten in Nederland

Op dit moment telt Nederland volgens schattingen van de overheid ruim 700.000 arbeidsmigranten. Volgens het onderzoeksbureau Intelligence Group telt de Nederlandse arbeidsmarkt in werkelijkheid rond de 1,7 miljoen buitenlandse werknemers. En jaarlijks komen er nog altijd tienduizenden arbeidsmigranten bij. Dat is inclusief kennismigranten, gedetacheerde buitenlandse werknemers in dienst van buitenlandse werkgevers, illegale derdelanders, maar ook Oekraïense vluchtelingen en internationale studenten. Uit cijfers van het CBS blijkt dat van de 767 duizend arbeidsmigranten in 2020 ongeveer 44 procent werkte in de logistiek, 19 procent in de tuinbouw en 13 procent in de voedingsindustrie.

Grote spin in het web

Van Gool is een grote spin in het web van de arbeidsimmigratielobby. Het door hem opgerichte OTTO Work Force is het grootste uitzendbureau voor arbeidsmigranten in Europa. Waar het bedrijf in 2005 een omzet behaalde van €46 miljoen, was dat in 2024 meer dan €1 miljard. Onder meer Jumbo en Albert Heijn zijn grote partners van Van Gool: de distributiecentra van beide supermarkten draaien op arbeidsmigranten van OTTO. Van Gool verliet OTTO in 2025, maar is nog altijd nauw betrokken bij het uitzendbureau.

Van Gool is ook oprichter en tot op heden CEO van KaFra Housing, een bedrijf dat het volledige huisvestingsproces – van vergunning tot realisatie – regelt voor arbeidsmigranten, maar ook voor asielzoekers. Ook heeft hij zijn eigen vliegmaatschappij genaamd KiMi Aviation. Tot zijn passagiers behoren onder anderen Mark Rutte en Ursula von der Leyen.

Omdat hij er zelf zijn miljoenen mee verdient, komt Van Gool sterk op voor de arbeidsmigrant. Daarvoor maakt hij vooral gebruik van zijn politieke lijntjes. In 2023 nam Van Gool de oud-ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers in dienst bij OTTO als ‘Strategisch Adviseur Circulaire Arbeidsmigratie’. Sindsdien is Segers regelmatig in de media te vinden om te pleiten voor arbeidsmigratie, ook van buiten Europa.

Ook oud-VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff is enkele jaren geleden door Van Gool binnengehaald, maar dan bij KaFra Housing. Zijn rol is om politieke partijen en de maatschappij zover te krijgen dat er ‘Flex Homes’ worden gerealiseerd voor arbeidsmigranten. Bij een recent KaFra evenement deed Dijkhoff de uitspraak dat ‘als elke gemeente een weiland aanwijst voor wat grootschalige huisvesting (voor arbeidsmigranten), dan heeft iedereen een dak boven zijn hoofd.’

(Al eerder schreef Wouter Roorda in Wynia’s Week over Van Gools neusje voor politieke relaties. Lees dat hier.)

Afkopen bezwaren omwonenden

KaFra Housing bouwt er inmiddels flink op los. Op ruim 20 locaties worden duizenden arbeidsmigranten en asielzoekers gehuisvest in Flexwoningen, KaFra wooncomplexen en KaFra Towers: allemaal huisvestingconcepten van KaFra. En allemaal worden deze woningen in een bijzonder snel tempo gerealiseerd: ‘Dankzij de modulaire opzet van onze nieuwbouwconcepten kunnen wij deze over het algemeen binnen 9 maanden na vergunningafgifte realiseren.’

Projecten van KaFra stuiten nog weleens op bezwaren van omwonenden. In het glastuinbouwgebied Californië in Venlo zou KaFra een heel Mobile Home Park bouwen: maar liefst 200 flexwoningen voor 800 arbeidsmigranten – inmiddels 400 arbeidsmigranten en 400 Oekraïense vluchtelingen. Omwonenden dienden daartegen bezwaar in vanwege mogelijke overlast en impact op de leefomgeving in de buurtschap.

Die bezwaren werden door Van Gool afgekocht: ieder adres kreeg een geldbedrag tussen de 4000 en 6000 euro, bedoeld om de ‘nodige aanpassingen’ te doen. Volgens Van Gool: ‘Voor de een zijn dat de kosten om straks aan te sluiten op de riolering die we gaan aanleggen bij de flexwoningen, voor de ander is dat het wegnemen van een gevoel van onveiligheid door bijvoorbeeld een camera op te hangen.’ Het vermoeden bestaat dat dit niet de eerste keer is dat KaFra omwonenden afkoopt.

‘Arbeidsmigratie werkt’

Van Gool is lang niet de enige die ijvert voor arbeidsmigratie. Ingrid Thijssen, tot voor kort voorzitter van VNO-NCW, deed niet lang geleden nog de uitspraak dat er ‘geen tomaat op je bord’ ligt zonder arbeidsmigranten, en dat het ‘belang van arbeidsmigratie de komende jaren alleen maar zal toenemen’. In 2023 schreef Antoine Reijnders, beleidssecretaris voor zowel VNO-NCW als MKB-Nederland, een column waarin hij stelde dat, ‘of we het nou leuk vinden of niet’, Nederland migranten nodig heeft. Ook van buiten de EU.

Zo is er ook de Stichting Ontmoet de Arbeidsmigrant. Deze heeft de campagne ‘Arbeidsmigratie werkt’ opgezet. Doel van de campagne is om het belang van arbeidsmigratie voor Nederlanders aan te tonen en aan te sturen op ‘kennismaking’ tussen Nederlanders en arbeidsmigranten. Partners in de campagne zijn de twee grootste brancheorganisaties van uitzendbureaus in Nederland: de NBBU (Nederlandse Bond van Bemiddelings- en Uitzendondernemingen) en de ABU (Algemene Bond Uitzendondernemingen). Ook de ZLTO, de belangenorganisatie voor agrarische ondernemingen in Zuid-Nederland, is aangesloten. Net als OTTO Work Force, KaFra Housing (Van Gool zelf zit in het bestuur van de Stichting), de ministeries van Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en vele gemeenten.

VVD-netwerk

De voorzitters van de NBBU en de ABU zijn oude vertrouwde politici van de VVD. NBBU-voorzitter is oud-fractievoorzitter en oud-minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra. ABU-voorzitter is oud-VVD-staatssecretaris en -minister Bruno Bruins. Bruins was onlangs nog op visite bij VVD-minister Thierry Aartsen (Werk en Participatie) om zijn inspiratiegids Laat Talent Werken aan de minister te presenteren. De inspiratiegids gaat onder meer in op het belang van een ‘inclusievere arbeidsmarkt’ en het inzetten van asielzoekers op de arbeidsmarkt.

Nog in 2025 veegde demissionair minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Mariëlle Paul (VVD) de afschaffing van de huisvestingsregeling – de mogelijkheid voor werkgevers om een kwart van het loon van arbeidsmigranten in te houden in ruil voor huisvesting – van tafel. Een feestje voor de arbeidsmigratielobby, aangezien de werkgevers flink profiteren van deze regeling.

Prangende vragen over transparantie en invloed

Er is een nauwe verwevenheid waarneembaar tussen bedrijfsleven, politiek en belangenorganisaties rondom arbeidsmigratie. Ze roepen prangende vragen op over transparantie en invloed. Het belang van arbeidsmigratie lijkt vooral te worden onderstreept door mensen en organisaties die ook financieel belang hebben bij arbeidsmigranten. Frank van Gool heeft er zijn geld en aanzien aan te danken, en veel politici lijken er ook een goede baan aan over te houden (Segers, Dijkhoff, Zijlstra en Bruins, om maar een paar te noemen).

