Starre organisatie

De buitenwereld denkt dat de ‘opschaling’ van de defensie-industrie in snel tempo verloopt, want het Defensiebudget gaat elk jaar met 3 miljard omhoog en ondernemers ruiken vanzelfsprekend omzet en winst in de Defensiehoek. Omgekeerd wil Defensie graag met de nationale industrie samenwerken, want dat versterkt de soevereiniteit en geeft Nederland in Europees en bondgenootschappelijk verband een betere onderhandelingspositie.

Maar de werkelijkheid is anders. Bedrijven klagen dat ze bij Defensie op een muur van onbegrip stuiten, waardoor ze hun nieuwe productielijnen niet gefinancierd krijgen. Ze willen graag munitie, high tech wapentuig en software leveren, maar door bureaucratische traagheid krijgen ze hun business-case niet rond. Kleine en middelgrote ondernemingen stuiten op het probleem dat Defensie een starre organisatie is.

Defensie weigert ‘voorfinanciering’ van bewapeningsprojecten. Het Commando Materieel en IT (COMMIT) wil meestal pas betalen als alles geleverd is en tot in de puntjes gecontroleerd op kwaliteit. Soms wil Defensie wel voorschieten, maar dan moet de ondernemer een bankgarantie overleggen. De huisbankier wil zo’n garantie wel geven, maar dan moeten alle betalingen van Defensie op een geblokkeerde bankrekening worden gestort en zit de ondernemer nog steeds met een tekort aan werkkapitaal.

Het gevolg is dat de productie van de Nederlandse defensie-industrie achterblijft bij de ambities van politici en topmilitairen. Defensie bulkt van het geld, maar houdt het voorlopig liever in kas. De financiële sector wil in principe beleggen in de defensie-industrie, maar verlangt zekerheden die Defensie zegt niet te kunnen bieden. Er is een situatie waarin iedereen op iedereen zit te wachten.

Acht knelpunten

Om de impasse te doorbreken, trad het IDEA-netwerk aan. Vijf financieel deskundigen-reservisten kwamen juni 2024 met een rapport. De conclusie was dat er acht knelpunten zijn bij de financiering van de defensie-industrie, waarvan zes kunnen worden opgelost door de overheid (ministeries van Defensie en Financiën) en twee door de overheid en het bedrijfsleven gezamenlijk.

Het was een rapport met huiveringwekkende bevindingen, zoals de eis van het ministerie van Financiën dat Defensie uitsluitend ‘cash-flow neutrale voorfinanciering’ aan het bedrijfsleven verstrekt. Dat wil zeggen: géén voorfinanciering. Alsof je een huis laat bouwen zonder de aannemer in termijnen te hoeven betalen. Dan stopt het al bij het storten van de fundering.

Defensie-industrie niet kies

Banken hadden het volgens het IDEA-rapport ook niet zo op de defensie-industrie begrepen. Vanwege eventuele reputatieschade, pasten ze ‘enhanced due diligence’ toe. Alles moest uitentreuren worden onderzocht voordat kredieten worden verstrekt, want wapenindustrie is fraudegevoelig en dus verdacht. Zoveel bankemployees, bancaire controleurs en commissies van toezicht werden bij een mogelijke transactie betrokken, dat er altijd wel iemand was die een paraafje weigerde. Pensioenfondsen stonden al helemaal niet te popelen, want die hebben een voorkeur voor klimaatprojecten, huurhuizen en andere investeringen met ‘een hoog maatschappelijk rendement’.

Was er dan niemand om de defensie-industrie in Nederland vlot te trekken? Topmilitairen als viceadmiraal Rob Bauer maakten zich boos over de labbekakkerige houding van de institutionele beleggers als het ABP. Dat fonds incasseerde elke maand de pensioenpremies van de pakweg 70.000 Defensiemedewerkers, maar vond het volgens Bauer niet kies te investeren in de defensie-industrie.

Inmiddels zijn de financiële mastodonten tot inkeer gekomen. De grote banken, pensioenfondsen en verzekeraars zien de Russische dreiging ook op hun eigen belangen afkomen en dat noopt tot realisme. Het ABP investeerde reeds in 2025 via een venture

capitalist in Robin Radar, een belangrijk bedrijf op het gebied van radartechnologie.

‘Als de Europese waarden onder vuur liggen, dan liggen ook de waarden van mijn organisatie onder vuur,’ vertelde me in juli een bankier. Vanaf de zomer 2026 stonden ineens allerlei durfkapitalisten en vermogensbeheerders in de houding om eindelijk eens flink in de defensiesector te investeren.

Stijgende koersen

Het modewoord is nu ‘Impact Beleggen’. Wie kapitaal heeft én maatschappelijk geëngageerd is, kan in de wapenindustrie zijn betrokkenheid tonen. De soms spectaculair stijgende (en soms ook dalende) aandelenkoersen van wapenfabrikanten uit andere Europese landen helpen natuurlijk ook om tot patriottistische inzichten te komen. Kijk maar eens naar de rendementen op het Duitse beursfonds Rheinmetall of het voormalige Praagse schroothandeltje Czechoslovak Group, dat begin 2026 in Amsterdam een beursnotering kreeg en inmiddels tientallen miljarden euro’s waard is. Zoiets zet institutioneel beleggers aan het denken. Defensie-industrie, waarom niet? Overheden willen er enorm veel geld in steken en al dat defensiematerieel moet geproduceerd worden. Veiligheid mag heus wat kosten.

Financiële bobo’s

De aanvankelijke onwil van de financiers begon in de loop van 2026 als sneeuw voor de zon weg te smelten. Belangenorganisaties als VNO/NCW en de Nederlandse Vereniging van Banken hadden ook al defensiewerkgroepen ingericht, waar de financiële bobo’s de wijzers van hun Rolexen en Vacheron Constatins gelijk konden zetten. Financiële makelaars met grote klanten in de pensioenwereld namen het initiatief tot een overlegplatform om het contact van grote financiële instellingen met Defensie en aanpalende overheidsinstanties te versoepelen.

Venture capital-ondernemingen werden lid van de Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV), die vervolgens onderonsjes met de ambtelijke defensietop regelde. De financiële dienstverlener Savin Defence Credit Fund rekruteerde oud-bewindsman Gijs Tuinman (voormalig BBB) als parttime adviseur, teneinde de positie van het bedrijf verder te kunnen verbeteren op de nieuwe markt van ‘flexibele, kortlopende kredieten aan kleine tot middelgrote bedrijven met een gegarandeerd defensiecontract’.

Onkunde

En toch lukt het nog altijd niet om de productie van de defensie-industrie in het vereiste tempo op te krikken. In het IDEA-rapport uit 2024 staat waarom: Er is sprake van enige bedrijfseconomische onkunde bij Defensie. Daar redeneert menigeen dat ‘wij geen economische risico’s mogen lopen, want die horen bij de marktpartijen te liggen’. Op en rond het ministerie heerst een zeker onbegrip als het gaat om bedrijfsmodellen of ‘business-cases’.

Voor ondernemers is een order een buitenkans, voor militairen is een order een bevel. Het is heel lastig dat te overbruggen.

Fundamenteel is volgens het IDEA-rapport ook dat Defensie niet in de gaten heeft dat het de positie inneemt van een omgekeerde monopolist. De acquisitieafdeling van het departement gedraagt zich als een gewone consument, die aanbieders tegen elkaar wil uitspelen, terwijl Defensie juist de lange termijn behoefte zou moeten voelen aan een markt waarop een aantal aanbieders floreert. Defensie zou die bedrijven juist moeten koesteren.

In de defensie-industrie staat één klant (Defensie) tegenover een paar grote hoofdaannemers en heel veel kleine toeleveranciers. Defensie leunt achterover en onderhandelt keihard over leveringsvoorwaarden. Het gevolg is dat bedrijven eindeloos op hun geld moeten wachten, kredietrisico’s op elkaar afwentelen en dat – om met het IDEA-rapport te spreken – ‘de waardeketen bezig is de overheid te financieren in plaats van andersom’. Bedrijven zitten op het geld van Defensie te wachten. Intussen knijpen ze hun toeleveranciers financieel af, die op hun beurt ook weer hun toeleveranciers te laat betalen.

Voor een deel is dit de weerslag van de jarenlange bezuinigingen op Defensie, waardoor een situatie is ontstaan dat Defensie zich slechts aan de leiband van het ministerie van Financiën mag voortbewegen. Tegelijk is de ultieme zuinigheid van Defensie ook het gevolg van de diep ingesleten angst voor financiële schandalen.

Geen gemakkelijke klant

In een sector als de wapenindustrie is niet alles hele oude adel. Er loopt ook weleens een profiteur rond. Maar toch, de boekhoudersreflexen op het ministerie zijn legendarisch. Er gaan verhalen rond over militaire leveringen aan Oekraïne die niet tijdig konden plaatsvinden, doordat een van de financiële controleurs van mening was dat de directeur van het betrokken bedrijf in een te dure leasebak reed.

Volgens het IDEA-rapport eist Defensie ook zulke strikte geheimhoudingseisen dat toeleverende bedrijven zelfs niet aan hun huisbankier mogen vertellen om wat voor product het gaat. Met als gevolg dat bank géén financiering verstrekt voor het onderhavige project. Want zomaar in het diepe springen, dan doen bankiers niet.

Vaak moeten ondernemingen een afzonderlijk ict-systeem aanleggen, onderhouden en vooral beveiligen, want anders worden ze door de militaire inlichtingendienst gewogen en te licht bevonden. Dubbele ict-kosten, maar die worden niet vergoed.

Kortom, Defensie is geen makkelijke klant.

Lange adem

Intussen rekent de krijgsmacht wel op het bedrijfsleven. Vooral de nieuwste Defensienota Samen Voorwaarts! streeft naar nauwe betrokkenheid van de nationale industrie, want anders is het onmogelijk een eventuele oorlog langdurig vol te houden. Innige samenwerking tussen krijgsmacht en toeleverende industrie heeft ook een heilzaam effect op de Russen. Als zij zien dat leger en bedrijfsleven gezamenlijk optrekken, weten ze dat Nederland en andere NAVO-landen een lange adem hebben. Dan zullen de Russen zich wel twee keer bedenken, voordat ze een NAVO artikel 5-situatie ontketenen. Weinig dingen zijn zo afschrikwekkend als een degelijke en flexibele defensie-industrie.

Vandaar dat de Defensienota ‘een aantrekkelijker financieringsklimaat met lange termijn zekerheid’ belooft. Maar indien je als relatief kleine ondernemer alvast een miljoen euro hebt geïnvesteerd in onderdelen voor een project voor de marine, omdat je weet dat deze onderdelen een lange levertijd hebben en het project nu eenmaal urgent is, denk je zoals de man in de Rotterdamse haven die me dit voorbeeld uit de doeken deed: ‘Eerst zien, dan geloven.’

Er zijn natuurlijk ook voorbeelden dat Defensie de industrie tegemoet kwam. Scheepswerf Royal IHC werd in april 2020 met leningen en voorschotten van in totaal 400 miljoen financieel overeind gehouden. In april 2025 was er weer een steunpakket: 70 miljoen. Scheepsbouwer Damen kreeg dat jaar ook een steunpakket aangeboden. In dit soort gevallen ging het om de grote toeleveranciers, de zogenoemde OEM’s (Original Equipment Manufacturers). Achter deze grote bedrijven staat een grote club kleine tot middelgrote onderaannemers, ieder met een eigen specialisme. Zij moeten met een ondertekend defensiecontract kunnen zwaaien, anders krijgen ze van de bank geen geld om een project te financieren.

