Forum voor Democratie behoorde tot de grote winnaars van de gemeenteraadsverkiezingen van vorige week. De partij boekte een winst van 244 zetels en werd daarmee in de gemeenten de grootste partij op rechts: groter dan de PVV en JA21. Met deze winst zette Forum de opgaande lijn van de laatste Tweede Kamerverkiezingen voort, toen Forum zeven zetels behaalde (een winst van vier).

Deze opgang van Forum is het directe gevolg van een leiderschapswisseling. Jarenlang was Thierry Baudet de onbetwiste leider van de partij, en hij stuwde zijn beweging tot grote hoogten op. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019 werd Forum de grootste partij van het land. Maar al snel zette de neergang in: ruzies, afsplitsingen, begeleid (dan wel veroorzaakt) door steeds vreemdere uitspraken van Baudet over curieuze complotten. De pogingen van Baudet om die misstappen te corrigeren faalden, en daarop besloot hij een stapje terug te doen om ruimte te maken voor de 28-jarige Lidewij de Vos als nieuwe leider van de partij.

Oude koeien

Dat Forum bij de gemeenteraadsverkiezingen won, was in weerwil van pogingen van de media om te herinneren aan het bruine verleden van enkele namen op de kandidatenlijsten. Met grote onverstoorbaarheid zei Lidewij de Vos keer op keer dat er oude koeien uit de sloot werden gehaald, dat zij mensen niet afschreef op basis van hun jeugdzonden, en dat al die publiciteit niet meer was dan een poging tot karaktermoord, met als uiteindelijke bedoeling de partij uit te sluiten.

Ondanks de leiderschapswisseling is de partij inhoudelijk de partij gebleven die zij was: tegen klimaatbeleid, tegen het systeem (‘kartel’), tegen de Europese Unie, tegen het asielbeleid. Maar wie dacht dat de partij met Lidewij de Vos aan het hoofd wél afscheid had genomen van het antisemitisme waarmee Baudet opzichtig heeft geflirt, kwam deze week al direct bedrogen uit.

Begin deze week verspreidde Baudet via X een filmpje dat zou aantonen dat het Israëlische leger een 1-jarig Palestijns kind gemarteld zou hebben om de daarbij aanwezige vader tot bekentenissen te dwingen. Al gauw bleek dat Baudet een filmpje had verspreid van een Turks propagandakanaal en dat het kind door een Hamas-terrorist als menselijk schild was gebruikt. De terrorist was uitgeschakeld en het kind aan het Rode Kruis overgedragen.

Minstens zo verontrustend was deze week het stemgedrag van Forum in de Tweede Kamer. Een amendement van de ChristenUnie, bedoeld om een miljoen euro vrij te maken als steun voor het Joods Cultureel Kwartier, werd bijna Kamerbreed aangenomen. Alleen de antisemieten van DENK en de fractie van Forum stemden tegen.

Een vos verliest dus wel zijn haren maar niet zijn streken. Het antisemitische complotrot zit diep in het gedachtegoed van Forum en laat zich niet wegpoetsen. Te vrezen valt dat branieachtige foute uitspraken uit het verleden geen jeugdzonden zijn, en dat complottheorieën waarvan antisemitische gedachten een essentieel onderdeel vormen, binnen Forum nog steeds springlevend zijn.

Toch wint Forum en blijft de partij in de peilingen stijgen. Het is goed en begrijpelijk om daar verontrust en verontwaardigd te zijn, maar het is ook goed ons af te vragen hoe deze ontwikkeling kan worden verklaard.

In de ban van nihilisme

Er is een theorie die ons hierbij kan helpen. Die verklaring is aangedragen door de Joods-Amerikaanse politiek filosoof Leo Strauss (1899-1973). Hij is in Duitsland geboren, maar ontvluchtte zijn geboorteland in 1932. Hij belandde uiteindelijk in de Verenigde Staten, waar hij hoogleraar werd aan de universiteit van Chicago. Toen hij net in de Verenigde Staten was aangekomen, en zoals zovele Joodse vluchtelingen werd opgevangen aan de New School for Social Research in New York, hield hij daar op 26 februari 1941 een briljante lezing, in antwoord op de vraag was er nu precies in Duitsland in de jaren twintig en dertig was gebeurd.

Deze lezing over het Duitse nihilisme (‘German Nihilism’) is verrassend. Strauss betoogde namelijk dat de Duitse jeugd in de ban van het nihilisme leek: ze verwierpen de bestaande orde en wilden iets anders. Maar Strauss maakte duidelijk dat dit nihilisme niet algemeen was (zich niet richtte tegen de wereld en al haar mogelijkheden als zodanig), maar zeer specifiek tegen het moderne leven was gericht. Het was gericht tegen de moderne, open samenleving, gebaseerd op mensenrechten en het streven naar het grootst mogelijke geluk voor allen. Het was een wereld die gericht was op genot, winst, gemak, comfort, een kleinburgerlijke wereld, die niet serieus was en het echte leven (zoals Friedrich Nietzsche dat had getekend) niet kende. Wat zij wilden was een gesloten samenleving van vlaggen en plichten en verantwoordelijkheden, een wereld waar je trots op kon zijn en jezelf voor wilde opofferen: ‘een wereld waarin een groot hart kon slaan en een grote ziel kon ademen’.

Maar wat zich in de politieke werkelijkheid aandiende was het alternatief van communisme en reactionair conservatisme ( de ‘konservative Revolution’ van denkers als Nietzsche, Ernst Jünger, Carl Schmitt en Martin Heidegger). Het communisme werd natuurlijk ten stelligste en agressief afgewezen. Wat resteerde was de optie van het nationaal-socialisme.

Zo had het niet hoeven te lopen, betoogde Strauss. Waar het de Duitse jeugd aan ontbrak waren leraren (‘old-fashioned teachers’) die de aspiraties van deze jongeren begrepen, maar die in zichzelf hadden overwonnen en deze jongeren niet in hun kinderlijkheid of adolescentie lieten bungelen. Leraren, volgens Strauss, die geen antwoorden gaven op vragen die deze jongeren zich niet stelden, en hun iets konden bijbrengen (tegen hun nihilisme in) van gepaste trots op een beschaving die meer was dan de wancultuur van de laatste, posthistorische mens.

Deze jongeren hadden niet alleen zulke leraren nodig, maar ook politici als Winston Churchill, die in zijn retoriek de mythe tot werkelijkheid kon maken en een ideaal van wellevendheid, van de rechtsstaat en van de ware vrijheid belichaamde. Maar die leraren waren er niet, en Duitsland had geen Churchill. Het fascisme was het enige alternatief voor het verachtelijke moderne leven.