De lobby is echter nog uitgebreider dan slechts uitzendbureaus en de grote werkgevers. Ook in het hoger onderwijs wordt gelobbyd voor migranten. Zowel arbeids- als studiemigranten. In een volgend artikel zal daar uitvoeriger op worden ingegaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De arbeidsimmigratielobby: miljonairs, politici en uitzendbureaus halen met succes tienduizenden arbeidsmigranten per jaar naar Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie eind negentiende eeuw per schip vanuit Europa New York binnenvoer, zag als eerste het Vrijheidsbeeld opdoemen. Voor miljoenen migranten stond dit kolossale beeld voor hoop, voor een nieuwe toekomst in het beloofde land. Voor veel Amerikanen die eerder waren aangekomen, fungeerde het beeld bovendien als moreel baken.

Die morele betekenis werd expliciet verwoord door Emma Lazarus, een Amerikaanse dichteres die in 1883 een gedicht schreef om geld in te zamelen voor de bouw van het voetstuk. In dat gedicht gaf zij het beeld een naam: Mother of Exiles, wier fakkel symbool stond voor een world-wide welcome. Lazarus liet het Vrijheidsbeeld zelf spreken:

‘Give me your tired, your poor,
Your huddled masses yearning to breathe free,
The wretched refuse of your teeming shore.
Send these, the homeless, tempest-tost to me,
I lift my lamp beside the golden door!’

Met deze woorden gaf Lazarus de Amerikaanse immigratie-ervaring een expliciete morele lading. Het ging niet om de welgestelden of de kansrijken, maar om armen en daklozen: opeengepakte massa’s berooide, ontwortelde en opgejaagde mensen die door armoede en tegenslag uit Europa waren verdreven. Het gedicht verwoordde een moreel zelfbeeld dat teruggaat op het puriteinse idee van Amerika als the shining city on a hill: een baken van vrijheid en welvaart, met open deuren voor immigranten.

Ellis Island en de andere helft

Dat ideaal had echter ook een keerzijde. Lang niet iedereen die door die open deuren ging, slaagde in het Beloofde Land. Uit dezelfde periode stamt het confronterende boek How the Other Half Lives (1890), waarin journalist Jacob Riis het leven in de overvolle sloppenwijken van New York vastlegde: armoede, ziekte, kindersterfte en sociale ontwrichting. Ellis Island en de Lower East Side waren twee kanten van dezelfde medaille. De belofte van welkom ging samen met een samenleving die zichtbaar worstelde met de gevolgen van massale, grotendeels ongereguleerde immigratie. Die spanningen — etnisch, sociaal en vaak gewelddadig — zijn later voor een breed publiek verbeeld in de film Gangs of New York.

Aan het eind van de negentiende eeuw groeide in de Verenigde Staten de twijfel over dit opendeurenbeleid. Rond 1900 barstte een fel restrictiedebat los. Dat leidde tot een groots opgezet economisch onderzoek naar immigratie, dat vier jaar duurde. Geleidelijk ontstond de consensus dat Amerika de immigratie drastisch moest inperken. In de jaren twintig volgden immigratiebeperkingen.

Innovatie

Wat daarna gebeurde, bleek achteraf een leerzaam natuurlijk experiment. Werkgevers voorspelden dat zonder immigranten niemand het zware, vuile werk zou doen. Maar toen de instroom opdroogde, gebeurde iets anders. Lonen stegen, arbeidsomstandigheden verbeterden en het binnenlandse arbeidsaanbod nam toe. Zwarte Amerikanen trokken uit de voormalige plantagestaten naar de industriesteden in het Noorden. Tegelijk investeerden bedrijven meer in opleiding en vooral in machines. Voor veel vuil, zwaar en gevaarlijk werk werden nieuwe technologieën ontwikkeld.

Amerikaanse economen concludeerden dat laaggeschoolde arbeidsmigratie en innovatie in belangrijke mate substituten zijn. De econoom Edith Abbott vatte deze ervaring in 1927 kernachtig samen: wat voor individuele werkgevers rationeel is, hoeft dat niet te zijn voor de samenleving als geheel. Die spanning tussen moreel ideaal en maatschappelijke draagkracht is geen historische curiositeit, maar een terugkerend patroon.

Twee gezichten van migratie

Wie deze geschiedenis serieus neemt, ziet ongemakkelijke parallellen met Nederland en Europa vandaag. Niet omdat de context identiek is, maar omdat de onderliggende mechanismen — selectie, loondruk, innovatie en draagkracht — sterk overeenkomen. Ook de migratie naar het Amerika van toen had grofweg twee gezichten. Aan de ene kant de verschoppelingen van de wereld: armen, zieken en ongeschoolden, mensen zonder netwerk of perspectief. Aan de andere kant goedkope arbeidskrachten voor fabrieken, mijnen en infrastructuur, die de positie van reeds gevestigde arbeiders onder druk zetten.

Die tweedeling is — met alle verschillen — herkenbaar in onze huidige immigratie. De goedkope arbeidskrachten zijn arbeidsmigranten: eerst gastarbeiders, later werknemers uit Midden- en Oost-Europa, en inmiddels klinken voorstellen voor grootschalige werving in Afrika en Azië. De ‘verschoppelingen’ zijn asielmigranten: mensen die vaak uitzichtloze omstandigheden ontvluchten, gemiddeld laaggeschoold zijn en eenmaal hier aangekomen kampen met hardnekkige achterstanden.

In beide gevallen klinkt vanuit voorstanders van immigratie hetzelfde refrein: we kunnen niet zonder — vanwege vergrijzing of arbeidsmarktkrapte — of we kunnen het niet stoppen vanwege juridische of morele verplichtingen. Dat klinkt vertrouwd. Het klonk honderd jaar geleden ook.

Arbeidsmigratie: lessen uit het verleden

Bij arbeidsmigratie leert de geschiedenis harde lessen. Nederland koos na de oorlog voor extreme loonmatiging, de zogeheten geleide loonpolitiek. Arbeid werd goedkoop. Werkgevers namen liever meer mensen aan dan te investeren in machines. Zo ontstonden veel laaggeschoolde banen die steeds moeilijker te vervullen waren. Niet omdat Nederlanders het vuile werk niet wilden doen, maar omdat zij bij een overvloed aan banen logischerwijs kozen voor schoner en beter betaald werk.

Gastarbeid leek een pragmatische oplossing, maar bleek kortzichtig. Men wist toen al dat het alleen gunstig zou zijn als die arbeid tijdelijk bleef. Dat gebeurde niet. Ook wist men dat investeren in machines structureel verstandiger was, maar ook dat gebeurde onvoldoende. De gevolgen waren groot. Slechts 55.000 Turkse en Marokkaanse gastarbeiders in 1974 resulteerden uiteindelijk in circa 935.000 extra inwoners — een toename met een factor zeventien. Veel gastarbeiders werkten in industrieën die toch verdwenen. Begin jaren tachtig telden niet-westerse immigranten meer werklozen dan werkenden.

Vandaag herhaalt dit patroon zich in een andere vorm. Arbeidsmigranten werken doorgaans hard, maar verdienen vaak weinig. In een herverdelende verzorgingsstaat betekent dat over de levensloop vaak een negatieve fiscale nettobijdrage, zeker wanneer gezinsmigratie volgt. Tegelijk remt goedkope arbeid innovatie. De ontwikkelaars van de Nederlandse aspergesteekrobot noemden bijvoorbeeld expliciet duurdere en schaarse arbeid als reden om die machine te ontwikkelen.

Terwijl in Nederland wordt gepleit voor meer arbeidsmigratie, investeren landen als China en de Verenigde Staten massaal in automatisering en kunstmatige intelligentie. In China bestaan inmiddels ‘dark factories’ waar het licht uit kan blijven omdat er geen mensen meer werken. Ook in Nederland is deze ontwikkeling zichtbaar: banken en bedrijven schrappen duizenden banen door de inzet van AI. De toekomst is nu.