Defport

Eind 2024 kwamen de ministeries van Defensie en Economische Zaken en enkele belangenclubs als VNO-NCW, NIDV en FME (metaal- en elektrotechnische industrie) met het Defport-initiatief. Even afgezien van het hoogdravende proza, was het vooral de bedoeling het geld van de pensioenfondsen naar de defensie-industrie te loodsen. Den Haag ziet de pensioenwereld nu eenmaal graag als pinautomaat. Maar van de veronderstelde kapitaalstroom kwam weinig terecht, omdat pensioenfondsen hun neus ophalen voor investeringen in kleine bedrijven. Dat is te veel werk voor weinig kapitaal. Pas bij 10 of 20 miljoen komen ze hun bed uit. De fondsen haakten teleurgesteld af.

Een jaar en een kabinet later, kwam Defensie met het SEC-fund. Dit fonds moest innovatieve bedrijven helpen om veelbelovende civiele technologie te gebruiken voor militaire toepassingen. Bij gebrek aan eigen financiële expertise gaf Defensie het startkapitaal van 100 miljoen euro in handen van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen onder leiding van de BOM, de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij.

Innovatieve bedrijven

Al in juli 2026 was er een prachtig resultaat. Het Delftse high-tech bedrijf Tective had het dronesysteem SkyHive ontwikkeld: een platform van waaruit drones zichzelf lanceren en waarop ze ook weer automatisch landen om hun batterijen op te laden. De drones houden zichzelf in de lucht, zodat de drones-operators zich alleen nog hoeven te bekommeren om de data-analyse en het nemen van beslissingen. Het systeem werd voor het eerst ingezet tijdens de Vierdaagse van Nijmegen om het militaire kampement Heumensoord te bewaken. Militairen zeggen op zo’n moment: ‘Toppie!’

Zo snel kan het dus gaan. Defensie liet triomfantelijk weten dat er nog zes andere innovatieve bedrijven gefinancierd werden uit het SEC-fund, waaronder LiveDrop (een softwareprotocol dat data streamt zonder gebruik van internet), Arceon (een ultralicht en temperatuurbestendig composietmateriaal voor raketten en satellieten), Touchwaves (een gevechtspak dat de vitale lichamelijke functies van de militair continu in de gaten houdt) en nog enkele AI-achtige projecten voor drones en cyberbeveiliging.

Winstmarge

Defensie is altijd enthousiast als het gaat om prototypes. Dan weerklinkt het innovatie-halleluja! Maar zodra iets echt een succes dreigt te worden, maakt Defensie terugtrekkende bewegingen. Op het moment dat de ondernemer de serieproductie wil opzetten, gaat het departement moeilijk doen over winstmarges.

Want wat is redelijk? Er gaan verhalen dat Defensie soms maximaal 1 procent winst wil toestaan. Zeker als het gaat om een project waar jarenlange research & development aan voorafgaat, is 1 procent natuurlijk belachelijk weinig.

Beleggers hanteren nu eenmaal de regel dat rendementen hoger moeten zijn naarmate de risico’s toenemen. Private fondsen willen geld steken in kleine startups en scale-ups, maar dan moeten ze het bedrijf bij gebleken succes wel tegen een zo hoog mogelijke prijs kunnen verkopen. Negen keer gaat zoiets mis, maar de tiende keer maken ze een klapper en hebben ze per saldo toch nog redelijk verdiend. Defensie vreest echter woekerwinsten, want dat ondermijnt het publieke vertrouwen.

Overwinsten

Volgens ingewijden is het departement nog altijd ingericht op bezuinigen. Decennialang werd de krijgsmacht uitgeknepen en dat laat natuurlijk zijn sporen na in de organisatiecultuur. Ook heerst een angst voor slechte beeldvorming, indien ondernemers ‘overwinsten’ zouden maken.

De Tweede Kamer nam in juni 2025 zelfs een motie aan van Christine Teunissen (Partij voor de Dieren), Frans Timmermans (PvdA) en Jimmy Dijk (SP) om de ‘overwinsten van defensiebedrijven’ aan te pakken. Het mocht toch niet zo zijn dat ondernemers in de wapenindustrie hun zakken vulden op kosten van de belastingbetaler.

De praktijk is dat ondernemingen in de snelgroeiende defensie-business hun winsten liever niet in eigen zak steken, maar juist investeren in de groei van hun bedrijf. Dan kunnen ze niet alleen de Nederlandse krijgsmacht bedienen, maar ook hun vleugels uitslaan naar andere Europese landen. VVD-minister Eelco Heinen (Financiën) zei dat hij de motie-Teunissen niet zou uitvoeren en verwees daarbij naar het IDEA-rapport en de Kamervergadering die daarover was gevoerd. Defensie zat volgens Heinen op het bedrijfsleven te wachten en de financieringskloof moest worden gedicht. Wat waren trouwens ‘overwinsten’?

Weer anders

Het nieuwe kabinet-Jetten beloofde juli 2026 de Defensie-zaken weer anders aan te pakken dan met Defport of SEC-fund. Er moest een ‘Defensie Innovatie Autoriteit’ of zelfs een ‘Defensie Innovatie en Opschalings Autoriteit’ komen. Kortom, strakkere regie van de staat.

Maar zal de overheid dan net als Frankrijk aandeelhouder worden van toeleverende bedrijven? Krijgen bedrijven net als in België langjarige leveringszekerheid, zodat ze productielijnen kunnen inrichten? Of moeten ondernemers zelf maar zien hoe ze hun militaire productie gefinancierd krijgen?

De teneur van het kabinet-Jetten is dat de staat voortaan ballen toont. Via een ‘gouden aandeel’ van de overheid krijgt de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) beslissende zeggenschap over Fox-Crypto, de cryptografie- en beveiligingstak van Fox-IT. De technologie van dergelijke bedrijven mag niet zomaar in buitenlandse handen komen.

Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en inlichtingendeskundige Willemijn Aerdts (D66) blokkeerde voorjaar 2026 de overname van het Nederlandse IT-bedrijf Solvinity door het Amerikaanse concern Kyndryl. Zij deed dat met een beroep op de nationale veiligheid want Solvinity is het brein achter de DigiD-app.

Defensie stak juli 2026 tientallen miljoenen euro’s in de Amsterdamse softwareleverancier Intelic om de besturing van drones verder te automatiseren. Onderdeel van deze deal was dat Defensie een optie kreeg op een ‘gouden aandeel’ in het bedrijf. Ook dit is bedoeld om te voorkomen dat de knowhow van Intelic via een bedrijfsovername naar het buitenland kan weglekken.

Gouden aandeel

Het zijn begrijpelijke zetten van een staat die zich opmaakt voor oorlogsomstandigheden. Maar voor de financiers van defensiebedrijven is dit een bedenkelijke ontwikkeling. Verwerft de staat de controle over een bedrijf via een ‘gouden aandeel’, dan is de onderneming niet of nauwelijks meer te verkopen. En daar zit nou net de lol van durfkapitalisten. Zij steken geld in een veelbelovend bedrijfje, willen desnoods jarenlang wachten en pakken hun winst door hun aandelen op de internationale markt van de hand te doen. Grijpt de staat opeens de zeggenschap via een ‘gouden aandeel’, dan stort het model van durfkapitalisten in. En zonder dit soort financiers, kan de defensie-industrie weer niet opschalen.

Ook het IDEA-rapport onderstreept het belang van de financiers. Zij moeten ‘een exit-optie’ hebben, anders beginnen ze er niet aan.

Op het ministerie van Defensie was er afgelopen zomer een gesprek tussen topambtenaren, een generaal en enkele private-equity managers. De gouden aandeel-problematiek kwam nadrukkelijk aan de orde. Er was, zegt een van de aanwezigen, begrip voor elkaars positie. Maar er is nog een lange weg te gaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie huivert voor risico’s en bederft de lol voor durfkapitalisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Ga kijken naar deze man! En kun je, plots nieuwsgierig gemaakt, niet wachten hem door mij getypeerd te krijgen, bij wijze van lekkermaker? Dan ben ik de beroerdste niet en verklap alvast dat Bas lijkt op een rechtstreekse afstammeling van de Positivo’s, een evangelisch geïnspireerd duo dat in de vorige eeuw door de meestersatirici Van Kooten & De Bie werd geïntroduceerd.

Verantwoordelijkheid pakken

Beloof me één ding. Onderschat Bas niet als je hem gaat volgen. Waarschijnlijk weet hij de dingen honderd keer slimmer te verpakken dan ondergetekende. En weet hij even zoveel keer beter aan te sluiten bij wat er ‘leeft’ onder mensen.

Zo weet Bas dat als er, met zijn uitdrukkelijke goedkeuring, een zogenaamd Look Book voor zijn werknemers wordt samengesteld, met concrete foto’s over hoe AFAS-werknemers eruit horen te zien, dat je dan moet ontkennen dat je bezig bent ze bepaalde kleding op te dringen of voor te schrijven. Nee, is Bas’ reactie, hij probeert zijn medewerkers met dat Look Book, berg je maar, ‘te inspireren’.

Als er door een interviewer dan even wordt doorgedrukt en Van der Veldt geconfronteerd wordt met het bij AFAS reëel geldende verbod op sneakers, wat toch wel degelijk op regels en bemoeizucht lijkt, switcht hij razendknap naar het onderwerp ‘sneakers’, die op de eerste dag, suggereert hij, vaak nog wel smetteloos wit zijn, maar daarna algauw niet meer. En vanaf dat moment worden sneakers, in zijn visie, storende elementen in de zo klant- en medewerkersvriendelijke ingerichte AFAS-omgeving. Moet hij hún tevredenheid – die schijnbaar overgevoelig is voor smoezeligheid, of is dat zijn eigen obsessie? – als baas van AFAS laten voorgaan boven de individuele keuzevrijheid van medewerkers.

Bij zo’n ogenschijnlijk impopulair verbod op sneakers begrijpt Bas als geen ander dat elke associatie met een kwaadaardige, top down verordonneerde kledingdictatuur, en met hem als hoogste in rang binnen die dictatuur, vermeden dient te worden. Dus presenteert hij zo’n Look Book niet als een persoonlijke overwinning of als een geniale vondst, maar als iets waartoe hij gedwongen wordt door zijn grote hart en diepe verantwoordelijkheidsgevoel jegens zijn eigen bedrijf. In feit zegt hij: ‘Hier sta ik. Ik kán niet anders. Jullie begrijpen toch ook wel dat het kweken van ontevreden klanten en medewerkers niet mijn taak is?’

Het ongelofelijk geraffineerde van Bas – en ik geloof hem hierin – is dat hij de medewerkers van AFAS blijkbaar kan overhalen tot de gedachte dat ze het bedrijf concrete schade toebrengen als ze tegen zijn zin met niet-smetteloze sneakers de entree van een AFAS-kantoor betreden. In de normale wereld noem je Van der Veldts bedilzucht ‘alarmerende controledrang’, maar in de mindset van het AFAS-universum, dat grotendeels door hemzelf is gecreëerd, wordt daar heel anders naar gekeken: Bas pakt juist ‘zijn verantwoordelijkheid op’ en ‘bewaakt’ met grote passie de legendarisch-positieve werksfeer bij AFAS.

Met de sneaker als vloek in de kerk.

Vrolijke dadendrang

We zijn nog lang niet klaar met Bas (het wordt nog vele malen komischer, beloof ik, of tragischer, zo u wilt). Als het gesprek naar een nog intiemer onderwerp dan kleding beweegt, namelijk lichaamsgewicht, zien we Van der Veldt als laat geboren Positivo naar nieuwe hoogten stijgen.