Wanneer een gerechtvaardigde aspiratie dus niet wordt beantwoord, staan mensen in toenemende mate open voor radicale alternatieven, zo is de strekking van Strauss’ betoog. Ik moet daar vaak aan denken wanneer ik naar het Nederlandse politieke landschap kijk. Ook nu zijn er gerechtvaardigde aspiraties: een samenleving die een gemeenschap met gedeelde waarden en normen behoort te zijn en zich keert tegen alle bedreiging daarvan (belichaamd in het ideaal van het multiculturalisme), bestaanszekerheid wil, en vrijheid.

Fatsoenlijk conservatisme

Alles wat links is ontkent deze aspiraties of lacht ze weg of maakt ze verdacht. Partijen die deze aspiraties leken te begrijpen, hebben gefaald (PVV, BBB) of schurken te dicht tegen een kabinet aan dat heel gevaarlijk denkt op de oude, vertrouwde weg voort te kunnen gaan (JA21). Wat dan voor velen resteert, is een partij die zich heel radicaal van heel de Haagse en Brusselse wereld distantieert, het kartel van reptielen verwerpt en een volledig nieuw alternatief wil bieden.

In het voetspoor van Strauss moeten we concluderen dat deze grote tegenstelling tussen onwerkbaar links en een even onwerkbaar radicaal populisme zal blijven bestaan zolang zich niet het alternatief van een fatsoenlijk, ‘Churchilliaans’ conservatisme aandient.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Forum groeit weer, ondanks antisemitische complotrot, maar is niet het alternatief waar Nederland naar snakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kabinet-Jetten heeft van de week zijn beleidsvoornemens tijdens een twee dagen durend debat in de Tweede Kamer verdedigd. Omdat het kabinet een minderheidskabinet (66 zetels) is, moesten gelijk de eerste deals worden gesloten: over rechts (SGP, Groep Markuszower) voor een ‘verzachting’ van de AOW-plannen, over links voor een aanpassing van het armoedebeleid. Zo moet het dus gaan de komende jaren: de plannen van dit kabinet zijn niet meer dan een openingszet, en zullen in debat met de Kamer voortdurend moeten worden bijgesteld.

Het nieuws over het aantreden en eerste optreden van dit kabinet werd een dag lang overschaduwd door een sensationeel feitje. Mona Keijzer stapte uit de fractie van de BBB, nadat haar het fractievoorzitterschap was beloofd en zij de BBB tot een sociaal-conservatieve partij zou gaan verbreden. Drie van de vier Kamerleden kozen toen alsnog Henk Vermeer tot fractievoorzitter en politiek leider.

Verdeeld en versplinterd

Door deze gang van zaken bestond de rechtse oppositie tegen dit kabinet uit maar liefst zeven fracties (waarvan er zes aan het debat deelnamen): PVV, JA21, Forum voor Democratie, BBB, SGP, Groep Markuszower en het lid Keijzer. Samen goed voor 49 zetels, maar verdeeld en versplinterd en daarom niet de politieke factor van betekenis die zij op grond van hun zetelaantal zouden kunnen zijn. Waarom is er niet één grote conservatieve partij rechts van CDA en VVD ontstaan? En zal die er ooit komen?

Dat die ruimte op rechts er zou zijn, was voor velen een verrassing. Ik herinner me de presentatie van een boek, geredigeerd door de geleerde politicologen Huib Pellikaan en Sebastiaan van der Lubben, over die Ruimte op rechts. Het was in het najaar van 2006, in sociëteit De Witte aan het Plein in Den Haag. De geruststellende boodschap van de meeste bijdragen aan deze bundel was: die ruimte is er niet. Er zijn geen kiezers die behoefte hebben aan een partij rechts van CDA en VVD, want die zijn voor de Nederlander al rechts genoeg. Dat vonden CDA en VVD zelf ook, en vandaar dat zij zich de luxe meenden te kunnen permitteren om meer en meer naar links (het midden) op te schuiven – behalve in verkiezingstijd.

Het experiment-Fortuyn en het populisme behoorden definitief tot het verleden, zo scheen men te denken. Later dat jaar won de PVV van Geert Wilders negen zetels bij de Kamerverkiezingen, maar op dat moment was die gedachte bij een oppervlakkige waarneming niet zo heel vreemd. De LPF was, na de moord op Fortuyn in 2002, ruziënd uiteengevallen. Uit deze partij ontstond de eerste poging een zich conservatief noemende partij op te richten.

Vaandeldraagster was Winny de Jong, die haar ambities kracht bijzette door in een tijdschriftenhandel aan de Haagse Herengracht een pikante fotoserie van haar zelf in het blad Panorama te presenteren (oktober 2002) – een vorm van conservatisme die velen verraste maar niet overtuigde. Daarna probeerden Harry Wijnschenk (2002-2003), de Groep Eerdmans/Van Schijndel (2006), de Groep Nawijn (2005-2006), de Groep Van As (2006), de Groep Van Oudenallen (2006) en het Lid Roland van Vliet (2014-2017) het. Het werd allemaal niks.

Ondertussen was er de PVV van Geert Wilders gekomen (najaar 2004). Wilders boekte successen, werd zelfs de grootste partij, maar moest ook een reeks van afsplitsingen gedogen: het Lid Brinkman (2012), het Lid Van Bemmel (2012), de Groep Kortenhoeven/Hernandez (2012), het Lid Bontes (2013), het Lid van Klaveren (2014), de Groep Bontes/Van Klaveren (2014), en recentelijk de zeven leden van de Groep Markuszower.

Korte tijd had Wilders concurrentie van Rita Verdonk, die zich (net als hij zelf drie jaar eerder had gedaan), van de VVD afscheidde en haar eigen partij begon, Trots op Nederland (2007-2010). De partij was virtueel goed voor tussen de 16 en 26 zetels, maar als gevolg van allerlei intern gedoe en geruzie heeft de partij nooit één Kamerzetel behaald.

Gedoe en splitsingen

Forum voor Democratie won de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 2019 éclatant. In de Eerste Kamer behaalde zij twaalf zetels. Maar ook hier: intern gedoe en splitsingen. De Groep Otten (2019-2023), JA21 (Joost Eerdmans, Annabel Nanninga), Belang van Nederland (Wybren van Haga) en de fractie-Frentrop scheidden zich af. In de Eerste Kamer heeft FvD nu twee zetels, in de Tweede Kamer na het terugtreden van Thierry Baudet en het aantreden van Lidewij de Vos weer zeven zetels (en de partij staat op winst in de peilingen).

