Vertrouwen komt te voet en gaat te paard – ook op maatschappelijk niveau. De westerse ‘high trust society’ is het verdedigen waard. Ze verdient een eerlijker, grondiger en confronterender analyse dan het obligate ‘wees inclusief’ dat tegenwoordig als moreel hoogstaand wordt gepresenteerd. Want wie werkelijk om mensen geeft, moet durven kijken naar de mechanismen die een samenleving in staat stellen om vertrouwen te koesteren, innovatie te voeden en individuen de ruimte te geven om te floreren – zonder dat die mechanismen ideologisch worden ontkend of politiek worden ontmanteld.

Recent ontstond een heftige discussie over de vraag of het moreel acceptabel was dat de onderzoeker Nathan Cofnas aangesteld kon worden aan de universiteit van Gent. Cofnas is een Amerikaans filosoof die, op basis van empirische data, benoemt dat er verschillen in persoonseigenschappen tussen bevolkingsgroepen bestaan, en dat die mede (naast omgevingsfactoren) door genetische verschillen bepaald worden. Hij pleit ervoor dergelijk onderscheid te onderkennen, en te accepteren dat dit dus tot ongelijke uitkomsten zou leiden – een positie die haaks staat op het inclusiebeleid, vaak samengevat onder ‘DEI’.

Historisch is al gebleken dat het constateren van verschillen al discriminatoir en moreel verwerpelijk wordt geacht. The Bell Curve: Intelligence and Class Structure in American Life (1994) van Richard J. Herrnstein en Charles Murray, waarin significante verschillen in gemiddeld IQ tussen diverse bevolkingsgroepen in de VS werden geconstateerd, leidde tot actieve en ook agressieve campagnes om Murray als racist te bestempelen. Het mag geen verbazing wekken dat het anderen in het veld van de gedragsgenetica ervan heeft weerhouden zich publiekelijk te uiten en zo een waardevolle empirische input aan het maatschappelijk debat bij te dragen.

Verschillen hebben consequenties

De controverse rond The Bell Curve doet evenwel niets af aan het gegeven dat er verschillen zijn. Die verschillen zijn herhaaldelijk vastgesteld en hebben consequenties. Ze negeren is geen deugd, het is een vorm van intellectuele luiheid die uiteindelijk de high trust society ondermijnt die we zo graag koesteren.

Om dat te begrijpen moeten we beginnen bij de dieper liggende dynamiek: gene-culture coevolution. Culturen evolueren in wisselwerking met de dominante persoonseigenschappen in een bevolking. Enerzijds beïnvloeden de gemiddelde genetische aanleg en cognitieve profielen welke culturele normen en instituties het best aanslaan. Anderzijds bevoordeelt die cultuur weer bepaalde persoonseigenschappen, waardoor de mensen met deze eigenschappen een grotere kans hebben op nakomelingen. Bij statistische verschillen tussen volkeren is het resultaat culturele divergentie. Cultuur is daarmee niet iets dat mensen vormt, mensen hebben op hun beurt en op basis van hun aanleg de cultuur gevormd. Het is een wisselwerking.

Omgekeerd betekent dit dat mensen zich gemiddeld het best voelen in een cultuur die door hun eigen groep gevormd is en gedragen wordt. De normen rondom eerlijkheid, de abstracte regels omtrent rolgebonden gedrag versus persoonlijke loyaliteit resoneert met de gemiddelde psychologische en cognitieve profielen die in die groep historisch dominant zijn. Een gemiddelde psychologische habitus hoort bij een bepaalde culturele habitat, zoals planten en dieren een bioom hebben. Een cultuur die te ver afstaat van die profielen kan leiden tot vervreemding, frustratie en desintegratie van het sociale weefsel.

Mensen uit een high trust society zullen zich kwetsbaar en paranoia voelen in een tribale gemeenschap, omdat ‘wie goed doet, goed ontmoet’ er gezien wordt als naïviteit die erom vraagt uitgebuit te worden, terwijl de dwingende norm in de high trust society is, uit te gaan van goede intenties. Omgekeerd zal iemand met een laag IQ maar sterke loyaliteit jegens de eigen clan en fysieke kracht zich waarschijnlijk outcast en ondergewaardeerd voelen in een hoogcomplexe samenleving die past bij een gemiddeld hoogintelligente normpsychologie.

Er is dus op individueel, maar ook op maatschappelijk niveau reden de eigen cultuur als ‘superieur’ te zien, en vanuit het gemiddelde psychologische perspectief binnen de bevolking ís dat ook zo. Vanuit het perspectief van de eigen groep ís die cultuur superieur, net zoals dat voor elke andere cultuur geldt binnen haar eigen habitat. Het is geen claim van universele superioriteit, maar van functionele pasvorm.

Geen universele waarheid

Dat onze samenleving, cultureel gevormd, uitzonderlijk veel waarde hecht aan abstracte cognitieve vaardigheden en IQ, is dan ook geen universele waarheid, maar een kenmerk van de high-trust, hoogcomplexe samenleving die we hebben opgebouwd. Precies daarom is het relevant om te erkennen dat gemiddelde verschillen in die persoonseigenschappen consequenties hebben voor hoe goed mensen zich voelen en functioneren binnen diezelfde samenleving. Het gaat niet om een moreel oordeel over ‘beter’ of ‘minder waard’, maar om compatibiliteit met de normen die hier historisch dominant zijn geworden.

Wezenlijk blijft hierbij te benoemen dat waar cultuur ontstaat op basis van sociale consensus, er nog altijd een grote interindividuele variatie bestaat. De waarborg van culturele continuïteit is dan ook geen etnische, maar een normpsychologische kwestie.

Het is zowel voor de cultuur als voor het individu van belang dat er een goede match bestaat, vooral voor de high trust society, die inherent kwetsbaar is op dit vlak.

De high trust society is de culturele uitzondering in de wereld, niet de norm. Een in 2019 gepubliceerd onderzoek met de titel Civic Honesty around the globe toont aan dat het percentage teruggebrachte portemonnees fors varieerde en steevast hoger lag in high trust societies, in landen die in bevolkingsaantallen een uitgesproken minderheid vormen. Wereldwijd is low trust de norm.

Een high trust society ontstaat dus als uitzondering. Een cruciale rol speelde het historische verbod op neef-nicht-huwelijken in het Westen. De katholieke kerk heeft in de vroege middeleeuwen dit tribale patroon systematisch doorbroken. Daarmee werd de op verwantschap gebaseerde maatschappij ontmanteld. Mensen leerden elkaar te waarderen om vaardigheden en betrouwbaarheid in abstracte rollen, niet om bloedbanden. Dat was een enorme impuls voor innovatie en leidde, onder invloed van het christendom, tot een schuldcultuur in plaats van een schaamtecultuur.

Maar een schuldcultuur is kwetsbaar. Hij laat zich makkelijk misbruiken door mensen die in hun gedrag genormeerd worden door schaamte. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Eenmaal gebroken is het moeilijk te herstellen. Op individueel niveau leidt chronisch wantrouwen tot hypervigilantie, angst, depressie en een afname van prosociaal gedrag. Mensen trekken zich terug in kleinere cirkels of zoeken veiligheid in autoritaire structuren.

Meetbare gevolgen

Wie ooit in een low-trust omgeving heeft gewoond, herkent het: de constante alertheid, de kleine corrupties, de onuitgesproken regel dat je niemand echt kunt vertrouwen buiten je directe kring. Op systeemniveau is het herkenbaar in de groeiende bureaucratie die burgers als potentiële fraudeurs behandelt – denk aan de toeslagenaffaire of de almaar toenemende controles op uitkeringen – in de erosie van vertrouwen in justitie wanneer straffen niet meer aansluiten bij de ernst van delicten, of in de manier waarop media en politiek feiten selectief presenteren om narratieven te beschermen.

De gevolgen van ‘low trust’ zijn meetbaar: lagere economische groei, minder innovatie, hogere kosten voor beveiliging en toezicht, en een verarming van intermenselijke relaties.

Er bestaat bovendien een duidelijke correlatie tussen geweld en andere vormen van conflict enerzijds, en low trust, lagere gemiddelde intelligentie en hoge tribaliteit anderzijds. Dat is geen moreel oordeel, maar een empirisch patroon.

Tribaal of in schaamte denkende mensen leggen die neiging niet zomaar af bij het betreden van een maatschappij met heel andere interpersoonlijke normen. Als die mensen hun normen meebrengen, niet assimileren en talrijker worden, dan heeft dat consequenties voor de ruimte van wederzijds vertrouwen bij de groep die de cultuur oorspronkelijk gevormd heeft. De high trust society kan niet eindeloos absorberen zonder zelf te veranderen.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat pluriformiteit in ideeën, vaardigheden en inzichten tot betere uitkomsten in een team kunnen leiden. Een wezenlijke mits daarbij is wel dat mensen elkaar verstaan, zowel in de formele taal als in de interpersoonlijke communicatie. Een high trust cultuur is daarbij een cruciale randvoorwaarde. Gevolg is dat pluriformiteit in culturele en etnische achtergronden alleen als waardevol kan uitpakken als mensen met een niet-high trust achtergrond assimileren en de taal goed spreken. Zonder dat is culturele en etnische pluriformiteit juist een ondermijnende factor.

Deze wetenschappelijke feiten worden in beleidsstukken van de rijksoverheid veelal genegeerd en staan haaks op wat progressieven onder ‘de verrijking van diversiteit’ verstaan. ‘Diversiteit’ betekent in het jargon vooral pluriforme culturele en etnische achtergronden. Culturele (en etnische) ‘diversiteit’ is daarmee niet zonder meer een verrijking. Het wordt het pas als mensen zich aanpassen aan de dominante culturele norm.

Directe bedreiging

Hoogopgeleide immigranten met een goede taalbeheersing hebben goede kansen succesvol te integreren – landen als Canada en Australië hebben met selectief immigratiebeleid positieve ervaringen opgedaan. Maar voor mensen met een lage intelligentie, een laag opleidingsniveau en een sterke culturele identificatie met de herkomstcultuur zal assimilatie moeilijk, en in sommige gevallen onhaalbaar blijken. Juist deze mensen zijn onder asielzoekenden sterk oververtegenwoordigd. Dat is geen moreel oordeel, maar een empirische realiteit.

De constatering sluit immigratie op humanitaire gronden niet uit. De behoefte aan opvang is echter vele malen groter dan de draagkracht. Het is aan de ontvangende gemeenschappen om grenzen te stellen, temeer omdat solidariteit zonder grenzen een snelle dood zal sterven. Wie de sociale contracten hoogacht, pleit voor beperking van de immigratie van mensen met weinig kansen en een lage waarschijnlijkheid van succesvolle assimilatie.

Verder mag duidelijk zijn dat het vormen van enclaves van de herkomstcultuur assimilatie verder ondermijnt, zeker wanneer binnen die enclaves tribale normen dominant zijn. De bevinding dat in Duitsland een meerderheid van de jonge moslims vindt dat Sharia boven de Duitse grondwet gaat (percentages variëren van 45 tot 67 procent) maakt duidelijk dat het hier om een directe bedreiging voor de rechtstaat en de democratie gaat.

Zoals één zwaluw geen zomer maakt, zo maakt één slecht geïntegreerde, laat staan geassimileerde immigrant geen culturele desintegratie. Het ‘één zwaluw-stadium’ is echter inmiddels evident gepasseerd. Islamitisch geïnspireerd geweld, oververtegenwoordiging in seksuele delicten, straatintimidatie en agressie leiden tot neerwaartse spiralen van wantrouwen. De high trust society die we in Nederland en West-Europa hebben opgebouwd – met haar openheid, meritocratie, relativerende humor en vermogen om abstracte regels boven persoonlijke loyaliteit te stellen – staat onder druk.