In plaats van terughoudendheid te betrachten en op z’n minst van enige schroom blijk te geven als het over iemand anders zijn omvang gaat, wordt Bas juist, zo lijkt het althans, bevangen door een vrolijke dadendrang (de lach is sowieso amper van zijn gezicht te beitsen). Net zoals hij hartstochtelijk een werkomgeving zonder sneakers nastreeft, lijkt hij even hartstochtelijk verzot op het eindbeeld van een AFAS-kantoor zonder dikke mensen. En beaamt hij trots dat werknemers die in de ogen van de bedrijfsleiding te snel uitdijen ‘daarop worden aangesproken’.

In hetzelfde tv-gesprek als van zonet is er nu een jonge presentatrice die, getriggerd door het nieuwe thema, zogezegd ‘in verzet’ gaat, vermoedelijk niet doorhebbend dat ze het opneemt tegen de ‘Grote Bas’, de man die als CEO ontelbare keren in de prijzen is gevallen.

Ietwat timide brengt de presentatrice te berde dat lichaamsgewicht een ingewikkeld issue is, dat ieder daarin een persoonlijke strijd te voeren heeft (herkenbaar!), zijzelf in een eerdere levensfase met eetstoornissen heeft gekampt, en het toch zeker niet de rol van een werkgever is zich in die strijd te mengen.

Deze presentatrice heeft natuurlijk volkomen gelijk, maar desondanks is ze, misschien vanwege haar wat iele stemgeluid en mimisch neutrale voorkomen, volkomen kansloos tegen de massieve positiviteit van Bas.

Zand in de ogen

Zoals alleen een meervoudig prijswinnende CEO zand in iemands ogen kan strooien, strooit Bas dat zand in de ogen van de tegenstribbelende presentatrice. Ze moet begrijpen dat zijn bemoeienis met het lichaamsgewicht van zijn medewerkers ‘in de context’ gezien dient te worden, zo betoogt hij op de vrolijk-docerende toon die hem eigen is. De gewiekste verkoper in hem zet die ‘context’ nog eens uiteen, namelijk de (al gememoreerde) geweldige werksfeer bij AFAS alsmede de daarmee gewonnen prijzen. En beweert dan in aansluiting daarop, alsof het een abc-tje is, dat het ‘in die context’ helemaal niet als bemoeizuchtig wordt ervaren als AFAS eens wat dingetjes tegen je aanhoudt over een ‘gezondere levensstijl’.

Integendeel, legt Bas uit, zijn medewerkers ervaren geen bestraffende interventie aangaande hun snel uitdijende vetrollen, maar verwelkomen juist die van bedrijfswege aangeboden gezondheidstips.

De AFAS-leider gaat nog een stapje verder. Hij wil niet alleen dat zijn eigen medewerkers geen buikjes hebben of er graatmager als een suboptimaal uithangbord van zijn softwarebedrijf bijlopen, nee, hij wil zijn span of influence ter plekke uitbreiden naar de presentatrice zelf. Hij suggereert dat als de presentatrice al geruime tijd bij AFAS gewerkt zou hebben, en ze al jarenlang onderdeel zou zijn geweest van de daar heersende cultuur, ze de gezondheidsadviezen van het bedrijf, net als zijn eigen medewerkers, had omarmd. Sterker, ze zou die adviezen herkennen als een vorm van ‘betrokkenheid’ in plaats van nors te denken ‘waar bemoeien jullie je mee?’.

Als ik het goed vertaal, komt de AFAS-cultuur er dus op neer dat je voedingspatroon jarenlang niet geweldig kan zijn, maar dat zodra er vetrollen of -kwabben zichtbaar aan je lijf beginnen te hangen, en de werkomgeving daarmee, vindt Bas, aantoonbaar in kwaliteit afneemt, je – in mijn woorden – de AFAS-gezondheidspolitie op je af krijgt, maar in AFAS-jargon de blije ontvanger bent van ‘een warm aandachtmoment’ of iets dergelijks. Hoe dan ook, een moment waar je per saldo gelukkiger van wordt, dat je hopelijk op het pad van gewichtsverlies en een florissanter zelfbeeld brengt, en die je bij het invullen van enquêtes doet besluiten de vinkjes aan te kruisen die je eindbaas, Bas van der Veldt, nodig heeft om als een regelrechte kanjer weer een werkgeversprijs in de lucht te kunnen steken.

Betrokken pappa

Onderdeel van Bas’ genialiteit is dat hij een open boek is – of overtuigend spéélt. Want volgens de laatste mode kent AFAS, evenals de baas van het spul, natuurlijk geen geheimen. Is alles zo transparant als een glas kraanwater. Wanneer mensen, op grond van de bestaande moraal, vinden dat Bas neigt naar het zijn van een pathologische control freak, dus erg afwijkend is van de norm, moet je niet denken dat hij die kritiek op traditionele wijze, vanaf zijn hooggelegen troon, naast zich neerlegt. Wegwuift. Ontkent. Wegstopt. Nee, in het frictie-loze AFAS-universum dat hij voor ogen heeft, staat hij open voor kritiek. En stelt hij zich (de hoofdprijs van nu!) kwetsbaar op.

In een recent tijdschriftinterview maakt Bas, in wat krom aandoend Nederlands, werk van zijn eigen kwetsbaarheid. Hij bekent dat achter zijn masker van begripvolle CEO een heel ander, veel minder toegeeflijk persoon schuilgaat: ‘Ik ben wel echt een drammer. Als ik een enorme overtuiging van iets heb, dan blijf ik daar gewoon op drammen.’

Hier spreekt niet de-baas-die-alles-perfect-doet, onfeilbaar is, maar de baas die zijn eigen zwakheden en tekortkomingen in het vizier heeft. En aan de kaak stelt: ‘Ik zou nooit kunnen vissen bijvoorbeeld, zeer ongeduldig. Wat niet goed is.’ Even later in het interview: ‘Ik heb ook een angst voor inertie. Dat er niks meer gebeurt, omdat we allemaal bang zijn voor dingen. Dat is helemaal niet wat in dit bedrijf gebeurt, maar dat is gewoon een rare angst.’

Met zijn humaan en zelfkritisch aandoende optreden voedt Van der Veldt het beeld dat hij eerder de betrokken pappa van AFAS is dan de zakelijke leider. En terwijl een leider zich graag laat imponeren door concrete resultaten (op welke manier dan ook tot stand gekomen) gaat een pappa á la Bas een stukje verder; hij wil naast de klinkende resultaten ook nog van je kunnen houden. Hij ziet zijn bedrijf niet zomaar als louter het epicentrum van commerciële prestaties, maar als een (tweede) familie, waarvan de leden – bedenkelijke keerzijde? – het op straffe van uitstoting niet wagen sneakers te dragen of teveel naar de McDonalds te gaan dan wel buitenproportionele hoeveelheden zakken chips in te slaan.

Aziatische uniformiteit

De groeiende prijzenkast van Bas in ogenschouw nemend, is het pappa-model in het bedrijfsleven thans aan de winnende hand, en zit het leiders-model in een dalende lijn. Het heeft er veel van weg dat liefdevol afgedwongen uniformiteit (zie AFAS) de voorkeur geniet boven het conflictmodel van eigenzinnige en recalcitrante karakters die strijden om het beste idee; en dat we, het voorgaande indachtig, eerder op weg zijn op China te gaan lijken dan op Amerika.

Misschien ben ikzelf veel meer Chinees dan gedacht, wie zal het zeggen? Verlang ik er als eenpitter, diep van binnen, naar opgenomen te worden in een op AFAS-leest geschoeide familie, van wie ik, bijvoorbeeld, al na één dag koorts voorgeprogrammeerde appjes krijg met ‘beterschap!’ of ‘dikke knuffel’, die ik niet als irritant ervaar maar als prettig en zorgzaam.

Zou Bas mijn ziel beter kennen dan ikzelf? Uit te sluiten valt het niet. In zijn woorden helpt Bas mensen ‘de beste versie’ van zichzelf te zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Zijn de Positivo’s terug? ’s Lands populairste CEO dramt door tot je ‘de beste versie van jezelf’ bent verscheen eerst op Wynia's Week.

De merknamen van deze twee bedrijven kent u wel, maar hun éigen bedrijfsnamen zijn minder bekend. Het hoofdkantoor van de fietsenfabrikant, een kleine multinational, staat in Heerenveen. Zijn naam kennen alleen beleggers. Accell. Afgelopen week kreeg Accell uitstel van betaling. Afgelopen dinsdag volgde faillissement. De vraag is: valt er nog iets te redden in een doorstart of dooft het licht?

De ander heet AkzoNobel. De aandeelhouders gaven groen licht voor een fusie met zijn Amerikaanse concurrent Axalta. De naam Akzo verdwijnt. Van de twee hoofdkantoren zal het Nederlandse op termijn ook verdwijnen, leert de ervaring. 

Wederopbouw

Beide zijn, ieder op eigen wijze, onlosmakelijk verbonden met Nederlandse tradities. Want wat is Nederlandser dan fietsen? Akzo was, toen ook nog met chemie en zout en zonder Nobel, een van de bedrijven aan de basis van de naoorlogse industriële wederopbouw. Als AkzoNobel zat het concern in de overnamehausse tussen 1995 en 2000 toen Nederlandse bedrijven gretig buitenlandse ondernemingen kochten.

Eerst het Accell-debacle. Dat ging razendsnel. In 2022 betaalden enkele doorgaans gisse investeringsmaatschappijen 1,56 miljard euro voor Accell. Nu dreigt een faillissementsveiling. Voor tweeduizend werknemers, van wie de meeste in het buitenland werken, resteert onzekerheid.

Wat ging er mis? Accell was een winnaar in de coronapandemie, toen Jan en alleman op de (elektrische) fiets stapte. De fietsenfabrikanten zagen een groeiwonder en overspoelden de markt met nieuwe modellen. Maar toen doofde de pandemie en gingen mensen hun geld aan andere dingen besteden. Verder kostte falend kwaliteitsbeheer bij dochterbedrijf Babboe (bakfietsen) veel geld.

Vervang in bovenstaande alinea pandemie door ChatGPT en fietsen door AI en datacentra en u ziet dat overspannen verwachtingen en investeringen niet zijn voorbehouden aan producenten van tweewielers.

Gouden jaren

Fietsen zijn verweven met de Nederlandse cultuur, Akzo is verweven met de naoorlogse industriële groei. De naam Akzo is de samentrekking van de Algemene Kunstzijde Industrie (AKU) en Koninklijke Zout Organon. Zij fuseerden in 1969, achteraf gezien het gouden decennium van de Nederlandse industrie. De producten van de twee fusiepartners, zoals vezels, plastics en de anticonceptiepil, kun je kenmerkend noemen voor de naoorlogse jaren: groeiende welvaart, volledige werkgelegenheid en seksuele vrijheid.

Akzo was de kleinste van de vier toen klassieke multinationals op de Amsterdamse beurs. De andere drie waren de Nederlands-Britse Koninklijke Olie/Shell, Unilever (voeding en zeep) en Philips. Net als Philips had Akzo zijn wortels bij uitstek in Nederland. Ze hadden fabrieken en vestigingen in het hele land.

Kwaad op Den Uyl

In de linkse jaren zeventig was Akzo onverzettelijk. In 1975 schreef de top onder leiding van Guup Krayenhoff een kwaaie open brief aan minister-president Joop den Uyl (PvdA) die vond dat Akzo met de internationale vakbeweging moest onderhandelen over de sanering van dochterbedrijf Enka Glanzstoff. En dat de vakbeweging controle over de investeringen moest krijgen. Akzo vond dat bespottelijk. ‘U bederft het (ondernemers)klimaat.’