De BBB van Caroline van der Plas behaalde in 2021 één Kamerzetel, maar werd bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 de grootste partij van het land en de grootste fractie in de Eerste Kamer (16 zetels). In september 2023 sloten Nicki Pouw-Verweij, Derk-Jan Eppink (beiden van JA21), Lilian Helder (PVV) en Mona Keijzer (CDA) zich bij de BBB aan. Zeven zetels behaalde de BBB in 2023, in 2025 waren er daar vier van over. In de Eerste Kamer zijn inmiddels twee voormalige BBB’ers uit de fractie gestapt. Ondertussen had Pieter Omtzigt zich van het CDA afgescheiden en behaalde hij bij de Kamerverkiezingen van 2023 twintig zetels. Twee jaar later waren er daar nul van over.

Het is een treurig stemmend slagveld van (meest) amateuristische avonturiers, met opgeblazen ego’s en Napoleontische ambities, ruziezoekers. Met als reeds genoemd resultaat dat zich na bijna 25 jaar rechts populisme in de Tweede Kamer zeven fracties rechts van CDA en VVD bevinden.

Geen aparte groep

Hoe komt dat toch? Dat gebrek aan eensgezindheid en professionaliteit, waardoor rechts maar zo versplinterd blijft en niet is uitgegroeid tot de machtsfactor die het had kunnen zijn en nog steeds kan zijn of worden?

Ik denk dat er in antwoord op deze vraag een aantal zaken te noemen zijn.

1. Oude politieke partijen zijn als het ware organisch uit de samenleving voortgekomen. De liberale heren wilden vrijheid om te ondernemen, de christendemocraten (ARP, CHU en KVP, in 1980 gefuseerd tot het CDA) wilden vrijheid om te geloven en om dat geloof in de samenleving en in eigen scholen vorm te geven. De socialisten wilden rechten voor de arbeiders. Daarmee vertegenwoordigden zij duidelijk onderscheiden groepen in de samenleving en waren zij stevig in die samenleving verworteld.

Toen de VVD economisch zo rechts niet meer was, kwam er ruimte voor zich liberaal-conservatief noemende partijen als JA 21. Toen de PvdA in 1995 haar ideologische veren afschudde, greep de SP haar kans. Toen het CDA het voor het eerst van de liberalen had verloren (in 1994) gingen zij en bleven zij op zoek naar een nieuwe identiteit – en die vaagheid heeft velen teruggebracht in de moederschoot van de christendemocratie. De samenleving werd multicultureel, en dat bood een kans aan een partij als DENK.

In tegenstelling tot deze partijen, oud en nieuw, vormen de conservatieven geen aparte groep in de samenleving, mensen met duidelijke gedeelde belangen en een gedeelde visie op wat goed is voor het land. De liberaal-conservatieven van JA21 zijn andere mensen dan de boze achtergestelden die op Wilders stemmen, de religieus-conservatieven zijn van een geheel ander slag dan de Nietzscheanen van FvD. De boze boeren hebben niet zoveel gemeen met de nu uitgetreden PVV’ers.

Toch is er op een regenachtige zaterdagmiddag wel een accolade om deze verschillen te slaan en kan er een gemeenschappelijke deler worden benoemd. Maar dat is precies het tweede punt:

2. Conservatieven in Nederland hebben geen verhaal. Ze zijn anti- of pseudo-intellectueel. Ze lezen geen boeken, of maar één boek. (Zoals Thierry Baudet, die alleen Democratie in Amerika van Alexis de Tocqueville goed heeft gelezen. Voor de actuele politiek is dat zo goed als genoeg, maar hij heeft zich daarna heel wat gevaarlijke onzin laten influisteren.) Daarom weten conservatieven eigenlijk niet goed wat conservatisme is. En omdat ze dat niet weten, zien ze niet dat ze een verhaal zouden kunnen schrijven over verloren of zelfs verboden tradities en vervreemding, anti-liberale woede, anti-étatisme, anti-stadse (anti-randstedelijke) common sense, anti-kosmopolitisch onbehagen, Überfremdung door massa-immigratie, het belang van gemeenschap en saamhorigheid.

Zolang ze dat verhaal niet hebben kunnen schrijven, is het niet de overtuiging die een band smeedt, maar zijn het steeds weer nieuwe, vaak nogal radicale helden die een steeds weer nieuwe beweging leiding en sturing moeten geven. En dat is een probleem, vanwege:

3. De aard van het conservatieve leiderschap. Let wel, iedere nieuwe politieke beweging (vanaf Abraham Kuyper en Pieter Jelles Troelstra) begint met een charismatische leider die de kloof blootlegt tussen de Haagse élite en dat deel van de bevolking dat hij vertegenwoordigt. Maar als het goed is, heeft die leider ook een verhaal, een ideologie, die daarna het fundament en de kaders biedt die de door hem wakker getarte beweging schragen, en waarbinnen iedere leider zich daarna beweegt. Van Mierlo was zo’n charismatische man. Zijn D66 heeft nooit veel opgehad met ideologie, maar toch herken je iedere D66’er al vrij snel aan een bepaald levensgevoel. Zoals je een SGP’er aan een bepaalde rompstand herkent. Dat levensgevoel en die rompstand ontbreken op rechts. Omdat ze geen politieke filosofie hebben ontwikkeld, geen gemeenschappelijke ideeën en belangen hebben weten te formuleren, en nu van de ene nieuwe politieke ondernemer naar de volgende zwerven, die steeds weer opzichtig faalt.

Verzachtend bijvoeglijk naamwoord

Het is niet anders. En nu is er Mona Keijzer, de rooms-katholiek dame uit Volendam die een sociaal-conservatieve partij wil. Verstandig dat ze het niet over conservatisme heeft, want dat is al honderd jaar een scheldwoord in Nederland, en het woord behoeft dus altijd een verzachtend bijvoeglijk naamwoord. We gaan op haar letten. Het moet toch een keer gaan lukken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Altijd weer ruzie en gedoe: die ene partij op rechts, waarom is die er nog steeds niet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie zou niet Tom Lanoye of Walter Van Steenbrugge willen zijn, een progressieve jonge god? Ik heb er altijd van gedroomd, tuk op succes als ik ben. Lange tijd had ik de indruk op de goede weg te zijn. Ook al omdat ik met beide heren sterke gelijkenissen vertoon.  

Tom Lanoye ken ik van zijn mooie werken die geregeld naast de mijne bij de tweedehandsboekhandel liggen. En met meester Van Steenbrugge, toonaangevend Belgisch advocaat, strafpleiter en auteur, heb ik gemeen dat ik zelden een rechtszaak win, misschien omdat ik er nooit voor gekozen heb advocaat te worden. 

Ach, ik doe er nu wel smalend over, maar dat is uit afgunst. Progressief zou ik ontzettend graag zijn gebleven. Het verschaft maatschappelijk prestige bij de mensen die ertoe doen. Cultuurdragers en wereldburgers met samengestelde gezinnen. 