Het veelal progressief gekleurde medialandschap draagt daar ook aan bij. Kritische geluiden op migratie gelden steevast als ‘radicaal rechts’ of ‘extreem rechts’. Politici die zich kritisch uiten worden met ad hominems of guilt by association verdacht gemaakt. Burgers die bezwaar hebben tegen beleid dat de facto hen, hun kinderen of gemeenschap benadeelt ten gunste van immigranten worden voor voldongen feiten geplaatst, of als simpelweg medegedeeld dat hun kritiek op de instanties die dergelijk beleid rechtvaardigen getuigt van een ‘anti-rechtstatelijke’ want ‘anti-institutionele’ grondhouding.

Daarbovenop komen gebroken verkiezingsbeloften, uit onmacht, onkunde of machiavellistische machtsspelletjes. Dit ondermijnt het nog weer het vertrouwen in de democratie als zodanig. Groepen burgers voelen zich onheus bejegend, in hun integriteit aangevallen en bestuurd door een laag die zich heeft losgezongen van de realiteit op straat. De constatering dat het vertrouwen in de politiek historisch laag is, word jaar na jaar gedaan, het wantrouwen van de overheid jegens haar ingezetenen blijkt uit het voorstel burgers op sociale media te gaan volgen – ook als er geen verdenking van overtredingen is.

Beschermwaardige habitat

Mogelijk denkt de progressieve bubbel dat met deze polarisatie mensen tot ‘goed gedrag’ en ‘juist gedachtengoed’ te verleiden zijn. Nog afgezien van de vraag of het überhaupt de taak van de overheid is haar burgers ideologisch te beïnvloeden: ontkennen dat mensen met een heel andere culturele achtergrond op normpsychologische gronden mogelijk onmachtig zijn tot assimilatie, leidt tot beleid dat een experiment uitvoert met de cultuur en de bevolking op een wijze die haar gelijke in de geschiedenis niet kent.

En er zijn mensen die zich daarvan bewust zijn. De inheemse bevolking heeft immers geen cultureel alternatief voor de eigen samenleving. Dit is haar habitat, gevormd door generaties van voorouders. Die habitat is daarom beschermwaardig. Niet uit haat jegens anderen, maar uit liefde voor wat is opgebouwd en uit verantwoordelijkheid voor degenen die na ons komen.

Recht op continuïteit

En juist daarom verdient het idee van Andrea Speyerbach brede adhesie. Haar pleidooi om via de rechter de Nederlandse staat te dwingen de Nederlandse cultuur te beschermen tegen de erosie door ongecontroleerde massa-immigratie, is geen extremisme. Het is een rationele, juridische en morele erkenning van het feit dat een cultuur en een volk recht heeft op continuïteit in zijn eigen land.

Wie werkelijk om mensen geeft, wie werkelijk een samenleving wil waarin kinderen veilig kunnen opgroeien, waarin ouderen niet hoeven te vrezen, waarin innovatie en welvaart kunnen blijven bloeien, die moet durven kijken naar de harde, soms ongemakkelijke realiteit van groepsverschillen, van culturele compatibiliteit en van de kwetsbaarheid van vertrouwen. ‘Iedereen hoort erbij’ is een mooie slogan voor de kleuterklas. Voor volwassenen die verantwoordelijkheid dragen voor de toekomst is een eerlijker, grondiger en confronterender analyse nodig. De high trust society is het verdedigen waard. Laten we dat doen met open ogen, met intellectuele moed en met de erkenning dat niet alles maakbaar is, maar wel behoudbaar.

* Hanneke Kouwenberg is radioloog en nucleair geneeskundige.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Kleuterslogans als ‘iedereen hoort erbij’ en ‘wees inclusief’ zijn funest voor onze beschaving verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is prettig voor liefhebbers van het oer-Hollandse fenomeen van de verzamelalbums die de Koninklijke Verkade in 1903-1940 uitgaf om klanten te binden, en die uitgroeiden tot een weergaloos marketinginstrument. Er verschenen ruim dertig albums met een totale oplage van drie miljoen; na de oorlog kwamen er met tussenpozen nog drie uit. De klant plakte de plaatjes die bij beschuit en koek werden verstrekt in de albums, waarbij een groots en ook weer door Verkade georkestreerd ruilcircuit ontstond. De toegankelijke tekstjes van natuurkenner Jac. P. Thijsse en illustratoren als Jan Voerman jr. (1890-1976) hadden een groot aandeel in de populariteit.

De plaatjes van Voerman blijken anno 2026 ook nuttig te zijn om na te gaan hoe het Nederlandse landschap sindsdien is gewijzigd. Althans, dit is een van de expliciete troeven van het kortgeleden verschenen Mijn gedroomde Nederland over het werk van Jan Voerman jr. voor Verkade, geschreven door kleinzoon Peter Voerman. Actuele foto’s van plekken die Voerman ooit in beeld bracht tonen ‘hoe ons landschap is veranderd, en soms juist hetzelfde is gebleven’.

Een waar meesterwerk

Voerman, kleinzoon van Verkade-oprichter Ericus Verkade, werkte mee aan ruim 25 albums, die verschenen van 1906 tot 1939. Hij maakte meer dan duizend plaatjes voor de seizoens-, landschaps- en ‘reisalbums’ zoals Langs de Zuiderzee (1914), De Vecht (1915) en Friesland (1918). Latere bekende titels zijn Texel (1927) en Onze Groote Rivieren (1938).

De illustratie ‘Dijkhelling met bloemen’ in Onze Groote Rivieren oogstte zelfs bijval in Maarten (2013), het tijdschrift van Neerlands minst bescheiden historicus Maarten van Rossem. ‘Een waar meesterwerk,’ noemt hij de plaat. ‘Zo ziet mijn gedroomde Nederland eruit.’ Ziedaar de bron van Piet Voermans boektitel.

Veranderingen

Hoofdstuk vier laat het beloofde contrast zien tussen toen en nu. Zeker, het boek is een verdienstelijk en plezierig overzicht met veel achtergrondinformatie over het werk van Voerman voor de albums, zijn levenswerk in feite. Maar de gepresenteerde vergelijking tussen toen en nu, het beeld van de gigantische veranderingen sinds het interbellum, valt toch een beetje tegen.

Piet Voerman blijkt vooral harde structuren te hebben gefotografeerd, die door de jaren heen gekoesterd werden en dus behouden bleven: monumentale gebouwen, bruggen en dergelijke. Zijn schetsende opa is ook niet door heel Nederland getrokken, zodat een min of meer vertekend (sic) totaalbeeld is ontstaan. Zo ging een Zeeuwse trip niet door vanwege de Eerste Wereldoorlog die daar aan – en in incidenteel over – de landsgrenzen woedde. In plaats daarvan werd gekozen voor De Vecht.

Wat is er volgens Mijn gedroomde Nederland veranderd sinds de dagen van Jan Voerman jr.? Het gaat om een ‘vrij willekeurige selectie’, geeft de auteur toe. Het merendeel uit Voermans vier reisalbums, 102 van de 180 plaatjes, is nog goed te herkennen. Van het landschap op 26 plaatjes is niets meer thuis te brengen, het landschap op 52 afbeeldingen is sterk veranderd.

Een matig positief resultaat, maar het werkelijke beeld voor Nederland als geheel is toch radicaal anders. Oorzaken zijn de toename van de bebouwde omgeving, industrialisatie, nieuwe infrastructuur, grootschalige herverkaveling. En ook ‘natuurherstel’, dat we niet moeten verwarren met landschapsbehoud. De Zeeuws-Vlaamse Hedwigepolder werd bijvoorbeeld ‘ontpolderd’ als gevolg van een internationaal politiek schimmenspel. En Natuurmonumenten transformeerde het Zuid-Hollandse eilandje Tiengemeten vanaf 2005 grotendeels tot ‘zoetwatergetijdenatuur’. Vaarwel, bakens van poldernostalgie.

Zelfs dat natuurherstel is, bij wijze van reactie, terug te voeren op dezelfde grondoorzaak: steeds sneller toenemende bevolkingsdruk. Meer mensen, minder ruimte, groeiende belangenstrijd. Volgens gegevens van het CBS en het Compendium voor de Leefomgeving nam tussen 1900 en 1950 de oppervlakte bebouwd gebied toe met 115 procent (een ruime verdubbeling). In de tweede eeuwhelft was de toename zelfs 140 procent en in het eerste kwart van deze eeuw gaat het vooralsnog om ‘maar’ 15 procent door de toegenomen aandacht voor binnenstedelijk bouwen.

Migratie

Stadsuitbreiding zorgde in 1900-1950 voor een toename van het bebouwde areaal van 110.000 naar 237.000 hectare. De bevolking verdubbelde van 5 naar 10 miljoen wegens een hoog geboortecijfer en dalende sterfte. Na de oorlog ontstond een emigratiegolf.

1950-2000 was de periode van de grootste ruimtelijke transformatie, met het ontstaan van nieuwe groeikernen als Lelystad, Almere en Zoetermeer. De bebouwde ruimte groeide gigantisch van 237.000 tot 570.000 hectare, de bevolking schoot naar 16 miljoen. Na de babyboom begon immigratie een rol te spelen. Die begon met het fenomeen van de gastarbeiders, gevolgd door de politiek van gezinshereniging, de komst van aanzienlijke groepen Surinamers en de eerste grote golven asielzoekers in de jaren 1990. Migratie besloeg in deze periode ongeveer 25 tot 30 procent van de bevolkingsgroei.

Verdozing

Het bebouwde areaal groeide sinds 2000 verder naar ruim 655.000 hectare. Een berucht facet van deze jongste periode is de ‘verdozing’ door de vestiging ven grote distributie- en datacentra. Noord-Brabant werd het logistieke hart van Nederland. ‘Inbreiding’ in bestaande kernen, met vol-, hoog- en ombouwen en woningsplitsing, zorgde voor groeiende bevolkingsdruk in stads- en dorpskernen. Verder maakten we nader kennis met enorme Vinexwijken zoals Leidsche Rijn.

De bevolkingsgroei van ruim 2 miljoen in de afgelopen kwarteeuw is grotendeels, en in recente jaren volledig, toe te schrijven aan de wegens politieke verlamming onbeheersbare massa-immigratie van asielzoekers (inclusief Oekraïners) en tijdelijk geachte groepen als arbeidsmigranten en internationale studenten. De natuurlijke bevolkingsaanwas is sinds 2022 zelfs licht negatief. De bevolkingsgroei is ook als eerste verantwoordelijk voor de huidige woningnood, die sterk wordt verhevigd door steeds uitgebreider regelgeving, de stikstofobsessie en het steeds nijpender ruimtegebrek.

Pleister

Het is allemaal al zo vaak vergeefs uiteengezet. De nostalgicus belandt al snel bij een uitspraak van de Duitse historicus Golo Mann: ‘Alles waar ik tegen was, is steevast doorgegaan.’ Ten tijde van het Verkade-album Langs de Zuiderzee, in 1914, was er al sprake van nostalgie; er dreigde toen immers al afdamming. Nostalgie is iets van altijd. De eerste industriële revolutie bracht een hele cultuurstroming op gang die op deze geestesgesteldheid is geënt, namelijk de Romantiek.

