Politieke upgrade

‘Great meeting with Vice Minister Michiel Sweers in Amsterdam this morning’, zegt de Amerikaanse onderminister Jacob Helberg op X, in het chique Amstel Hotel in Amsterdam, afgelopen maand. Maar de Amerikaan weet waarschijnlijk niet dat Sweers geen ‘echte’ vice-minister is. Hij mag doen alsof. Sweers is ‘gewoon’ directeur-generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen.

Als topambtenaar heeft Michiel Sweers van Buitenlandse Zaken een politieke upgrade gekregen. ‘The Vice Minister of Foreign Trade at the Ministry of Foreign Affairs.’ Dat klinkt als een klok en opent deuren wereldwijd. De buitenlandse gastheren en gastvrouwen zijn diep onder de indruk. Sweers en zijn collega’s, die hun ministers vervangen, worden met alle égards behandeld.

Op naamkaartjes, uitnodigingen en in persberichten staat H.E. His/Her Excellency, Zijne/Hare Excellentie. De rode loper wordt uitgerold als de vice-minister uit Holland op bezoek komt. En het aanzien dat bij de titulatuur hoort zal ongetwijfeld verklaren waarom de Nederlandse vice-ministers zo trots kijken als ze op de foto gaan in een ver land.

Twee vice-ministers op Buitenlandse Zaken

‘Het voordeel van een klein land is dat het een groot buitenland heeft’, zei Joseph Luns ooit toen hij minister van Buitenlandse Zaken was. Vandaag de dag is Marcel de Vink ‘Vice Minister of Foreign Affairs’. Zijn baas, Christiaan Rebergen, is dat ook. Ooit had Nederland – tijdens twee kabinetten-Drees – twee ministers van Buitenlandse Zaken. Nu hebben we twee vice-ministers. De geschiedenis herhaalt zich.

Het blijkt dat Nederlandse topambtenaren de grootste moeite hebben om uit te leggen wat precies hun functie is. De opwaardering naar vice-minister moet zorgen voor duidelijkheid, omdat de vakgenoten in den vreemde die functie wél kennen.

Weet Tom Berendsen hier wel van?

Een woordvoerder van Buitenlandse Zaken reageert: ‘Secretarissen-Generaal (SG’s), plaatsvervangend Secretarissen-Generaal en (plaatsvervangend) Directeuren-Generaal mogen zich in het buitenland ‘vice-minister’ noemen, dat is al langer staand beleid. Dat geldt overigens niet alleen voor Buitenlandse Zaken, maar voor deze groep ambtenaren van alle Nederlandse departementen.’

Opvallend is dat de functie ‘vice-minister’ niet voorkomt in het introductiedossier van Buitenlandse Zaken. Dit digitale boekwerk is bedoeld om nieuwe bewindslieden wegwijs te maken op hun nieuwe werkplek. Het is derhalve de vraag of minister Tom Berendsen überhaupt weet dat hij over de hele wereld een legertje vice-ministers heeft rondlopen. Overigens heeft hij zelf een bijzondere codenaam: ‘M’. Inderdaad, net als de baas van James Bond. Sjoerd Sjoerdsma, minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, staat te boek als ‘R’ binnen het departement.

De woordvoerder: ‘Staatssecretarissen mogen zich sinds oktober 2024 “minister for” in het buitenland noemen. Daarvoor gold dat de meeste staatssecretarissen de titel “vice-minister” moesten hanteren. Dat kon tot onduidelijkheid leiden, omdat er daardoor geen onderscheid was in titulatuur tussen een staatssecretaris en een topambtenaar. Sinds 2024 is dus duidelijk dat een “vice-minister” een ambtenaar is en een “minister for” een politicus, oftewel de staatssecretaris.’

Een staatssecretaris mag zich dus minister noemen in het buitenland. Een simpele regel, zou je denken. De Nederlandse ambassade in Londen (ambassadeur Paul Huijts was zelf ooit vice-minister) noemt staatssecretaris Derk Boswijk (Defensie) op LinkedIn keurig ‘The Dutch Minister for Arms Procurement and Personnel’, de minister voor wapeninkoop en personeel. Op government.nl (officiële website van de overheid) doen ze het precies zo. Maar bij zijn eigen ministerie van Defensie staat Boswijk bekend als ‘State Secretary for Defence’. Verwarrend.

‘Junior’ Boswijk

Boswijk doet zelf ook mee aan het namencircus, want op zijn eigen X-account is hij ‘State Secretary of Defence’. Universiteit Leiden – waar Boswijk heeft gestudeerd – maakt het nog bonter. Ze vertellen trots dat hun alumnus is benoemd tot ‘Junior Minister for Arms Procurement and Personnel’. Petje af voor ‘junior’ Boswijk: hij heeft maar liefst drie(!) functie-titels in het Engels. Het wordt tijd dat iemand orde schept in deze chaos van bestuurlijke aanduidingen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederlandse topambtenaren stelen de show als vice-minister verscheen eerst op Wynia's Week.

De inzet van huishoudelijk personeel bij gewone mensen kreeg een hoge vlucht toen door stijging van de huizenprijzen niet alleen de man, maar ook de vrouw zich moest inzetten om de hypotheek te kunnen betalen.

Hoe vond je een betrouwbare werkster? ‘Van horen zeggen’. Meestal een tip van familie, vrienden of buren. Een werkster betaalde je ‘handje contantje’. Zwart dus. Buiten de belasting om. Dat was voor iedereen aantrekkelijk. Voor de vrouwen die het zware thuiswerk deden, niet zelden naast andere bezigheden om het hoofd financieel boven water te kunnen houden. Voor tweeverdieners betekende het een uitkomst om zich volledig te kunnen richten op de loopbaan, zonder zorgen over de reinheidsituatie thuis.

Verplichte doorbetaling

De benaming ‘werkster’ raakte aan het eind van de vorige eeuw minder in zwang, net zoals de boerderijhulp die al na de jaren zestig niet meer ‘knecht’ werd genoemd, maar net als zijn baas ‘boer’. Menig ‘werkster’ waagde het erop, toen haar hulp was opgewaardeerd als ‘interieurverzorgster’, een hoger uurtarief te vragen.

Het recente nieuws dat negen op de tien huishoudens hun huishoudelijke hulp bij ziekte niet doorbetalen, zal in menig huishouden tot verbazing en wellicht ook discussie hebben geleid. Waarom zou je iemand die zwart werkt, laten profiteren van regels uit de witte arbeidsmarkt?

Socioloog David de Kort, onderzoeker internationaal en Europees Recht aan de Universiteit Utrecht, zocht in het kader van een promotie uit wat er op dit gebied is geregeld. Hij stelt dat het al bijna twintig jaar verplicht is om een hulp in de huishouding bij wit én bij zwart werk voor een periode tot zes weken door te betalen als betrokkene ziek wordt. Huishoudens dienen zich ook te houden aan het minimumloon, doorbetaling bij eigen vakantie of afzegging, moeten de hulp vakantiedagen geven en acht procent vakantiegeld alsmede het uurloon jaarlijks indexeren, proactief, zonder dat de hulp hierom moet vragen.

De huishoudelijke hulp valt onder de regeling Dienstverlening aan Huis. Deze blijkt al sinds 2007 te bestaan. Hierin is bepaald dat een huishouden dat een hulp aan het werk zet ‘werkgever is’. Op basis van die status gelden voornoemde regels.

Wie een huishoudhulp binnen het privédomein toelaat, gaat een vertrouwensrelatie aan. Deze kan het best achter de eigen voordeur worden overeengekomen door onderlinge afspraken over lusten en lasten die heel specifiek kunnen zijn. In dit toch al overgereguleerde land met tal van macroproblemen zou de overheid er verstandig aan doen zich zo min mogelijk te bemoeien met thuispoetsactiviteiten. Een microprobleem ver van het Binnenhof.

Tegendraadse ontwikkeling

Het bezoeken van een kapper is net zo goed een kwestie van vertrouwen als het in huis halen van een huishoudelijke hulp. Daar hoef je niet eens ijdel voor te zijn. Een ander aan je hoofd en je haar laten zitten, bezorgt menigeen kopzorgen.

In dezelfde periode dat de huishoudhulp onopgemerkt rechten kreeg, de eerste jaren van deze eeuw, deed zich in de kappersbranche juist een tegendraadse ontwikkeling voor. Sinds januari 2001 is er geen ondernemers- of vakdiploma meer nodig om een eigen kapperssalon te beginnen. Ook de vestigingsvoorwaarden voor een eigen zaak gingen overboord. Het streven van de overheid was met deze maatregelen talent op kappersgebied een zo groot mogelijke vrijheid en kans op werk te geven.