De diepe weerzin was een voorbode van een brief, een jaar later, van negen topmanagers aan het kabinet-Den Uyl. Krayenhoff was een van de vanzelfsprekende ondertekenaars. ‘De negen’ kraakten het regeringsbeleid en deden een oproep voor herstel van het vestigingsklimaat voor bedrijven.

De parallel met de huidige situatie dringt zich op, al schrijven industriëlen geen open brieven meer. Ze vragen liever om steun vanwege de hoge stroomtarieven en investeringen in vergroening.

Kopen, kopen, kopen

De opvolgers van Krayenhoff bij Akzo waren wat gepolijster, maar nog geworteld in de sociaaleconomische consensus. Aarnout Loudon leidde eind 1993 de overname van het Zweedse Nobel Industries, die Akzo zijn verlengde naam gaf en versterking in verf en chemie. Opvolger Kees van Lede, oud-voorzitter van werkgeversvereniging VNO, kocht in 1998 nog een groot Engels verfbedrijf.

Het was in die jaren dat topmanagers van Nederlandse multinationals de wereld overvlogen om bedrijven te kopen. Ahold, ING, ABN Amro, Aegon, Numico, Getronics, KPN, TNT, DSM en Unilever. Veel van de overnames bleken niet houdbaar. Te veel schulden gemaakt. De bankencrisis. Te veel verschillende activiteiten onder één dak. Na de groei kwamen de kater en de krimp.

De zoveelste

Ook daarvan is AkzoNobel is een voorbeeld. Organon (van de pil) werd verkocht. De zoutwinning en de speciaalchemie zijn afgestoten. Het hoofdkantoor verdween uit Arnhem en kwam in Amsterdam. Nederlandse topmanagers maakten plaats voor buitenlandse, ook zo’n trend van de laatste vijftien jaar. De krimp en de keuze voor verf en coatings maakten AkzoNobel kwetsbaar voor overnames. Op papier is deze combinatie met Axalta een fusie, praktisch gesproken nemen de Amerikanen Akzo over.

Het wordt het zoveelste vertrek van het hoofdkantoor van een multinational. Eerder gingen Shell, Unilever, Relx, DSM, straks ook Aegon. Nederland slaat het gade. Gelaten.

Accell in limbo, Akzo exit. Wie hoofdkantoren verliest wordt een land vol buitenlandse filialen, speelbal van elders genomen beslissingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Accell en Akzo: wéér staan twee karakteristieke multinationals op punt van verdwijnen. Nederland kijkt gelaten toe verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat komt deels doordat vaak schimmige belangengroepen er alles aan doen om de immigratie in stand te houden. Eerder brachten we de asiellobby in kaart. Nu besteden we aandacht aan de lobby voor (meer) arbeidsmigranten, met een centrale rol voor Frank van Gool.

Publieksvraag arbeidsmigratie

Tijdens het SBS-verkiezingsdebat van 2023 stelde een man uit het publiek aan Pieter Omtzigt (NSC) een vraag over arbeidsmigratie. Omtzigt was zeer kritisch op arbeids- en studiemigratie en pleitte voor beperkingen. De vraag van de man in de studio luidde als volgt:

‘We hebben in Nederland arbeidsmigranten nodig die schappen in de winkels vullen. We hebben arbeidsmigranten nodig in de techniek en in de zorg. […] Hoe gaat u het oplossen als er minder arbeidsmigranten komen?’

De vervolgvraag: ‘De arbeidsmigranten die hier tijdelijk zijn, wonen in verkamerde woningen. Dat moeten we hier niet hebben. We moeten die mensen aan hun woonbehoefte voldoen. […] Wat gaat Omtzigt doen om ervoor te zorgen dat er heel snel mooie woonlocaties worden gebouwd?’

Die vraag kwam niet van een ‘bezorgde burger’ of een ‘zwevende kiezer’, maar van multimiljonair Frank van Gool. Van Gool verdiende (en verdient) als oprichter en CEO van uitzendbureau OTTO Work Force en KaFra Housing zelf een fortuin met het binnenhalen én het huisvesten van arbeidsmigranten in Nederland. Duidelijk was tijdens het verkiezingsdebat al dat Van Gool zelf maar liefst €100.000 gedoneerd had aan de verkiezingscampagne van de VVD en dat twee van zijn medebestuurders bij OTTO elk €50.000 hadden gedoneerd. Duidelijk werd ook dat Van Gool het telefoonnummer had van fractievoorzitter Yesilgöz.

Schattingen arbeidsmigranten in Nederland

Op dit moment telt Nederland volgens schattingen van de overheid ruim 700.000 arbeidsmigranten. Volgens het onderzoeksbureau Intelligence Group telt de Nederlandse arbeidsmarkt in werkelijkheid rond de 1,7 miljoen buitenlandse werknemers. En jaarlijks komen er nog altijd tienduizenden arbeidsmigranten bij. Dat is inclusief kennismigranten, gedetacheerde buitenlandse werknemers in dienst van buitenlandse werkgevers, illegale derdelanders, maar ook Oekraïense vluchtelingen en internationale studenten. Uit cijfers van het CBS blijkt dat van de 767 duizend arbeidsmigranten in 2020 ongeveer 44 procent werkte in de logistiek, 19 procent in de tuinbouw en 13 procent in de voedingsindustrie.

Grote spin in het web

Van Gool is een grote spin in het web van de arbeidsimmigratielobby. Het door hem opgerichte OTTO Work Force is het grootste uitzendbureau voor arbeidsmigranten in Europa. Waar het bedrijf in 2005 een omzet behaalde van €46 miljoen, was dat in 2024 meer dan €1 miljard. Onder meer Jumbo en Albert Heijn zijn grote partners van Van Gool: de distributiecentra van beide supermarkten draaien op arbeidsmigranten van OTTO. Van Gool verliet OTTO in 2025, maar is nog altijd nauw betrokken bij het uitzendbureau.

Van Gool is ook oprichter en tot op heden CEO van KaFra Housing, een bedrijf dat het volledige huisvestingsproces – van vergunning tot realisatie – regelt voor arbeidsmigranten, maar ook voor asielzoekers. Ook heeft hij zijn eigen vliegmaatschappij genaamd KiMi Aviation. Tot zijn passagiers behoren onder anderen Mark Rutte en Ursula von der Leyen.

Omdat hij er zelf zijn miljoenen mee verdient, komt Van Gool sterk op voor de arbeidsmigrant. Daarvoor maakt hij vooral gebruik van zijn politieke lijntjes. In 2023 nam Van Gool de oud-ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers in dienst bij OTTO als ‘Strategisch Adviseur Circulaire Arbeidsmigratie’. Sindsdien is Segers regelmatig in de media te vinden om te pleiten voor arbeidsmigratie, ook van buiten Europa.

Ook oud-VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff is enkele jaren geleden door Van Gool binnengehaald, maar dan bij KaFra Housing. Zijn rol is om politieke partijen en de maatschappij zover te krijgen dat er ‘Flex Homes’ worden gerealiseerd voor arbeidsmigranten. Bij een recent KaFra evenement deed Dijkhoff de uitspraak dat ‘als elke gemeente een weiland aanwijst voor wat grootschalige huisvesting (voor arbeidsmigranten), dan heeft iedereen een dak boven zijn hoofd.’

(Al eerder schreef Wouter Roorda in Wynia’s Week over Van Gools neusje voor politieke relaties. Lees dat hier.)

Afkopen bezwaren omwonenden

KaFra Housing bouwt er inmiddels flink op los. Op ruim 20 locaties worden duizenden arbeidsmigranten en asielzoekers gehuisvest in Flexwoningen, KaFra wooncomplexen en KaFra Towers: allemaal huisvestingconcepten van KaFra. En allemaal worden deze woningen in een bijzonder snel tempo gerealiseerd: ‘Dankzij de modulaire opzet van onze nieuwbouwconcepten kunnen wij deze over het algemeen binnen 9 maanden na vergunningafgifte realiseren.’

Projecten van KaFra stuiten nog weleens op bezwaren van omwonenden. In het glastuinbouwgebied Californië in Venlo zou KaFra een heel Mobile Home Park bouwen: maar liefst 200 flexwoningen voor 800 arbeidsmigranten – inmiddels 400 arbeidsmigranten en 400 Oekraïense vluchtelingen. Omwonenden dienden daartegen bezwaar in vanwege mogelijke overlast en impact op de leefomgeving in de buurtschap.

Die bezwaren werden door Van Gool afgekocht: ieder adres kreeg een geldbedrag tussen de 4000 en 6000 euro, bedoeld om de ‘nodige aanpassingen’ te doen. Volgens Van Gool: ‘Voor de een zijn dat de kosten om straks aan te sluiten op de riolering die we gaan aanleggen bij de flexwoningen, voor de ander is dat het wegnemen van een gevoel van onveiligheid door bijvoorbeeld een camera op te hangen.’ Het vermoeden bestaat dat dit niet de eerste keer is dat KaFra omwonenden afkoopt.

‘Arbeidsmigratie werkt’

Van Gool is lang niet de enige die ijvert voor arbeidsmigratie. Ingrid Thijssen, tot voor kort voorzitter van VNO-NCW, deed niet lang geleden nog de uitspraak dat er ‘geen tomaat op je bord’ ligt zonder arbeidsmigranten, en dat het ‘belang van arbeidsmigratie de komende jaren alleen maar zal toenemen’. In 2023 schreef Antoine Reijnders, beleidssecretaris voor zowel VNO-NCW als MKB-Nederland, een column waarin hij stelde dat, ‘of we het nou leuk vinden of niet’, Nederland migranten nodig heeft. Ook van buiten de EU.

Zo is er ook de Stichting Ontmoet de Arbeidsmigrant. Deze heeft de campagne ‘Arbeidsmigratie werkt’ opgezet. Doel van de campagne is om het belang van arbeidsmigratie voor Nederlanders aan te tonen en aan te sturen op ‘kennismaking’ tussen Nederlanders en arbeidsmigranten. Partners in de campagne zijn de twee grootste brancheorganisaties van uitzendbureaus in Nederland: de NBBU (Nederlandse Bond van Bemiddelings- en Uitzendondernemingen) en de ABU (Algemene Bond Uitzendondernemingen). Ook de ZLTO, de belangenorganisatie voor agrarische ondernemingen in Zuid-Nederland, is aangesloten. Net als OTTO Work Force, KaFra Housing (Van Gool zelf zit in het bestuur van de Stichting), de ministeries van Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en vele gemeenten.

VVD-netwerk

De voorzitters van de NBBU en de ABU zijn oude vertrouwde politici van de VVD. NBBU-voorzitter is oud-fractievoorzitter en oud-minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra. ABU-voorzitter is oud-VVD-staatssecretaris en -minister Bruno Bruins. Bruins was onlangs nog op visite bij VVD-minister Thierry Aartsen (Werk en Participatie) om zijn inspiratiegids Laat Talent Werken aan de minister te presenteren. De inspiratiegids gaat onder meer in op het belang van een ‘inclusievere arbeidsmarkt’ en het inzetten van asielzoekers op de arbeidsmarkt.

Nog in 2025 veegde demissionair minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Mariëlle Paul (VVD) de afschaffing van de huisvestingsregeling – de mogelijkheid voor werkgevers om een kwart van het loon van arbeidsmigranten in te houden in ruil voor huisvesting – van tafel. Een feestje voor de arbeidsmigratielobby, aangezien de werkgevers flink profiteren van deze regeling.