Asielmigratie en draagkracht

Nemen we opnieuw het Amerika van honderd jaar geleden als referentie, dan zien we bij asiel zowel parallellen als fundamentele verschillen. Veel Amerikaanse migranten kwamen arm aan, maar cultureel stonden zij relatief dicht bij de ontvangende samenleving, ook al ervoeren mensen toen forse spanningen tussen bijvoorbeeld katholieken en protestanten. Europa leverde het menselijk kapitaal en er bestond nauwelijks een verzorgingsstaat. Integratie was hard, maar dwingend.

Ook bij asiel zijn er parallellen. Asielmigranten komen vaak uit kansarme situaties. Asiel levert gemiddeld de laagst opgeleide instroom, lager dan studie-, arbeids- en zelfs gezinsmigratie. Bovendien gaat alle migratie gepaard met verlies van menselijk kapitaal — diploma’s en werkervaring sluiten slecht aan — maar bij asiel telt dit extra zwaar, omdat selectie door werkgevers of onderwijsinstellingen ontbreekt.

Wie slecht integreert, blijft

De verschillen zijn echter doorslaggevend. In Migratiemagneet Nederland laat ik zien dat immigratie in een genereuze verzorgingsstaat werkt als een omgekeerde welvaartsmagneet: wie goed integreert, vertrekt relatief vaak weer; wie slecht integreert, blijft. Asielmigranten hebben gemiddeld de zwakste integratie en de grootste neiging om te blijven.

Daarbij komt dat asielmigratie grotendeels afkomstig is uit Afrika en het Midden-Oosten, regio’s met de grootste culturele afstand tot Nederland. Die afstand hangt samen met slechtere integratie, ook wanneer rekening wordt gehouden met opleidingsniveau. Een belangrijk mechanisme is de neiging tot het aangaan van gemengde relaties met autochtonen, die positief samenhangt met school- en arbeidsmarktprestaties. Die neiging is kleiner naarmate de culturele afstand groter is en voor herkomstlanden met een hoger aandeel moslims.

Integratie kan niet worden afgedwongen

De overheid kan integratie slechts beperkt afdwingen. Zij kan ondersteunen, maar geen leerpotentie creëren en geen culturele voorkeuren voorschrijven. Onderwijsstatistieken laten grote verschillen zien tussen groepen: bij de tweede generatie varieert de deelname aan het vwo van circa 5 procent tot 50 procent. Dat zijn geen effecten van discriminatie, maar van verschillen in leerpotentie.

De overheid kan immigranten ook niet dwingen om de dominante cultuur te omarmen. Binnen moslimgemeenschappen bestaan relatief vaak aanzienlijke groepen met opvattingen die op gespannen voet staan met kernwaarden van de democratische rechtsstaat, zoals het voorrang geven aan religieuze wetgeving boven nationale wetgeving.

Wat betekent dit voor beleid?

De rode draad is draagkracht: economisch, sociaal en institutioneel. Voor arbeidsmigratie betekent dit dat Nederland zich zou moeten beperken tot het absolute topsegment: de ‘ASML-achtigen’. Hooggespecialiseerde kennis is schaars en buitenlandse werving blijft daar voorlopig nodig. Laaggeschoolde arbeidsmigratie daarentegen maakt ons structureel armer en remt innovatie.

Tegelijk moet het binnenlandse arbeidsaanbod worden vergroot. Dat vraagt om lagere en eenvoudigere belastingen op arbeid, een afbouw van het toeslagenstelsel en een verzorgingsstaat die eerder een trampoline is dan een hangmat. Uitgangspunt zou moeten zijn dat iedereen werkt, of — via scholing en begeleiding — richting werk of sociale werkvoorziening wordt geleid. Daarnaast vergt het een actieve inzet op automatisering, robotisering en kunstmatige intelligentie waar dat mogelijk is, om arbeid vrij te spelen voor sectoren waar menselijke inzet onmisbaar blijft, zoals de zorg.

Ook moeten lusten en lasten beter worden verdeeld. Nu profiteren bedrijven en uitzendbureaus van goedkope arbeid, terwijl maatschappelijke kosten worden afgewenteld. Dat kan worden gecorrigeerd met financiële prikkels, bijvoorbeeld door borgstellingen per arbeidsmigrant.

Voor asiel vraagt de analyse om een fundamentele herziening. Het huidige stelsel is inhumaan en hypocriet: mensen worden aangetrokken door het asielrecht, maar mogen niet legaal reizen met vliegtuig of veerboot, met duizenden doden als gevolg. Tegelijk zet het stelsel de democratische rechtsstaat onder druk doordat internationale verdragen de ruimte voor nationale politiek sterk beperken. Als kiezers grip op asielmigratie willen en reguliere politici kunnen niet leveren, groeit het risico voor Orbanisering of Trumpificatie.

Een race-to-the-bottom binnen Europa is onvoldoende. Historische voorbeelden laten zien dat opvang in derde landen effectief kan zijn, maar geen structurele oplossing biedt, zolang het niet verankerd is in een nieuw juridisch systeem. Een duidelijke trendbreuk ligt daarom voor de hand: asiel als recht binnen geografisch Europa, en daarbuiten als gunst die slechts bij uitzondering wordt verleend, met een grotere rol voor regionale organisaties als de Arabische Liga en de Afrikaanse Unie.

Wie zijn wij?

In het slot van Migratiemagneet Nederland verwijs ik naar politicoloog Benedict Anderson, die de natiestaat beschrijft als een Imagined community: een verbeelde gemeenschap waarin mensen bereid zijn solidair te zijn met onbekenden omdat zij zichzelf als deel van hetzelfde geheel zien. Die verbeelding is een noodzakelijke voorwaarde voor herverdeling, vertrouwen en democratie.

Massale, aanhoudende immigratie zet die verbeelde gemeenschap onder druk, zeker wanneer culturele afstand groot is en integratie beperkt blijft. Het Vrijheidsbeeld belichaamde ooit een world-wide welcome, maar zelfs Amerika leerde dat openheid zonder grenzen geen deugd is, maar een risico. Ook toen volgden uiteindelijk immigratierestricties — niet uit onmenselijkheid, maar uit noodzaak. Die noodzaak geldt vandaag opnieuw. Grenzen stellen aan immigratie is geen moreel falen, maar een poging om solidariteit, verzorgingsstaat en democratie duurzaam te behouden.

Dit is een bewerkte versie van het openingshoofdstuk van een nog te verschijnen boek.

Van Jan van de Beek verscheen bij uitgeverij Blauwburgwal het boek Migratiemagneet Nederland.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Beperking van immigratie is niet onmenselijk maar bittere noodzaak verscheen eerst op Wynia's Week.

Toevallig had de Volkskrant de dag ervoor, op 20 december, een lang artikel over de feitelijke situatie in een tehuis van zorgonderneming Cordaan in Amsterdam. Het woord ‘verzorgingshuis’ is hier niet meer van toepassing, want de bejaarde bewoners mochten nog maar één keer per week naar de douche en werden de overige zes dagen ‘afgenomen’ met een nat washandje over ‘bol en bibs’ zoals dat heet in het Cordaanse zorgjargon. Voor toiletbezoek was één keer per dag tijd ingeroosterd, en konden de bewoners dan niet, dan bleef hun poep 23 uur in de luier. Dit alles onder verantwoordelijkheid van Cordaan met managers die het normaal vinden dat ze ongeveer evenveel verdienen als de minister-president. 