Uiteraard is nostalgie een imaginaire pleister op een niet te lokaliseren wond. De nostalgicus wil terugkeren naar een plek of tijd die nooit letterlijk bestond, omdat deze beantwoordt aan het onbehagen van nu. Toch gaat het om een nuttig sentiment, in tegenstelling tot de projectie van het ideaal op de toekomst – de utopie. Die schreeuwt om realisering en dat leidt onveranderlijk tot ellende.

Tegen de waan van de dag

Het nut van nostalgie is haar karakter van milde, bewuste waan die je in stelling kunt brengen tegen de waan van de dag. Zoals het huidige, voortdurend accelererende streven naar vernieuwing, verbetering, optimalisering, dat steeds meer de trekken vertoont van collectieve stress. Onderzoek leerde dat nostalgie bij het individu die stress kan verminderen. Svetlana Boym stelde in The Future of Nostalgia (2001) dat ‘reflectieve’ nostalgie bepaalde herinneringen koestert zonder in idealisering te vervallen, met ruimte voor twijfel en ironie.

Ironie is inderdaad het luchthartiger zusje van nostalgie. Als het welige weiland, waar koeien graasden in zalige onwetendheid van hun methaanuitstoot, is volgeplempt met zwarte spiegels van zonnepanelen; als het laatste stukje uitzicht vanaf de snelweg is versperd door de zoveelste rij distributiedozen en toonzalen; als de vertrouwde contouren van het historische stadsaanzicht zijn geblokkeerd door hoogbouw; als het panorama van Marsmans ‘oneindig laagland’ succesvol is verknoeid door de nieuwste generatie hoogspanningsmasten en windmolens – steek dan Voermans boek in de lucht. ‘Gelukkig hebben we de plaatjes nog!’

Peter Voerman: Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. en de Verkadealbums. WBOOKS, 96 pagina’s, € 24,95.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Mijmeren over het gedroomde Nederland uit de Verkadealbums, wat kun je daar enorm van opknappen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar ofschoon voeding een belangrijk onderdeel is van de behandeling, heb ik altijd met grote relativering – en zelfs enig cynisme – gekeken naar collega’s met groot fanatisme op het gebied van voeding. Zij geven graag de indruk dat voeding zo ongeveer allesbepalend is voor de overlevingskansen van de IC-patiënt en daar geloof ik niets van.

Maximaal 300 gram vlees

Voedingsonderzoek is lastig, omdat veel en belangrijker factoren een rol spelen voor de overlevingskansen van patiënten. Het is vanuit die achtergrond dat ik als hoogleraar intensive care-geneeskunde met sterk Nederlands-Franse oriëntatie met enige verbazing kijk naar de vernieuwde Schijf van Vijf die het Nederlandse Voedingscentrum op 9 april presenteerde. De auteurs noemen zichzelf en elkaar allemaal ‘expert voeding, gezondheid en duurzaamheid’.

Volgens het voedingscentrum moeten we maximaal circa 300 gram vlees per week eten, waarvan niet meer dan ongeveer 100 gram rood vlees. Dat is een duidelijke aanscherping ten opzichte van eerdere adviezen en zelfs strenger dan de Gezondheidsraad. Duurzaamheid, milieu-impact en de eiwittransitie staan prominent vermeld en het geheel straalt weer uit hoezeer Nederland zich als gidsland ziet. Reden om eens te kijken naar Frankrijk, waar ik ook als medisch specialist geregistreerd ben.

Frankrijk houdt vast aan maximaal 500 gram rood vlees per week (ANSES/PNNS) en 150 gram charcuterie (vleeswaren), met in de recente Stratégie nationale pour l’alimentation, la nutrition et le climat (SNANC, februari 2026) alleen de voorzichtige oproep tot ‘limiter’ – vooral van geïmporteerde producten – in plaats van harde reductie. Hoe kan dat zo verschillend zijn terwijl beide landen zich baseren op exact dezelfde wetenschappelijke bronnen?

De nieuwe Schijf van Vijf integreert gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid in één model – uniek in de wereld, zegt het Voedingscentrum vergenoegd. Peulvruchten (250 gram bereid per week) en noten krijgen een prominente plek, rood vlees wordt sterk teruggedrongen.

Vlees hoort bij de Franse identiteit

Het Voedingscentrum is voor 100 procent gefinancierd door de ministeries van VWS en LNV en voert daarmee expliciet kabinetsbeleid uit rond de eiwittransitie. Directeur dr. ir. Petra Verhoef was tot 2023 werkzaam in de lokale politiek als fractievoorzitter van de PvdA in Lansingerland. Dat past in een bredere trend waarin partijpolitici op strategische maatschappelijke posities worden geplaatst en waarin partijen als D66, PvdA en GroenLinks al jaren pleiten voor meer plantaardig eten, fiscale prikkels en een kleinere veestapel.

In Frankrijk speelt een ander politiek-cultureel gedachtengoed. De agrarische sector en de vlees- en zuivellobby hebben een sterkere positie. Vlees hoort bij de Franse identiteit en het culturele erfgoed – denk aan bœuf bourguignon, coq au vin of charcuterie. Bepaalde vleesgerechten zijn aan regio’s gebonden. De SNANC benadrukt daarom vooral ‘lokaal en kwalitatief vlees’ in plaats van geïmporteerd, en kiest bewust voor milde taal (‘limiter’ in plaats van ‘réduire’). Duurzaamheid speelt een rol, maar blijft ondergeschikt aan gezondheid, economische realiteit en culturele gevoeligheden. Geen harde aanscherping van gramhoeveelheden, ondanks druk van milieuorganisaties.

De relativiteit van ‘wetenschappelijk’ advies

Dit verschil illustreert de relativiteit van voedingsrichtlijnen. Beide landen putten uit dezelfde studies, dezelfde risico-batenanalyses en dezelfde erkenning van de voedingsvoordelen van rood vlees (heemijzer, vitamine B12, zink, hoogwaardig eiwit). Toch leidt dat in Nederland tot een strakker, meer plantaardig patroon en in Frankrijk tot meer ruimte voor persoonlijke en culturele voorkeur. Het bewijs is dosis-afhankelijk en complex – iets wat ik ook bij alle IC-onderzoek constateer.

In ons eigen onderzoek naar voeding bij kritiek zieke patiënten, waaronder publicaties over het belang van voldoende eiwitinname, leerden we hoe genuanceerd voedingsadviezen moeten zijn. Bovendien zijn de absolute risico’s voor de gemiddelde gezonde volwassene vaak bescheiden, zeker bij een verder gezonde leefstijl.

Toch presenteert het Voedingscentrum de nieuwe Schijf te veel als dé wetenschappelijke waarheid. Overheidsfinanciering is prima voor betrouwbare publieke voorlichting, maar wanneer de organisatie duidelijk fungeert als uitvoerder van een transitie-agenda die past bij een specifiek politiek gedachtengoed, ontstaat het risico van eenzijdigheid.

Het opgeheven Nederlandse vingertje

Wat mij extra stoort, is dat Nederland zich overal graag profileert als gidsland: moreel leidend in duurzaamheid en klimaat, met een opgeheven vingertje naar de rest van Europa. Alsof onze strenge limieten de enige juiste vertaling van de wetenschap zijn. Frankrijk toont dat het ook anders kan: evidence-based, maar pragmatisch, met respect voor cultuur en economie. Geen moraliserende toon, maar een meer realistische balans.

Als arts en burger pleit ik daarom voor iets meer relativering van de wetenschappelijke data in Nederland. Erken de risico’s van overmatige vleesconsumptie, maar bagatelliseer niet de voordelen van matige roodvleesconsumptie voor bepaalde groepen. Geef burgers voldoende ruimte binnen een volwaardig dieet, in plaats van een strak gelimiteerd patroon met ideologische bijsmaak. Laten we de Franse terughoudendheid overnemen: minder vingertje, meer nuance en minder ideologie.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De nieuwe Schijf van Vijf is een typisch Nederlands opgeheven vingertje. Frankrijk laat meer ruimte voor persoonlijke en culturele voorkeur. verscheen eerst op Wynia's Week.

Marugg was een blanke man, zijn moedertaal was Papiaments (de creoolse taal van zijn geboorte-eiland Curaçao), hij beheerste het Nederlands meesterlijk en hij had er wel degelijk een voortreffelijke roman in geschreven.

In het jaar dat Marugg mij het manuscript toevertrouwde, in 1988, verscheen de roman onder de titel De morgen loeit weer aan bij uitgeverij De Bezige Bij en beleefde daarop vele herdrukken. Hij verwoordde zijn vrees om niet vanwege de kwaliteit van de roman te worden uitgegeven, maar om wazige ideële redenen. Hij doelde op het vermeend deugdzame handelen van hoger opgeleide Nederlanders om geen verwerpelijke stempels als ‘discriminatie’, ‘kolonialisme’ en ‘moederlandse arrogantie’ opgeplakt te krijgen. Het intimiderende stel ‘diversiteit en inclusie’ bestond toen nog niet. De praktische gedachten erachter waarden echter al volop rond. Die bereikten het eiland in de gedaante van ‘lankmoedigheid’, dat wil zeggen: het jubelend prijzen van middelmatig handelen, reguliere vorming en van doorsnee brouwsels.

Onwankelbare hooghartigheid

Die lankmoedigheid steekt inmiddels vernietigend de kop op in het Nederlandse culturele veld. Met een onwankelbare hooghartigheid worden prijzen uitgereikt aan – mogelijk alleraardigste – mensen waarvan het werk geen uitzonderlijke kwaliteit heeft of zelfs uitgesproken verwerpelijke aspecten kent. Marugg keert zich om in zijn graf door de toewijzing van De Gouden Ganzeveer aan Gershwin Bonevacia, een auteur met een Afro-Curaçaose achtergrond. Marugg zou Bonevacia ongetwijfeld alle goeds in de wereld hebben gegund, maar geen vernederende lankmoedigheid: ‘Hoe alleraardigst… een pen weet vast te houden…‘

Bonevacia heeft nog lang niet het niveau bereikt van gelauwerden die hem voorgingen, zoals Adriaan van Dis, Geert Mak, Jan Brokken, Arnon Grunberg, Ian Buruma, Antjie Krog, David van Reybrouck en Annejet van der Zijl. Je plaatst een brugklasser niet over naar de universiteit. Dat zou valse waardering zijn en zodoende pakt die overplaatsing naar hogere regionen – voor de betrokkene – schaamtevol uit. Bonevacia voldoet (nog) niet aan de verwachtingen die er op zijn schouders worden gelegd met die prijs, hoe ‘alleraardigst’ ook zijn gedichten, theaterwerk en podcasts mogen zijn.

Niet minder schaamtevol is de toekenning van de prestigieuze P.C. Hooft-prijs aan Anja Meulenbelt. Met alle recht en alleszins overtuigend plaatste Harrie Verbon hier gepaste kanttekeningen bij.  In Nederland is het ‘prijswaardig’ geworden om moord, verkrachtingen en terreur, in casu als die van Hamas, begripvol en zelfs instemmend te verdedigen, zoals Meulenbelt heeft gedaan. Hoe weerzinwekkend de prijswaardigheid van Anja M. is, wordt nog tastbaarder wanneer bekeken in het licht van de toekenning van een andere hoogst prestigieuze prijs.