In het Brabantse dorp van schrijver dezes is dat niet zonder gevolgen gebleven. In de straat waar ooit het sociale leven welig tierde door de aanwezigheid van bakker, groenteboer, slager en andere middenstanders zijn nu vijf kapperszaken gevestigd binnen een afstand van tweehonderd strekkende meter. Het dorp voedt zich nu verderop in een nieuw winkelcentrum bij twee naast elkaar gevestigde supermarkten, Jumbo en Aldi.

De dorpskapper van oudsher, een vakman van inmiddels een eind in de tachtig, houdt zich nog altijd staande tussen de fors toegenomen concurrentie in dezelfde straat. Wel heeft hij de openingstijden gezien zijn leeftijd aangepast. Dat de klantenkring hoofdzakelijk uit bejaarden bestaat, zal niet verbazen.

In drie andere salons werken voornamelijk jongedames. Hun omzet komt niet alleen uit traditioneel kapperswerk. Bij een van de drie is ook een nagelstudio ondergebracht, terwijl twee concurrenten tevens kleding en accessoires in de verkoop hebben. De vijfde kapper is van Turkse komaf. Hij heeft het woord barbier op de etalage staan. Mannen kunnen zich hier ook laten scheren.

Dat het vrijheid, blijheid is in de kappersbranche blijkt ook uit de openingstijden. Een van de zaken in het dorp is op maandag geopend, terwijl de concurrentie dan, net zoals de meeste in het land, gesloten zijn. Onzichtbaar, maar wel degelijk ook in het dorp aanwezig, is de thuiskapper, die in de eigen woning een ruimte op zolder, in de garage of elders waar water en elektriciteit zijn, klanten aan een nieuw kapsel helpt.

Weer relevant

De Algemene Nederlandse Kappersorganisatie (ANKO), de club van werkgevers, ziet het ledental teruglopen. Sinds er na het afschaffen van beperkende drempels vrijheid, blijheid geldt in kappersland, neemt de reden af om zich bij de koninklijke belangenverenging aan te sluiten.

De ANKO, met nu zo’n 4000 leden, heeft zich door externe deskundigen laten adviseren om weer relevant te kunnen worden voor de eigen beroepsgroep. In dat kader wordt er gewerkt aan een systeem van wat met een duur woord beroepscompetentieprofielen heet, zonder dat er sprake zou zijn van herinvoering van het vroegere diplomasysteem.

Binnen huishoudens waar huishoudelijke hulp wordt ingehuurd, zitten de werkgevers, drukke alleenstaanden, stellen en gezinnen, nu ze door het promotieonderzoek van socioloog De Kort weten aan welke status ze vastzitten, niet te wachten op regelgeving met verplichtingen. Hun doel: een goede vertrouwensrelatie met als resultaat een schoon en opgeruimd huis.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Steeds meer regels, steeds meer verplichtingen, nu ook al voor de huishoudelijke hulp. Heeft de overheid niks beters te doen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Simon Reinink, directeur van het Concertgebouw, kunnen we ook aanpakken. Reinink heeft problemen met de manier waarop Israël, omringd door islamitische doodsvijanden, zichzelf verdedigt. Hij vindt dat hij artiesten uit Israël moet toetsen op mogelijke banden met de Israëlische regering of met het Israëlische leger voordat zij mogen optreden.

Dat kunnen we tegenspreken, te beginnen met de vraag of Reinink wel wil dat Israël overleeft en, als dat zo is, vanuit welke deskundigheid hij dan premier Netanyahu wil adviseren om de verdediging van Israël anders aan te pakken. Komt daarop geen antwoord, dan weten we wat we aan hem hebben en kunnen we zijn antisemitisch gedrag verwerpen.

Politici passen zich aan

In een gezonde democratie reageren we op mensen als Samsom en Reinink en zien we natuurlijk ook ministers en Kamerleden in actie. Samen met onze eigen inschatting van hoe het gaat met de economie, de woningmarkt en de criminaliteit vormen we politieke meningen.

Politieke partijen passen program en propaganda aan wanneer zij bij de kiezers meer of minder steun zien voor ‘netto nul’, ‘loslopende wolven’ en ‘royaal asiel’. En helaas schuiven politici in onze grote steden ook op naar antisemitisme om de steun van veel van hun moslim-inwoners niet in gevaar te brengen.

Maar die democratie is ziek wanneer linkse ambtenaren op de ministeries in Den Haag zich weinig aantrekken van wat de kiezers vinden en doorgaan met hun favoriete D66/GroenLinks-beleid op te schrijven in de memo’s aan hun ministers. Anders dan de Kamerleden die moeten luisteren naar de kiezers, hebben ambtenaren een vaste aanstelling en kunnen vasthouden aan hun politieke voorkeur zonder risico voor hun baan.

Aan de SP zien we wat er gebeurt wanneer de leiding van een politieke partij niet bereid is om het standpunt van de partij aan te passen aan veranderende meningen van de kiezers. De SP kromp in vijftien jaar met 80 procent omdat zij vasthield aan een voorkeur voor royale opname van asielzoekers. Wat zou het geweldig zijn wanneer we het leger van beleidsmedewerkers ook konden inkrimpen met 80 procent, omdat ze in hun eigen bubbel steeds verder afdrijven van waar de mensen in het land op hopen!

Narcistisch getwitter

Buiten Den Haag wordt ‘netto nul’ al grondig betwijfeld, want de industrie gaat failliet en de windmolens zijn lelijk en lawaaierig en maken de stroomvoorziening te instabiel. Maar de jonge bestuurskundigen houden vast aan hun eigen mening, want de collega’s op de gang in het ministerie doen dat ook. Voor de Haagse ‘bestuurskundigen’ is vooral belangrijk het warme gevoel dat iedereen op de gang hetzelfde denkt.

Onze nieuwe premier met zijn narcistisch getwitter ‘ik heb er heel veel zin in’ sterkt de bestuurskundigen in hun mening dat het eigenlijk wel goed gaat in Den Haag en daarom niet nodig is om te reflecteren of ‘netto nul’ , ‘groene waterstof’, ‘overal windmolens’ en ‘hoogste percentage asielaanvragen goedkeuren van Europa’ wel zo wijs zijn.

Dat maakt het lastig voor de oppositie, speciaal wanneer die te maken heeft met zwakke ministers zoals Sophie Hermans. Met haar kun je niet discussiëren; met de ambtenaren mag je niet discussiëren.

Dwing tot vergelijkingen met het buitenland

Mijn advies aan de oppositie: schiet op de achilleshiel van de ambtenaren, te weten hun gebrek aan kennis over hoe het toegaat in andere landen. De studie ‘bestuurskunde’ heeft één enkel vak statistiek en dat is een povere basis om landen die natuurlijk op allerlei dimensies verschillen toch correct met elkaar te vergelijken.

Dwing de bestuurskundigen niettemin tot vergelijkingen tussen Nederland en de rest van de wereld. Misschien geeft dat hun ministers de moed om door te pakken en ‘best practice’ over te nemen uit andere landen. Hier zijn zes voorbeeldvragen waarbij info uit andere landen kan helpen om onze discussie vlot te trekken:

Waarom zo’n hoog percentage goedgekeurde asielaanvragen?

• Zijn er voorbeelden van landen die hun asielprocedure veranderden met als gevolg minder aanvragen van asiel? (De vraag naar verschillen tussen landen is eerder gesteld en toen kwamen de ambtenaren er te makkelijk vanaf met de bewering dat landen moeilijk vergelijkbaar zijn. Daarom is de betere vraag: waar zien we veranderingen in beleid die hielpen?)

• Hoe is de procedure in landen met een lager percentage goedgekeurde asielaanvragen? Nederland heeft een heel hoog percentage goedkeuringen en dat is natuurlijk bekend in Afrika en in Syrië. Dat moet te maken hebben met regels voor geld en huisvesting, maar ook met de cultuur bij Vluchtelingenwerk. Dwing de minister om grondig uit te leggen waarom ons percentage goedkeuringen zo extreem hoog is.

Waarom hebben stikstofcritici ongelijk?

• Welke landen hebben bestellingen geplaatst voor kleine kernreactoren? Hoe is de verwachting in de landen die kleine reactoren plannen bij nieuwe, grote datacenters? Kunnen kleine reactoren helpen om het elektriciteitsnet te stabiliseren?

• Kan de minister heel precies uitleggen waarom stikstof-critici als ir. Wouter de Heij, prof. Han Lindeboom en prof. Ronald Meester ongelijk hebben in hun vergelijkingen met andere landen en in hun adviezen om gewoon huizen te bouwen? (dat wordt zweten voor de ambtenaren).

• Welke geluidsnormen hanteren andere EU-landen voor windmolens?