Stop koplopen op CO2-gebied 

Correct zou zijn: ‘Wij zijn van het ministerie van Financiën. Zelf hoeven wij geen bedden te verschonen en bejaarden te wassen, maar wij staan er voor in dat het recht op zorg niet wordt aangetast. Dat ongelukkige medeburgers zó schandelijk worden verwaarloosd, trekken wij ons aan, en we zullen de regering adviseren hoe met meer geld en betere wetgeving en toezicht zulke wantoestanden snel kunnen verdwijnen.’ 

Een kwestie van geld en van mensen, maar ook van het eindelijk opschudden van de Nederlandse Zorg Autoriteit (NZA) die het recht op zorg moet bewaken, maar dat niet doet. Meer geld moet komen uit besparingen elders, want de belastingen en accijnzen zijn al te hoog. Voor de hand ligt om al het koplopen op CO2-gebied te schrappen. Dat betreft nu vooral de extra windmolens in de Noordzee (1,7 miljard), de extra investeringen in het kabelnet voor die wind uit zee (10-15 miljard) en de waterstoffabrieken die wind uit de zee zouden moeten opslaan (5,2 miljard).  

De dag dat Nederland stopt met koplopen komt dichterbij. Misschien dringt het besef door dat nucleair en aardgas de moderne energiedragers zijn voor de toekomst, en dat Nederland de eigen gasvelden correct en zorgvuldig moet heropenen, vier kerncentrales bouwen, en zo de energiekosten weer halveren en de economie redden.  

Het geld kan dus worden vrijgemaakt, en de ambtenaren van Financiën geven dat zelf ook behulpzaam aan. Wat zij niet aangeven is wat verder nog noodzakelijk is om het recht op zorg stevig te verankeren.  

Allereerst moet de NZA eindelijk serieus worden met boetes en waarschuwingen, overal waar mensen geen zorg krijgen. Ik heb daar in Wynia’s Week eerder over geschreven. 

Als de NZA na twintig jaar van falen nu deze wettelijke taak gaat vervullen, moet de geleverde zorg omhoog. Daar zijn nu al niet genoeg mensen voor. Ik noem drie maatregelen, één die snel werkt en absoluut niet controversieel kan zijn, en twee die moeilijker liggen.  

De personeelskrapte kan snel en makkelijk afnemen door overal in de zorg spraaksoftware in te voeren. Artsen en verpleegkundigen sparen een uur per dag als ze dossiers, rapportages en formulieren kunnen dicteren.  

Extreem privacyreglement 

Moeilijker is een verandering in de informatiestroom in de zorg. Anders dan in veel andere landen hebben verzekeraars in Nederland niet het recht om behandeldossiers van hun verzekerden in te zien. Je zou denken dat het juist bij ons geen probleem zou zijn, omdat verzekeraars door de zorgwet van Hans Hoogervorst uit 2006 geen bestaande klachten meer mogen uitsluiten, maar toch hebben wij een extreem privacyreglement.  

De verzekeraar kan controleren of de geleverde zorg correct is gefactureerd, maar niet of die zorg goed paste bij de klachten. We weten dat ziekenhuizen experts in dienst hebben die bekwaam zijn om zo veel mogelijk en zo duur mogelijk te declareren. Naïef om dan de verzekeraar niet te laten meekijken en extra naïef in ziekenhuizen waar veel specialisten nog in dienst zijn bij een maatschap waarin zij meer verdienen met meer behandelingen.  

De botte bijl 

Die unieke Nederlandse situatie verklaart weer waarom verzekeraars in arren moede naar een bot en fout ander middel grijpen. Ze dicteren ‘plafonds’ aan de ziekenhuizen zodat die per jaar en per dure behandeling er niet meer dan een in januari vastgelegd aantal mogen declareren. Het is een schande dat de NZA dat toelaat. Maar verzekeraars moeten bijna wel die botte bijl hanteren wanneer ze niet per patiënt kunnen kijken of door de specialist bevolen onderzoek en diagnose bij elkaar passen.  

Ik zou hopen dat wij snel overstappen op bij voorbeeld het Australische systeem waarbij de partij die moet betalen medische adviseurs heeft om de dossiers functioneel in te zien (er valt meer te leren in Australië; daarover een volgende keer). Zodra de verzekeraar niet alleen de hoogte van de declaratie, maar ook de noodzaak van al het voorafgaande onderzoek kan afvinken, worden plafonds onnodig en hoeven dokter en patiënt dus niet tot volgend jaar te wachten.  

Ook controversieel is immigratie van verpleegkundigen. Er zijn nu 8400 open vacatures voor verpleegkundigen en dat aantal neemt steeds verder toe. Toch is er geen land in West-Europa met zo weinig immigratie van verpleegkundigen. Een urgente aanpak van het tekort aan verpleegkundigen zou er zo kunnen uitzien: laat gediplomeerde en ervaren verpleegkundigen per direct toe uit landen als Indonesië, Filippijnen en Thailand waar men al lang vertrouwd is met tijdelijke arbeidsmigratie.  

Geef de immigranten een proeftijd van een half jaar fulltime werk om al werkende Nederlands op te pikken, en daarna een contract voor drie jaar. Zet de deur open naar contracten voor onbepaalde tijd zodra men vloeiend Nederlands kent. Dat is precies sinds 2023 het Deense systeem. Er werken nu tweeduizend verpleegkundigen van buiten de EU in Denemarken, waaronder veel Iraanse vrouwen. Een voorbeeld van intelligent immigratiebeleid.  

Twintig procent extra salaris 

De vakbonden zijn huiverig voor immigratie omdat wegwerken van het tekort aan zorgpersoneel hun looneisen zou kunnen verzwakken. Laat de minister dan een groeipad aanbieden in de salarissen in ruil voor instemming met immigratie van verpleegkundigen. Ook heeft voorzitter Stella Salden van NU’91, de vakbond voor verpleegkundigen, geprobeerd om immigratie te ontmoedigen met de bewering dat we het de Filippijnen niet mogen aandoen. Dat is ongefundeerd. Landen als de Filippijnen kunnen meer zorg-opleidingen starten, ook voor eigen land, als de afgestudeerden goede banen in het vooruitzicht krijgen.  

We kunnen dat betalen. Reken bij voorbeeld met twintig procent extra salaris voor iedereen die al werkt in de verpleging, en vul de 8400 vacatures op met hulp van immigratie. Dat kost bij elkaar per jaar 2-2,5 miljard, zeker betaalbaar zodra we zo’n twintig miljard sparen door af te zien van die gevaarlijke en inefficiënte fantoom-waterstoffabrieken (waar de ambtenaren – goed gezien! – trouwens ook helemaal niet enthousiast over zijn). Dan kunnen we de schande, zoals bij Cordaan, uitwissen en hoeven we niet ambtenaren te laten definiëren wat wel en wat niet essentiële zorg is.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verscheen zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’. Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Eduard Bomhoff: Verbeter de zorg met geld dat vrijkomt door te stoppen met koplopen op CO2-gebied  verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar steeds weer waren er hoogleraren die de grootscheepse migratie naar Nederland toejuichten. In een korte serie portretteert Hans Werdmölder enkelen van hen. In de eerste aflevering stond de socioloog Han Entzinger centraal. In deze tweede aflevering: Thomas Spijkerboer, de juridische scherpslijper van het asielbeleid.

Juristen zijn normatieve denkers, dat geldt in hoge mate voor hoogleraren op het terrein van migratie- en asielrecht.  Lange tijd werd het migratiedebat gevoerd door technocratisch ingestelde ambtenaren en geselecteerde intellectuelen, onder wie de hoogleraren Thomas Spijkerboer, Ashley Terlouw en Han Entzinger, op besloten conferenties, vaak aangestuurd door goedbetaalde consultants van ingehuurde adviesbureaus.