Tegen de regressieve samenleving 

Progressief was ik alvast, toen ik in mijn jonge jaren ijverde voor vrijwel onbeperkte vrijheid van meningsuiting. Dat bleef zo en plotseling was ik conservatief. Wie vandaag vooruitstrevend is, pleit voor minder vrije meningen. Om mensen tegen leugens te beschermen. En om wie zich mogelijk gekwetst zou kunnen voelen het risico op pijn te besparen. 

Als jonge, maar alreeds behoorlijk arrogante professor placht ik te zeggen dat ethiek de goede mens promoot, recht de slechte beschermt. Dat ik daarom geen ethicus was geworden maar jurist. Vandaag klinkt zo’n uitspraak onethisch. Slechte mensen moeten immers niet worden beschermd, maar ‘aangepakt’, een woord waarvan de lelijkheid me dwingt om het tussen haakjes te plaatsen. 

Ik was en ben evenzeer tegen de repressieve samenleving. Vergelding als grond om te straffen heb ik altijd nutteloos gevonden. Bescherming van de samenleving, daar ben ik voor. Recidive verhinderen, nobel is dat. Maar iemand doen boeten voor het plezier van het boeten zelf, neen, daar heb ik nooit in geloofd. Evenmin in primitieve en onmenselijke straffen. Zoals seksuele delinquenten castreren, moordenaars in de vergeetput gooien of slechteriken in hun onderbroek op een stadsplein tentoonstellen. 

Iemand stelde me dat laatste voor als een gepaste straf voor de hoogbejaarde Belgische bisschop Roger Vangheluwe, die vorig jaar door de paus vanwege misbruik uit zijn ambt werd gezet. Er zou veel volk op de Grote Markt van Brugge toestromen, ongetwijfeld. De wraakzucht haalt het van de esthetische minwaarde. Maar ik gruw alleen al bij de gedachte eraan. 

Toch is het progressief voor genadeloze sancties te pleiten. Met zinnetjes als ‘je ontziet de dader terwijl het slachtoffer levenslang kreeg’, ‘zo iemand kan niet hard genoeg worden gestraft’, ‘iedereen verdient een tweede kans, maar…’ maakt de heersende cultuur duidelijk dat barmhartigheid een zwaktebod is en enkel nultolerantie aan een goed ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel beantwoordt. Extra voordeel: bij nultolerantie hoef je niet langer na te denken. 

Progressief was ik vroeger ook omdat ik voor een maatschappelijk debat pleitte waarin redelijke argumenten primeerden. Die zijn voor iedereen begrijpelijk, of zouden dat mits enige inspanning kunnen zijn. Destijds een progressieve stelling. Maar vandaag? De particuliere emotie is het ultieme argument dat anderen zonder commentaar te aanvaarden hebben. Zoals ‘je hebt er geen benul van wat de menopauze met een vrouw doet’. Of ‘je weet niet wat het is om tot een minderheid te behoren’, ‘het is makkelijk praten over mentale gezondheid als je zelf nooit een burn-out hebt gehad’. Wie vandaag progressief is, verheft de ongenaakbare particuliere emotie boven het bespreekbare rationele argument. 

Drank en vrouwen 

Om al die redenen mag ik me met de beste wil van de wereld niet langer progressief noemen. Dat besef ik maar al te goed. 

Wat ben ik dan wel? Conservatief? In de ogen van sommigen ongetwijfeld. Maar hoe dan? Conservatief betekent immers ‘behoudend’. En ik zou niet weten welke van onze even geroemde als onbenoemde ‘normen en waarden’ koste wat het kost behouden moet blijven. Tenzij de vrijheid om ze te veranderen. 

Daar sta je dan. Mislukt als progressief, tot conservatisme niet in staat. Resten slechts drank en vrouwen, maar dat verlangen is niet meer van deze tijd. 

Ik zou me kunnen troosten met wat Albert Camus in 1945 zei tijdens een interview: ‘J’essaie d’être un homme qui réfléchit et qui refuse de se laisser enfermer dans les slogans de l’un ou de l’autre.’ Volkomen juist, vind ik. En toch. De keuze die Camus in 1945 weigerde te maken, zou vandaag door velen als conservatief worden beschouwd. De slogan van toen is immers de emotionele ontlading van nu. En wie een teveel aan emoties wantrouwt, is vandaag eerder conservatief dan progressief. 

Kerkjurist Rif Torfs is emeritus hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen op 5 april op Doorbraak.be 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Maximale vrijheid van meningsuiting was vroeger progressief, nu conservatief. Hoe kan dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Als we de uitslag van de laatste Europese verkiezingen op de kaart van Europa projecteren, dan blijkt de sociaal-democratie zich vooral aan de randen van Europa te handhaven (in Scandinavië, Spanje, Portugal en Roemenië). De christendemocratie moet het vooral van het midden van Europa hebben (Spanje en Duitsland), maar ook daar wordt haar meerderheidspositie bedreigd. Italië, Frankrijk, delen van België en Nederland, Oost- en Midden-Europa hebben massaal rechts gestemd.

Rechtse opkomst wordt hoogst ongewenst gevonden

Hoe komt dat, dat rechts zo in de lift zit? Verrassend genoeg blijken geleerde politicologen geen idee te hebben. Het heeft iets te maken met ‘globalisering’, met kieswetten, veiligheid en economische factoren. Het heeft te maken met de teloorgang van de sociaal-democratie (in Wallonië bijvoorbeeld, waar de sociaal-democraten hun ideologische veren niet hebben afgeschud, is er geen sprake van een rechtse opkomst, anders dan in Vlaanderen). Mensen voelen zich onveilig door oorlogsdreiging en inflatie, en rechtse politici spelen op die gevoelens in – denken de politicologen.

En terwijl de politicologen het allemaal nog niet zo goed weten, weten de politici het wel. Ze weten in ieder geval dit: die stijging, die ook bij de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement zichtbaar werd, is hoogst ongewenst. De rechtse fractie van de Patriotten werd deze week uitgesloten toen er in het Europees Parlement belangrijke baantjes werden verdeeld.

Beide reacties – zowel van de politicologen als van de politici – wijzen op een gedeelde overtuiging. De groei van rechts is ongewenst, want zij vormt een bedreiging van ‘de democratie’. Die groei is te wijten aan enkele (tijdelijke, want oplosbare) crises, die populistische politici de wind in de zeilen geeft. We moeten die politici isoleren en ondertussen onze problemen oplossen, zodat de agenda van die politici geen weerklank meer vindt. Rechts is een vlo, die zich helaas op de Europese hoofdhuid heeft gevestigd en snel moet worden doodgeknepen.