• Hoe geven andere landen invulling aan natuurbescherming? Is dat daar ook zo controversieel en moeten andere landen ook hun woningbouw stopzetten vanwege een vleermuis, hun treinenloop tijdelijk stoppen vanwege een das en hun kinderen thuishouden uit angst voor een wolf?

Te weinig internationaal opgeleid

Landen als Singapore hebben systematisch willen leren van het buitenland. Hun topuniversiteit NTU heeft ooit een ‘Albert Winsemius professorship’ ingesteld ter ere van hun Nederlandse adviseur over industrialisatie toen Singapore nog een arm ontwikkelingsland was (uw columnist heeft die leerstoel een seizoen mogen bekleden).

Onze ambtenaren worden te weinig internationaal opgeleid, maar over CO2, stikstof en asiel valt veel te leren van landen die het beter doen. Daarom: zet de ambtenaren aan het werk met scherpe vragen over de praktijk in andere landen en hoop dat hun ministers er van leren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zet ambtenaren aan het werk met de vraag waarom andere landen minder asielaanvragen goedkeuren en wel kerncentrales en huizen bouwen verscheen eerst op Wynia's Week.

En, belangrijker, waar bleven de ambtenaren van minister Faber met een overzicht van hoe andere landen – Zweden, Polen, Duitsland – met succes de instroom van asielvragers beperken? Wilders wilde het ‘strengste asielbeleid ooit’, maar kreeg hij een uitgewerkt en eerlijk menu van wat mogelijk is en elders al gebeurt?  

Liever de Noordzee verwoest dan meedenken over nucleair 

Ook BBB heeft schade geleden door onwil van ambtenaren, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Raad van State. Het was roekeloos van minister Femke Wiersma (Landbouw) om zich niet te wapenen met een klein, eigen team van juristen, economen en biologen, want nu moest zij in haar uppie vechten tegen de GL/PvdA gevestigde orde in Den Haag. Kijk hoe veel foute, paniekerige informatie werd verspreid over de natuur.  

Tevergeefs waarschuwde Louise Fresco (oud-hoofd van de Universiteit Wageningen), dat Nederland te klein is om alle mogelijke soorten van Noord-Europese landschappen in volle glorie te handhaven, maar zich natuurlijk wel moet inspannen voor onze stranden en de Noordzee. Toch gaan ambtenaren en het PBL hard door met kolossale windmolens op zee. Het PBL wil nog liever de Noordzee verwoesten dan mee te denken over nucleair; de Raad van State wakkerde de haat tegen onze veehouders – koeien in het weiland, sinds Ruysdael en Van Goyen karakteristiek voor ons landschap – nog eens extra aan met vijandig en puur links-politiek ‘advies’ over stikstof.  

De VVD heeft schade opgelopen op het zo belangrijke terrein van justitie en veiligheid. Opnieuw het bekende patroon van een minister die vastloopt op verzet van eigen mensen, in dit geval het Openbaar Ministerie. Kamerlid Lilian Helder (PVV, later BBB) zei tegen minister David van Weel (VVD): ‘De politie is ook geen wegsleepdienst of boksbal bij demonstraties. De politie pakt mensen op, maar het Openbaar Ministerie zegt dan: ja, wij gaan ze niet vervolgen.’ En ook: ‘Er [is] blijkbaar weinig draagvlak bij het Openbaar Ministerie voor nota bene haar eigen richtlijn die voorschrijft dat er een hogere straf wordt geëist bij geweld tegen hulpverleners. Het Openbaar Ministerie laat aangiftes van politieagenten lang liggen, geeft vervolgens nauwelijks tot geen informatie over de betreffende strafzaak, maar gaat wel snel tot vervolging over als de agent in haar ogen de fout in is gegaan.’ 

Minister Van Weel heeft kennelijk niets weten te bereiken bij dat Openbaar Ministerie. En dat is een waarschuwing voor de VVD (en voor het CDA) om maatregelen te treffen. Al staan de ambtenaren vanwege sympathie voor D66 minder vijandig tegenover een volgend kabinet, dan nog is hun medewerking helemaal niet zeker.  

Hoe geef ik een dienstbevel 

Hier is zijn alvast drie voor de hand liggende stappen om de ambtenaren loyaler te krijgen.  

Een: laat alle nieuwe ministers een middag instructie krijgen in hoe een dienstbevel te geven. Geen ambtenaren meer op de stoep; geen ambtenaren bij wetsovertredingen en geen officieren van justitie die wetsovertreders ongestraft kunnen vertellen dat ze eigenlijk alle sympathie hebben voor het bezetten van de A12 (die precies door zo’n verkeerde houding nu al 45 keer is bezet). Een ideale docent voor een cursus ‘dienstbevel’ is er al: het net afgetreden Kamerlid – na vijftien jaar justitie-specialisatie – mr. Lilian Helder. 

Twee: een ontslagregeling voor alle ambtenaren die alleen ‘bestuurskunde’ als vooropleiding hebben. We hebben statistici en natuurwetenschappers nodig; niet jongelui die direct na de middelbare school zich gaan voorbereiden op ‘bestuur’. Hoe kan ik daar zo stellig over zijn? Omdat ik veel Haags materiaal lees en de schrijfstijl herken van de ondeskundige penvoerder die alle belanghebbenden hoffelijk wil laten zien dat hij of zij van hun bestaan op de hoogte is (typisch ‘bestuurskundig’), maar niet in staat is om problemen dichter bij een oplossing te brengen.  

Vertrekpremie voor overbodige ‘bestuurskundigen’  

De gemiddelde bestuurskundige heeft de vereiste technische kennis niet en schrijft dus maar welluidende nota’s die niets oplossen. Economie, statistiek, microbiologie en natuurkunde zijn probleem-oplossende disciplines; ‘bestuurskunde’ probeert iedereen binnenboord te houden met holle gemeenplaatsen. Een tikje overdreven? Oordeel zelf, bij voorbeeld over deze cruciale passage uit de Ontwerp-Nota Ruimte van 26 september:  

‘Voor het realiseren van de ambities in het “Nationaal Programma Ruimte voor Defensie” (NPRD) is schaarse stikstofruimte nodig. Omdat Defensie-locaties vaak gelegen zijn in of nabij natuur, is het onzeker of activiteiten die zorgen voor extra stikstofdepositie een natuurvergunning kunnen krijgen.’ Dat is ‘onzeker’ op 26 september 2025, maar de locaties die Defensie nodig heeft stonden al in een brief van 12 november 2024. In tien maanden hebben de bestuurskundigen links en rechts vergaderd en overlegd met belanghebbenden, maar de precieze, nodige informatie ontbreekt nog steeds.  

Biedt al die overbodige ‘bestuurskundigen’ een bescheiden vertrekpremie. Profiteer van de nog lage werkloosheid om zo’n opschoning van de ambtenarij politiek door te zetten.  

Drie: Laat de Raad van State (RvS) minder politiek worden, maar de ogen openen voor de juridische praktijk in andere EU-landen. Nederland faalt in de bescherming van rechters, politie, cipiers en politici. Tegen de kleine criminaliteit lijken winkeliers en NS machteloos. Strengere regels, en ook betere uitwisseling van gegevens tussen politie, justitie en NS zijn altijd controversieel vanwege de afweging tussen privacy van de crimineel en bescherming van de burgers.  

‘Het kan beter’ 

De RvS zal zeker goed zijn in het waken over de privacy van criminelen, maar schiet tekort aan de andere kant – bescherming van politie, treinconducteurs en winkeliers – wanneer zij niet ook onze praktijk vergelijkt met andere landen. Italië heeft nu zoveel vorderingen gemaakt in de strijd tegen de criminaliteit dat Maffia-expert Roberto Saviano ons land ‘het rottende hart van Europa’ noemt. VVD-leider Yeşilgöz bevestigde: ‘We zijn te lang naïef geweest. Ook mijn partij, de VVD.’ De RvS is dan een slechte gids wanneer ze nooit kijkt naar alle kosten van criminaliteit en naar de concrete aanpak in Italië en andere landen.  

‘Het kan beter.’ Een prima leuze voor ambtenaren, RvS en PBL. 

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo www.wyniasweek.nl/doneren/. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Ambtenaren, Raad van State en Planbureaus moeten harder werken en niet meer saboteren verscheen eerst op Wynia's Week.

Die logica van het campagnevoeren geldt nog steeds. Timmermans heeft kennelijk moeite om met iets interessants te komen. De ambtenaren in Den Haag doen al ongeveer wat hij wil. Op rechts ligt het anders. Wilders eist een stop op asiel, en de ambtenaren en de asieladvocaten houden dat tegen. Wat voor een asielstop nodig is (EVRM beter interpreteren dan de Raad van State nu steeds doet; Vluchtelingenverdrag opschorten) komt voorlopig niet, dus Wilders kan doorgaan.