Nadat, in 2021, de Surinaams-Nederlandse schrijfster Astrid Roemer de Prijs der Nederlandse Letteren was toegekend, werd bekend dat zij zich begripvol had uitgelaten over de zogeheten ‘decembermoorden’. Door toedoen van de latere president Desi Bouterse werden, in 1982, vijftien [!] prominente Surinamers – tegenstanders van zijn bewind – standrechtelijk gedood. Verontwaardiging in geschoolde Nederlands-Surinaamse kringen over Roemers goedgezinde opstelling naar de despoot. Vervolgens besloten de verantwoordelijke instellingen – het Nederlandse Letterenfonds en Literatuur Vlaanderen – de beoogde feestelijke prijsuitreiking door de koning van België in zijn paleis niet door te laten gaan. Astrid Roemer zou zich op schaamteloze wijze hebben gecompromitteerd. Zodoende had zij tevens de jury beschaamd. De reuring die het een en ander opleverde heb ik voor deze website hier onder de loep genomen.

Op 7 oktober 2023 vielen in Israël minstens 1200 doden [!], hoofdzakelijk Joden, door gruwelijk gewelddadig handelen van Hamas-strijders en andere Palestijnen. Anja Meulenbelt liet zich meerdere malen begripvol uit over die slachting, zelfs al op 8 oktober van dat jaar (op de BNNVARA-website Joop). De moordpartij en het aantal doden blijken onvoldoende om haar de P.C. Hooft-prijs te onthouden. Is de Palestijnse terreurdaad wellicht wél voldoende om van de toekenning geen feestje te maken, zeker nu bekend is in welke mate Iran – de stuwende kracht en donor achter Hamas – dood en verderf zaait onder de eigen protesterende bevolking?

Nee, er komt toch een feestelijk prijsuitreiking, zo bevestigde het bestuur van de Stichting P.C. Hooft-prijs mij. Het bestuur wenst zich niet uit te spreken over de standpunten van Meulenbelt en reduceert bijgevolg de literatuur tot een kinderlijk bellenblazen zonder enige betekenis, maar wel van ’literaire kwaliteit’.

Morele correctheid

Terzijde, maar niet om terzijde te schuiven: de ‘literaire kwaliteit’ van het werk van beide auteurs stel ik niet ter discussie. Al dan niet literair verpakt, waarom is de ene jury beschaamd door de begripvolle opstelling naar de moord op vijftien Surinamers en waarom is de andere jury nog niet bereid om de moord op 1200 Israëliërs en de moord op duizenden Iraniërs op enigerlei wijze te laten meewegen in een beoordeling?

Met andere woorden, waarom worden er – terugblikkend – aan Astrid Roemer hogere eisen van morele correctheid gesteld dan aan Anja Meulenbelt? Er is sprake van een pijnlijk discriminatoir handelen inzake een auteur van kleur en een blanke c.q. witte schrijfster, zo komt mij voor. Ik legde deze aangelegenheid dan ook voor aan de Nationaal Coördinator tegen Racisme en Discriminatie, Rabin Baldewsingh. Het zal hem, mede gegeven zijn Surinaamse achtergrond, interesseren, maar hij blijft mij vooralsnog een antwoord schuldig.

Een zekere grilligheid is eigen aan onze ‘woke’ culturele elite waar het de concrete invulling van hun gevoelens voor ‘sociale rechtvaardigheid’ betreft. Wie of wat voor deugdzaam doorgaat en de schreeuw om ‘social justice’ vertolkt, wordt bij ongeschreven en onschendbaar decreet afgekondigd. Tegenspraak is uit den boze. Hierdoor ondergaat een bekend gezegde enige verschuiving, wanneer de praktijk weerbarstig blijkt: beter ten hele gedwaald dan ten halve gekeerd. Voor onze ‘woke’ letterenclan was Desi Bouterse een dictator voor wie Roemer zich niet gunstig had mogen uitspreken. Voor diezelfde clan is de verdediging van de moorddadige Ali Khamenei en zijn vazallen – waaronder Hamas – ‘prijswaardig’. Punt.

Vooral eigenbelang

Mede door het grondig onderbouwde werk We have never been woke van de Amerikaanse socioloog Musa al-Ghrabi – recentelijk hier besproken – weten we dat een ‘woke’ elite, zoals die in de letteren, bovenal het eigenbelang voorstaat. In één slogan wordt al-Ghrabi’s studie raak samengevat: ‘How a new “woke” elite uses the language of social justice to gain more power and status, without helping the marginalized and disadvantaged.’ In het Engels wordt dit ‘virtue signalling’ genoemd, waarvoor in het Nederlands ‘deugpronken’ als vertaling opgang maakt. Die elite heeft slechts tot doel de bestendiging van haar eigen status, de dominante groepsnormen en legitimiteit van haar bestaan.

Dit zorgt dan ook voor een bestendiging van de maatschappelijke status quo. Van enige verbetering van de ‘gekoesterde’ slachtoffers is geen sprake: geen Surinamer of moslim is wijzer geworden van het veronderstelde deugdzame handelen van de respectieve jury’s. Zoals Marugg al wist: ‘De morgen loeit weer aan en is niet te vertrouwen’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank

Het bericht Van het deugpronken van onze literaire elite wordt niemand wijzer – en het is nog discriminatie ook verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden viel in juni 2023 min of meer in eigen zwaard. Het museum was geheel volgens hedendaagse woke-normen in de expositie ‘Kemet. Egypte in hiphop, jazz, soul & funk‘ op zoek gegaan naar de betekenis van de oude Egyptische en Nubische beschaving in het werk van vooral zwarte artiesten in de Verenigde Staten, zoals Eddie Murphy als farao Ramses, en Beyoncé en Rihanna als koningin Nefertiti. Hetzelfde jaar beleefde ook de première van de Netflix-miniserie Queen Cleopatra (2023), waarin de van afkomst Grieks-Macedonische Cleopatra wordt vertolkt door de zwarte Britse actrice Adele James. ‘Geen goede docu en geen goede dramaserie,’ verwoordde Veronica Superguide de algemene waardering.

Een van de woke-speerpunten is het verzet tegen de vermeende ‘toe-eigening’ van andermans (lees niet-westerse) cultuurelementen door het perfide Westen. Het RMO kreeg nu van Egyptische zijde hetzelfde verwijt: men deed aan geschiedvervalsing en werkte mee aan de toe-eigening van de oud-Egyptische cultuur door Amerikaanse zwarte artiesten. Sinds 1975 nam het RMO in Sakkara deel aan onderzoek en opgravingen, nu haalde de Egyptische overheid een streep door die samenwerking. In Leiden stond men paf. ‘Onbetamelijk,’ vond een boze en verbijsterde RMO-directeur Wim Weijland.

Kleurenblind?

Het Leidse relletje is maar één voorbeeld uit de nog altijd toenemende stroom van blackwashing waarmee de argeloze cultuurconsument sinds pakweg een decennium wordt overspoeld. We kleuren het verleden in met onze contemporaine waarden. Het cultuurrelativisme uit antropologische hoek – elke cultuur is gelijkwaardig, kortgezegd – was in de twintigste eeuw het antwoord op het superioriteitsdenken van het Westen, dat ook sterk in de geschiedschrijving tot uiting kwam. Dit leidde tot het doorslaan van de pendel naar de andere kant, getuige een opbloeiende subdiscipline als black history en het niet van absurditeit gespeende verzet tegen de genoemde culturele toe-eigening.

In de populaire cultuur hebben deze trends geleid tot zogenoemde ‘kleurenblinde’ casting in overigens naar historische waarheidsgetrouwheid strevende tv-series als King & Conqueror over de invasie van Engeland door Willem de Veroveraar in 1066 (BBC, 2025) en Valhalla (Netflix, 2022-2024). De laatste serie was bedoeld als opvolger van de succesvolle tv-serie Vikings (2013-2020).

Dat de BBC de aanpassing van de westerse geschiedenis aan de courante politieke correctheid fanatiek nastreeft, is bekend van tal van voorbeelden. Dit geldt ook voor Netflix, waar de commerciële lading eveneens wordt gedekt door de vlag van inclusiviteit en diversiteit. Voor de rol van jarl Haakon, de Vikingleider van Kattegat, werd in Valhalla de zwarte actrice Caroline Henderson gecast, een voorbeeld van deugverdwazing die slechts hier en daar wat protesterend gepiep opriep. Maar er was ook Joren Vermeersch, die naar aanleiding van Hendersons aanstelling in De Standaard van 19 september 2022 meldde: ‘De nieuwe serie ­Vikings: Walhalla op Netflix leek me wel wat, maar verder dan de eerste aflevering raakte ik niet. Net als vele andere Netflix-series wordt ook deze om zeep geholpen door een kwalijk fenomeen dat de Amerikaanse entertainmentindustrie teistert: een maniakale obsessie met huidskleur.’

Uiteraard zorgden de Vikingen, als notoire wereldreizigers en slavenhalers, voor een portie etnische import in hun thuislanden, maar het ging dan vooral om slaven (‘tot slaaf gemaakten’ voor de vingerzwaaiers onder ons) of incidentele handelaren. Grootschalige etnische verschuivingen en handelskolonies van Aziaten of Afrikanen in de Scandinavische thuislanden zijn niet bekend. Een commentator meldde over de gekleurde vrouwelijke jarl op reddit.com: ‘It would be like casting a white chick as Shaka (Zulu founder).’

Tegenargument

Maar werden al die Indianen in oudere westerns ook niet gespeeld door blanke acteurs, ging whitewashing niet aan blackwashing vooraf? Dat is het argument van de voorstanders van blackwashing. Hun anti-historische kleurgevoel wordt gezien als anti-racisme, ofwel de promotie van ‘gelijke behandeling die resulteert in gelijke kansen’, zoals een abstract van een Africana Studies-publicatie van Alyssa M. Smith (2021) het uitdrukt. Moreel juist dus. Terwijl whitewashing natuurlijk een uitdrukking is van racisme, imperialisme en kolonialisme.

Zeker, ook whitewashing was een belachelijke praktijk. Maar al die blanke Indianen in oude westerns speelden nadrukkelijk Indiaan. Net als bij de ‘middeleeuwse’ dames met gepenseelde wenkbrauwen en een 1940-permanent in oude zwart-witfilms ging het om (weliswaar schromelijk bevooroordeelde en onbeholpen) pogingen om de realiteit van het verleden te benaderen. Terwijl jarl Haakon en al die andere gevallen van blackwashing nadrukkelijk ‘verandering’ van de geschiedenis tot doel hebben.

‘Het zou toch kunnen?’ is een meer pragmatisch gericht verweer van de historische zwartwassers. Wie kan bewijzen dat er geen gekleurde jarls waren? Dit is hetzelfde type argument als dat waarmee de holocaust wordt ontkend. Te bewijzen valt er niets voor wie de hand voor zijn ogen slaat. Wie blind wil zijn ziet niets, blackwashing is en blijft brainwashing.

‘Maar jullie hebben eeuwenlang een blonde Jezus afgebeeld!’ kan de gehaaide blackwasher terecht inbrengen. De verklaring daarvoor kun je tenminste gedeeltelijk al vinden in Ludwig Feuerbachs Het wezen van het christendom (1841). De mens schept God naar zijn beeld: ‘blonde’ mensen projecteren een blonde god, paarden zouden een god met een paardengestalte bedenken.

King & Conqueror biedt zeker niet de eerste inkleuring van de gebeurtenissen rond 1066 in opdracht van de BBC. Enkele jaren geleden werd in een gedramatiseerde scène in een serieuze BBC-documentaire al een boodschapper van Willem de Veroveraar naar het Engelse hof vertolkt door een zwarte acteur. Een (door mij vertaald) commentaar op deze praktijk, op alweer reddit.com: ‘De koningin van Engeland van eeuwen geleden zou eruit moeten zien alsof ze de koningin van Engeland van eeuwen geleden kon zijn. Er is niets mis mee om te erkennen dat zwarte mensen in Europa een relatief nieuwe toevoeging aan de samenleving zijn.’