Lange tijd werden problemen met vluchtelingen en asielbeleid – zoals de discussie over ‘Hoe vol is Nederland?’ of ‘Het onderscheid tussen politieke en economische vluchtelingen’ gezien als non-issues. Het stak ook steeds de kop op als er verkiezingen in zicht waren. Had je het lef om daarover een kritische opmerking te plaatsen, dan werd je voor extreemrechts uitgemaakt.

Activistische hoogleraar                                                                    

Thomas Spijkerboer geldt in het debat als een principiële scherpslijper. In de jaren negentig was de nu 60-jarige Spijkerboer advocaat bij een advocatencollectief in De Zaanstreek. Daar maakte hij kennis met het asielrecht. Na zes jaar ging hij op zoek naar iets anders en bij toeval kreeg hij een onderzoekproject aangeboden. In 1999 promoveerde Spijkerboer op het proefschrift Gender and Refugee Status (Ashgate, 2000) aan de Radbouduniversiteit van Nijmegen. De rechtssocioloog Kees Groenendijk was zijn promotor.

 Zijn ster rees snel. Nog geen half jaar later werd hij hoogleraar Migratierecht aan de VU. Gaandeweg specialiseerde Spijkerboer zich op het terrein van vluchtelingen, grensdoden en de migratiepolitiek met landen rond de Middellandse Zee.                                           

In veel gevallen treedt Spijkerboer op als een activistische hoogleraar, die samen met belangenorganisaties onderzoek doet naar bijzondere gevallen van afwijzing bij homoseksuele vluchtelingen of hij adviseert leden van de Vaste Commissie Justitie en Veiligheid en wijst op onvoldoende maatwerk door de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) bij gevallen van gezinshereniging, asielverzoeken en naturalisatie. De uitkomsten van zijn onderzoek leiden geregeld tot aanpassingen in het Europees en nationaal recht en in het vreemdelingenbeleid, is de conclusie van de KNAW.  

Om de positie van Spijkerboer, en ook andere mensenrechtenjuristen,  goed te begrijpen, moeten we terug naar het jaar 2010. Bij de onderhandelingen voor een nieuw kabinet tussen VVD, PVV en CDA had PVV-leider Geert Wilders in ruil voor gedoogsteun een onmogelijke eis gesteld: afname van het aantal asiel- en gezinsmigranten met 50 procent. Bij de PVV ging het vooral om moslims, de VVD wilde maatregelen tegen de instroom van zogeheten ‘kansloze immigranten’ en het CDA wilde noch het een noch het ander. Het werd uiteindelijk een heel smal akkoord, dat nota bene in een later stadium door de PVV werd opgezegd.                         

Bij de onderhandelingen werd al snel duidelijk dat men aanliep tegen de juridische grenzen van een aantal voorgestelde maatregelen. Alsof dat nog niet genoeg was, verscheen een opvallend artikel in NRC Handelsblad (6 oktober 2010), geschreven door Thomas Spijkerboer en zijn promotor, emeritus-hoogleraar Kees Groenendijk.

In hun bijdrage namen beide juristen de besproken voornemens van het aanstaande kabinet op de korrel. De voorgenomen plannen, zoals intrekking van tijdelijke arbeidsvergunningen, vluchtelingen terugsturen naar het land van eerste opvang, intrekking van gezinshereniging en niet mogen afwachten van de uitspraak van een asielzoeker in hoger beroep, waren volgens de juristen niet mogelijk omdat ze in strijd zijn met door Nederland ondertekende verdragen. 

Goed dat internationale verdragen heel moeilijk te wijzigen zijn

De twee hoogleraren stellen in het artikel de principiële vraag: ‘Als beleid in strijd is met de rechten van de mens, wat moet er dan worden aangepast: het beleid of de rechten van de mens? Het antwoord op deze penibele vraag is: het beleid. Het gaat in dit geval om Europese regels die uitdrukking geven aan centrale Europese waarden en voortkomen uit vijftig jaar ervaring met integratie van immigranten in de EU.

Spijkerboer en Groenendijk stellen: ‘Wijziging van mensenrechtenverdragen kan in theorie, maar daarvoor is wel de instemming van de andere verdragspartijen vereist.’ Zoiets is nog niet eerder vertoond. In theorie kan het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) worden opgezegd, maar de Europese Unie eist van haar lidstaten dat zij zich aan het EVRM houden. Bij opzegging zou Nederland dus uit de EU moeten.                  

In Nederland, België en Frankrijk heeft het verdrag ook directe werking: de desbetreffende rechterlijke macht moet alle wetgeving en beleid direct aan het EVRM toetsen. Beide juristen stellen vast dat internationale verdragen en EU-wetgeving heel moeilijk zijn te wijzigen. Dat heeft ook een goede reden, menen zij. Als je met zijn allen afspraken maakt, kun je die alleen met zijn allen wijzigen. ‘Eén lid van de Tweede Kamer kan ook niet besluiten een Nederlandse wet te wijzigen. Dat is geen Brusselse onzin, maar een democratische constitutionele regel.’                                                                         

Immigratie willen beheersen is neurotisch

De conclusie luidt daarom: Nederland is met handen en voeten gebonden aan het EVRM-verdrag. Een verdrag uit 1951 dat niet langer aansluit bij de veranderde asielpraktijk, met regels die alleen betrekking hebben op politieke vluchtelingen, dat geen rekening houdt met de maatschappelijke lasten en effecten van een hoge instroom van asielzoekers, dat een open einde karakter heeft en geen rekening houdt met de verwachte problemen en kosten van de volgmigratie.  

In het licht van het bovenstaande moeten ook de inhoudelijke bijdragen worden gezien van Thomas Spijkerboer. In 2001, bij zijn aantreden als hoogleraar aan de VU, beweerde Spijkerboer (Contrast, 15 februari 2001) dat migratie geen statisch fenomeen is, maar onvermijdelijk en ook onbeheersbaar. Politici moeten daarom af van de neurotische neiging om de immigratie te willen beheersen.

Het is bovendien, aldus Spijkerboer (NRC Handelsblad, 30 maart 2001) een illusie te menen dat je met de nieuwe Vreemdelingenwet uit 2000 de migratie zou kunnen sturen, althans een situatie zou kunnen bereiken waarin minder asielzoekers naar Nederland komen. Andere deskundigen meenden dat de nieuwe Vreemdelingenwet zal leiden tot langere procedures en bijgevolg tot een toename van het aantal asielverzoeken.

In dit sterk gejuridiseerde debat wordt het geluid van de gewone, Nederlandse burger node gemist en niet gehoord, terwijl zij wel de lasten dragen. Asiel was afgelopen periode verantwoordelijk voor eenderde van de bevolkingsgroei door migratie. Daarnaast ondermijnt asiel door 800.000 euro nettokosten per 1^e asielverzoek de verzorgingsstaat. Volgens antropoloog en wiskundige Jan H. van de Beek zijn dat twee goede redenen om de asielmigratie terug te dringen. 

Het oordeel van de juristen is echter bepalend. Zij zijn niet geneigd rekening te houden met andere opvattingen, laat staan dat de kosten van asielmigratie een rol spelen. Keer op keer stelde Spijkerboer zich op als een politieman met het EVRM-verdrag in zijn handen. Dat is geen symboliek.

Zo herinner ik mij dat mijn toenmalige baas, hoogleraar Mensenrechten Cees Flinterman, steeds het EVRM-boekje bij zich droeg in de borstzak van zijn overhemd onder het colbert. Daarin staan de 18 artikelen en protocollen uitvoerig beschreven. Het was zijn Bijbel en zo nodig citeerde hij eruit. Mensenrechten werd gezien als een troefkaart, die elke discussie overbodig maakt. 

‘Nederland heeft mensenrechten en gescheiden afval’, was de cynische constatering van schrijver W.F. Hermans.              