Prangende vragen over transparantie en invloed

Er is een nauwe verwevenheid waarneembaar tussen bedrijfsleven, politiek en belangenorganisaties rondom arbeidsmigratie. Ze roepen prangende vragen op over transparantie en invloed. Het belang van arbeidsmigratie lijkt vooral te worden onderstreept door mensen en organisaties die ook financieel belang hebben bij arbeidsmigranten. Frank van Gool heeft er zijn geld en aanzien aan te danken, en veel politici lijken er ook een goede baan aan over te houden (Segers, Dijkhoff, Zijlstra en Bruins, om maar een paar te noemen).

De lobby is echter nog uitgebreider dan slechts uitzendbureaus en de grote werkgevers. Ook in het hoger onderwijs wordt gelobbyd voor migranten. Zowel arbeids- als studiemigranten. In een volgend artikel zal daar uitvoeriger op worden ingegaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De arbeidsimmigratielobby: miljonairs, politici en uitzendbureaus halen met succes tienduizenden arbeidsmigranten per jaar naar Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Noem deze trend zoals je wilt. Voor de een is het bedrijfsleven daarmee een melkkoe. In werkgeverskringen klinkt regelmatig het mantra dat het bedrijfsleven geen pinautomaat voor de overheid is.

Meevaller

De winstbelasting, die in de fiscale wereld de vennootschapsbelasting wordt genoemd, was een van de weinig meevallers in de geactualiseerde versie van de Miljoenennota 2026 die minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) ruim een week geleden openbaar heeft gemaakt.

Deze actualisatie, de Voorjaarsnota, liet bij de vennootschapsbelasting een meevaller zien van 3,2 miljard euro. Het ministerie ging eerder uit van een opbrengst dit jaar van 49,7 miljard euro. Inmiddels raamt Heinen 52,9 miljard euro.

Het is niet voor het eerst dat de raming van de winstbelasting afwijkt van de werkelijke cijfers, al moeten die in dit geval ook nog definitief worden vastgesteld. Hoe dat kan? Winstbelasting heffen is geen wetenschap. De winsten van bedrijven fluctueren. Bedrijven mogen verliezen tot op zeker hoogte ten laste brengen van winsten. De Hoge Raad gooit met een uitspraak ook wel eens roet in het eten.

Maar als je door deze fluctuaties heen kijkt zie je een slingerende lijn die met name de afgelopen jaren omhoog schiet. In 2000, een jaar met een ijzersterke economie, was de winstbelasting bijna 17 miljard gulden. De winstbelasting dekte toen bijna 11 procent van de uitgaven van de rijksoverheid. Daarna fluctueerden de cijfers totdat ze in de economische malaise van 2010-2015 gingen dalen. Het economisch herstel nadien gaf ook de winsten en dus de winstbelasting een impuls. In 2020 bedroeg de opbrengst bijna 22 miljard euro. Toen goed voor 6,6 procent van de uitgaven.

De nieuwe raming voor dit jaar is ten opzichte van 2020 ruimschoots verdubbeld. De geraamde bijna 53 miljard euro is goed voor bijna 11 procent van de totale uitgaven van de rijksoverheid.

ASML is top

De rappe toename van de vennootschapsbelasting na 2020 is om te beginnen de inhaalopbrengst omdat bedrijven in de pandemie uitstel konden krijgen. Verder is het tarief voor kleinere bedrijven verhoogd.

Er spelen ook specifieke omstandigheden een rol. De eerste zijn de gestegen energieprijzen in 2022 die tot hogere winsten van de energiebedrijven hebben geleid. De tweede is de rentedaling die de winsten van grote banken heeft opgeschroefd. De derde is de digitalisering van de economie. Blikvanger: ASML.

De chipmachinefabrikant betaalde vorig jaar iets meer dan 2 miljard euro aan winstbelasting. De op een na grootste betaler is de Rabobank: 1,76 miljard euro. Samen zijn ze goed voor bijna vier weken AOW-uitkering. Een ander concreet voorbeeld: de vrijheidsbijdrage die het kabinet-Jetten in petto heeft om de extra defensie-uitgaven te betalen kost burgers vanaf 2028 3,4 miljard euro.

Weinig onderzoek

Betekenen de cijfers van ASML en Rabobank dat grote ondernemingen en multinationals de bulk van de winstbelasting betalen? Of betalen zij juist te weinig, zoals linkse politici denken?

Het is opvallend hoe weinig onderzoek is gedaan naar de winstbelasting van individuele ondernemingen. Dat heeft er mogelijk mee te maken dat belastingaangiftes niet openbaar zijn, dat de Belastingdienst een wettelijke zwijgplicht heeft over individuele aangiftes en dat fiscalisten eerder onderzoek doen naar (legale) mazen in de belastingwet. Dat laatste is lucratiever voor hun klanten dan een onderzoek naar wie betaalt hoeveel winstbelasting.

Wel politieke wensen

Daarentegen is een politiek pleidooi voor hogere vennootschapsbelastingen voor grote bedrijven helemaal gratis. Er is altijd wel een besteding van het geld voorhanden en de snelste oplossing is hogere winstbelasting.

Je slaat twee vliegen in één klap. Je financiert de gewenste extra uitgaven zonder dat het burgers geld kost (grote bedrijven gaan toch niet naar stembus…). De hogere belasting presenteer je vervolgens als maatregel tegen ongelijkheid. Anders gaat het geld toch maar naar de vermogende aandeelhouders. Dat zie je terug in oplossingen als: belast bedrijven extra voor de hogere defensie-uitgaven, want zij hebben het meest te verliezen.

Het schaarse onderzoek naar winstbelasting dat beschikbaar is, wijst op een opmerkelijk constant feit. In 2020 publiceerde een adviescommissie een rapport over belastingheffing van multinationals.

De commissie was op verzoek van de Tweede Kamer ingesteld om zich te buigen over de vraag ‘Hoe kunnen multinationals in Nederland eerlijker belasting gaan betalen?’ Je proeft een vleugje propaganda (grote bedrijven zijn niet eerlijk!) en agitatie (laat de rijken de crisis betalen!).

De commissie onderzocht de periode 2010-2017. In deze jaren namen multinationals in Nederland rond de 53 procent van de winstbelasting voor hun rekening. De andere ongeveer 47 procent betaalde het midden- en kleinbedrijf.

Geen vies woord

Van de eerste categorie zijn er hooguit enkele duizenden, van de tweede honderdduizenden. Het bedrijfsleven verdelen in goed (mkb en startups) en kwaad (multinationals en grote bedrijven) is daarom zinloos. Toch is deze misvatting bijvoorbeeld het uitgangspunt van het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA (Progressief Nederland).

Groot of klein, winst is geen vies woord. Nederland moet zuinig zijn op het winstgevende bedrijfsleven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bedrijfswinsten zijn de bonus voor de verzorgingsstaat. Laten we dus zuinig zijn op onze ondernemers verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar welke tijden breken er met het links-liberale kabinet-Jetten aan voor onze economische diplomatie? Zakken we weer weg in het moeras van overijverige Europese samenwerking, multilaterale verplichtingen en internationalisme? Eén ding is zeker, onze gloednieuwe minister van Buitenlandse Handel gaat straks zeker niet onze geweldige landbouwsector of onze chemische industrie promoten.

Is er nog economische diplomatie?

Soms lijkt het wel of onze ondernemers en bedrijven de belangrijkste Nederlandse exportproducten zijn geworden; zij lijken massaal groenere weides op te zoeken, weg van de knellende regels, gebrekkige en dure energievoorziening en opgeheven vingertjes. Maar alle Haagse weerzin tegen de boerenstand of de industrie ten spijt, soms doet de markt gewoon zijn werk. Inderdaad, het kan wél, ik bedoel exporteren zonder de zegen van onze overheid. Zo voerde – volgens de ramingen van WSER en het CBS – Nederland in 2025 fors meer uit aan landbouwgoederen (8,4 procent ten opzichte van 2024), in wat alweer het tiende opeenvolgende jaar van waardegroei voor de landbouwexport was (zie deze brief van minister Wiersma).

Ik schreef het al eerder: wat is er nog over van Neerlands economische diplomatie? Onze bestuurlijke kaste heeft immers geen warme gevoelens meer bij de agrarische sector en evenmin bij olie, gas en chemie. Maar er is veel meer veranderd. Decennia lang was Nederland vrijwel altijd de grootste of op één na grootste investeerder in en één van de grootste handelspartners van de meeste landen. Altijd waren er in een buitenlandse hoofdstad veel Nederlandse expats aanwezig, uitgezonden door Nederlandse bedrijven als Shell, Unilever, KLM of Philips. Dat alles gaf de Nederlandse diplomatie vaak een grotere status dan die ons kleine landje eigenlijk toebehoorde – en garandeerde een volle zaal bij het steevast gezellige Sinterklaasfeest.

Die Peter Stuyvesant-tijd ligt voorgoed achter ons. Unilever en Shell zijn definitief Britse bedrijven geworden, KLM is Frans en de tijd van het uitzenden van veel peperdure Nederlandse expats is voorbij. Veel ‘Nederlandse’ investeringen in den vreemde zijn niet meer dan fiscaal voordelige herinvesteringen uit het land zelf, opgezet met behulp van handige Nederlandse adviseurs via holdings op de Zuidas. De feestjes op de ambassades zullen het dus voortaan moeten doen met rondfladderende influencers, digitale nomaden en andere vrije vogels – wat overigens helemaal niet minder gezellig hoeft te zijn.

Je zou zeggen, het gemis aan echt Nederlandse bedrijven, hun expats, het niet meer actief aanjagen van de export in agrarische producten, olie, gas en chemie en het wegvallen van de belangenbehartiging voor topbedrijven als Shell ondermijnen het bestaansrecht van bepaalde Nederlandse ambassades. Maar niets lijkt minder waar en de regering Jetten gaat zelfs ‘stevig inzetten op het postennetwerk’. Waar liggen die Nederlandse economische belangen dan nu wel?

Groeimarkten zijn geen toverformule

Het regeerakkoord biedt wat aanknopingspunten, althans voor het inzicht in de denkwereld van de nieuwe ministersploeg. De regering-Jetten wil ‘dat Nederland volop en krachtig vertegenwoordigd is in belangrijke groeimarkten, in landen met een hoog geopolitiek belang (…). We wenden onze invloed aan om stabiele partnerschappen op te bouwen, markten te ontsluiten voor Nederlandse ondernemers en onze strategische autonomie te versterken.’

Oké, groeimarkten zijn interessant, daar wil je natuurlijk meer van weten en soms ‘moet je er zijn’. Bovendien is diversificatie van belangen nooit onverstandig. Maar het is geen toverformule, zoals sommige ambtenaren hardnekkig blijven denken. Al decennialang is getracht een groot aantal zogenaamde groeilanden in Afrika, Azië en Latijns-Amerika voor onze ondernemers open te breken. Inmiddels is duidelijk dat er geen hordes Nederlandse bedrijven naar die vermeende groeimarkten zijn getrokken – en doorgaans met goede redenen (al verschillen die per land). Ondernemers kun je niet aansporen om groeimarkten te betreden, want die brengen nu eenmaal doorgaans hoge risico’s en hoge kosten met zich mee. En bedrijven die dat wel aankunnen, hebben helemaal geen hulp nodig. Die weten de weg allang.

Al jaren dezelfde handelspartners

De vraag rijst dan ook direct over welk bedrijfsleven de regering-Jetten het heeft als het praat over groeimarkten, geopolitieke belangen, strategische autonomie en sterke partnerschappen in één zin. Waarom denk ik dan onwillekeurig niet aan steun voor de uien en aardappelen van boer Tinus of voor de kleine, nog net zelfstandige metaalfabriek van Johan? Gaat onze regering straks alleen maar ‘hoogwaardige’ en innovatieve technologie, oftewel de economie van gymnasiasten, ingenieurs en de ivoren wereld van onze wetenschappelijke instituten en hun bv’s uitdragen in de rest van de wereld?