Maar er waren in de dertiende eeuw toch al zwarte mensen in Engeland, er staat toch een donkere man afgebeeld in de marge van de Domesday Abbreviato uit circa 1241? Zeker, en alhoewel dit figuurtje naast andere voorbeelden een belangrijke rol speelt in de academische ophef door Britse blackwashers, gaat het hoogstwaarschijnlijk om wat men een Moor noemde. Niets bijzonders, gezien de destijds nog actuele Kruistochten.

Natuurlijk zullen er in de volle middeleeuwen zwarte mensen zijn geweest in noordelijk Europa, het gaat daarbij echter om individuen al of niet met een familiegroep, geen statistisch significante component van de bevolking. Hoe men in de middeleeuwen in Europa over ‘anderen’ dacht, toont de barbaarse behandeling van de Joden doorheen heel die periode tot vandaag de dag, als zelfs de verbeten klimaatsirene Greta Thunberg zich op het schild van de antisemieten laat hijsen.

Stereotypen

Gelukkig zag Google het licht en haalde zijn AI-beeldgenerator Gemini vroeg in 2024 tijdelijk offline; deze was zwartwassend op hol geslagen en beeldde historische pausen en nazi’s uitsluitend af als mannen van kleur. De algemene bedoeling was om blanke stereotypen te vermijden, waarna ook hier de pendel weer volledig de andere kant uitsloeg. Een oud-medewerker van Google zou aan The Washington Post hebben verklaard dat Google ‘onder de motorkap’ mogelijk termen had toegevoegd om zo divers mogelijk te zijn. Ene Frank J. Fleming verklaarde op X dat hij had geprobeerd op Google Gemini een beeld van een ‘Caucasian male’ te genereren. Hij slaagde er niet in.

De westerse zelfproblematisering is zo tomeloos geworden dat zelfs het verleden eraan moet geloven. De huidige hype van inkleuring van oude foto’s en filmbeelden biedt aan het wokisme een gouden kans om het ‘witte’ Europese verleden over te sausen – want zie, Google deed het al met Gemini op grote schaal. Wat een mooie, fleurige plaatjes toch, hoe kun je daar op tegen zijn!

Jan J.B. Kuipers werkte mee aan diverse onderwijsmethoden en was decennia werkzaam in de erfgoedsector. Hij is auteur van onder meer ‘Dwepers en dromers. Tegenculturen in Nederland 1890-1940’ (2022), ‘De vlucht naar boven. Tegenculturen in Nederland in de jaren zestig en zeventig’ (2023) en ‘High van de Zeeuwse mist’ (2024).

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs.

Het bericht Woke is zo radicaal geworden dat zelfs het Engeland van 1000 jaar geleden niet meer blank mag zijn. Maar blackwashing is en blijft brainwashing verscheen eerst op Wynia's Week.

Een van de uitwassen van deze creatie-vijandige, weinig erudiete geestesgesteldheid is het inmiddels welbekende echelon van nieuwe grenswachters, ofwel ‘sensitivity readers’. Namens uitgeverijen lezen zij manuscripten na op woorden en passages die door groepen of individuen in een zogenaamde minderheidspositie als beledigend of kwetsend kunnen worden ervaren. Voorbeeld: de bekende schrijver Marcel Möring maakte recent met zijn laatste roman Mordechai de overstap van De Bezige Bij naar Prometheus omdat ze bij die eerste uitgeverij het n-woord, hoezeer ook in een specifiek-historische context gebruikt, simpelweg niet wensten te publiceren. Want op de lijst ‘no go’-woorden! (‘Ik vond het wel vreemd,’ zei Möring achteraf. ‘want in het boek komen ook antisemitische en homofobe uitspraken voor (…) maar blijkbaar werd dat niet zo erg gevonden.’)   

Nu is literatuur voor het overgrote deel van het publiek een ver-van-mijn-bed-show, maar het verschijnsel humor – waar lachen we om? welke grappen mogen we wel of niet maken? – komt al een stuk dichterbij onze dagelijkse belevingswereld. Je zou humor, de bevrijdende activiteit van het lachen dus, met een beetje pathetiek als een dagelijkse levensbehoefte kunnen beschouwen. Als een tijdelijke ‘ontsnapping’ uit het normen- en waardenstelsel en de bijbehorende verantwoordelijkheden die dat stelsel met zich meebrengt.

Ja, het broodnodige elixer in een dichtgeregelde samenleving.

Duwtjes richting Noord-Korea

Wat gebeurt er echter met een maatschappij als er niet of nauwelijks meer gelachen wordt? Geen ontsnapping meer mogelijk is? Of veel minder? Van op afstand kunnen we vaststellen dat in het meest extreme geval, denk aan de verschrikkelijke (stalinistische) dictatuur in Noord-Korea, deze vorm van ontsnappen nagenoeg volledig is afgeknepen. Afgezien van georganiseerde vrolijkheid vol geprefabriceerde blijheid wordt daar zeer weinig (spontaan) gelachen (zeker in het openbaar). En bij elke tendens die ons richting een dergelijke stalinistische angstcultuur duwt, zouden we dan ook op onze hoede moeten zijn.

Verklaren dat de zich ‘cultuurwetenschapper’ en ‘humoronderzoeker’ noemende Dick Zijp ons land op humorgebied naar het Noord-Koreaanse model wil laten ‘afglijden’, zou zwaar overtrokken zijn. Maar dat hij ons een stukje die richting op duwt is onmiskenbaar. Als je er, zoals hij, actief voor pleit humoristen en cabaretiers niet langer te laten wegkomen met het argument dat morele en ethische grenzen in humor tijdelijk opgerekt of opgeheven mogen worden, begin je de voorwaarden voor een werkelijk bevrijdende lach al op voorhand te beknellen.

En wanneer je vervolgens achter elk in een stand-up comedy show of cabaretvoorstelling gespreken woordje met een pincet op zoek gaat naar wat volgens jou ‘stigmatisering’ of ‘stereotypering’ is (of zou kunnen zijn), ben je keihard bezig de grondvesten van de humor aan te tasten. Poog je omkering, overdrijving, contrastwerking en het doorbreken van verwachtingen – kortom, de basisinstrumenten van de humorist of komiek – te onderwerpen aan je eigen (humorloze) politieke agenda. Dat is dan ook precies wat Dick Zijp in zijn cultuurwetenschappelijke wijsheid aan het doen is.

Tijdens een publieksoptreden in de serie Brainwash Talks erkent Zijp dat humor hem, als verschijnsel, vooral interesseert vanwege de invloed en de mogelijke gevolgen die het heeft (spoiler: hij ziet de lach het liefst maatschappelijk verantwoord zijn, geen schade berokkenen ook). Met zijn container-uitspraak dat ‘humor verbonden is aan allerlei grote maatschappelijke en politieke kwesties’ (tja, wat is daarmee niet verbonden, Dick?) geeft hij zichzelf een vrijbrief om als onderzoeker eindeloos kanttekeningen en bezwaarpuntjes te mogen aandragen als de betreffende grap of humorist niet ‘in lijn’ met zijn progressieve wereldbeeld is. En het zijns inziens verkeerde of reactionaire ideeën verspreidt.  

Dat figuren als Zijp humor willen onderzoeken is op zichzelf het probleem natuurlijk niet. En dat ze een voorkeur hebben voor komieken en cabaretiers die hun eigen wereldbeeld reproduceren – ‘ga je gang’ ben je geneigd te zeggen. (Zelfs dat hij cabaret leuk vindt en zijn vak een geweldig interessante speeltuin wil ik hem niet ontzeggen; tenzij er een masochist in hem schuilt.) Maar wat ten diepste lachwekkend is, en als je er wat langer over nadenkt ook ergerlijk, is dat zijn ideologische gestuurde hobby – want meer is het niet – onder de vlag van ‘wetenschap’ een duur pak aantrekt en zich een gezag probeert aan te meten dat, sorry, nergens op gebaseerd is. Op z’n best is Zijp een humor-recensent die met een academisch sausje de zijns inziens opbouwende, correcte, aan te moedigen humor scheidt van de zijns inziens destructieve, incorrecte en te verwerpen humor.

In zekere zin is Zijp de domineeszoon die geen genoegen meer neemt met het zijn van cabaretier, maar die het – een treetje hoger op de machtsladder – zoekt bij het inspecteren en corrigeren van de omvangrijke roedel cabaretiers die Nederland rijk is.  

Onverbloemde islamkritiek

Als je in harde of minder harde bewoordingen kritiek levert op mensen als Dick Zijp, zoals hier wellicht gebeurt, krijg je al snel het verwijt teruggekaatst dat je een kritische blik op harde humor zou afwijzen. Of dat je zelf een ranzig gevoel voor humor hebt. Onzin! In een vitale, gezonde en een beetje zelfverzekerde democratie mag élke grap op élke denkbare weegschaal worden gelegd, door iedereen, dus ook door Dick Zijp. Het echte gevaar zit ‘m niet in de kritische benadering achteraf, maar in de onverbloemde poging van mensen als Zijp om met wetenschappelijke pretentie (en het veronderstelde gezag dat daarbij hoort) cabaretiers en humoristen als kwaadaardig of onmaatschappelijk te portretteren en hen zodoende buiten de orde te plaatsen. Hen vooraf dus al te diskwalificeren.   

Een goed voorbeeld van dat laatste is het parmantig-academische toontje waarmee Zijp in De Groene Amsterdammer de hem onwelgevallige Hans Teeuwen probeert weg te zetten. In een aanval van morele hoogmoed en academische bla-bla noemt Zijp de humorstijl van Teeuwen, let op, ‘nihilistische transgressie’; een term die je zelfs na drie uur debat op een gepassioneerde discussieavond nog niet opgehelderd krijgt, maar waar figuren als Zijp maar al te graag mee wapperen om hun academische imago, hun aanspraak op een gewichtig klinkende leerstoel en het wegzuiveren van hen niet-welgezinde artiesten mee hopen te bevorderen.  

Volgens mijn eigen (niet-academische) maatstaven is Teeuwen nog altijd een messcherpe cabaretier die issues bespreekt en standpunten uitdraagt op de grens van waar zijn collega’s angstig terugschrikken. En daarmee het cabaretlandschap voorlopig bij het gezapige kantklossen vandaan trekt. Maar wat doen pseudowetenschappers als Zijp? Die willen de humorkaravaan (publiek en artiesten) eendrachtig een en dezelfde kant op laten bewegen, het liefst onder de vlag van truttige mantra’s als ‘verbinding’ en ‘burgerschap’. Ze staan dan ook vooraan om Teeuwen als ‘islamofoob’ te labelen zodra hij onverbloemde islamkritiek levert.    

Dat boekhouders als Zijp het nodig vinden de humorpraktijk te reduceren tot wel en niet correcte ideeën en wereldbeelden, is op zichzelf al moedeloos makend genoeg. En dat ze in de nabije toekomst mogelijk geholpen gaan worden door statistiekprogramma’s en andere digitale tools om hun particuliere oordelen over grappenmakers van academische legitimatie te voorzien, is al even deprimerend. Maar in zekere is dit soort achteraf-onderzoek nog voorspelbaar. En zal het hopelijk nooit uitgroeien tot meer dan een reeks slecht bezochte theekransjes voor ideologische scherpslijpers.