Achter deze gedeelde overtuiging gaat een diepere overtuiging schuil. Vroeger noemden we die de ‘whig interpretation of history’: het geloof dat we ons langzaam maar zeker aan een duister en onderdrukkend verleden ontworstelen en onomkeerbaar op weg zijn naar een glorieuze toekomst. Die toekomst noemen we ‘democratie’ maar in feite bedoelen we er een bepaalde vorm van (sociaal-) liberalisme mee, samen te vatten in de slogan ‘ieder voor zich’ (individualisme) en ‘de staat voor ons allen’.

Lekker onszelf zijn

De val van de Muur in 1989 leek deze visie te bevestigen: de grote ideologische conflicten (tussen kapitalisme en communisme) behoorden definitief tot het verleden, de geschiedenis was (in die zin) voorbij, iedereen was nu ‘liberaal’. In dit perspectief is verzet tegen deze gang van de geschiedenis een hinderlijk en betreurenswaardig intermezzo. Maar we kunnen optimistisch zijn, want willen we niet allemaal hetzelfde: lekker onszelf zijn en een overheid die voor alles zorgt?

Dit perspectief op de onvermijdelijke liberale heilstaat staat ook centraal in het recente boek van Marijn Kruk over de (volgens hem uiteindelijk kansloze) ‘populistische revolte’ in Europa (hier besproken door Hans Wansink). In een interview met Martin Sommer voor De Nieuwe Wereld werd dit perspectief nadrukkelijk in verband gebracht met het beroemde boek van Francis Fukuyama uit 1992 over Het einde van de geschiedenis en de laatste mens.

Niet iedereen wil dat paradijs

Maar hier wordt iets belangrijks over het hoofd gezien. Fukuyama schetst de geschiedenis als een treinreis die zijn eindstation vindt in de liberale democratie. Maar hij erkende ook dat sommige treinen (culturen) dat eindstation nooit zullen bereiken, dat andere treinen dat eindstation niet zullen wíllen bereiken, en dat er passagiers zullen zijn van treinen die wel in het paradijs zullen aankomen, maar zich daar zullen vervelen, of dat paradijs in toenemende mate als een bedreiging zullen zien en het zullen háten.

Dat alternatief dringt zich op als de liberale democratie haar beloften niet aan iedereen vervult en afhakers in haar midden heeft, of als die liberale democratie een leven impliceert dat ons uiteindelijk niet bevredigt omdat het essentiële aspecten van ons wezen veronachtzaamt of verwerpt. Dan is er geen vredig einde van de geschiedenis, maar conflict en geweld.

Onder de huidige discussie gaat dus ook een debat schuil over wie wij mensen zijn en wat wij willen. Zijn wij ‘laatste mensen’, die alleen maar zo comfortabel mogelijk door dit leven willen komen, gesteund door de helpende hand van de overheid en het pilletje van Drion in het nachtkastje voor het geval het comfort ophoudt? Of is er iets in ons dat meer wil dan dat?

Willen we een saai maar overzichtelijk bestaan waarin we geestdodend werk ’s avonds met de spanning van Netflix compenseren? Of willen we in vertrouwen met elkaar kunnen leven, een gemeenschap vormen, een cultuur delen met elkaar en die onderhouden, zonder die in liberale onverschilligheid te verkwanselen, willen we leven met trots en eergevoel, en erkenning van wie wij zijn?

Op de vraag van Fukuyama moet een antwoord komen

De opkomst van het populisme, van ‘rechts’, wordt vrijwel altijd in verband gebracht met het negeren van de gerechtvaardigde zorgen van gewone mensen door liberale politici. Dat is natuurlijk een belangrijke factor. Ons is een paradijs beloofd, en die belofte bleek en blijkt vaak voos. Maar daaronder en daarachter gaat ook een diepere vraag schuil, een vraag die Fukuyama al ruim dertig jaar geleden aan ons heeft voorgelegd maar die wij niet hebben begrepen of niet wilden of niet konden begrijpen. Maar als we de gesignaleerde opkomst van ‘rechts’ in goede banen willen leiden, moet er op die vraag wel een antwoord komen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Groei van rechts komt ook voort uit afkeer van de liberale heilstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Op tijd op de juiste plek zijn: dat is de kunst in de journalistiek. Het beste hoofdstuk in Opstand gaat over ‘het kanteljaar 2015’, het jaar dat Marijn Kruk terecht ziet als de politieke doorbraak van radicaal-rechts in Europa. Kruk was kind aan huis bij de redactie van Charlie Hebdo, het weekblad dat na publicatie van de ‘Mohammed-cartoons’ door Franse islamitische organisaties voor de rechter werd gesleept.

Moedige Merkel

In Opstand lezen we hoe Kruk als correspondent de terreuraanslag op de redactie van Charlie heeft beleefd. Niet lang daarna reist Kruk af naar Irak en Syrië om daar met eigen ogen te zien hoe commando’s van Islamitische Staat en concurrerende milities de exodus van honderdduizenden richting Europa op gang brengen.

Op 5 september 2015 zegt bondskanselier Merkel toe dat Duitsland geen grenzen zal stellen aan het aantal asielzoekers. Een moedige beslissing, oordeelt Kruk – en ook een noodzakelijke, gezien de explosieve situatie op de Balkan. Maar, erkent Kruk, ‘het zet tegelijk ook weer nieuwe groepen migranten in beweging: uit Bangladesh, Pakistan, India en Iran, waar honderdduizenden Afghanen verkommeren in vluchtelingenkampen.’

Dat de opvang van al deze asielzoekers, vaak ongeschikt voor de arbeidsmarkt, een megaklus is die de Duitsers miljarden per jaar kost, laat Kruk onbesproken. In plaats daarvan meent hij dat ‘radicaal-rechtse partijen kapitaliseren op de dreiging die ze eerder hebben opgeroepen en aangejaagd. Alle eerder opgeroepen angstvisioenen over een ‘invasie’, een ‘botsing der beschavingen’ of een ‘volksvervanging’ komen bij elkaar.’

Hier wordt het betoog van Kruk problematisch. Hij noemt de angst voor migratie ‘paranoïde’. De woede bij burgers is ‘van bovenaf gekneed’. Die burgers ‘vertellen na wat ze op de tv zien’, maar in werkelijkheid hebben ze helemaal geen last van de migranten.

Achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers

Potsierlijk wordt het als wereldburger Kruk in zijn boek in debat gaat met een Britse autoverkoper. Deze verzekert de verslaggever dat ‘Engeland een eiland is dat zichzelf bedruipen kan’. Kruk: ‘Maar jullie willen toch niet rondom het kampvuur eindigen? Dáár is het jullie met die Brexit toch niet om begonnen?’

Als je van een afstand kijkt, zie je volgens Marijn Kruk een ‘reprise van de strijd tussen Verlichting en Contraverlichting, tussen moderniteit en antimoderniteit’. Gelijkheid, autonomie, wetenschap en rationaliteit staan tegenover gevoel, angst, intuïtie en onderwerping aan ‘een zingevende hiërarchische, religieuze “natuurlijke” orde’. De uitslag staat voor hem vast: de ratio en de moderniteit zullen winnen, de ‘illiberale contrarevolutie’ is niet meer dan een achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers.