Wat willen de echte ondernemers, die uit de private sector, en met name de exporteurs onder hen zelf in deze onrustige tijden? Dat is simpel: zoveel mogelijk zekerheid en stabiliteit. De belangrijkste handelspartners van ons land voor goederen en diensten zijn daarom al tientallen jaren dezelfde. Ook de exportbestemmingen van het bedrijfsleven zijn altijd stabiel gebleven: ruim driekwart van de omzet wordt binnen Europa gerealiseerd (in de EU, plus het VK, Zwitserland en Noorwegen). Duitsland is nog altijd de belangrijkste bestemming, gevolgd door België en Frankrijk. Daarnaast zijn er maar twee landen buiten Europa die echt belangrijk voor onze economie zijn: de VS en China. En op beide moet je – met wat aanpassingen in het licht van politieke ontwikkelingen – vol in blijven zetten.

Uit een vorige week door exporteursfederatie EvoFenedex gepubliceerd jaarlijks onderzoek blijkt dat ondernemers ook in de toekomst liever zaken doen dichtbij huis. Europa wordt als een veilige haven gezien die de meeste kansen biedt voor export op zowel de middellange als lange termijn. In deze tijd ‘biedt de Europese markt stabiliteit, nabijheid en voorspelbaarheid. De toekomst van de Nederlandse export lijkt daardoor minder mondiaal en meer regionaal georiënteerd te worden. Europa is en blijft het fundament onder de Nederlandse export’.

Ondernemers en met name exporteurs richten zich dus in de eerste plaats op onze buurlanden en daarna op de rest van de Europese markt. Daar is genoeg variatie te vinden, zijn de transport- en reiskosten te overzien en is er een redelijk betrouwbare regelgeving en rechtspraak in geval van problemen. Bovendien zijn er binnen Europa ook nog groeimarkten te vinden, zoals het zich sterk ontwikkelende Polen.

Zoek groeilanden binnen de OESO

Groeilanden buiten Europa zijn er zeker, maar niet allemaal zijn ze even stabiel. En exporteren is nu eenmaal één van de meest uitdagende kanten van ondernemen. Wil je diversifiëren en echt met je producten of diensten voor de Europese markt verder groeien in markten buiten ons continent, kies dan landen van vergelijkbare ontwikkeling en heldere regels, zoals Canada, Australië, Japan, Zuid-Korea en in Zuid-Amerika wellicht Chili. Allemaal zijn ze lid van de OESO, wat altijd een veilige indicatie is. Te vaak is gedacht dat groeimarkten arme en onderontwikkelde, pardon, opkomende landen zouden moeten zijn.

Soms echter oogt de inzet van onze diplomatie onvast. Waarom er ooit voor gekozen is om zakendoen met een land als Vietnam te promoten blijft een raadsel. Ja, het is er goedkoop, maar het ligt aan de andere kant van de wereld, het land is nog altijd een oldschool communistische dictatuur en het is onvoorspelbaar (getuige een door het land op de valreep afgeblazen staatsbezoek van ons koningspaar – een grotere blamage kan je je niet voorstellen). Bovendien ligt het aan de Zuid-Chinese Zee, waardoor het in geval van een conflict tussen China en Taiwan nogal slecht bereikbaar zal zijn (of zelfs gedwongen zal zijn mee te vechten).

Kijk naar het Europese nabije buitenland

Zijn er verder nog groeimarkten? Jazeker, maar steevast met al heel lang bekende beperkingen. Ik noem maar een fnuikende wet- en regelgeving waarbij die van Brussel verbleekt of corruptie, transportproblemen en grote, lastig te overbruggen culturele verschillen. Zaken doen in India (een steeds belangrijker land, maar beslist geen copy-paste alternatief voor China), Indonesië en omstreken, het Midden-Oosten en Afrika, het is nu eenmaal niet voor de fainthearted.

Minstens zo belangrijk als deze groep instabiele en lastige groeilanden zijn de landen in het Europese nabije buitenland: Marokko, Egypte, Turkije en Oekraïne. En verder landen aan de zogenaamde chokepoints of knelpunten van de wereldhandel van deze wereld: de Golfstaten, Singapore, Panama en Zuid-Afrika. Ook voor onze diplomatie is dit allemaal een hele kluif.

Ons bedrijfsleven is in al die landen niet voor het karretje te spannen, dus verwacht een onverbloemde promotie van een moderne variant van de elitaire diplomatie van vroeger: die van gelijkgestemden, hoogopgeleiden en vrijwel volledig gericht op partnerschappen voor de publieke sector.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank!

Het bericht Zonder bedrijfsleven dreigt een moderne variant van de elitaire diplomatie van vroeger: die van gelijkgestemden, hoogopgeleiden en vrijwel volledig gericht op partnerschappen voor de publieke sector verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar kwam daar verandering in. Aan de houdbaarheid van de waarderingen van Amerikaanse technologiebedrijven werd steeds meer getwijfeld en het optreden van de nieuwe president leidde tot de gedachte dat Europese beleggers er verstandig aan deden hun belangen in Amerikaanse aandelen te verminderen.

Heftige koersbewegingen

Geleidelijk is er een ander patroon ontstaan. Beleggers vragen zich af in hoeverre de toepassing van kunstmatige intelligentie de verdienmodellen van bedrijven schaadt en van welke bedrijven de verdienmodellen juist profiteren. De koersbewegingen zijn heftig. Neem een aandeel als Wolters Kluwer. Tussen begin 2023 en eind 2024 steeg de koers van dat aandeel met zo’n 60 procent. In februari vorig jaar stond het aandeel zelfs eventjes 80 procent hoger dan begin 2023. Inmiddels wordt het verdienmodel van het bedrijf als kwetsbaar gezien door kunstmatige intelligentie en is de koers, vanaf het hoogtepunt in februari vorig jaar, met meer dan 60 procent gedaald.

Tegelijkertijd is de winst per aandeel meer dan 10 procent gestegen in een jaar tijd. Het huidige koersniveau is vergelijkbaar met dat van begin 2021, terwijl de winst van het bedrijf ongeveer is verdubbeld sindsdien. Met andere woorden, de koers/winst-verhouding is heel fors gedaald. Bij het aandeel RELX is hetzelfde patroon zichtbaar, zij het dat de uitslagen daar iets minder geprononceerd zijn.

Vorige week deed een rapport van een Amerikaans onderzoeksbureau het nodige stof opwaaien. Citrini Research schetst een heel somber beeld. Kunstmatige intelligentie gaat de komende tijd tot dusdanig ongekende disruptie leiden dat structureel hoge werkloosheid, economische krimp en forse koersverliezen op aandelenbeurzen in het verschiet liggen.

Hun rapport leidde tot aanzienlijke kritiek. De belangrijkste daarvan is dat Citrini wel rekening houdt met inkomensverliezen bij de ‘slachtoffers’ van AI, maar niet met de inkomensstijging van de winnaars. Hoewel die kritiek in mijn optiek steekhoudend is, gaat het mij te ver om het rapport volledig van tafel te vegen. Een aantal elementen van de argumentatie is zeker valide en de moeite van het overdenken waard.

Minder bullshit banen?

Citrini betoogt dat het verdienmodel van veel bedrijven bestaat uit het leveren van diensten die door AI ten dele of geheel kunnen worden overgenomen. Momenteel kijken beleggers naar bedrijven als Wolters Kluwer en RELX vanuit dat perspectief. Als ze hun verdienmodel niet weten te beschermen of een nieuw kunnen ontwikkelen, gaan ze in het ergste geval failliet en moeten ze hun werknemers ontslaan. Het lijkt mij een valide redenering, alleen begrijp ik niet waarom, zoals Citrini betoogt, de economie als geheel er slechter van zou worden. Het gaat hier immers om verbeterde efficiëntie. Daar moeten we met ons allen juist beter van worden.

Een andere observatie die Citrini doet, is dat de stormachtige ontwikkeling van kunstmatige intelligentie de schaarste en daarmee de waarde van menselijke intelligentie vermindert. Zo beschouwd worden niet alleen de verdienmodellen van bedrijven verschillend beïnvloed door AI. Ook het verdienvermogen van mensen wordt verschillend beïnvloed. Ik hoop vurig dat AI een hoop ‘bullshit banen’ zal ontmaskeren, maar daarvan ben ik niet direct overtuigd. De rechtvaardiging van bullshit banen berust immers niet op de toegevoegde waarde die ze feitelijk opleveren, maar op de perceptie van hun nut. Dat probleem lijkt me in de publieke sector groter dan in de marktsector.

‘Winner takes all’

De laatste twintig jaar is vaak geconstateerd dat de ontwikkeling van digitale technologie leidt tot ‘winner takes all’-markten. De wet van de afnemende meeropbrengsten geldt niet of nauwelijks in de digitale wereld. Alles draait om schaal en de grootste partijen zijn de winnaars, die daarmee vaak oligopolisten of zelfs monopolisten worden en in staat zijn hoge winstmarges te realiseren. Concurrentie door toetreding van nieuwe spelers is vaak moeilijk omdat de kosten van de investeringen die nodig zijn om toe te treden in veel gevallen te hoog zijn.

Als econoom verkeer ik in een economenbubbel. Dat wil zeggen dat ik vooral kennis neem van wat vakbroeders melden en ik draag in dat soort bubbels ook mijn eigen steentje bij. Zo gaat dat nu eenmaal. Ik prijs mij echter gelukkig dat ik ook contacten heb met mensen met een heel andere achtergrond. Een kennis van me, bijvoorbeeld, is een succesvolle IT-ondernemer en die zit op zijn beurt in een bubbel met vakgenoten. Af en toe delen we bevindingen van onze respectievelijke bubbels met elkaar.

Op de aandelenbeurzen staan, zoals gezegd, bedrijven onder druk waarvan marktparticipanten vrezen dat het verdienmodel door AI wordt geschaad. Inmiddels staan ook bedrijven onder druk waarvan marktparticipanten vrezen dat die hun enorme investeringen in AI niet voldoende rendabel zullen kunnen maken. De redenering van een econoom is dat het rendement op een investering daalt als er te veel wordt geïnvesteerd. Bedrijven die excessief investeren zetten het rendement op hun eigen investeringen onder druk. Zo dreigen ze hun eigen graf te graven.

Een heel ander verhaal: macht in plaats van geld

Uit de bubbel van mijn bevriende IT-ondernemer krijg ik inmiddels een heel ander verhaal te horen. Daar wordt geconstateerd dat het spel tussen de grote techbedrijven helemaal niet om geld gaat. Geld hebben ze meer dan genoeg. In plaats daarvan gaat het om macht. Met hun enorme investeringen hopen de betrokken giganten macht te kopen. Met welk doel precies is mij niet direct duidelijk, maar het mag wel wat kosten. Hoe dat maatschappelijk of voor de aandeelhouders uitpakt, is misschien een ander verhaal.

Terug naar Wolters Kluwer en RELX. Dapper betogen zij dat ze de bedreiging van kunstmatige intelligentie kunnen omvormen tot een kans. Ik heb geen idee of dat zal lukken, onmogelijk is het vast niet. Maar voorlopig zijn ze er nog niet in geslaagd beleggers ervan te overtuigen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht AI beïnvloedt het verdienvermogen van bedrijven en mensen. Wie wint en wie verliest? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijd om eens te onderzoeken waar de risico’s van Chinese investeringen in havens precies liggen, temeer daar het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten China onverbloemd bestempelt als bedreiging en het land onder meer beticht van ongewenste inmenging in onze vitale infrastructuur.