Het wérkelijke gevaar zit ‘m aan de voorkant! En de werkelijke strijd vindt plaats nog voor een komiek of cabaretier een letter op papier heeft gezet of zich een voorstelling heeft gemaakt van een show die hij of zij wil gaan brengen. Voelt hij of zij zich vrij genoeg om naar believen in het grootst mogelijke etnische, religieuze, seksuele of politieke taboe te peuren met het vooruitzicht dat de Dick Zijp-achtigen zich wie weet gaan vermenigvuldigen en als een volkscomité uit donkere DDR-tijden straks nee-schuddend in de zaal zit, klaar om hem of haar ‘nihilistische transgressie’ of iets nog ergers in de schoenen te schuiven?    

Waar o waar?

Want waar o waar blijft de jonge, brutale artiest die de islam in alle openheid op het hakblok durft te leggen? Die het etnische ongemak in de kwetsbare wijken durft te fileren? Die het migratiestandpunt van de PVV met een paar goede grappen verdedigt? Of luchtig maar vilein durft aan te wijzen wie de homo’s en vrouwen op straat nu eigenlijk het leven zuur maken? Als een van de meest succesvolle komieken van de afgelopen decennia, Youp van ’t Hek (door Zijp ooit ter verantwoording geroepen voor het woord ‘pisnicht’), zich in zijn NRC-columns nota bene na zijn afzwaaien voornamelijk blijkt op te winden over roddels en praathoofden in tv-programma’s kun je je afvragen of het Nederlandse cabaret überhaupt nog ergens schuurt of van enige relevantie is. Dan wel een repeterende hap linksdraaiende yoghurt is.

Onderzoek dát eens, doctor ‘cultuurwetenschap’ Dick Zijp.    

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Help! De humorpolitie vindt Hans Teeuwen te nihilistisch verscheen eerst op Wynia's Week.

Monique Kremer, voorzitter van de Adviesraad Migratie, doet er nog een schepje bovenop: ‘Als we meer migranten aan het werk krijgen, slaan we drie vliegen in één klap. Migranten krijgen een hoger inkomen en meer welzijn, werkgevers kunnen gemakkelijker in hun personeelsbehoefte voorzien, en de samenleving profiteert van minder uitgaven aan sociale uitkeringen en hogere belastinginkomsten.’

De publieke omroep en de kwaliteitskranten nemen dit ‘nieuwsbericht’ klakkeloos over. De NOS kopt: ‘Ongeveer een vijfde van alle migranten staat nodeloos aan de kant’ en volgens WNL blijft een groot arbeidspotentieel bij migranten onbenut. De Volkskrant en NRC hadden vergelijkbare koppen. Zou het werkelijk zo eenvoudig zijn om de personeelstekorten op te lossen?

Hoe komt de Adviesraad Migratie aan deze aantallen?

Allereerst is er de zeer ongebruikelijke definitie van onbenut arbeidspotentieel: ‘Het onbenutte arbeidspotentieel van migranten is bepaald door hun arbeidsdeelname te vergelijken met die van Nederlanders zonder migratieachtergrond van dezelfde leeftijd en sekse.’ Omdat het percentage werkende migranten alles bij elkaar opgeteld ongeveer 20% lager ligt dan bij Nederlanders zonder migratieachtergrond gaat de Adviesraad er vanuit dat 20% van de totale migrantenbevolking van 25 tot 65 jaar gerekend kan worden tot het onbenut arbeidspotentieel. Omgerekend in het aantal personen kom je dan uit op 331 duizend.

Volgens de gangbare definitie van Eurostat en het CBS van onbenut arbeidspotentieel gaat het om mensen die willen werken en beschikbaar zijn voor werk. Als er sprake is van beide criteria dan worden ze geteld als werkloos. Als er sprake is van een van deze twee criteria spreekt het CBS van semiwerkloos. Volgens mijn inschatting valt dan meteen al de helft van de 330 duizend migranten af.

En dan wil dat nog helemaal niet zeggen dat personen, die tot het onbenut arbeidspotentieel worden gerekend ook daadwerkelijk geschikt zijn om vacatures te vervullen. De Adviesraad geeft ook toe dat het natuurlijk niet zo is ‘dat iedereen die tot dit potentieel behoort volledig en direct inzetbaar is en dat hun kwalificaties en voorkeuren precies aansluiten bij de vraag vanuit bedrijven en instellingen’.

Dus eerst kondigt de Adviesraad met veel tamtam aan dat er een groot arbeidspotentieel bij migranten onbenut blijft waarmee ‘ruim driekwart van het aantal openstaande vacatures’ kan worden vervuld. Maar vervolgens blijft in de hele verkenning onduidelijk waar dat talent dan precies zit.

Eerste generatie is de verkeerde doelgroep

Het grote verschil in arbeidsdeelname tussen het onbenut talent van de Adviesraad en Nederlanders zonder migratieachtergrond kan allereerst verklaard worden door de keuze van de doelgroep. De Adviesraad rekent alleen de eerste generatie migranten tot de doelgroep van de verkenning en dat is nu juist de groep met de grootste afstand tot de arbeidsmarkt.

Uit de rapportage Integratie en Samenleven 2024 van het CBS blijkt dat er een groot verschil is tussen de eerste en tweede generatie migranten op het gebied van wonen, onderwijs en sociaaleconomische positie. Volgens de Adviesraad zijn een goede opleiding en kennis van de Nederlandse taal de belangrijkste factoren die het onbenutte arbeidspotentieel verkleinen. Maar dat is nu juist waar het de eerste generatie migranten volgens de genoemde rapportage van het CBS aan ontbreekt.

Onbenut talent naar herkomstland

De Adviesraad maakt verder onderscheid naar verschillende leeftijdsgroepen. Het onbenutte arbeidspotentieel is het grootst onder migranten van 45 jaar en ouder en binnen die leeftijdsgroep nog het meest bij vrouwen. De verkenning gaat ook nader in op de samenstelling van het ‘onbenut talent’ naar herkomstland. De volgende grafiek wil ik de lezer niet onthouden.

Deze grafiek roept herinneringen aan de uitspraken van voormalig bestuurder Hans de Boer, die in 2015 namens VNO-NCW verkondigde dat er geen sprake was van een vluchtelingencrisis, maar dat de vluchtelingen juist een oplossing waren voor onvervulbare vacatures. Maar tien jaar later is een groot deel van het Syrische talent nog steeds onbenut, vooral bij de vrouwen.

Gewichtig doen met regressieanalyses

Verderop in de verkenning in de paragraaf over sociaal-culturele factoren gaat de Adviesraad hier nader op in en komt tot de volgende conclusie: ‘Vrouwen die voorstander zijn van een gelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen, hebben beduidend vaker betaald werk dan vrouwen die voor een ongelijke rolverdeling zijn.’ Dit wordt vervolgens met een regressieanalyse onderbouwd, maar het was interessanter geweest om gewoon te vermelden hoeveel procent van de vrouwen uit landen als Syrië, Somalië of Ethiopië

voorstander is van een gelijke rolverdeling.

Dat geldt trouwens voor het hele hoofdstuk over de samenhang tussen het onbenutte arbeidspotentieel van groepen migranten en kenmerken van die migranten. Het staat wel gewichtig om allerlei regressieanalyses te presenteren, maar voor werkgevers is het veel belangrijker om te weten hoeveel van die migranten over een goede opleiding en kennis van de Nederlandse taal beschikken.

Migratiemagneet Nederland

Voor mensen, die het boek Migratiemagneet Nederland van Jan van de Beek kennen komt het niet als een verrassing dat juist migranten uit landen met een grote culturele afstand tot Nederland ook een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Wat de gevolgen van die grote culturele afstand kunnen zijn bleek uit een onlangs verschenen rapport van het WODC over huwelijksdwang, achterlating en vrouwelijke genitale verminking. De onderzoekers concluderen dat de Nederlandse aanpak tekortschiet. Wat mij verbaast is dat mensen erkend worden als vluchteling en dan gewoon naar dat onveilige land op vakantie kunnen gaan om hun dochter tot een huwelijk te dwingen, achter te laten of te laten verminken.  

Ook wordt in de verkenning een hoofdstuk gewijd aan migratiemotieven. Het zijn asiel- en gezinsmigranten (van buiten de EU), die de grootste afstand tot de arbeidsmarkt hebben. In termen van de Asielraad: ‘Vrijwel de helft van het totale onbenutte potentieel bestaat uit asielmigranten en Oekraïense ontheemden en hun gezinsleden.’

Het CBS onderzoekt periodiek hoe lang het duurt voordat asielzoekers werk vinden. Na negen jaar heeft slechts 38% van de statushouders werk als belangrijkste inkomstenbron. Bij vrouwelijke statushouders ligt dat percentage nog lager.

Vervolgonderzoek door deze raad is niet zinvol

Dus als we de belangrijkste bevindingen nog even samenvatten: het zijn vooral laagopgeleide asielzoekers uit landen met een grote culturele afstand tot Nederland en oudere migranten die een lagere arbeidsparticipatie hebben dan Nederlanders zonder migratieachtergrond. Het grootste verschil is bij vrouwen die ‘geen voorstander zijn van een gelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen’. Als we dit verhullend taalgebruik van de Adviesraad in gewoon Nederlands vertalen: deze vrouwen willen of mogen dus helemaal niet werken.

Waarom de Adviesraad dan juist deze groep ziet als talenten die de personeelstekorten kunnen oplossen blijft een raadsel. Misschien dat het te maken heeft met de eenzijdige samenstelling van de raad.

Aan het eind van de verkenning pleit de Adviesraad voor een vervolgonderzoek naar de oorzaken van verschillen in onbenut arbeidspotentieel tussen groepen migranten. Ik betwijfel ten zeerste of een vervolgonderzoek door deze raad wel zinvol is.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Adviesraad Migratie verhult dat het werken van migranten wordt belemmerd door lage opleiding en grote culturele afstand verscheen eerst op Wynia's Week.

Als we onbevangen kijken naar normen, waarden en religie van alle Nederlanders, dan zien we inderdaad grote verschillen tussen recente immigranten en de meerderheid, die niet alleen Becker en de VVD zenuwachtig maken. Andersom – en dat krijgt veel te weinig aandacht – duidt onderzoek ook op Hollandse normen en waarden waar de immigranten van kunnen schrikken. Ik maak hier gebruik van de belangrijkste bron van normen, waarden en religie wereldwijd, het World Values Survey (WVS). Lezers kunnen hun hier eigen analyse doen.

Vijfentwintigduizend Vietnamese vluchtelingen

Hier zijn vier recente resultaten die te denken geven, en dus niet over de immigranten maar juist over de Nederlandse meerderheid. Ik vergelijk onze Hollandse waarden met die in twee belangrijke immigratielanden, Marokko en Turkije, en voeg voor een scherpere analyse Vietnam toe uit Oost-Azië.

Vietnam kan ons helpen om clashes over normen en waarden beter te begrijpen. Na de Vietnamoorlog namen wij ongeveer vijfentwintigduizend Vietnamese vluchtelingen op, en die hebben sindsdien ijverig loempia’s verkocht en nagel-salons geopend, en kennelijk hun kinderen opgevoed om uit het nieuws te blijven, gewoon hard te leren op school en goed hun best te doen. Niks mis dus met hun normen en waarden, maar wel heel anders dan bij ons in de polder.

Wat zouden die immigranten uit Vietnam bij voorbeeld denken van de Nederlandse opvatting over vraag 110 uit het WVS: ‘Op de lange duur hangt succes meer af van hard werk dan van toeval.’ 50 procent van de Vietnamezen is het daar mee eens tegen 11 procent van de Nederlanders. En van vraag 38: ‘Kinderen hebben de plicht om te zorgen voor hun zieke ouders.’ Ja, zegt 92 procent van de Vietnamezen; 16 procent van de Nederlanders. Vraag 27: ‘Een van mijn doelen in het leven is dat mijn ouders trots op me zijn.’ Zeker, zegt 50 procent van de Vietnamezen, tegen 10 procent van alle Nederlanders. Ten slotte vraag 151: ‘Ben je bereid om voor je land te strijden?’ Ja, antwoordt 96 procent van de Vietnamezen; 38 procent van de Nederlanders.