Conservatieve denkers zijn de moeite waard

Het valt Marijn Kruk moeilijk om het onderwerp van zijn boek serieus te nemen. Zelf ben ik ervoor om conservatisme en populisme (twee verschillende zaken die niet door elkaar gehaald moeten worden) wél in hun waarde te laten. Na 1989 vulde een conservatief temperament in de westerse wereld de lege ideologische ruimte die was ontstaan na het vastlopen van het socialisme in al zijn schakeringen. Linkse illusies werden aan de kaak gesteld, ouderwetse deugden en traditionele verbanden nieuw leven ingeblazen.

Kwam de maatschappijkritiek van oudsher van links, in de jaren negentig dwongen juist conservatieve denkers het liberalisme – tot dan toe beschouwd als de ideologische winnaar tot het einde der tijden – in de verdediging. Zij bleken de moeite van het kennisnemen zeker waard, betoogde ik in De conservatieve golf (1996).

Anders dan Marijn Kruk denk ik niet dat het hedendaagse populisme een betreurenswaardig intermezzo is dat wel weer overwaait. Onder de oppervlakte van al die vluchtige bewegingen zie ik een historische ontwikkeling van veel langere adem.

De hoogtijdagen van de klassieke volkspartijen zijn voorgoed voorbij. Zij zijn niet meer dan verenigingen voor politiek personeel en hebben het agenderen van maatschappelijke vraagstukken uitbesteed aan populisten en actievoerders. Beroepspolitici worden permanent opgejaagd door nieuwkomers op de flanken, terwijl niet-gekozen planbureaus, Europese instellingen, bureaucraten en rechters het beleid naar zich toe trekken.

Zorgen van kiezers zijn genegeerd

Zo is de opkomst van het populisme in Europa een proces van de lange termijn, dat wordt voortgedreven door het gebrekkig functioneren van de vertegenwoordigende democratie. Het negeren van de zorgen van kiezers die zich door de mondialisering bedreigd voelen, is de gevestigde partijen duur komen te staan.

Marijn Kruk: Opstand. De populistische revolte en de strijd om de ziel van het Westen, Prometheus, 278 pagina’s, € 22.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Anders dan Marijn Kruk denkt, is het populisme niet een betreurenswaardig intermezzo dat wel weer overwaait verscheen eerst op Wynia's Week.

Historicus, docent en publicist Bart Jan Spruyt (60), sinds kort columnist van Wynia’s Week, geldt als een van de aanjagers van het conservatisme in Nederland. Toen Geert Wilders zich in 2004 afsplitste van de VVD, zag hij in hem aanvankelijk het boegbeeld van een nieuwe politieke beweging op conservatieve grondslag. Maar na een veelbelovend begin liep de samenwerking spaak.

Wilders, constateerde Spruyt, gaf de voorkeur aan een populistische strategie. ‘Een kopvoddentaks, moskeeën sluiten, de koran strafbaar stellen: ieder weldenkend mens wist dat dat niet ging gebeuren.’ Maar daar was het Wilders ook niet om te doen. ‘Hij wilde de kloof tussen de politieke elite en het gewone volk blootleggen. En zo de noodzaak van zijn partij aantonen.’

Toen dat eenmaal was gelukt, kon Wilders zijn zelfgekozen rol van buitenstaander opgeven. Daaraan zijn wel risico’s verbonden, analyseert Spruyt. ‘Als het Wilders nu niet lukt om op het punt van belastingverlaging en afschaffing van het eigen risico dingen voor zijn achterban te regelen, rest hem alleen het onderwerp migratie. En juist op dat punt kun je vanwege internationale verdragen niet op korte termijn iets concreets realiseren.’

PVV, NSC, BBB, JA21, SGP: conservatieve krachten zijn in Nederland nog steeds verdeeld over diverse partijen. ‘Als je die mensen een zaterdag bij elkaar zet, schrijven ze zo een conservatief beginselprogramma op basis waarvan ze prima kunnen gaan samenwerken,’ denkt Spruyt. ‘Maar dat doen ze niet, want er zijn altijd partijbelangen en kortetermijnbelangen. Het is leuk om over te dagdromen, maar we zullen op korte termijn geen conservatieve partij krijgen. Hoogstens een federatie “met behoud van eigen identiteit”, zoals we dat in Nederland altijd zo mooi zeggen.’

WWTV is er ook als podcast. Kijk op https://www.wyniasweek.nl/podcast/

Wynia’s Week maakt meer dan honderd internetkranten en vijftig video-interviews per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: ‘Nee, hij doet geen act, we zien nu pas de échte Geert Wilders’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Een groot voordeel van gemeenteraadslid zijn in Amsterdam is dat je de kans krijgt om regelmatig op de tweedehandsboekenmarkt van het Waterlooplein rond te kijken en zo de gebundelde columns van Jérôme Louis Heldring (1917-2013) kunt verzamelen. Die zijn ook online te lezen op de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse  Letteren, en dat raad ik iedereen aan.

Het is een feest: Heldring behandelt een verbluffend breed scala aan geniale denkers en schrijvers – van Leszek Kolakowski en Raymond Aron tot Alexis de Tocqueville (nog voordat die cool werd), en is een meester in het losjes en speels verbinden van hun inzichten aan actuele kwesties.

Heldring was een echte slijpsteen voor de geest, die meer en liever vraagtekens zette dan uitroeptekens, meer observeerde dan moraliseerde, en meer nuanceerde dan poneerde en heel vaak plaatste hij in mijn ogen ook heel terechte vraagtekens, observaties en nuances.

Boze Kamervragen van voorloper GroenLinks

Ik denk dat het terecht is om Heldring te kenschetsen als het ‘sceptische’ type conservatief – zoals eerder Bart Jan Spruyt dat deed in zijn boek Lof van het Conservatisme uit 2003, dat ook is vernoemd naar het essay waarin Heldring voor het eerst als conservatief uit de kast kwam in 1974.

Toen eindexamenleerlingen de opdracht kregen om een samenvatting te maken van dat essay werden daar door de PPR, de voorloper van GroenLinks, nog boze Kamervragen over gesteld: Was dit niet oneerlijk voor progressieve leerlingen?! Indoctrinatie in het onderwijs!

Ook toen waren veel mensen ‘liever dief dan conservatief’ in de bekende woorden van Nolens. Een reden daarvoor is dat het conservatisme in Nederland nooit is neergeslagen in één politieke traditie, en lange tijd niet echt een natuurlijke politieke betekenis heeft gekregen in de taal, zoals in Engeland of Denemarken. Een andere reden is dat het zelfbeeld van veel Nederlanders sinds de grote omwentelingen van de jaren zeventig zo heel erg progressief is – en de grootste angst van een progressief is dat er ergens iemand is die nog progressiever is dan hij zelf.