Elite blokkeert plannen Wilders, Van der Plas en Eerdmans

Van der Plas wil respect en begrip voor boeren, vissers en het MKB, maar de ambtenaren vragen uitsluitend aan andere ambtenaren of dat mogelijk is, en horen dan dat eerst absolute zekerheid moet komen voor de vleermuizen en voor alle natuurgebieden – behalve de Noordzee. Genoeg obstructie voor Van der Plas om door te gaan.

Eerdmans begrijpt niet waarom er in tien jaar nog weer vijftigduizend ambtenaren bij kwamen, maar de ambtenaren werken iedere week drie dagen thuis, en hebben dus weinig last van drukte op het werk. Dat campagnepunt wordt voorlopig ook nog niet overbodig. Wilders, Van der Plas, Eerdmans (en ‘klein rechts’) moeten blijven winnen zolang de Haagse elite hen blokkeert.

Die elite stemt immers niet alleen op Timmermans c.s. maar brengt ook Timmermans’ wensen al in praktijk: dure energie om de chemische industrie weg te jagen, kleinere huurwoningen en méér investeringen, niet door winstgevende bedrijven, maar betaald uit belastinggeld onder regie van de overheid. Een linkse agenda, en die valt goed bij de elite, want die elite is ook links.

Dat is anders geweest. In 1967 en 1968 was ik twee jaar fulltime actief in de Studenten Vakbeweging (SVB). Wij ijverden voor een meer open bestuur van de universiteiten – toen nog in het geheim bestuurd door regenten. Wij ijverden ook voor een eind aan het voortrekken van de corpora bij toewijzing van studentenhuisvesting en voor financiële steun aan studenten. En voor een einde aan de regel dat ‘heren’ niet na elf uur ’s avonds mochten worden aangetroffen in ‘meisjeshuizen’.

Toen een rechtse, nu een linkse elite

De sympathieke minister Gerard Veringa (1967-1971) wilden wij meekrijgen in de strijd tegen de regenten aan de universiteiten en de conservatieve ambtenaren. Studentenblad Demokrater citeerde met hoop de nieuwe minister bij zijn aantreden (mei 1967): ‘Ik wil over enige tijd graag eens met de studenten praten over studieloon, democratisering van het onderwijs enz.’

Veringa was veel opener dan zijn voorganger Cals en dwong de universiteiten om hun regenten-bestuur te hervormen. De SVB was links, de elite rechts en de minister zocht een evenwicht.

Nu is de elite links en verzet zich zo hard tegen Wilders, Van der Plas en Eerdmans dat ministers mislukken wanneer ze naar oplossingen zoeken. Dat is een eigenbelang geworden van de linkse ambtenaren om hun macht te handhaven.

Over grote vragen blijft Raad van State stil

De Raad van State kwam deze week met 42 pagina’s advies over de Miljoenennota. Bureaucratisch braaksel: ‘De keuzes en het nieuwe beleid zullen alleen tot het gewenste resultaat leiden als de doelstellingen duidelijk zijn en als helder is welke grenzen gelden bij het bereiken van deze doelen’. Maar dan geen voorbeelden. Over asiel alleen een verwijzing naar het CPB. Niets over het wegebbend vertrouwen van het bedrijfsleven.

Zo krachtig als de Raad van State durft op te treden als het gaat om linkse wensen als de volle rechten van asielvragers, zo stil blijft de Raad van State over de grote vragen bij deze begroting. Bij voorbeeld: ‘Waarom vertrekken zo veel ondernemers, en wat doet de minister van Klimaat en Groene Groei dan kennelijk verkeerd?’

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaat nog verder om de linkse ambtenarenburcht in Den Haag te beschermen. Dat schrijft: ‘Met subsidies en verplichtingen wordt de toepassing van groene waterstof in de raffinage en industrie gestimuleerd’ , maar elke reflectie ontbreekt hoe die groene waterstof dan een goed idee is, wanneer daarvoor steeds meer subsidies en dwang nodig zijn. Het bedrijfsleven keert er zich wereldwijd van af, maar Nederland gaat tegen de stroom in.

Nog steeds niets bij het PBL over kerncentrales, met als excuus dat die pas tegen 2040 beschikbaar zijn. Nieuwe Koreaanse reactoren zijn in andere landen in drie of vier jaar klaar, en Siemens had destijds ook niet meer dan drieënhalf jaar nodig om de kerncentrale in Borssele te bouwen. Het zijn dus de gebroeders Vollenbroek, XR en andere linkse protesteerders die met hulp van de Raad van State en de ambtenaren zorgen voor een extra tien jaar (minimum) aan procedures.

Doel van die valse voorlichting zal wel zijn om te verdoezelen dat de ‘levelised cost’ van kernenergie nu al een stuk lager is dan wind uit zee (zie bij voorbeeld Tim Gregory’s uitstekende boek Going Nuclear). Nucleair is ook schoner dan stook van ‘biomassa’ , waarover het PBL nog steeds durft te beweren dat die ‘negatieve emissies genereren’.

Nog veel campagne nodig

Charlie Kirk zei, kort voordat hij werd vermoord: ‘Een gezonde democratie vraagt om wijze mensen. Een universitair diploma is nog geen garantie voor die wijsheid.’ Wijsheid betekent voor ambtenaren, Planbureaus en Raad van State: eerlijk ingaan op kosten en baten, profiteren van lessen uit andere landen, en niet alleen eigen werk citeren, maar ook serieus reageren op gezaghebbende critici.

Totdat ambtenaren, Planbureaus en Raad van State zich houden aan die drie regels van democratisch fatsoen, gaat de strijd door – ‘la lutte continue’ zoals wij studenten riepen in 1968. Deze keer niet tegen rechtse regenten, maar tegen een linkse elite in Den Haag. Hun machtshonger drijft ze er nu nog toe om open debat over asiel, klimaat en woningbouw af te weren. Dan valt tegen die linkse ambtenarij in Den Haag dus nog veel campagne te voeren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Timmermans hoeft zich nergens voor in te spannen. De linkse ambtenarij vervult zijn wensen toch al verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook de noodzaak om iets aan (de groei van) het ambtenarenapparaat en overmatige reguleringen te doen zal wel weer verkondigd worden. Het zal dus een toonbeeld van ‘smalle marges’ zijn waarbij voorbijgegaan wordt aan echt wezenlijke aspecten en problemen. In feite is er sprake van een hoge mate van continuïteit van beleid waarbij de elementaire status quo klakkeloos geaccepteerd wordt.  

Een kolossale overheid 

Zodoende zal er niet of nauwelijks aandacht zijn voor het gegeven dat de overheid en de aan haar op allerlei verschillende manieren gelieerde semi-overheden (onderwijs, gezondheidszorg, culturele sector, openbaar vervoer, corporaties, etcetera) een enorm grote rol in economie en maatschappij zijn gaan spelen, maar dat zij die rol al te vaak ronduit slecht uitvoeren.  

Iets minder dan de helft van de totale economische activiteit in Nederland loopt via de overheid, gemeten als overheidsuitgaven in procenten van het Bruto Binnenlands Product (BBP). In termen van werkgelegenheid zijn overheid en semi-overheid nóg groter: de collectieve sector is goed voor 5,9 miljoen werkzame personen, wat  57 procent is van het totale aantal werkenden van 10,3 miljoen. Dit ontzagwekkende belang weerspiegelt de geleidelijke op- en uitbouw van de verzorgingsstaat na de Tweede Wereldoorlog.  

Je zou denken dat het functioneren van een dergelijk kolossaal apparaat de hoogste aandacht krijgt en nadrukkelijk kritisch wordt geëvalueerd. Maar dat valt vies tegen. De aandacht richt zich hoofdzakelijk op de politieke keuzes – hoeveel extra geld gaat er naar defensie?, wat doen we met de benzineaccijns?, met hoeveel gaat de AOW omhoog?, hoeveel extra investeren we in de gezondheidszorg en verlagen we het eigen risico?, – waarbij er stilzwijgend vanuit wordt gegaan dat overheid en semi-overheid een en ander operationeel en organisatorisch prima voor elkaar krijgen. 

Niets is dus minder waar. Het gaat dus niet om het al dan niet eens zijn met de politieke besluiten maar, gegeven die besluiten, om de kwaliteit van uitvoering.  

Wanverhouding 

Denk aan de schadeafhandeling in Groningen die 13 jaar na de aardbeving in Huizinge nog steeds stroef verloopt met veel al jaren voortslepende dossiers. Er is sprake van een wanverhouding tussen de uitvoeringskosten en de feitelijk uitgekeerde schadevergoedingen: in 2023 heeft het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) voor elke euro die het uitkeerde 78 cent aan kosten gemaakt. Eind 2024 had het IMG meer dan 1.000 medewerkers in dienst.  