Misschien stuurt de ambassadeur van Vietnam wel een pessimistisch rapport naar de bazen in Hanoi: ‘Die Hollanders voeden hun kinderen heel anders op, en zulke kinderen laten hun ouders financieel eenzaam aan hun eigen lot over als ze ziek zijn. En ze staan ook niet pal tegen Rusland zoals wij vanzelfsprekend onze vrijheid verdedigen tegenover China. Onze hardwerkende economie groeit sneller dan hun vermoeide welvaartsstaat die gaat bezwijken onder de kosten van de bejaardenzorg.’

Twee dimensies met grote verschillen

En op alle vier die dimensies zijn immigranten uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika (MENA) het min of meer eens met Vietnam. Hoe zou het dan komen dat MENA-immigranten en hun kinderen veel meer opvallen, ook in ongunstige zin, dan de bootvluchtelingen uit Vietnam?

Het WVS suggereert ten minste twee dimensies met wél een grote afstand tussen MENA en Vietnam. Vraag 169: ‘Als er een verschil is tussen wetenschap en geloof, gaat de les van het geloof altijd vóór.’ ‘Natuurlijk’ zeggen twee op de drie Marokkanen en Turken; ‘Nee’ is het antwoord op die vraag van 80 procent van de Hollanders en de Vietnamezen. En vraag 186 of seks voor het huwelijk acceptabel kan zijn: ‘Nooit’ zegt 41 procent van de Marokkanen en 61 procent van de Turken; bij de Hollanders en de Vietnamezen is dat een geringe 2 resp. 10 procent.

Wat wij Nederlanders beter moeten doen

De twee dimensies waar moslimimmigranten uit MENA afwijken van immigranten uit niet-moslim Oost-Azië (we kunnen wel generaliseren want de Filippijnen en Thailand geven antwoorden die erg lijken op Vietnam), zijn absoluut gezag van religieuze leiders en strikte normen op seksueel gebied. Bestsellerauteur Lale Gül benadrukt ook precies die twee en onderstreept bij seksuele striktheid nog dat die geldt voor meisjes, maar dat bij jongens de Marokkaanse en Turkse families een schijnheilig oogje dichtknijpen.

De agenda is duidelijk, voor ons en voor hen. Wij Nederlanders moeten ons leven op de vier genoemde punten verbeteren. Ons wanstelsel van belastingen en toeslagen simpeler, zodat werk loont en wie meer uren werkt ook meer overhoudt. De zorg voor ouderen voor een groter deel betaald door familie. Wat de band betreft tussen kinderen en ouders kunnen wij ook nog wat leren in Oo st-Azië. Mij viel in onze twintig jaar emigratie steeds op dat bij Chinees Nieuwjaar de familie solide bijeenkomt, terwijl we in Nederland toch wel vaak horen; ‘Nee, mijn broer zie ik eigenlijk nooit meer, want ….’. En grotere offers voor de verdediging van het vaderland, zeker met geld en zo nodig ook met mannen en vrouwen onder de wapenen.

Sluit islamitische weekend-indoctrinatie

Dat zou de agenda kunnen zijn om onze normen en waarden te verbeteren. Maar nu de nieuwkomelingen. We hebben kennelijk gelegenheidswetgeving nodig om islamitische weekend-indoctrinatie zo nodig te sluiten en dagscholen – zoals in Duitsland – frequent te inspecteren. Omdat ons christelijk onderwijs wél de scheiding van staat en kerk respecteert moet dat mogelijk zijn zonder protestantse en katholieke scholen in het nauw te brengen. Verder direct de ouders financieel treffen wanneer hun kinderen spijbelen, bij voorbeeld door de kinderbijslag te stoppen.

En dan de seks. Lale Gul in haar podcast met Wierd Duk van 10 november: ‘In de islam heerst een ontzettende machocultuur. De jongens leren vanaf het begin: “Ik mag er zijn. Ik ben heel wat waard omdat ik een pik heb.” Thuis hebben de jongens nul huishoudelijke taken. De meisjes moeten alles doen.’

Daarom is scholing zo belangrijk, nog helemaal omdat we uit ander onderzoek weten dat Mohammed vaker dan Maarten sollicitatie-e-mails moet schrijven om op sollicitatiegesprek te kunnen komen.  Mohammed moet zeker zo goed zijn opgeleid als Maarten om daarvoor te compenseren.

Het is daarom veiliger dat Mohammed en Mariam naar een ouderwetse Nederlandse school gaan – zoals ook Lale trouwens die daar dankbaar voor was en haar zusje beklaagde toen die naar een moslimschool moest. ‘Ouderwets’ onderwijs, dus, en geen experimenten met ‘leerpleinen’ en ‘zelfsturend leren’ waar juist kinderen die thuis weinig Nederlands spreken slachtoffer van worden.

Toegangsbewijs

Onze Vietnamese immigranten hebben succes, hoewel sommige van hun waarden best heel anders zijn dan de Hollandse. De MENA-immigranten moeten scheiding van staat en godsdienst en gelijkheid tussen jongens en meisjes volledig overnemen en accepteren.

Die twee eisen hebben niets van doen met racisme, maar zijn het toegangsbewijs dat wij mogen eisen voor meedoen met onze samenleving. En wij doen er goed aan door op onze beurt weer te leren van normen en waarden uit andere culturen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verscheen zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’. Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.   

 Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wij kunnen leren van de Vietnamezen en wat de moslims kunnen leren van ons verscheen eerst op Wynia's Week.

Bente Becker diende een motie in om meer zicht te krijgen op de culturele integratie van Nederlanders met een migratieachtergrond. Die motie oogstte een storm van kritiek, maar kan helpen het migratieonderzoek weer up to date te maken.

Maandag 25 november was er belangrijk overleg in de Tweede Kamer over de integratie van mensen met een migratieachtergrond. Je zou het misschien niet verwachten, maar het overleg had diepgang en verliep goed. De Kamer had drie dagen tevoren de ‘Rapportage Integratie en Samenleven 2024’ van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)  ontvangen. Dat rapport gaat vooral over sociaaleconomische integratie.

VVD-Kamerlid Bente Becker zag goed in dat dat rapport weinig gegevens bevat over culturele integratie. Omdat data over normen en waarden inzicht kunnen bieden in de culturele integratie van mensen met een migratieachtergrond, roept zij de regering op tot het laten bijhouden van gegevens over de ‘culturele en religieuze normen en waarden van Nederlanders met een migratieachtergrond’, bijvoorbeeld door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Een meerderheid van de Kamer ondersteunde deze motie.

Sterke emoties

Maar de motie heeft in Nederland voor veel commotie gezorgd. Er kwam een golf van reacties op sociale media, variërend van onbegrip en boosheid tot gematigde steun. Critici beschouwen de motie als een vorm van racisme, terwijl anderen betogen dat onderzoek naar integratie niet nieuw is en noodzakelijk kan zijn. Ondertussen is er al een petitie tegen de motie opgezet, die inmiddels meer dan 35 duizend handtekeningen heeft verzameld. Dit wijst op de gevoeligheid van het onderwerp en de sterke emoties die het oproept.

Peter Scholten, hoogleraar migratie- en diversiteitsbeleid, uitte zijn kritiek op de motie in de Volkskrant. Hij stelt dat het SCP en het CBS te ver gaan met het verzamelen van data over generaties migrantengroepen. Scholten vraagt zich af tot hoeveel generaties mensen nog aangesproken kunnen worden op hun migratieachtergrond. In de praktijk kan het CBS uit zijn basisregistraties gegevens over drie generaties leveren, maar het heeft al jaren geleden zijn definities herzien en rapporteert alleen nog over de integratie van de eerste en tweede generatie.

Bij het overleg in de Kamer en bij veel reacties was niet duidelijk dat het in de motie gevraagde onderzoek al vanaf 2006 door het SCP plaatsvindt. Die ‘Survey Integratie Minderheden’ (SIM) vindt nu eens in de vijf jaar plaats. In deze survey worden ook Nederlanders zonder  migratieachtergrond ondervraagd.

Alle mensen die recent vielen over de motie, kunnen daarom het beste met spandoeken naar de zetel van het SCP in Den Haag trekken. Want naar verwachting vindt anders in 2025 het volgende onderzoek in de reeks plaats, gesponsord door het ministerie van SZW.

Cultuur en sociaaleconomische integratie zijn sterk gerelateerd

De resultaten zijn overigens doorgaans politiek correct en benadrukken vaak de uitdagingen waar migranten mee te maken hebben. Het rapport ‘Gevestigd, maar niet thuis’ uit 2022 concludeert bijvoorbeeld dat veel mensen met een migratieachtergrond zich niet thuis voelen in Nederland en discriminatie ervaren. Deze bevindingen zijn precies waar veel critici van de motie-Becker op hopen.

Het SIM-onderzoek was niet gesignaleerd omdat het niet in de CBS-rapportage was opgenomen. Dit pleit voor opname van dit waardenonderzoek in een breed integratierapport, omdat er een sterk verband is tussen cultuur en sociaaleconomische integratie. Jan van de Beek onderbouwt in zijn boek Migratiemagneet Nederland dat migranten uit een land met een grotere culturele afstand tot Nederland op allerlei terreinen onder het gemiddelde scoren. In een breder integratierapport van CBS en SCP kan zo’n verband ook onderzocht worden. Dat biedt meer aanknopingspunten voor verbeteringsmaatregelen.

Onderzoek ook de derde generatie migranten

Wat verder opvalt is dat ook in het SIM-onderzoek de derde generatie migranten niet wordt bevraagd. Veel van de lopende integratiediscussies betreffen juist de derde generatie. Nu wordt die in de SIM niet meegerekend, wat de vergelijking tussen migranten en Nederlanders zonder migratieachtergrond onzuiver maakt. Het min of meer taboe verklaren van de derde generatie in overheidsonderzoek lijkt niet meer van deze tijd. In 2010 heeft het CBS een ‘Verkenning niet-westerse derde generatie’ gepubliceerd. Die Verkenning eindigt met de aanbeveling om het onderzoek na 10 jaar nog eens te herhalen. Anders dan in 2010 zijn er nu ook substantiële derde generatie landgenoten met Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Caribisch-Nederlandse achtergrond.

Door deze personen niet langer te zien als mensen met een migratieachtergrond ontstaan er merkwaardige inconsistenties in onderzoeksrapporten. Zo laat de ‘Rapportage Integratie en Samenleven 2024’ (CBS) zien dat vrouwen met een Marokkaanse herkomst van de vrouwen met een migratieachtergrond nog steeds de meeste kinderen krijgen. Maar omdat derde generatie kinderen volgens CBS geen migratieachtergrond hebben, zijn zij in de grafiek van de leeftijdsopbouw van personen met Marokkaanse herkomst weggelaten en lijkt het of er juist minder kinderen van Marokkaanse herkomst zijn.

Migranten schieten ook weinig op met het wegdefiniëren van deze generatie. Recent verscheen een belangrijk rapport van hoogleraar Maurice Crul en collega’s over ‘Achterstelling en Discriminatie in het Amsterdamse Onderwijs’. De derde generatie heeft hier problemen op school, maar mogelijk uit correctheid valt die term niet en staan ‘tweede generatie ouders’ centraal.