Asielloterij

Voor de lange termijn moet het asielbeleid grondig worden herzien, zo is de mening van Thomas Spijkerboer. Een veel omvattend vluchtelingenbeleid moet, aldus Spijkerboer c.s., gebaseerd zijn op de volgende uitgangspunten: vluchtelingen hebben niet alleen het recht om geweld en onderdrukking te ontvluchten, ze zullen dat (of we dat nou leuk vinden of niet) feitelijk ook doen; buurlanden zijn bijzonder geschikt voor opvang, en moeten daarvoor ruimhartig worden gefinancierd; er moet grootschalig herverdeeld worden als het er zo vol wordt als in Libanon of Jordanië; grenzen zijn geschikt om te controleren wie er binnen komt en wie niet: wie meer van grenzen verwacht, lokt illegale migratie uit; het Europese asielsysteem moet voor lidstaten en voor vluchtelingen redelijk zijn.

Ruud Koopmans, hoogleraar Sociologie en Migratie aan de Humbold Universiteit in Berlijn, noemt het Europee vluchtelingenbeleid in zijn recente boek niet voor niets een asielloterij.

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal en HIER  te koop. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Thomas Spijkerboer gebruikt de mensenrechten als troef om elk debat over beperking van de asielstroom overbodig te maken     verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar over de oorzaak van de valpartij, een kennelijk brisant conflict over migratie, hoor je niemand meer.

Tegengestelde denkrichtingen op ministeries

Op 10 juli stuurde demissionair minister van Justitie Dilan Yeşilgöz (VVD) de Tweede Kamer – die daar om gevraagd had – een brief met 53 documenten over het maandenlange kabinetsberaad over migratie. Ze gaan over asiel-, studie- en arbeidsmigratie. De eerste bijlage is van 30 december 2022, de laatste dateren van 10 juli. Het zijn de ambtelijke stukken, het politieke deel blijft vertrouwelijk. Anders zou het later overeenkomsten (lees: onderhandelingen voor het volgende kabinet) ‘bemoeilijken’, schrijft Yeşilgöz.

Geen politieke standpunten, toch zijn de stukken relevant. De eerste reden is: kabinetten komen en gaan, maar ambtenaren en hun notities blijven bestaan. Ze komen na de verkiezingen van 22 november weer op tafel.  De tweede reden: je leest de denkrichtingen op de ministeries, soms duidelijk tegengestelde richtingen.

Het onderwerp migratie is overladen met morele argumenten, maar als er ergens een zakelijke afweging moet zijn is het wel bij arbeidsmigratie. Meer of minder arbeidsmigratie werkt rechtstreeks door in een reeks van bedrijfstakken, dus in de economie, maar ook in het beslag op ruimte, woningen, vervoer, gezondheidszorg en dus de samenleving. Daarom staat arbeidsmigratie hier centraal.

Hoe groot is de arbeidsmigratie? Tussen 2006-2021 is het aantal arbeidsmigranten in Nederland verviervoudigd, zegt de Adviesraad migratie. In 2019 ging het om 735.000 personen, waarvan ongeveer 86 procent uit andere EU-landen. Na de covid-pandemie was er weer een daling. Het aantal arbeidsmigranten wordt waarschijnlijk onderschat. Statistiekbureau CBS neemt bijvoorbeeld de gemeentelijke basisregistratie als bron, maar veel (tijdelijke) EU-arbeidsmigranten laten zich daar niet inschrijven.

Arbeidsmigranten zijn een heterogene groep. De belangrijkste werkgevers zijn bedrijven in de logistiek, tuinbouw, voedingsindustrie, metaal en landbouw. Veel migranten doen laaggeschoold werk, deels via uitzendbureaus. Misstanden in hun werk zijn bijna aan de orde van de dag. Arbeidsmigranten van búiten Europa werken vaak in de hightech-industrie.  

Ongemak en onmacht

De ambtenaren sommen in hun documenten vlijtig opties op om arbeidsmigratie terug te dringen. Maar je leest ook het ongemak en de Ruttiaanse onmacht. Het ongemak: het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) roept in een notitie uit mei de vraag op: Welke arbeidsmigranten hebben we nodig en welke niet?

De eerste vraag wordt beantwoord (technische- en ICT-vaardigheden), de tweede niet. De onmacht zit in de vraag ‘Wat is de kabinetsvisie op de economie en de samenleving?’ Wie dat weet, weet ook hoeveel en welke arbeidsmigranten nodig zijn. Geen ambtenaar zegt het, maar helaas: aan zo’n visie zijn de vier kabinetten Rutte nooit toegekomen.

Je riskeert ruzie

Dus dan is het behelpen. Je kunt bijvoorbeeld uitzendwerk verbieden. De vleessector wordt genoemd onder quick wins. Maar dat kan alleen in uitzonderingssituaties en je riskeert geheid ruzie met de uitzendbranch, merkt de notitie op. Een optie die vaker terugkomt is een zogeheten bedrijfseffectrapportage. Voordat een gemeente of provincie een vergunning geeft voor nieuwe bedrijvigheid, zoals een distributiecentrum, moet in kaart zijn gebracht of er voldoende voorzieningen voor de arbeidsmigranten (wonen, gezondheidszorg) beschikbaar zijn of komen. Er kan ook een lokaal/regionaal richtgetal komen: zoveel arbeidsmigranten, niet meer.

Maar je leest ook de bezwaren al. Het ministerie van Sociale Zaken, dat van oudsher meer met arbeidsomstandigheden bezig is, staat tegenover het ministerie van Economische Zaken dat pro grote bedrijven is. Het vestigingsklimaat is het EZK-stokpaardje. Dat geldt zeker als de optie op tafel komt om de fiscale regelingen voor beter betaalde arbeidsmigranten te beperken. Ze kunnen bijvoorbeeld korting krijgen op hun inkomstenbelasting.

Hoho, zegt EZK, dat moet zo blijven. Dat ‘is noodzakelijk voor bedrijven als ASML, Philips, Booking.com en Adyen. Afschaffing of versobering zal het Nederlandse vestigingsklimaat negatief beïnvloeden.’

Afgezien van de ambtelijke tegenstellingen lees je levendig wensdenken. Zoals: kan een deel van de huidige statushouders zonder werk (80.000) en van toekomstige statushouders niet aan de slag in krapteberoepen met ‘uiteindelijk liefst betaalde banen’.  Liefst betaald, dat klinkt niet hoopvol. Om- en bijscholing is wel nodig, wordt opgemerkt. Er staat niet bij: wie in het overbelaste onderwijs verzorgt dat? Nog een vraag: wat zijn krapteberoepen? Techniek? Zorg? Onderwijs? Geen antwoorden.

Het ministerie van Economische Zaken vraagt om ‘vakkrachten’ voor de energietransitie (50.000 vacatures) en voor technische en ICT-beroepen (269.200 ‘baanopeningen’ in 2026). Klinkt goed, probleem opgelost, maar niet heus. Het is een recept voor nieuwe tekorten. De vakkrachten die men wil werven hebben óók woonruimte, zorg, vervoer etc. nodig. Het ene tekort lijkt opgelost, de volgende tekorten ontstaan meteen.  

Verhoog de lonen

De crux is dat Nederland letterlijk en figuurlijk bang is om grenzen te stellen. Meer laaggeschoolde arbeidsmigranten aantrekken betekent geen of uiterst lage groei van arbeidsproductiviteit. Juist productiviteit, meer productie per werknemer, is de bron van welvaart. Wat helpt wel, naast grenzen stellen? Hogere lonen. Als de prijs van arbeid stijgt wordt het voor werkgevers eerder aantrekkelijk om arbeidsbesparende en productiviteitsverhogende innovaties aan het werk te zetten.    

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De Rutte-kabinetten bleken niet in staat grenzen te stellen aan arbeidsmigratie verscheen eerst op Wynia's Week.