Of wat te denken van het onderwijs waarvan de kwaliteit ondanks enorme investeringen steeds verder terugloopt? Een derde voorbeeld betreft de onduidelijkheid over de definitie van ‘schijnzelfstandigheid’ van zzp’ers (waarmee men al 9 jaar worstelt) en het daarop gebaseerde handhavingsbeleid van de Belastingdienst. Dit begint serieuze problemen te veroorzaken op de arbeidsmarkt in het  algemeen en voor mensen die zelfstandig willen werken in het bijzonder.  

Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) heeft tal van uitkeringen fout berekend en de hersteloperatie is hem boven het hoofd gegroeid, vooral door de uiterst complexe regelgeving. Daarom heeft de minister van Sociale Zaken in juli besloten dat arbeidsongeschikten die in het verleden een te hoge WIA-uitkering hebben gekregen, dat overschot niet hoeven terug te betalen. Dit zijn slechts vier voorbeelden uit vele.  

Mission impossible 

Het onderliggende, structurele probleem is niet alleen de nauwelijks nog te managen enorme absolute omvang van de (semi-)overheid, maar vooral ook het steeds verdergaande specifiek en gedetailleerd ingrijpen in economie en maatschappij.  

De (semi-)overheid is zich de laatste decennia geleidelijk aan steeds meer gaan bemoeien met de concrete, praktische uitvoering van beleid terwijl men daartoe vaak niet goed in staat is. De (semi-) ambtelijke organisatie is er niet geschikt voor en het ontbreekt aan de noodzakelijke kennis, vaardigheden en vrijheid van praktisch handelen. Het idee dat men ‘van boven’ van alles en nog wat specifiek en gedetailleerd kan aansturen, al dan niet op basis van veronderstelde wetenschappelijke inzichten, blijkt dan een misvatting. De uitvoerende instanties worden met een mission impossible opgezadeld.  

Zware last voor mensen die het werk doen 

Zodoende wordt enorme schade aangericht. De kosten van het in deze opzichten disfunctionerend apparaat zijn extreem hoog, inclusief de kosten van alle organen, instanties, adviseurs, toezichthouders en wat dies meer zij eromheen: ‘het veld’. Maar de baten laten vaak te wensen over, en kunnen zelfs negatief zijn als men de operationele uitvoering meer in de weg loopt dan dat men reëel waarde toevoegt.  

Naast hoge eigen kosten en lage of zelfs negatieve inhoudelijke toegevoegde waarde legt men de betrokkenen ‘op de werkvloer’ niet zelden een zware last op. De docent voor de klas, de verpleegkundige aan het bed, de zzp’er die een job wil doen, de vrijwilliger die een evenement wil organiseren, en vele anderen, hebben hier allemaal onder te lijden. Hun praktisch op ervaring gestoeld eigen inzicht wordt gewantrouwd en in toenemende mate begrensd of vervangen door hoofdzakelijk op theoretische overwegingen gebaseerd ingrijpen door mensen en instanties die ver van de dagelijkse praktijk afstaan; zowel qua positie als qua mentaliteit. Geen wonder dat efficiency, effectiviteit en snelheid van handelen het zo vaak  afleggen bij de (semi-)overheid.  

Hoe moet het wel  

Alleen een grondige herziening van de rol van de (semi-)overheid kan uitkomst bieden. Zij moet zich (weer) gaan richten op algemene richtlijnen met eenduidige randvoorwaarden waarbinnen degenen die het feitelijke werk doen maximale vrijheid van handelen krijgen. De (semi-)overheid beperkt zich dan tot de hoofdlijnen met bijbehorend financieel kader. De politiek kan zich op hoofdzaken concentreren en voortaan afzien van populistische interventies en praatjes voor de bühne. (Het aantal moties in de Tweede Kamer kan zodoende omlaag van meer dan 5.000 per jaar nu naar, zeg, 500.)  

De (semi-)ambtenaren kunnen zich vooral richten op de rechtmatigheid van het beleid en erop toezien dat de ontvangers van het geld binnen de afgesproken budgetten blijven. Hoe die ontvangers dat doen moeten ze vooral zelf weten. Het aantal (semi-)ambtenaren kan dan fors omlaag. ‘Het veld’ in bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg kan flink (50-75 procent?) worden ingekrompen.  

Vernieuwingen en experimenten komen primair vanuit de mensen uit de praktijk, bottom-up, en veel minder top-down. Polderen gebeurt op hoofdzaken, zoals het ooit begonnen is, en ontaardt niet langer in eindeloos geneuzel over details en een paar centen. Allerhande instellingen – scholen, universiteiten, onderzoeksinstellingen, ziekenhuizen, verpleeghuizen, musea, welzijnsorganisaties – richten zich op hun core business en reduceren indirecte kosten en overhead. Financiële bijdragen van de overheid zijn primair daarop gericht en stellen dit als voorwaarde. 

Gepruts in de marge helpt niet 

De kwaal van overregulering wordt zo langzamerhand vrij algemeen erkend en initiatieven om er wat aan te doen zijn niet van de lucht. Maar waar sommige regels worden geschrapt springen andere weer even hard, of harder, op. Dat het ingrijpen van de (semi-)overheid vaak faalt – leidend tot hoge kosten, ernstige vertragingen, geringe of negatieve toegevoegde waarde, en veel frustraties – is ook wel duidelijk voor wie het open en eerlijk beschouwt. Maar het blijft bij kurieren am symptom waarbij het structurele probleem buiten schot blijft. De (semi-)overheid is zo groot en alom aanwezig geworden dat falen algauw een gigantische impact op economie en maatschappij heeft, en daarmee op veel burgers. Het is hoog tijd om dit serieus aan te pakken; wat gepruts in de marge haalt niets uit.  

Overheid en semioverheid moeten grondig op de schop.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Laat de overheid zich beperken tot hoofdlijnen en geef de mensen die het werk doen maximale vrijheid  verscheen eerst op Wynia's Week.

Evalueren van overheidsbeleid heeft in Nederland en andere
OESO-landen een geschiedenis van zo’n 50-60 jaar. In de VS was Johnsons Great Society-politiek (1964) met talloze nieuwe wetten en interventies de aanjager van de eerste ‘golden years’ van dit onderzoeksterrein. Decennia lang was de VS ook nummer 1 in de toptien van de internationale evaluatie-atlas. Opvallend is dat het nu ook de VS is waar vanaf begin dit jaar zwaar bezuinigd wordt op evaluaties, maar ook op het toezicht/inspectie-wezen.

Van Willigenburg schreef in zijn Bericht uit de Samenleving dat ‘we ons kapot evalueren’ en maakt melding van het bestaan van een Evaluerende Klasse: zij die er dagelijks mee bezig zijn en er een goede boterham aan overhouden. Waar hij een heel breed evaluatie-begrip hanteert waaronder het beoordelen of de maat nemen van ‘de kroeg, een film, een concert of populaire tv-programma’s’, gaat deze bijdrage over beleidsevaluaties: zijn er wel effecten van beleid in zijn diverse uitingen, welke dan, bij wie en voor hoe lang, zijn er ook (ongewenste) neveneffecten en is er sprake van doelmatigheid van de interventies, en van het evalueren? 

Beleidsevaluaties zijn booming business

In een vergelijkend onderzoek (Sridharan & Leeuw, in uitvoering) gaan we ten eerste na of de wereld van de beleidsevaluaties (in Nederland en een aantal OESO-landen) als booming business te kenschetsen is. Dat geluid wordt vaak gehoord. Ons tel- en rekenwerk van aantallen publicaties, evaluatoren, instituten, centra, beroepsverenigingen en leden dat we voor de periode 1960-2024 uitvoerden, bevestigt dat geluid: in vergelijking met de jaren ’60-’70, toen er hooguit en met uitzondering van de VS, toen de beleidsevaluaties nog in de kinderschoenen stonden, is er nu sprake van een booming business.

De onlangs overleden Andries Hoogerwerf verweet de Nederlandse rijksoverheid 50 jaar geleden veel te weinig aandacht te hebben voor het evalueren van beleid, ‘een situatie die in een beschaafd land eigenlijk niet mag voorkomen’. De Algemene Rekenkamer begon in de jaren ’80 met rijksbrede onderzoekingen van diverse overheidsinterventies en was keer op keer kritisch over de te geringe aandacht ervoor.

Van dat beeld is niets meer over. Integendeel, meer en meer wordt over ‘evaluiitis’, ‘evaluation overload’  en de ‘evaluation society’ gesproken. Onderdeel daarvan is – sjiek uitgedrukt – de ‘institutionalisering’: talloze kaders, standaarden, criteria, richtlijnen, procedures, protocollen, evaluatiebeleid en regelgeving, afkomstig van overheden, VN-organisaties, ontwikkelingsbanken, OESO en NGO’s. Doorgaans gaat die ontwikkeling gepaard met hoera-geluiden: hoe meer institutionalisering, des te beter (voor ons allemaal).