Spraakverwarring

Terug naar het begin. Vrijwel altijd kwamen de waarschuwingen voor de Chinese havenovernames uit de VS. Ook De Telegraaf noemt nu een aan het Pentagon gelieerde denktank als bron. Volgens die denktank is China actief als bouwer, financier of exploitant in bijna tachtig havens in maar liefst 32 Afrikaanse landen. Chinese bedrijven zouden zijn betrokken bij ruim een derde van de commerciële havens in Afrika, verhoudingsgewijs meer dan in Latijns-Amerika of zelfs in Azië.

Ja, China gebruikt haar staats- en private ondernemingen in het buitenland om invloed uit te oefenen. Daar kan niemand om heen. Voor het land is alles in principe een wapen: handel, scheepvaart, grondstoffen en zelfs toeristenstromen. In een land met een sterke staatsinvloed kun je handelsstromen zomaar ombuigen als het ontvangende land je niet meer aanstaat. Maar wat al jaren opvalt is de spraakverwarring die er op het thema havenovernames heerst of wordt gecreëerd.

In de VS, waar havens over het algemeen anders georganiseerd zijn dan in Europa, spreekt men van een port (of port project als het gaat om een nieuwe investering) waar de rest van de wereld het heeft over een terminal, dat wil zeggen een zelfstandig opererende faciliteit voor het lossen en laden van schepen, die kan bestaan dankzij een concessie binnen een haven, of zoals dat in de meeste landen heet: een havenautoriteit.

In vrijwel heel de wereld bestaan er havenautoriteiten, dat wil zeggen: organisaties, al dan niet naar privaat of publiekrecht (maar meestal in overheidshanden), die een mandaat hebben van de staat om een haven te besturen en land of concessies aan private terminal operators uit te geven. Er is nauwelijks een voorbeeld te vinden van een overname door een Chinese partij van een volledige havenautoriteit. In Europa is dat eigenlijk alleen het geval geweest in de haven van Piraeus in Griekenland, dat ten tijde van de euro-crisis onder druk van de EU moest worden geprivatiseerd.

Daar staat wel tegenover dat in vrijwel heel Europa tientallen haventerminals in concessie zijn gegeven door lokale havenautoriteiten aan Chinese bedrijven, waaronder de staatsrederij Cosco en het in Hongkong gevestigde CK Hutchison.

Merkwaardige angst

Terug naar Afrika. Als we het hoge aantal Chinese terminals in Afrika vergelijken met wat er elders in de wereld door Europese bedrijven gerund wordt, dan ziet het plaatje er meteen anders uit. Neem de Italiaans-Zwitserse rederij MSC, die enkele jaren geleden de Franse groep Bolloré Africa Logistics overnam, waardoor het in één klap de grootste transport en logistieke onderneming in Afrika werd en er 250 dochterbedrijven, 21.000 werknemers in 49 (meest) Afrikaanse landen bij kreeg.

Concreet verwierf MSC met deze deal – naast haar eigen activiteiten – extra operaties in 42 havens, inclusief zestien container en zeven ro-ro terminals voor het laden en lossen van rollend materieel. Tel daarbij op de terminals van het in Den Haag gevestigde APM Terminals (eigendom van de Deense rederij Maersk), dat naar eigen zeggen beschikt over 61 havens en terminals in de wereld, en de buitenlandse invloed in Afrikaanse havens ziet er direct wat evenwichtiger uit.

Dat het aandeel van Chinese concessiehouders in Europese havens niet verder zou moeten groeien, daar is iedereen het in Europa wel zo’n beetje over eens – al is het maar uit concurrentieoverwegingen. Maar dat Amerikanen al meer dan tien jaar schrikken van elke Chinese concessie in een Europese haven en denken dat een hele haven wordt overgenomen, is echter ronduit merkwaardig. Het gaat immers vrijwel altijd om een concessie voor de operaties en meestal niet om verwerving van kades, of andere infrastructuur. Bovendien blijven Europeanen doorgaans in het management aanwezig en zijn die operaties aan allerlei lokale regels gebonden.

Dat door Chinese bedrijven gerunde terminals zomaar in een marinebasis kunnen worden omgetoverd is ook vergezocht. In geval van een conflict tussen de VS of het Westen met China kunnen concessies of terminals eenvoudig (tijdelijk) worden overgenomen door de staat. Landen die in een conflictsituatie onverhoopt toch een verdwaald Chinees oorlogsschip ver van huis accommoderen, riskeren enorme druk van de VS. Mocht die druk niet helpen, dan is zo’n Chinees steunpunt in een Afrikaans land natuurlijk meteen een aantrekkelijk doelwit. De overlevingskansen van losse eenheden van de Chinese marine buiten Azië zijn op dit moment dan ook minimaal, al kan je natuurlijk voor de verre toekomst niets uitsluiten.

Maar het moet gezegd worden: de Chinese invloed gaat wel behoorlijk wat dieper dan het beheer van haventerminals. Enkele jaren geleden berichtte Follow the Money al uitgebreid over China, dat ‘in de haarvaten van logistiek Nederland’ zou zitten. Ongelooflijk veel bedrijven doen zaken met het land of zijn betrokken bij het transport van Chinese spullen. En daar zit ook direct het probleem. Optreden tegen een diepgaand met de Nederlandse economie verweven China kan leiden tot grote economische gevolgen. Voorzichtigheid is dus geboden in de diplomatie, want de mening over China vanuit de veiligheidssector staat op gespannen voet met de belangen van het bedrijfsleven en de logistiek. Daarbij komt nog dat Nederland qua afhankelijkheid van China in Europa echt wel een buitenbeentje is – in negatieve zin.

Kraakhelder dreigingsbeeld

Hoe denkt het aantredende kabinet-Jetten hierover? De aanstaande coalitie windt er in haar akkoord geen doekjes om en schetst een kraakhelder dreigingsbeeld: ‘Landen als Rusland, China en Iran werken steeds nauwer samen om de fundamenten van onze veiligheid onder druk te zetten.’ De regering-Jetten wil onze vrijheden tegen deze landen beschermen, onverbiddelijk optreden tegen ongewenste inmenging in onze vitale infrastructuur en China aanspreken op mensenrechtenschendingen, ondermijnende activiteiten in Europa en haar steun voor Rusland, zo staat er geschreven. Al is kritiek op China terecht, hier spreekt idealisme en activisme, geen slimme diplomatie. Hoeveel landen zouden dit zo openlijk opschrijven in een regeerakkoord?

Bij de aantredende bewindslieden is het niet anders. Beoogd minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) zei vorige week nog als Europarlementariër bij Sven op 1 inzake China: ‘Kritieke infrastructuur heet niet voor niets kritiek en moet in onze eigen handen zijn. We kunnen niet uitsluiten dat, wanneer China ons onder druk wil zetten, zij de mogelijkheid gebruiken om kranen in de Rotterdamse haven stil te zetten of storingen uit te voeren op onze terminals.’ Berendsen wil – in plaats van de politie eropaf sturen als dat zou gebeuren – het liefst het huidige Chinese aandeel in de havensector afbouwen, al zijn daar – behalve in een oorlogssituatie – geen juridische aanknopingspunten voor, beaamde hij. Deze laatste uitspraak is ronduit verontrustend.

Wat ook opvalt is dat de post van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zal worden opgevuld door Sjoerd Sjoerdsma (D66), die zoals bekend op een sanctielijst van China staat. Desgevraagd werd dit gegeven door aanstaand premier Jetten weggewuifd, die zich daarbij beriep op wat echt wel een misverstand is: de vermeende ‘wederzijdse afhankelijkheid’ tussen China en Nederland. Maar moesten we onlangs geen bakzeil halen in de Nexperia-kwestie?

Magere middelvinger

Dit alles belooft weinig goeds voor de diplomatie richting China. Dat het land de benoeming van Sjoerdsma als een (zij het magere) opgestoken middelvinger zou kunnen beschouwen, is één ding. Maar een logistieke sector die deels verantwoordelijk is voor de welvaart in ons land zou er weleens net zo over kunnen denken.

Sterker nog, terwijl de chemie en de landbouw roemloos ten onder gaan – met dank aan een overijverig klimaatbeleid – kan je je afvragen of de logistieke sector straks slachtoffer wordt van een overijverig en ondiplomatiek uitgevoerd veiligheidsbeleid of door in Brussel afgesproken Europese richtlijnen ten aanzien van China, die onvoldoende rekening houden met de Nederlandse situatie.

Misschien is Europa al verslagen door China, zonder te vechten en door misleiding, geheel volgens de leer van Sun Tzu. Maar als we ondoordacht gaan terugvechten, denk dan aan de woorden van Confucius en graaf alvast twee graven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het kabinet-Jetten waarschuwt China voor de laatste keer verscheen eerst op Wynia's Week.

In slechts vijftien jaar tijd is het aantal ambachtelijke bakkers in Nederland met 22 procent afgenomen, tot 3.201 op 1 januari 2025. Veel bakkerswinkels, sommige zelfs eeuwenoud, zien geen mogelijkheid meer tot voortzetting van het bedrijf. Tot 2030 zullen nog zo’n 25 tot 30 procent van de klassieke speciaalzaken (waaronder bakkerijen) hun deuren moeten sluiten, voorspelde het FoodService Instituut Nederland (FSIN) vorig jaar in het Trendrapport Bakkerijsector.

In een brief uit oktober 2025 riep de Nederlandse Brood- en Banketbakkers Ondernemingsvereniging (NBOV) politiek Den Haag op om ondernemers in de (ambachtelijke) bakkerijbranche perspectief te bieden. Regeldruk, werkgeverslasten, duurzaamheidsdoelen en oplopende kosten brengen de branche in gevaar.

‘Geen opvolgers’

Dat de ambachtelijke bakkers uit het straatbeeld verdwijnen, heeft volgens NBOV-directeur Marie-Hélène Zengerink verschillende oorzaken. Eén daarvan zijn personeelstekorten en een gebrek aan opvolgers bij zelfstandige bakkers (waaronder veel familiebedrijven). ‘De vaak eeuwenlang bestaande familiebedrijven zitten in een fase waarin bedrijfsoverdracht niet meer vanzelfsprekend is. De babyboomers die de leeftijd bereiken om te stoppen, hebben niet altijd meer kinderen die het bedrijf vanzelfsprekend overnemen. Zij hebben eigen opleidingen, eigen banen. Ieder heeft z’n eigen carrière, en bovendien werkt de nieuwe generatie liever parttime dan fulltime.’

Daarnaast is ook het aantal MBO-leerlingen voor kwalificaties in de bakkerijsector al jarenlang aan het dalen. Uit het eerder aangehaalde Trendrapport Bakkerijsector blijkt dat het totaal aantal leerlingen van bakkerij-opleidingen in de periode 2016-2024 met 44 procent is afgenomen. Met name de opleiding tot ‘uitvoerend bakker’ en diverse ondernemersopleidingen zien dalingen van het aantal leerlingen. Ruim 48 procent van de ondernemers uit de bakkerijsector geeft aan openstaande vacatures te hebben, zo blijkt uit een enquête van het Nederlands Bakkerij Centrum (NBC). Onder ambachtelijke bakkerijen is dat 49 procent.