Een anti-ideologie

Dat betekent dat prudent conservatisme nu harder nodig is dan ooit. Maar wat is het? Nu is het notoir ingewikkeld om ‘het’ conservatisme te definiëren—laat staan in een paar minuten. William F. Buckley zei al: ‘When asked to explain what conservatism is, I have never failed to dissatisfy an audience’ (Gevraagd naar een definitie van conservatisme ben ik er altijd in geslaagd mijn gehoor teleur te stellen). Daarvoor verwijs ik dan ook naar een van de belangrijkste hedendaagse conservatieven, die helaas drie jaar geleden is overleden: Roger Scruton. En recent verscheen ook een interessant boek hierover van de Vlaamse schrijver Frank Judo.

Hier beperk ik me tot een aantal observaties. Conservatisme is één van de grote politieke filosofieën van na de Franse Revolutie, naast liberalisme en socialisme – maar meer ongrijpbaar. Andere politieke stromingen zijn beter in een kern te vatten. Liberalisme? Maximale vrijheid voor het individu! Socialisme? Ja, maar gelijkheid is ook nodig – dus veel herverdeling van geld door de staat. Communisme? Afschaffen privébezit om die gelijkheid af te dwingen, daarna komt het paradijs op aarde. Fascisme? De duce heeft altijd gelijk, want hij vertegenwoordigt de volkswil.

Maar het conservatisme is niet zo simpel en abstract samen te vatten, omdat het geen ideologie is maar juist een anti-ideologie. Zoals Heldring schreef is conservatieve politiek een politiek van matiging en zelfbeperking.

Besef van tragiek

Conservatisme gaat ook niet alleen over de verhouding staat versus markt en politiek, maar wordt juist gedreven door het besef van de beperkingen van de politiek, van het in wezen ‘tragische karakter’ ervan. Elk beleid heeft negatieve neveneffecten, waar progressieven vaak geen oog voor hebben omdat ze bezig zijn met hun eigen bedoelingen, maar ook omdat ze dat fundamentele tragische besef ontberen. Een probleem van utopisten is ook dat ze zelden bezig zijn met de ellende en de kosten van hun dromen als die mislukken.

Conservatisme is niet alleen een politieke filosofie, maar gaat ook over de ziel, het heeft een bredere visie op wat goed leven en goed samenleven is. Conservatisme gaat ook uit van het historische en het lokale. Politiek is geen wiskunde met overal en altijd dezelfde principes.

Tegen de revolutionaire verleiding

De betekenis van het sceptische conservatisme van Heldring wordt geïllustreerd door G.K Chesterton: Ergens staat een oude muur, waarvan we niet meer weten waarom die er ooit is neergezet. De progressief zegt: Wat doet die daar, laten we die slopen. Maar de conservatief zegt: Wacht even, als we niet weten waarom die daar staat, kunnen we die toch juist beter niet slopen?

Dat is wat anders dan blinde behoudzucht. Het is een geest van verzet tegen vernieuwing als doel op zichzelf, tegen de terrible esprit de nouveauté, de revolutionaire verleiding, die in het Westen altijd aanwezig is en sinds de Franse revolutie steeds weer de lokroep van nieuwe utopieën oproept, die ook heel veel dreigen te vernietigen.

Onderwijs behoeft conservatisme

Conservatisme is het inzicht dat de samenleving minstens zoveel behoud nodig heeft als vernieuwing. En in feite veel meer behoud dan vernieuwing. Beschaving vergt, net als de Amsterdamse kademuren, voortdurend onderhoud. En dat gaat niet vanzelf.

Een goed voorbeeld is het onderwijs. Sinds de Mammoetwet hebben de onderwijsvernieuwingen die, met een beroep op abstracte, rationalistische principes, vanuit de centrale staat werden opgelegd en afgedwongen, heel veel kapot gemaakt van de organisch gegroeide tradities en praktijk waar het onderwijs in werkelijkheid op berust. En die verleiding keert steeds weer terug.

 Nu moet leren weer leuk worden, maar kunnen kinderen steeds minder goed lezen en schrijven. En toch willen Marjolein Moorman en Sander Schimmelpenninck, met een beroep op heel abstractie gelijkheidsideeën, dat alle kinderen drie jaar lang naar dezelfde middelbare school gaan. Meer conservatisme in het onderwijs had veel ellende kunnen voorkomen.

Deugen is moeilijk en kostbaar

Conservatisme is een poging om te waarschuwen voor de dwalingen en blinde vlekken van het liberalisme en het socialisme, en de moderniteit. Het ziet het individu niet als het begin of uitgangspunt van de samenleving, maar als het product ervan. Het sceptische conservatisme van Heldring was gestoeld op een besef van het menselijk tekort. Het is helaas niet zo dat de meeste mensen deugen. Niemand deugt van zichzelf. Daar is heel veel opvoeding en vorming voor nodig, waarin het beschavingsproces concreet gestalte krijgt.

Deugen is moeilijk en kostbaar. En vrijheid en deugd zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De enorme verworvenheden van de liberale democratie, vrijheid, gelijkheid en welvaart, houden zichzelf niet in stand, en scheppen juist een dynamiek waarmee ze zichzelf ondermijnen. Je zou kunnen zeggen dat het bloemen zijn die groeien in een humuslaag van conservatisme. Ze kunnen niet in de lucht zweven maar hebben wortels: historisch, moreel en cultureel. De taak van conservatieven is om daar op te wijzen, om te voorkomen dat progressieven blind en doof die humuslaag wegspoelen.

Uitgestoken hand

In die zin is het conservatisme niet alleen scepsis, maar ook een positieve inhoud, een waardering voor en verdediging van de klassieke westerse beschavingstraditie – de tradities van Jeruzalem en Athene die samenkomen in Rome en via Rome ons, barbaren, heeft bereikt. De traditie die Edmund Burke beschreef als ‘the Spirit of Religion’ en ‘the Spirit of a Gentleman’.

En daarmee is het conservatisme ook een cultureel vormingsideaal. Een uitgestoken hand om kennis te nemen van en deel te nemen aan die drieduizend jaar oude zoektocht naar het Goede, het Schone en het Ware. Het is de overtuiging dat er een objectieve morele orde bestaat – en dat het morele leven niet alleen bestaat uit mensenrechten, maar ook uit deugden en plichten. Liberté, Egalité en Fraternité zijn belangrijk, maar hiërarchie, autoriteit en discipline ook.