Wat vergeten wordt is dat deze ontwikkeling een sterk (quasi)-gouvernementeel, ‘governance’-gericht karakter heeft, waar al in de jaren ’70 en ’80 voor gewaarschuwd is. Zonder veel effect dus. Evert Vedung uit Zweden is een van de weinigen die zich daar recent kritisch over uitliet. Is institutionalisering wel zo goed als gedacht wordt? Neen, zegt hij, er zijn neveneffecten zoals dat evaluaties routines worden, heel gemakkelijk door degenen die geëvalueerd worden bespeeld kunnen worden en zelfs bedrog kunnen opleveren.

Donkere kanten

In onze vergelijkende studie analyseren we deze en een aantal andere donkere kanten. Eén eerste fenomeen zijn ‘evaluation machines’: periodiek draaiende metingen van diverse organisaties over van alles en nog wat. Vaak gaat het over beleid of over het functioneren van organisaties of hoe ‘de samenleving’ bepaalde ontwikkelingen beoordeelt. Ze komen voort uit wet- of regelgeving, internationale afspraken, ‘Agreements’, ‘Declarations’ en dergelijke.

Ooit was zo’n aanpak verstandig, maar het machinematige en soms bijna dwangmatige karakter ervan dreigt in het tegendeel daarvan te verkeren. Overheden maken er gebruik van om bij niet-naleving of te weinig ondersteuning van hun beleid door de bevolking, te pleiten voor nieuwe (en ‘betere’) interventies (of voor zogenaamde maatwerkbenaderingen), die vervolgens ook weer via deze ‘evaluatiemachines’ onderzocht worden. Het draagt allemaal bij aan routinisering, meer-van-het-zelfde en te weinig oog voor verschillende contexten waar beleid op probeert in te grijpen.

De onafhankelijkheidsparadox

Een ander zwarte rand-fenomeen is georkestreerde onafhankelijkheid: talloze zogenaamde waarborginstrumenten, zoals richtlijnen, gedragscodes, mandaten, klachtenregelingen, raden van advies/toezicht en ‘morele beraden’ creëren een beeld van  onafhankelijkheid. Dat is belangrijk voor de reputatie, overlevings- en verdiencapaciteit van de professie, want wie daar niet aan voldoet, wordt snel als ‘gekke Henkie’ weggezet. Evaluaties en evaluatoren moeten immers (totaal) onafhankelijk zijn, maar omdat het moeilijk, zo niet onmogelijk is dat in de echte wereld met zijn diverse (semi-) publieke financieringsstromen en afhankelijkheden te realiseren, wordt aan beeldvorming gedaan via de weg van de orkestratie. Wim Derksen sprak in dit verband wel over het beeld dat onderzoekers (zoals evaluatoren) als ‘onafhankelijke helden’ worden gezien en beleidsambtenaren als ‘bedrieglijke paladijnen’.

Een ander probleem met orkestratie is dat zij die geëvalueerd worden, in staat zijn de onderzoekingen te bespelen en daarmee ook te anticiperen op wat (vermoedelijk) gewenste antwoorden zijn. Erger is dat de onafhankelijkheid van het gedrag van evaluatoren  nauwelijks verband houdt met de georkestreerde ‘onafhankelijkheid’ op papier. Niet voor niets bestaat er zoiets als de onafhankelijkheidsparadox.

Ten derde is er een verschijnsel dat zijn oorsprong vindt in wat verstrengeling heet van (gecoöpteerde) toezichthouders en de sector oftewel: regulatory capture. Daar hebben evaluaties ook mee te maken en dan heet het ‘evaluation capture’. Doorgaans zijn het evaluatoren, criminologen en andere onderzoekers die ‘regulatory capture’ ontmaskeren. Nu heeft de booming business van het evaluatiewerk er zélf mee te maken.

Het is het verschijnsel waarin evaluaties en evaluatoren omringd zijn door protocollen, richtlijnen, aanbestedingseisen, normen, criteria, sjablonen, toezicht en beoordelingen van nationale en supranationale organisaties, overheden, NGO’s en agentschappen die evaluaties aanvragen en (mede) financieren. Deze institutionalisering binnen bureaucratieën heeft de verkeerde prikkels gecreëerd voor evaluatoren, degenen die geëvalueerd worden en voor beleidsmakers: de prikkel is namelijk niet om primair de beste beleidsmaatregelen te ontwikkelen die het meeste bijdragen aan het verbeteren van de positie van burgers en hun organisaties, maar soms vooral om evaluatiesystemen te hebben die bruikbaar zijn om blunders, ‘foutje-bedankt’-gedrag, tegenvallers en vergelijkbare situaties te verhelpen en mede langs die weg ook reputatierisico’s voor bestuurders, politici, managers en sponsors te verminderen. Er is immers geëvalueerd. Dat het soms goed uitpakt en evaluaties wel bijdragen aan het realiseren van kansrijk beleid, is mooi meegenomen.

Vragen naar wat het kost is ‘kleinzielig’

Ten vierde en ten slotte: het verdwijnen van wat de ‘spulleboel’ aan evaluaties kost. Waar in de (internationale) overzichten van criteria en normen ‘transparantie’ en ‘publieksvriendelijkheid’ van evaluaties hoog in het vaandel staan, worden antwoorden op de vraag naar wat het kost, afgedaan óf als ‘gegevens-zijn-niet-beschikbaar, jammer maar helaas’, of als ‘zoek het zelf maar uit’ via de website van de zus-of-zo-organisatie (waarbij dan blijkt dat daar nauwelijks wat te vinden is en zeker niet over een langere periode).

Wat ik evaluation hubris noem, kan helpen dit fenomeen te verklaren: vragen naar geld is kleinzielig en misschien wel irrelevant. Immers, wie zou nu twijfelen aan de doelmatigheid van het evaluatie-instrument of van toezicht en inspectie? Die begrijpt simpelweg niet dat het dáar dus niet over moet gaan. Furubo & Vestman vragen zich dat juist wél af: zijn evaluatoren wel altijd de ‘good guys’? Anderen willen weten hoe het zit met de toegevoegde waarde van het huidige evaluatie-fenomeen en of het gebrek aan kennis daarover wellicht verband houdt met negatieve oordelen over de ‘evaluatie-fabriek’. Ik stelde die vraag zelf voor het eerst in 2008.

Enfin, zo zijn er meer kritische kanttekeningen te maken. Het boek waar Sridharan en ik aan werken gaat op deze en andere zaken in, maar wil ook een bijdrage leveren aan de wijze waarop het serieuze en hoogwaardige evaluatiewerk te handhaven is maar dan zonder de donkere kanten.

Zwembaden vol routine-evaluaties

Er bestaan serieuze evaluaties van niveau, waar pittige vragen gesteld worden, daadwerkelijke onafhankelijkheid is, aandacht is voor theorieën die het geëvalueerde kunnen verklaren, transparantie bestaat over methodische aspecten en tegelijkertijd bescheidenheid in oordelen is. En er zijn zwembaden vol met routinematig werk die – gezien het volume ervan – ongetwijfeld ook nog veel geld kosten. Het zou mooi zijn als de Algemene Rekenkamer eens naar het Nederlandse beleid ten aanzien van evaluaties (en toezicht) zou kijken en ook de vraag naar het financiële belang ervan zou stellen.

Dat deed ze eerder in 1991 al een keer en het leverde een beperkte schatting, gebaseerd op weinig gegevens, op. Nut en impact van evalueren en niet alleen voor het overheidsapparaat zelf, zou ook bij zo’n exercitie horen maar ook het traceren van onbedoelde neveneffecten.

*Frans L. Leeuw is emeritus-hoogleraar aan de universiteiten van Maastricht en Utrecht en oud-directeur van de Algemene Rekenkamer en het WODC.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Laat Rekenkamer eens kijken naar het nut en de kosten van die zwembaden vol evaluaties verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de werkelijkheid totaal anders is, wordt vooral bewezen door het voortdurend uitdijende rijksambtenarenapparaat.

‘Het kabinet brengt het aantal ambtenaren en externe inhuur substantieel terug,’ stond vorig jaar te lezen in het regeerprogramma van het inmiddels demissionaire kabinet-Schoof. Dat leek een reusachtige cesuur. Maar toen kwamen dit voorjaar de nieuwe cijfers van de Algemene Rekenkamer. De personeelsomvang van het Rijk bleek in 2024 te zijn gestegen met ruim 9.000 naar 157.000 fte. Bovendien gaf de overheid vorig jaar een recordbedrag van 3,7 miljard euro uit aan ‘externe inhuur’ van consultants, interim-managers en vooral ict’ers.