Een andere belangrijke verklaring voor het verdwijnen van de ambachtelijke bakker zijn de kostenstijgingen, met name van energie. In 2016 lag de gasprijs in Nederland gemiddeld rond de € 0,60 per m³ (inclusief belastingen). In 2022, na de start van de oorlog in Oekraïne, liep de gasprijs op tot € 4,00 per m3, waardoor de energierekening van veel (ambachtelijke) bakkers veel hoger was dan voorgaande jaren, met faillissementen tot gevolg.

Een praktijkvoorbeeld: in 2022 sloot brood- en banketbakkerij Baas in Hoogwoud haar deuren vanwege torenhoge energiekosten. Voor deze bakker ging de energierekening van 1500 euro per maand naar 1800 euro per week. Begin 2026 ligt de gasprijs op gemiddeld €1,20 per m3, nog altijd ruim twee keer zo hoog als tien jaar geleden.

De hoge gasprijs in Nederland wordt vooral veroorzaakt door de hoge energiebelastingen en btw. In 2026 is de Nederlandse energiebelasting ongeveer 72 cent per m3. De kale gasprijs op de Europese beurs bedraagt zo’n 28 cent per m3. De gasprijs die de consument betaalt, bestaat dus voor driekwart uit energiebelasting en btw.

Geen prijsplafond

Vooral voor ambachtelijke brood- en banketbakkers, die iedere dag urenlang de oven in gebruik hebben, kunnen de energiekosten flink oplopen. In de Tweede Kamer werd daarom eind 2022 gesproken over het invoeren van een prijsplafond voor energie-intensieve mkb-bedrijven. Daar is het niet van gekomen. In de betreffende beslisnota werd toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag geadviseerd door haar topambtenaren: ‘U kunt inbrengen dat faillissementen van energie-intensieve mkb’ers geen maatschappelijk ontwrichtende werking hebben. Faillissementen zijn onderdeel van een gezonde marktdynamiek. Een gezonde marktdynamiek vermindert arbeidskrapte en jaagt verduurzaming en innovatie aan. (-) U kunt aanvoeren dat er geen economische redenen zijn om het mkb te steunen.’

Het gebrek aan opvolgers en personeel, en de kostenstijgingen (energiekosten, maar ook loonstijgingen en duurder wordende grondstoffen) dwingen de bakkers ertoe de prijzen van het brood te verhogen. Zo is de broodprijs per kilogram bij de ambachtelijke bakker tussen 2017 en 2024 gestegen van €3,45 naar €4,83. Bij gebak steeg de prijs per kilo van €15,18 naar €17,80. Concurrerende supermarkten bieden hun broden en gebak veel goedkoper aan. Daar kostte brood in 2024 gemiddeld €3,28 per kilo, en gebak €9,06. Consumenten, die de laatste jaren toch al zuiniger zijn gaan leven, ruilen de ambachtelijke bakker steeds valer in voor de supermarkt.

Toch krimpt de sector niet. Er is volgens NBOV-directeur Zengerink sprake van een typische schaalvergroting: ‘Omzet en bestedingen blijven groeien, maar deze groei komt terecht bij minder (en gemiddeld grotere) bedrijven. Kortom: een zuiver economische trend van schaalvergroting.’ Bedrijven die geen opvolging kunnen vinden dragen hun filialen over aan grotere bakkerijen, waardoor de ambachtelijke bedrijven op veel plekken nog wel zijn te vinden, maar hun brood elders wordt gebakken.

Hernieuwde interesse

Is er licht aan het eind van de tunnel voor de klassieke, ambachtelijke bakkers? Volgens Zengerink is bij consumenten een ‘hernieuwde interesse’ voor ambacht en lokaal voedsel te zien. ‘Dit komt de branche ten goede. Wij denken dat de schaalvergroting binnen de sector verder door zal zetten, en dat daarnaast steeds meer kleine, gespecialiseerde bakkersbedrijven zullen ontstaan.’ Een voorbeeld is de opening van nieuwe bakkerijen die zich volledig toespitsen op zuurdesembrood: een eeuwenoud soort brood dat op een natuurlijke wijze wordt gemaakt met minder conserveringsmiddelen, en dat bepaalde (gezondheids)voordelen heeft ten opzichte van ‘gewoon’ brood.

Dat is ook volgens Trendrapport Bakkerijsector de crux: specialisatie. ‘Om winstmarges te behouden of te verbeteren, kunnen bakkers meer specialiseren en delen van de productie uitbesteden. Door de productie van producten die niet direct bijdragen aan het onderscheidend vermogen van de bakkerswinkel over te laten aan specialisten, vermindert de complexiteit van het bakproces en kunnen kosten dalen. (-) Speciaalzaken die iets doen wat de supermarkten niet kunnen, die consumenten een échte oplossing bieden en niet blijven hangen in de verkoop van ruwe producten, hebben goede uitzichten.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een spoor van faillissementen, met dank aan de hoge energiebelastingen: wie redt de ambachtelijke bakker? verscheen eerst op Wynia's Week.

De geschiedenis herhaalt zich. Ook het rapport van Peter Wennink, oud-topman van ASML, over het toekomstbestendig maken van de Nederlandse economie, is veelbesproken, althans in de voorkeursmedia van de ambtenaren: NRC, de Volkskrant en Trouw (niet zo in De Telegraaf). Maar Wennink gaat anno 2026 net als Van der Zwan anno 1980 geen invloed krijgen. Pas na nog eens één of twee verkiezingen zijn CDA en VVD misschien zo wijs dat ze – net als destijds in 1982 – inzien wat er moet gebeuren en kunnen ze met steun van JA21, BBB, en misschien ook van PVV en FvD, aan het werk gaan.

Verkeerde diagnose

Van der Zwan had in 1980 geen invloed op de politiek, en Wennink nu ook niet, vooral omdat wat moet gebeuren politiek niet populair is, en daarom pas op de agenda komt wanneer de kiezers een steeds grotere afkeer krijgen van het huidige beleid. Maar ook omdat de diagnose niet klopt.

Van der Zwan stelde dat Nederland na de Tweede Wereldoorlog koos voor specialisaties in het bedrijfsleven die in de jaren zeventig steeds minder kansrijk werden. Hij pleitte voor overleg tussen overheid en bedrijfsleven over het aanmoedigen van modernere industriële bedrijven. Hij zag geen kans voor uitbreiding van de dienstensector. Fout gezien, want intussen is de werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening en de handel vijfenhalf keer zo groot als in de industrie. We nemen het Van der Zwan niet kwalijk dat hij dat in 1980 niet kon voorspellen, maar we nemen het de PvdA-ambtenaren van 1980 wél kwalijk dat zij het evenmin zagen, maar wel popelden om nog meer ambtenaren aan te nemen om ‘beleid’ te maken en miljarden belastinggeld uit te geven aan subsidies.

Het CDA/VVD-kabinet van Dries van Agt en Hans Wiegel (1977-1981) breidde de dure verzorgingsstaat nog verder uit. Dat was overeenkomstig het advies van Nederlands belangrijkste economieprofessor, Dirk Schouten (Tilburg), die in 1978 pleitte voor een nog hoger financieringstekort en voor looneisen die hoger waren dan de inflatie. Met zulke wetenschappelijke adviezen is het moeilijk voor politici om de weg van lagere inflatie en lagere overheidsuitgaven in te slaan. Drie jaar later, in de herfst van 1981, was de stemming in de wetenschappelijke wereld al omgeslagen. Professor Jan Pen (Groningen) legde uit dat het bevorderen van innovatie niet zo eenvoudig is, maar dat lagere lonen en prijzen en een minder dure overheid zeker helpen. Een betere analyse.

De derde reden waarom Van der Zwan geen invloed had, was omdat het nog niet slecht genoeg ging. De echte omslag moest – als gezegd – wachten tot 1982. CDA en VVD kwamen toen met beleid om de overheid goedkoper te maken en de inflatie veel lager. Tweede Kamerlid Thijs Wöltgens (PvdA) wilde liever de goudvoorraad verkopen, maar hij hoorde bij de machteloze oppositie.

We zijn nu ongeveer in de fase van Nederland anno 1978. Derk Loorbach, hoogleraar ‘sociaal-economische transities’ (Rotterdam) beweert: ‘Hoe snel de transitie ook gaat, het moet altijd nog sneller’. Helaas voor Loorbach zijn hoogleraren tegenwoordig onbelangrijk, want de universiteiten hebben veel gezag verloren. De stem van het bedrijfsleven klinkt daarentegen veel luider dan in 1978, toen managers vlot werden weggezet als ‘kapitalisten’. En die stem van het bedrijfsleven is nog steeds een roep om subsidie voor windmolens en fabrieken voor groene waterstof. Lees wat VNO-NCW-voorzitter Ingrid Thijssen onlangs zei in het blad van haar club: niets is belangrijker dan de energietransitie.

Het mkb wordt niet gehoord

Opnieuw wordt het midden- en kleinbedrijf niet gehoord. Geen woord over het mkb in het rapport-Wennink, maar wel miljarden voor de grote bedrijven met lobbyisten in Den Haag. In mijn oratie in Rotterdam waarschuwde ik op 18 februari 1982 net als Van der Zwan tegen giften aan grote bedrijven: ‘Honderden miljoenen steun voor die bedrijven die groot genoeg zijn om vanuit Den Haag gezien en gehoord te worden, gefinancierd uit hogere belastingen onder meer op de resterende kleinere zelfstandigen, moet wel betekenen dat minder Nederlanders het zullen aandurven om een eigen zaak te beginnen. Dan leidt de steun aan individuele bedrijven per sado tot minder werkgelegenheid op de wat langere termijn.’

Misschien wordt het 2027 of 2028 voordat de media minder gaan luisteren naar transitiefantasten. De tien grootste landen in de wereld hebben de onverstandige (en onmogelijke) doelstelling van een wereld zonder olie en gas al laten schieten. Waarom moet klein Nederland dan de eigen economie nog verder kapot maken?

Wéér dezelfde ambtenaren

Het rapport-Wennink pleit voor goedkopere energie, maar ook voor miljardensubsidies aan geselecteerde bedrijven en bedrijfstakken. Hoe dat kan zonder omvangrijke bezuinigingen lezen we niet. En nog principiëler: Wennink gaat niet in op de vraag waarom wij de toekomst in de handen moeten leggen van dezelfde ambtenaren die de afgelopen jaren zulk slecht advies gaven. Zoals subsidies voor biomassa – in werkelijkheid voor het per dieselschip invoeren van gekapte bossen. Plus sabotage, eerst van onderwijsminister Dennis Wiersma, meer recent van landbouwminister Femke Wiersma en van woningbouwminister Mona Keijzer. En: geen oprechte pogingen om te ontsnappen uit de stikstoffuik. Zijn zulke ‘bestuurskundigen’ nu opeens wel in staat om kansrijke bedrijven te ontdekken?

Jan Pen had op dat punt gelijk in 1980: innovatie bevorderen is niet eenvoudig en ambtenaren schieten vaak mis, zeker wanneer het ‘bestuurskundigen’ zijn die niets weten van natuur en techniek. Daarentegen zal een goedkopere overheid gegarandeerd helpen na jaren van exces onder minister van Financiën Sigrid Kaag – denk aan de miljarden voor (deels antisemitische) ngo’s, de financiering van de CO2-acties van klimaatminister Rob Jetten en diverse miljardensubsidies om ons gedrag te veranderen.

Als de geschiedenis van 1978-1982 zich herhaalt, lijken nog twee Kamerverkiezingen nodig, en stijgende woede over verdere achteruitgang, voordat de ommekeer komt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het gaat met onze economie nog niet slecht genoeg – en dus zullen we nog even moeten wachten op beter beleid verscheen eerst op Wynia's Week.