Minder opvallend, maar niet minder ingrijpend, is wat het kabinet Rutte IV in petto heeft op het gebied van arbeidsmigratie. Het coalitieakkoord is er kort over, maar geeft wel een duidelijke richting aan: 

‘… in de EU is er vrij verkeer van personen. Daarnaast is er ook arbeids- en kennismigratie van buiten de EU. Verschillende bedrijven en sectoren hebben deze mensen hard nodig.’

In deze visie hebben we arbeidsmigranten niet alleen (1) hard nodig, maar (2) ook van buiten de EU. Dit zijn beweringen die een grondige onderbouwing vergen, maar die blijft in het coalitieakkoord achterwege.

In tegenstelling tot wat het ‘hard nodig’ uit het coalitieakkoord suggereert zijn de economische effecten van arbeidsmigratie niet eenduidig positief. Er zijn winnaars, verliezers en onbetaalde rekeningen.

Winnaars en verliezers

Tekorten op de arbeidsmarkt ontstaan als de lonen beneden het evenwichtsniveau liggen. Indien de lonen worden opgetrokken verdwijnen de tekorten. Voor werkgevers vormt arbeidsmigratie een aantrekkelijk alternatief, want zo kunnen de lonen laag blijven.

Verliezers zijn de reeds aanwezige werknemers, want die zien een loonsverhoging aan hun neus voorbijgaan. Winnaars zijn de arbeidsmigranten, want die komen alleen als ze er flink op vooruitgaan. Winnaars zijn ook de werkgevers, want die strijken het zogenaamde ‘immigratiesurplus’ op, zijnde de opbrengst van de extra productie door arbeidsmigratie, verminderd met het loon van de arbeidsmigranten. Een en ander geldt voor de effecten op korte termijn

Nieuw evenwicht

Dat immigratiesurplus is relatief klein en zal bovendien op den duur verdwijnen want het trekt buitenlandse kapitaalverschaffers aan die ook een graantje mee willen pikken. Uiteindelijk ontstaat een nieuw evenwicht met een grotere economie en dito bevolking, waarbij de lonen op het evenwichtsniveau liggen en de reeds aanwezige bevolking in zijn totaliteit er niet of nauwelijks op vooruit is gegaan.  Het inkomensvoordeel voor de arbeidsmigranten blijft ook op lange termijn overeind en neemt zelfs toe doordat de lonen komen te liggen op het evenwichtsniveau, dat hoger ligt dan de lonen in de uitgangssituatie.

Het bovenstaande is natuurlijk een uiterst vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid. Maar het geeft wel aan welke mechanismen bij arbeidsmigratie een rol spelen. Verfijningen zijn mogelijk, bijvoorbeeld door onderscheid te maken tussen verschillende opleidingsniveaus van werknemers.

Een immigratie-impuls van laagopgeleiden zal, onder de voorwaarde van internationale mobiliteit van zowel kapitaal als hoogopgeleide arbeid, op lange termijn eveneens leiden tot een grotere bevolking met alle nadelen van dien, maar geen noemenswaardige inkomensverbetering voor de reeds aanwezige bevolking als geheel.

Onbetaalde rekeningen

In het voorgaande is nog geen rekening gehouden met de gevolgen van immigratie voor de overheidsfinanciën, respectievelijk de verzorgingsstaat. Het recente rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat geeft de cijfers. Hoogopgeleide immigranten leveren gemiddeld genomen een positieve, en laagopgeleide immigranten een negatieve bijdrage aan de schatkist. In relatie tot arbeidsmigratie is vooral de volgende constatering uit dat rapport van betekenis:

‘Ook groepen met een relatief hoge participatiegraad en een relatief laag gebruik van uitkeringen kunnen een negatieve nettobijdrage leveren. Dit geldt vooral voor groepen met een laag opleidingsniveau en dito inkomen […die] daarom relatief veel inkomensafhankelijke toeslagen ontvangen en relatief weinig belastingen en premies afdragen.’

Deze rekening wordt niet betaald door de werkgever van de laagopgeleide arbeidsmigranten, maar wordt neergelegd bij de collectieve sector, met lastenverzwaringen en inkrimping van voorzieningen voor de hele bevolking tot gevolg.

Een andere onbetaalde rekening, die zowel van toepassing is op laag- als hoogopgeleide arbeidsmigranten, wordt gevormd door de effecten op de bevolkingsomvang, respectievelijk bevolkingsdichtheid: woningnood, verkeerscongestie en verlies aan open ruimte en landschappelijke waarden zijn voorbeelden hiervan.

Het gaat bij bovengenoemde effecten niet alleen om de arbeidsmigranten zelf, maar veelal ook om mee- of nareizende gezinsleden. Bovendien genereert de initiële arbeidsmigratie weer nieuwe arbeidsvraag in andere sectoren. Denk hierbij aan medisch en onderwijzend personeel, bouwvakkers en ambtenaren in uitvoerende diensten. De hierdoor ontstane tekorten zullen direct of indirect de roep om nog meer arbeidsmigranten tot gevolg hebben.

Arbeidsmigratie verzwakt prikkels tot het activeren van bijstandontvangers

Gelet op het voorgaande kan worden gesteld dat arbeidsmigratie niet vanzelfsprekend leidt tot meer welvaart voor de reeds aanwezige bevolking en door de herverdelende werking van de verzorgingsstaat zelfs negatief kan uitpakken. Arbeidsmigratie leidt wel tot meer bevolkingsgroei, iets waar we in Nederland, het dichtstbevolkte land van Europa met alle problemen van dien, niet op zitten te wachten.  Een en ander roept de vraag op waarom je hier economische activiteiten zou moeten ontplooien waarvoor je de mensen niet hebt. Dit geldt te meer voor laagopgeleiden, vanwege de negatieve gevolgen voor de overheidsfinanciën.

Voordat we over de grens gaan zoeken, zou eerst eens gekeken moeten worden naar het potentiële arbeidsaanbod dat in eigen land geactiveerd zou kunnen worden. Waarom moesten er Polen komen om in het Westland tomaten te plukken, terwijl bij de sociale diensten te Rotterdam en Den Haag tienduizenden inactieve bijstandontvangers stonden geregistreerd?

Arbeidsmigratie verzwakt de prikkels tot het activeren van de ontvangers van bijstand en andere uitkeringen. En dat is niet alleen sociaal gezien ongewenst, maar bovendien slecht voor de overheidsfinanciën. Hier speelt ook het geringe verschil tussen loon en uitkering een rol. Zijn de mogelijkheden om dit verschil te vergroten inmiddels werkelijk uitgeput? Naast het activeren van ontvangers van een uitkering zou ook nog eens goed gekeken moeten worden naar belemmeringen voor herintredende vrouwen en werkwilligen met AOW.

Arbeidsmigratie belemmert innovatie

Flexibele lonen die de schaarsteverhoudingen weerspiegelen zijn bevorderlijk voor evenwicht op de arbeidsmarkt. Dit niet alleen op macroniveau, maar ook gedifferentieerd naar beroepen, omdat daarvan een signaalwerking uitgaat op de studie- en beroepskeuze.

Ook het overstappen op arbeidsbesparende productietechnieken draagt bij aan het wegwerken van tekorten. Het binnenhalen van arbeidsmigranten ontmoedigt deze ontwikkeling en belemmert zo de innovatie van productietechnieken.

Vergrijzingsargument snijdt geen hout

Een en ander impliceert dat het geen automatisme moet zijn om bij tekorten op de arbeidsmarkt meteen naar het middel arbeidsmigratie te grijpen. Laat staan om uit vrees voor toekomstige tekorten de regels terzake verder te versoepelen.