Eindeloos overleg

‘Terwijl de Nederlandse economie vanaf 2018 met zo’n 12 procent is gegroeid, zijn de groeicijfers van het aantal voltijdbanen bij de overheid soms het dubbele of meer,’ concludeerde Menno Tamminga eerder deze maand in Wynia’s Week. Bij de rijksoverheid (inclusief Defensie en Belastingdienst) steeg het aantal voltijdbanen tussen 2018 en 2024 met maar liefst 30 procent. In het gesubsidieerde onderwijs was de groei 15 procent en bij gemeenten 18 procent. In totaal groeide het aantal voltijdbanen bij de overheid als geheel (rijk, gemeenten, provincies, onderwijs) met 16 procent.

‘Wie af en toe op de ministeries rondloopt, ziet dat overal wordt vergaderd met soms wel vijftien, twintig ambtenaren aan de vergadertafel,’ schreef Annemarie van Gaal onlangs in haar wekelijkse Telegraaf-column. ‘Eindeloos overleg over teksten, notities en rapporten. Alles moet over honderd schijven en voor advies ook nog naar een van de vele honderden adviescolleges gestuurd worden, waarbij er gaandeweg nóg meer vergaderd, gecoördineerd en overlegd wordt.’

Ambtelijk waterhoofd

Een voortdurend groeiende overheid met een steeds groter ambtelijk waterhoofd: als een verschijnsel zo hardnekkig is, ga je als vanzelf vermoeden dat er wel diepe historische wortels zullen zijn. Maar is dat ook zo?

Decennialang werd het aanzien van de Nederlandse politiek bepaald door drie stromingen: het liberalisme, de christen-democratie en de sociaal-democratie. Tegen het einde van de negentiende eeuw ontwikkelden zich binnen deze stromingen de eerste politieke partijen. Tussen die partijen bestonden fundamentele inhoudelijke verschillen. Maar er was ook een fundamentele overeenkomst: hun afkeer van te veel staatsmacht.

Om met de liberalen te beginnen: die huldigden destijds het grondbeginsel van het individualisme. De staat had vooral de taak om de ‘onvervreemdbare rechten’ van burgers te beschermen: vrijheid, leven en eigendom. In het bijzonder de economie diende daarentegen zoveel mogelijk verschoond te blijven van overheidsbemoeienis. Wanneer iedere burger in vrijheid zijn eigen belangen kon najagen en daarbij niet werd belemmerd van boven af, zou de maatschappij zich als vanzelf op de meest gezonde wijze ontwikkelen. Ook met sociale wetgeving was het volgens de liberalen oppassen geblazen: die zou zomaar kunnen leiden tot een ‘maatregelen-staat’, en dan was het met de vrijheid van de burgers gedaan.

Toonaangevend in het christelijke kamp waren de orthodoxe protestanten. Hun voorman Abraham Kuyper (1837-1920) was eveneens wars van grote staatsbemoeienis. Zijn overwegend gereformeerde volgelingen waren – toen ze zich begonnen los te maken van de Nederlandse Hervormde Kerk – op harde wijze door de overheid vervolgd. Dat nooit meer. Kuyper formuleerde het leerstuk van de ‘soevereiniteit in eigen kring’. Daarin was de staat niet meer dan een van de ‘levenskringen’, net als het gezin, de kerk, de school en het bedrijf.

En wat te denken van de negentiende-eeuwse sociaal-democraten. Hun grote inspirator was de zeer anti-etatistische Duitse denker Karl Marx (1818-1883). Het door hem geformuleerde politieke einddoel was het ‘afsterven’ van de staat. Sociaal-democraten waren daarom allergisch voor alles wat riekte naar ‘verstatelijking’. Met een overheid die op de stoel van de ondernemer ging zitten, schoten arbeiders immers niets op. Het kapitalisme zou dan – zij het in een andere vorm – toch blijven bestaan. Nog in 1912 stelde de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) een beginselprogramma op waarin van de staat nauwelijks werd gerept.

Regels, restricties en voorschriften

Als we terugkijken, wat voor Nederland lag er dan ruim honderd jaar geleden in het verschiet, met zoveel liberale, christelijke en socialistische nachtmerries over een oppermachtige staat? Toch zeker níet het land dat we sindsdien – dankzij een hele reeks liberale, christelijke en socialistische bestuurders – zijn geworden.

Het onderwijs, de woningmarkt, de zorgsector: ze zijn verstrikt geraakt in een web van Haagse regels, restricties en voorschriften. Als daardoor problemen ontstaan, wordt geroepen om nóg meer Haagse regels, restricties en voorschriften. Betutteling en bevoogding van de burger zijn heel gewoon geworden. Van vuurwerk-, alcohol- en rookverboden tot de ban op gratis plastic tasjes. Tijdens de coronapandemie bleek de overheid zelfs bij machte ons een avondklok op te leggen, nota bene zonder een zakelijke, cijfermatige onderbouwing.

‘In ’t verleden / Ligt het heden / In het nu wat worden zal,’ zo luiden de bekendste dichtregels van Willem Bilderdijk (1756-1831). Mooi gezegd. Maar in het licht van ons anti-overheidsverleden is de oppermachtige ambtenarenstaat die we in 2025 overal om ons heen zien, totaal onbegrijpelijk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De ambtenaar is eigenlijk een totaal on-Nederlands verschijnsel verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze droombanen zijn de afgelopen jaren echter een steeds zwaardere last voor Nederland geworden. Terwijl de Nederlandse economie vanaf 2018 met zo’n 12 procent is gegroeid, zijn de groeicijfers van het aantal voltijd banen bij de overheid soms het dubbele of meer.

Bij de rijksoverheid (inclusief defensie en Belastingdienst) steeg het aantal voltijdbanen tussen 2018 en 2024 met maar liefst 30 procent, meldde statistiekbureau CBS afgelopen week. In het gesubsidieerde onderwijs was de groei 15 procent, bij gemeenten 18 procent, in totaal groeide het aantal voltijdbanen bij de overheid als geheel (rijk, gemeenten, provincies, onderwijs) met 16 procent.

Groeimarkt consultants

In dat groeicijfer zijn echter alleen werknemers in loondienst meegeteld. De werkelijke groei ligt, gezien de verslaving aan extern ingehuurde medewerkers en consultants, nog wel wat hoger. Ook hier een stijgende lijn sinds 2018, blijkt uit eerder dit jaar gepubliceerd onderzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken. De externe inhuur steeg van 10 procent van de personele uitgaven in 2018 naar 15 procent in 2023. Denk aan ict-specialisten, maar ook mensen die helpen bij de gasboringenschade-afhandeling in Groningen en de dienst herstel kinderopvangtoeslagen.

De groei van overheidswerknemers is geen natuurwet. Tussen 2011 en 2018 daalde het aantal werknemers wél. Dat waren jaren van bezuinigingen. De eerste twee Rutte-kabinetten. De besparingen waren een reactie op de bankencrisis (2009/2009) en de daaropvolgende economische recessie. Maar na 2018 krijgen de personeelsmanagers onder de laatste twee Rutte-kabinetten en het kabinet-Schoof de vrije hand.

Tegelijkertijd stapelen de maatschappelijke problemen zich juist op. Problemen waarin de overheid een hoofdrol speelt. Woningnood. Stikstofcrisis. De nasleep van de schade van de Groningse boringenschade en van het toeslagenschandaal. Het overbelaste stroomnet.

Hoe kan het dat de overheid na 2018 steeds meer uitdijt én de maatschappelijke problemen een rem zetten op economische groei, het vestigingsklimaat verstieren en de cohesie in de samenleving ondermijnen?

Het antwoord komt van twee deskundigen uit de publieke sector zelf. Ruim een jaar geleden publiceerde Het Financieele Dagblad een sterk staaltje onderzoeksjournalistiek. Niet over fraude of bedrog, maar over de verbijsterende groei van het ambtenarenapparaat van de rijksoverheid.

Explosie van beleid

De krant constateert dat de groei niet zit in de uitvoeringsdiensten, zoals politie, UWV en Belastingdienst. De groei zit bij beleidsambtenaren, met als opvallende blikvanger de afdelingen communicatie en voorlichting.

Hoe kon dit gebeuren? Het FD citeert Roel Bekker, voormalig topambtenaar. Hij verwijst als verklaring naar de schaamte in Den Haag vanwege de gasboringenschade en het toeslagendebacle. ‘Iedere claim werd daarna gehonoreerd, ook in termen van personeelsbudget. Je lost het maar op, ga maar over de budgetten heen, werd het devies.’