Conservatisme is daarbij ook een historisch geïnformeerde visie op de politiek. Nederland is geen neutraal stukje onroerend goed met een losse verzameling met rechten schermende individuen, maar een historisch gegroeide cultuurgemeenschap, een open gemeenschap, een gemeenschappelijk thuis.

Het einde van het ‘progressieve project’

Het is niet zo dat een conservatief alleen maar aan de zijlijn van de geschiedenis staat en af en toe ‘stop!’ schreeuwt, terwijl de karavaan verder trekt, zoals de historicus Remieg Aerts meent. Aerts noemt dit de tragiek van het conservatisme, maar lijkt ook te wijzen op de nutteloosheid ervan. Dat is echter veel te makkelijk. Je weet niet hoeveel erger het zou zijn geweest zonder die rem, die waarschuwing, die voorzichtigheid, die matiging – of hoeveel beter als je méér naar conservatieven had geluisterd.

Zeker, niet alles was vroeger beter, zeker de tandartsen niet. Maar bedenk wel dat als ze in de afgelopen halve eeuw wat minder halsoverkop overboord hadden gegooid, wat minder hadden gehandeld vanuit die terrible esprit de nouveauté, Nederland er beter had voorgestaan. Misschien lopen we nu tegen de laatste grenzen aan van wat je het ‘progressieve project’ kunt noemen, het project om de westerse mens los te weken van God en geschiedenis, een verticale en horizontale amputatie, om het individu te bevrijden van alle ‘knellende verbanden’ van gezin, kerk, zuil, natiestaat, et cetera. Wat is er van het individu overgebleven na die ‘bevrijding’?

Mensen zijn conservatief over die dingen waar ze het meest van afweten en waar ze het meest van houden. Want als je ergens van houdt, dan wil je dat het bestaat, dan vind je het goed dat het bestaat – en dan wil je dat het blijft bestaan, je wilt het ‘conserveren’. Conservatisme heeft de toekomst.

Dit is een licht bewerkte versie van de lezing die Diederik Boomsma op 22 februari in De Balie in Amsterdam hield over J.L. Heldring en het Nederlandse conservatisme, in de programmareeks Publieke Intellectuelen. De twee andere deelnemers aan het debat waren Remieg Aerts en Rosanne Hertzberger.

*Diederik Boomsma is lid van de gemeenteraad van Amsterdam voor het CDA.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Conservatisme heeft de toekomst verscheen eerst op Wynia's Week.

Heel koosjer is het niet. Maar het gaat natuurlijk vooral om Kelders vriendschap met Thierry Baudet. Vandaag de dag is je positie gegarandeerd bij de publieke omroep als je op z’n minst je haat jegens Thierry Baudet hebt geuit. De een verafschuwt hem, omdat hij zich zou gedragen als een losgeslagen reptiel, een onvoorspelbare clown. De ander ‘hekelt’ hem omdat het nou eenmaal past bij de actuele medianorm.

Op weg naar Forumland

Even afgezien van het gedrag van de kapitein van de Renaissancevloot: het meest interessante is toch wel het bijhouden van de koers van Forum van Democratie. Dat is op zichzelf al een onnavolgbaar proces. Nadat Baudet aanvankelijk de eerste politicus die waarschuwde voor het Chinese virus was FvD na het begin van de coronacrisis hier de enige partij die roept dat alles een leugen is en er niets aan de hand is.

Begin 2021 introduceerde Baudet zijn plannen voor ‘Forumland’, een virtueel land met een datingapp voor mede-forumstemmers en een eigen betalingssysteem. Kortom, gelijkgestemden die elkaar kunnen vinden in een nieuwe wereld. Maar vergis je niet: Baudets idyllische reis naar betekenis blijft voor veel jonge autochtone mannen hoogst interessant.

Stond Baudet in 2017 nog bekend als politicus die zich als conservatief profileerde (rechts, maar zeker ook islamkritisch – want de islam komt aan onze vrijheden) is hij nu de politicus die wel wat voelt voor islamitische normen en waarden. Is dat zo merkwaardig? Niet echt.

De islam is ook conservatief

De islam is nou niet per se progressief, of ingesteld op zelfkritiek. Dus dat lichte gevoel van verbondenheid zou vroeg of laat boven zijn komen drijven bij Baudet. Waarde hechten aan vrijheden, zoals benadrukt door het liberalisme, is traditioneel iets voor de VVD. Niet voor FvD. In ieder geval niet voor het nieuwe FvD waar Baudet nu alleen aan het roer staat.

Zo liet Baudet ook blijken in een tweet op 4 juli toen er ophef was over een nieuwe moslimschool die jongens en meisjes gescheiden les wil geven: ‘Belachelijk. Domme liberalen met hun quasi-totalitair egalitarisme. Waarom zou je geen gescheiden onderwijs mogen hebben?’ De tweet was gericht aan de VVD. Zij zijn de boosdoeners, de nepliberalen.

De leider springt van de ene waarheid naar de andere, maar hoe zit het met zijn sympathie voor de islam? In een interview met Sietske Bergsma voor zijn FvD-kanaal gaf hij het antwoord. De coronacrisis heeft hem doen inzien dat veel dingen heel anders liggen, zoals 9/11. Hij heeft zich meer geïnformeerd over de andere kant van het verhaal, en bleek in een ‘’fout frame’’ te hebben gezeten. De moslims waren niet de schuldige en de islam is helemaal niet zo fout.

Ik zie jonge autochtone mannen die neigen naar het conservatisme en ondanks al zijn omwentelingen, aanhoudend sympathie opbrengen voor Baudet. Baudet laat tenminste zien, dat het conservatisme in het Westen inhoudelijk niet meer zo interessant is. Het Westen is ontheemd van het eigene, te zwak, te individualistisch. Dat de misère volgens Baudet begon met de Franse Revolutie en hij geen fan is van de Verlichtingsidealen – daar heeft hij nooit een geheim van gemaakt. Dat hij uiteindelijk helemaal zou doorslaan was ook voorspelbaar.

Terug naar vroeger

In 2017- ‘18 heb ik nog weleens bijeenkomsten bijgewoond van Forum, uit interesse: wie zijn deze mensen, wat drijft hen? En wat interessant, zo’n nieuw fris geluid.

Ik heb bij die gelegenheid een aantal jonge mannen gesproken wier verhalen mij niet loslieten. Over de doorgeslagen progressiviteit die geen houvast biedt. Dat zij liever terug willen naar vroeger. Over het feminisme.

Zo bezien is het niet zo raar, dat zij zich aangetrokken voelen tot de leider die nu zelfs zijn kritiek op de islam heeft getemperd. Sterker nog: Baudet ziet het conservatisme van de islam als mogelijke bondgenoot.

Het bericht Thierry Baudet flirt met de islam en zo verrassend is dat niet. verscheen eerst op Wynia's Week.