Dit alles betekent niet dat arbeidsmigratie categorisch moet worden ontraden. Maar ook het tegenovergestelde, namelijk dat we ‘deze mensen hard nodig hebben’ (zie het coalitieakkoord), is in zijn algemeenheid niet hard te maken. Het vergrijzingsargument dat vaak ten tonele wordt gevoerd, blijkt bij nadere beschouwing in ieder geval geen hout te snijden.

Het gaat er veeleer om, steeds een afweging te maken waarbij alle effecten in beschouwing worden genomen. Dus niet alleen afgaan op het (korte-termijn)belang van werkgevers, maar ook de onbetaalde rekeningen, die veelal op lange termijn doorwerken, erbij betrekken.

En ja, er kunnen bij zo’n afweging ook positieve effecten een rol spelen. Denk hierbij aan de positieve bijdrage van hoogopgeleiden aan de schatkist en aan de positieve uitstraling van bèta-wetenschappers en ingenieurs op het innovatieklimaat. Een ander voorbeeld betreft tekorten aan verpleegkundigen. Hoewel het de voorkeur heeft het beroep aantrekkelijker te maken, zou arbeidsmigratie hier een tijdelijke oplossing kunnen bieden als de nood hoog is omdat een substantieel verlies aan gezonde levensjaren van patiënten in het geding is.

Alles bijeengenomen lijkt de uitspraak in het coalitieakkoord als zouden arbeidsmigranten ‘hard nodig’ zijn nogal overtrokken.

Moeten we arbeidsmigranten van buiten de EU verwelkomen?

Het arbeidsmigratiebeleid in Nederland moet worden bezien tegen de achtergrond van het vrije verkeer van arbeid in de Europese Unie. Dat biedt al mogelijkheden te over om buitenlandse werknemers hier aan de slag te laten gaan zonder dat de overheid eraan te pas komt. Als we het hebben over arbeidsmigratiebeleid dan gaat het dus feitelijk alleen over werknemers van buiten de EU.

Voor kennismigranten van buiten de EU bestaat al een ruimhartige regeling. Wie het aanbod voor een baan heeft en voldoet aan een niet bijzonder hoog inkomenscriterium kan hier aan de slag. Voor laagbetaald werk is het beleid veel terughoudender. Vergunningen aan arbeidsmigranten van buiten de EU worden slechts mondjesmaat verleend. Alles bij elkaar een verstandig beleid dat goed aansluit bij de relevante financieel-economische inzichten.

Voortzetting van dit beleid staat echter op de tocht. In internationale organisaties als de VN en de EU wordt al langere tijd gelobbyd voor en gewerkt aan het slechten van de toch al gammele barrières voor immigratie naar de westerse wereld. Veelal wordt hierbij de vergrijzingskaart getrokken. Zeker in de Nederlandse situatie is dit, zoals hierboven opgemerkt, geen overtuigend argument.

Behoedzaam arbeidsmigratiebeleid

De VN kwam in het jaar 2000 met het rapport Replacement Migration, waarvan de titel voor zichzelf spreekt. Rond dezelfde tijd kwam de Europese Commissie met een memorandum dat tot strekking had de arbeidsmigratie van buiten de EU te verruimen. Het kabinet Kok II besloot niet mee te gaan in die gedachte. Het zag meer in productiviteitsverhoging en bevordering van de arbeidsparticipatie, onder meer door het onstuimige gebruik van de arbeidsongeschiktheidsregeling (WAO) in te dammen. Staatssecretaris Dick Benschop van Europese Zaken kwam dit standpunt in de televisierubriek NOVA toelichten.

In 2003 verscheen het rapport Immigration and the Dutch Economy van het Centraal Planbureau (CPB). Dit verschafte een stevige onderbouwing van het behoedzame arbeidsmigratiebeleid dat destijds de norm was in Den Haag. Minister Aart Jan de Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet Balkenende II reageerde in datzelfde jaar in de Europese ministerraad, zwaaiend met dat CPB-rapport, afwijzend op voorstellen van de Europese Commissie tot verruiming van de immigratie naar de EU en vond daarbij ook andere lidstaten aan zijn zijde.

Een andere wind

Maar de laatste jaren waait een andere wind in Den Haag en wordt welwillend gereageerd op de druk vanuit internationale gouvernementele en non-gouvernementele organisaties om de grenzen van de EU verder open te stellen.

Een drijvende kracht achter deze ontwikkeling was de verzamelaar van internationale topfuncties, waaronder Eurocommissaris en UN Special Representative for International Migration,Peter Sutherland. In die laatste hoedanigheid gaf hij de richting aan die we op moeten met het immigratiebeleid:

‘The EU should do its best to undermine the homogeneity of its member states.’

Deze aansporing bleek niet aan dovemansoren gericht. De VN ging aan de slag met het Pact van Marrakesh en de EU is inmiddels druk bezig met initiatieven zoals ‘migratiepartnerschappen’ met derde landen, ‘circulaire’ migratie en ‘legale migratieroutes’. Kortom: meer mogelijkheden voor legale migratie. En dat betekent vanzelfsprekend ook: meer migratie.

Meer arbeidsmigratie van buiten de EU

Tekenend voor de nieuwe wind die in Den Haag waait is het in 2019 verschenen rapport Legale kanalen voor arbeidsmigranten van de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ). Dit gezelschap bestaat overwegend uit juristen en sociale wetenschappers, en als het al beschikt over economische expertise weet men dat goed verborgen te houden. Het rapport concludeert:

‘Als het Nederlands economisch belang en/of de bescherming en een verbetering van de rechten van vluchtelingen en migranten als uitgangspunten voor beleid worden genomen is er aanleiding om het arbeidsmigratiebeleid te heroverwegen. Als het uitgangspunt van het beleid is dat migratie zoveel mogelijk moet worden beperkt bestaat daarvoor geen aanleiding.’

Zoals we hebben kunnen lezen in het coalitieakkoord is deze beleidsaanbeveling bij Rutte IV in goede aarde gevallen.

Meer arbeidsmigranten van buiten de EU dus. Dat zullen geen kennismigranten zijn want hiervoor bestaan thans al nauwelijks belemmeringen. Maar laag- en ongeschoolden, en in de praktijk vooral afkomstig uit Afrika en het Midden-Oosten. De ervaringen die we inmiddels hebben opgedaan met immigranten uit deze regio’s stemmen bepaald niet optimistisch, vooral vanwege de hoge uitkeringsafhankelijkheid. Voor details zie het eerder genoemde rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat.

Ter illustratie tenslotte een paar cijfers over de verhouding tussen het aantal uitkeringsontvangers en het aantal werkenden uitgedrukt in procenten, betreffende arbeidsmigranten die tussen hun 20^e en 40^e levensjaar naar Nederland kwamen (peiljaar 2016. Zie Tabel 6.2, blz. 100 van laatstgenoemd rapport).

Voor arbeidsmigranten afkomstig uit Afrika (exclusief Marokko en Zuid-Afrika) bedroeg dit kengetal (ook wel aangeduid als i/a-ratio) na 10 jaar verblijf 52%, en voor hun collega’s uit de landengroep Afghanistan, Irak, Iran, Syrië en Pakistan 69%. Voor de hele Nederlandse bevolking (inclusief personen met een migratieachtergrond) kwam het CPB (ongeacht verblijfsduur en voor de vergelijkbaarheid exclusief AOW) een stuk lager uit, namelijk 26%.

Alles bij elkaar niet echt een indicatie dat Rutte IV met zijn streven naar meer arbeidsmigratie van buiten de EU op het goede spoor zit.

Hans Roodenburg is econoom en werkte bij het Centraal Planbureau. Voor Wynia’s Week schrijft hij analyses van het Nederlandse immigratiebeleid. Steunt u deze broodnodige berichtgeving? Doneren voor Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arbeidsmigratie uit Afrika en het Midden-Oosten is een slecht idee verscheen eerst op Wynia's Week.