Hoogleraar Paul Frissen, decaan aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. ‘Het is inherent aan de explosie van beleid, wet- en regelgeving die over Nederland heen is gerold. Het verlangen naar een maakbare samenleving was ooit een typisch links ideaal, maar wordt tegenwoordig Kamerbreed gedragen.’

Lekker betaald

Daar komt bij dat het werk goed wordt betaald en aantrekkelijk is, juist omdat het ingewikkelde thema’s zijn. Nogmaals Frissen in het FD: ‘De professional gedijt bij al die toegenomen complexiteit. Iedereen die op een feestje vertelt over zijn baan, vertelt graag hoe interessant en ingewikkeld het is. Niemand zegt: het is eigenlijk heel simpel. Dat maakt het Rijk populair op de arbeidsmarkt.’

Het beeld dat oprijst uit de cijfers en deze verklaringen is zorgwekkend. De overheid is kennelijk een speeltuin en puzzelhoekje voor hoogopgeleide mannen en vrouwen geworden die met de beste wil van de wereld de complexiteit van maatschappelijke problemen te lijf gaan. En falen.

Op de politieke linkerflank ziet men de overheid als de beste en vanzelfsprekende partij om problemen op te lossen. Meer beleid, meer regels, meer uitzonderingen, meer complexiteit, meer ambtenaren meer geld. De ongemakkelijke waarheid is dat juist de overheid de bron is geworden van de problemen en de ogenschijnlijk onontwarbare knopen. De ongemakkelijke waarheid is ook dat de politieke rechterflank geen tegenwicht biedt aan het linkse maakbaarheidsmantra maar erin meegaat.

Nuchter richtsnoer

De burger betaalt de prijs, meerdere malen zelfs. De kosten (salaris, pensioenpremies, etc.) van het aangenomen extra personeel tussen 2018 en 2024 bedragen ruwweg ruim 1.000 euro per werkende Nederlander per jaar. De problemen zijn, zo is dagelijks duidelijk, helaas niet opgelost. Ook een kostenpost. Of soms zijn ze politiek gesproken wel ‘opgelost’, zoals de invoering van een huurplafond, maar veroorzaakt de oplossing maatschappelijke schade, namelijk minder aanbod van huurwoningen.

Van Willem Drees, de sobere sociaal-democratische premier in de na-oorlogse economische wederopbouwjaren, is de uitspraak ‘Niet alles kan en vooral niet alles tegelijk’. Zo’n nuchter richtsnoer wordt node gemist.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De overheid vreet zich vol en de kosten zijn voor de burger. Van complexiteit tot salarissen en onopgeloste problemen verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen week sloot demissionair minister Femke Wiersma (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur; BBB) met een kongsi van belanghebbenden een convenant over verbetering van dierenwelzijn.

Dierenwelzijn, goed idee.

Onderdeel van het convenant is de oprichting van een onafhankelijke autoriteit dierwaardige veehouderij die ‘meet, monitort en rapporteert of de doelen van het convenant worden gehaald’, zegt het ministerie in zijn nieuwsbericht.

Het convenant loopt tot zeker 2038. Wat nog niet duidelijk is: wordt deze autoriteit straks met een kapitale A geschreven, zoals in het nieuwsbericht van het ministerie, of met een ‘kleine’ a, zoals in de brief over het convenant aan de Tweede Kamer?

Autoriteit moet je verdienen

Een hoofdletter? Autoriteit moet je verdienen. Maar door de overheid opgerichte autoriteiten maken zich graag meteen gezaghebbender en prominenter door die A. De Autoriteit Financiële Markten. De Voedsel en Waren Autoriteit. De Autoriteit Consument & Markt. De Autoriteit Persoonsgegevens. De Autoriteit Woningcorporaties. De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming. De Nederlandse Zorgautoriteit. En wie het zonder A moet doen, zoals de Nederlandse Emissieautoriteit of de Kansspelautoriteit, compenseert dat met zijn internationale naam. Netherlands Emissions Authority. The Netherlands Gambling Authority.

Het gaat te ver om hier voor elke Autoriteit uit te leggen wat zijn taken en bevoegdheden zijn. De meeste houden toezicht op een bedrijfstak of op de naleving van wetten. Uit de politieke geestdrift voor Autoriteiten blijkt wel: toezicht houden is een onverbiddelijke groeimarkt.

Daar zijn drie redenen voor. De eerste is van politiek aard. De markt voor toezicht is dertig jaar geleden tot grote bloei gekomen toen links-liberale kabinetten marktwerking en deregulering op het agenda zetten.

Kartels en prijsafspraken werden ontmanteld. Ondernemingen kregen meer ruimte. Maar het moest natuurlijk geen wildwest worden. Dus kwamen er scheidsrechters die moesten zorgen dat de vrijheid niet zou ontsporen. De scheidsrechter heette soms marktmeester, maar dat bekt niet lekker. Autoriteit klinkt beter, toch?

Leve de technocratie

De tweede reden zit wat dieper. Depolitisering. Een goed functionerende markt is niet links of rechts, niet politiek. De minister trekt zijn handen af van eventuele uitvoeringsproblemen. Laat de Autoriteiten het maar oplossen. Leve de technocratie!

Ten derde is toezicht een groeimarkt omdat de samenleving risico’s en ongelukken wil uitbannen. Helaas zijn die er toch steeds weer. Toezichthouders zijn bijzonder bedreven in het waarschuwen voor nieuwe en onbekende risico’s. Toezichthouders als De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten bestaan voor een deel bij de gratie van het feit dat zij steeds weer nieuwe risico’s weten te ontdekken. Ook toezichthouders willen graag meer toezicht houden, meer budget, meer impact.

Misstanden zijn ook halsstarrig. Of het nu verboden kartelafspraken zijn, fraude en bedrog in de financiële wereld (beurshandel met voorkennis) of juist benadeling vanuit de financiële wereld (woekerpolissen) of de liberalisering van een markt, zoals de gokmarkt, die schadelijke gevolgen blijkt te hebben.

De frustratie met het toezicht zit ingebakken. De reflex werkt als volgt. Het euvel wordt openbaar. Er ontstaat ophef. Vragen in de Tweede Kamer. De minister of staatssecretaris moet uitleg geven. Soms volgt actie: nieuwe regels, extra toezicht. Zo ontstaat een spiraal. Meer regels, extra toezicht, meer complexiteit, extra geld voor toezicht, extra rapportages, extra mankracht op ministeries om daarop te reageren en om de minister of staatssecretaris uit de wind te houden.

Een nieuwe macht

Op deze manier is de laatste dertig jaar een imposante nieuwe macht ontstaan. Imposant vanwege hun werkterreinen én vanwege hun omvang. Want niet alleen de genoemde autoriteiten met een kapitale of kleine A houden toezicht, maar ook de al genoemde Nederlandsche Bank, talloze inspecties op ministeries (Arbeidsinspectie, Onderwijsinspectie) en andere controleurs bij gemeenten provincies, bedrijfstakken, het Staatstoezicht op de Mijnen tot en met de stichting Bloembollenkeuringsdienst.

Samen hebben deze organisaties duizenden werknemers, zo niet tienduizend. Hoeveel daarvan is dood gewicht en hete lucht? Niemand weet het. En politici willen niet graag verrast worden. Als er wat gebeurt reageren de meeste politici niet met: vervelend, pech gehad. Nee, liever meer toezicht.

Het zou toch minder…

De laag toezichthouders is niet alleen imposant, maar vormt een nieuwe macht. De kleilaag past niet in de verdeling van machten zoals die is gegroeid in het staatsbestel. De eerste macht is de wetgevende macht, het parlement gekozen door de kiezers. Inmiddels is dat niet alleen de wetgever in Den Haag, maar ook de regelgever in Brussel. De tweede macht is de regering, de uitvoerende macht, die verantwoording aan het parlement moet afleggen. De derde macht is de rechterlijke macht, die onafhankelijk is.

Vervolgens wordt het wazig. Niet voor niets geldt de ambtenarij als de vierde macht. En wie dat wil kan de massamedia als vijfde macht rubriceren. Maar waar passen de Autoriteiten en toezichthouders is dit rijtje? Deels binnen de vierde macht, maar deels zijn zij vrije vogels, publieke ondernemers in toezicht. Aan wie leggen zij verantwoording af?

Hoe meer ervan zijn, hoe meer vraagtekens je moet zetten. Je ziet ook hoe hun taak erodeert. Nogmaals de autoriteit dierenwelzijn. Deze autoriteit houdt geen toezicht, maar meet en rapporteert over de resultaten van het convenant. Moet het ministerie daarvoor een autoriteit oprichten? Het doel van het kabinet-Schoof was juist regels schrappen en de rijksoverheid krimpen.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie stop de wildgroei van ‘autoriteiten’? Want als het gaat om toezicht houden, weet de overheid van geen ophouden verscheen eerst op Wynia's Week.