Dubbele nationaliteit wordt niet meer geregistreerd

Wat ook aandacht verdient is onderzoek dat migranten indeelt op basis van nationaliteit. Naar aanleiding van het antisemitisch geweld in Amsterdam kondigde het kabinet vergaande maatregelen aan. Bijvoorbeeld de mogelijkheid om mensen die veroordeeld zijn voor antisemitisch geweld en die een dubbel paspoort hebben het Nederlanderschap af te nemen.

Op de website van de rijksoverheid staat echter dat sinds 6 januari 2014 een dubbele nationaliteit niet meer wordt opgenomen in de bevolkingsregistratie: ‘Heeft u naast de Nederlandse nationaliteit ook een 2e nationaliteit? Dan komt die 2e nationaliteit niet meer in het bevolkingsregister als u zich inschrijft.’

Gebrekkig onderzoek naar criminaliteit

Ook het huidige onderzoek naar criminaliteit vertoont gebreken. Een voorbeeld: In de afgelopen jaren zijn in Utrecht meerdere LHBTQ-stellen slachtoffer geworden van systematisch pestgedrag door groepen jongeren (banden leksteken, ruiten ingooien, bedreigingen of zelfs fysiek geweld). Volgens buurtbewoners, die de CBS-definitie van de derde generatie blijkbaar niet kenden, ging het om jongeren van Marokkaanse afkomst. De slachtoffers kregen het advies van de politie om te verhuizen.

Het rapport ‘Richten op de regenboog’ van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) gaat over daders van geweld tegen LHBTQ-personen. De nietszeggende conclusie van het rapport  is dat het vaak om mannen gaat, die gewelddadig zijn en ook vaak verdachte zijn van andere vormen van criminaliteit.

‘Er zijn geen grote verschillen gevonden voor wat betreft de nationaliteit, leeftijd en kwetsbare sociaaleconomische positie van de daders’, aldus het rapport. Bij daders met een dubbele nationaliteit staat alleen de Nederlandse nationaliteit in de bevolkingsregistratie.

Nu staat dat rapport niet op zichzelf. Volgens een ander recent  onderzoek van het WODC (Cahier 2024-15) daalt de criminaliteit in de periode 2000-2023 sneller onder Nederlandse jongeren met een migratieachtergrond dan onder jongeren zonder migratieachtergrond. De derde generatie migranten wordt gerekend tot de laatste categorie.

Kijk kritisch naar planbureaaus en adviesraden

Tenslotte is belangrijk dat de huidige regeringspartijen in hun overleg met ministers ook kritisch kijken naar de producten van planbureaus en adviesraden op migratieterrein. Die organisaties zijn onafhankelijk maar hebben wel twaalf jaar kabinetten-Rutte gediend. Dus hopelijk laat het Kamerlid Becker zich niet afschrikken door alle tumult, maar zoekt zij in overleg over de onderzoeksagenda van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid naar mogelijkheden voor verbeteringen. Dus Bente Becker en collega-Kamerleden stel vragen en blijf kritisch. Er is veel te doen.

*Gerrit Kreffer is onder meer demograaf en medeauteur van Grenzeloze Verzorgingsstaat (2021). 

Feike Reitsma was onder meer werkzaam op het gebied van arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek. Gerrit en Feike werkten in de jaren ’80 samen aan het succesvolle duizend banenplan voor etnische minderheden van Binnenlandse Zaken.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Motie Bente Becker is goede stap. Maar kijk kritisch naar de producten van planbureaus en adviesraden op migratieterrein. verscheen eerst op Wynia's Week.

Het nieuwe kabinet Dick Schoof, bestaande uit PVV, VVD, NSC en BBB, wil het btw-tarief niet alleen voor media, maar ook voor boeken, cultuur, horeca en sport verhogen. Ook uit die sectoren komen protesten.

Onbetaalbaar

De gevolgen voor dagbladen zouden er niet om liegen. Gevreesd wordt dat mensen met een kleine beurs hun krant niet meer kunnen betalen. Verdiepende journalistiek zou onbetaalbaar kunnen worden waardoor een nieuwskloof ontstaat tussen arm en rijk. Redacties, in het bijzonder van kleinere en regionale titels, zouden in dit scenario met lagere budgetten moeten zien uit te komen.

Mocht het zover komen dan heeft ons land samen met Bulgarije het hoogste btw-tarief van heel Europa. De noodoproep verwoordt: ‘Als het belang van de rechtstaat echt hoog in het vaandel staat, schrap dan deze maatregel.’

De NOS noteerde dat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) ‘de btw-gifpil niet had zien aankomen. Op haar site staat te lezen dat het stimuleren van de journalistiek juist gewenst is in een tijd dat techbedrijven veel non-informatie verspreiden.’

Dat de Nederlandse gedrukte en digitale media behoorlijk in de stress zijn geschoten door de dreigende belastingverhoging is niet verwonderlijk. Sinds het begin van deze eeuw zijn als gevolg van ongelijke concurrentieverhoudingen met uitgevers in België de eigendomsverhoudingen behoorlijk uit balans geraakt.

Alle grote Nederlandse dagbladen zijn in bezit van twee Belgische uitgevers: te weten De Pers Groep (DPG), bekend van de kranten De Morgen en Het Laatste Nieuws en Mediahuis, uitgever van onder andere De Standaard en Het Nieuwsblad.

DPG slaagde erin het Algemeen Dagblad met al haar regionale bladen, de Volkskrant, Trouw en Het Parool in te lijven. Mediahuis verschalkte de ‘deftige’ NRC en de populaire Telegraaf met de daartoe behorende regionale kranten.

Nieuwe kaalslag dreigt

Dat Belgische courantiers relatief gemakkelijk in ons land konden toeslaan, had als belangrijkste oorzaak belastingfaciliteiten van de eigen overheid van tientallen miljoenen per jaar, met name op het gebied van verspreiding. Een regeling waar Nederlandse uitgevers alleen maar van hebben kunnen dromen.

Mismanagement, abonneeverlies, instortende advertentiemarkten in combinatie met gestegen kosten, brachten de grote krantenuitgevers in ons land letterlijk aan de rand van de afgrond.

Het Financiële Dagblad, de Barneveldse Krant, alsmede het Nederlands Dagblad en het Reformatorisch Dagblad, beide sterk gesponsord door de eigen christelijke lezersachterban, wisten wel hun zelfstandigheid te behouden.

Of de aangekondigde btw-verhoging, mocht deze daadwerkelijk worden ingevoerd, een nieuwe kaalslag onder de dagbladen betekent, valt moeilijk te voorspellen. Het aantal kranten dat sinds medio vorige eeuw het loodje heeft gelegd, is in ieder geval een even treurige als imposante lijst.

Drie dagbladen in Twente

In iedere stad streden meerdere dagbladen destijds vanuit een eigen identiteit om de gunst van de lezer. Als voorbeeld de situatie in Twente, indertijd gezegend met drie florerende krantenbedrijven.

De katholieke Twentsche Courant in Hengelo en twee algemeen georiënteerde kranten: Tubantia in Enschede en het Dagblad van het Oosten in Almelo. De drie dagbladen gingen fasegewijs samen en maken als Twentsche Courant Tubantia sinds 2015 onderdeel uit van de Belgische De Pers Groep.

Een handvol dagbladen in Den Haag

Regeringsmetropool Den Haag had begin tweede helft vorige eeuw een handvol eigen dagbladen. Katholieke inwoners lazen Het Binnenhof, liberale lezers abonneerden zich op Het Vaderland, veruit de grootste krant was de Haagsche Courant.

De Nieuwe Haagse Courant van christelijke signatuur was de kleinste die later als onderdeel van ‘Het Kwartet’, een aantal gelijkgestemde regionale bladen, op zou gaan in Trouw en er waren landelijke kranten met een Haagse editie, zoals het socialistische Het Vrije Volk.

De residentie moet het anno 2024 doen met alleen nog de Haagsche Courant als kopblad van het AD en De Telegraaf, welke krant van dinsdag tot en met vrijdag een Haagse pagina heeft.

De locatievoorbeelden Twente en Den Haag zijn niet toevallig gekozen. Begin jaren zeventig begon de journalistieke loopbaan van schrijver dezes bij Tubantia. Bewust gekozen, zo ver mogelijk van Den Haag waar mijn vader, Jaap Jongedijk, hoofdredacteur was van Het Vaderland. Bij Tubantia werd ik leerling-journalist, een praktijkopleiding van drie jaar. De School voor de Journalistiek in Utrecht zag omstreeks die tijd het levenslicht, maar de linkse reputatie gaf de doorslag een andere route te kiezen.

Als beginnend verslaggever was het buffelen voor weinig geld. Klagen bij hoofdredacteur De Bode, dat kamerhuur en auto meer kostten dan het werk opbracht, had een averechts effect. ‘Jongedijk, toen ik begon in dit vak moest je geld meenemen om te mógen werken. Draai straks maar een extra avonddienst.’

Beginners werden niet ontzien. De chef Buitenland merkte venijnig op na het eenmalig verwarren van twee Oostbloklanden : ‘Jij hebt de vervelende eigenschap…’. 

Zo vader zo zoon

Mijn krantenloopbaan in vast dienstverband eindigde na 38 dienstjaren op 31 december 2013 bij wat toen nog de Telegraaf Media Groep (TMG) heette. De krant van Wakker Nederland ging van broadsheet, het grote formaat, over naar het kleinere tabloid. Voor dat avontuur kwam ik in goed overleg met mijn 62,5 jaar niet meer in aanmerking.

Het verlies van de vaste baan deed mij terugdenken aan mijn vader die hetzelfde was overkomen toen de spanningen rond de toekomst van Het Vaderland zo hoog opliepen dat het ten koste ging van zijn gezondheid. Hij trad terug als hoofdredacteur en werd freelancer. Op een klus in Finland stierf hij in het harnas; samen met mijn moeder kwam hij om bij een verkeersongeluk.

Levenswerk in de shredder

‘Jaap, wat moeten wij toch met al die plakboeken?’, had ik mijn moeder zo vaak horen zeggen als er weer een extra plank in een kast bijkwam. ‘Bij het grof vuil’, was steevast het sarcastische antwoord, met de ondertoon van ‘waag het niet’. Door het plotselinge overlijden op 9 juni 1977 bleken het profetische woorden.

Het Haagse huurappartement moest van de eigenaar bij het definitief verscheiden van de bewoners op stel en sprong worden ontruimd. Het levenswerk van Jaap Jongedijk, begonnen in 1933 bij het Groninger Dagblad en voortgezet onder andere bij het Agrarisch Nieuwsblad, Trouw, Het Parool en uiteindelijk Het Vaderland, verdween door alle hectiek in de shredder. Geen moment stond ik er in deze donkerste dagen van mijn jonge leven bij stil dat die honderden plakboeken van bijzondere waarde konden zijn.

Een boek over de verdwenen dagbladen

Het besef hoe onbarmhartig ik was omgegaan met de nalatenschap van mijn vader kwam pas later, bladerend door mijn eigen verzameling knipsels. Had ik niet bij het Persmuseum in Amsterdam moeten informeren of daar belangstelling was voor een journalistiek leven vervat in plakboeken?

Ik had er slapeloze nachten van. Daaruit ontstond een idee. Het schrijven van een boek over de in ons land verdwenen dagbladen. Zoals Het Vaderland bijvoorbeeld, ‘de krant van mijn vader’.

In 1972 vond er een samenvoeging plaats met het Algemeen Dagblad en niet met de NRC, waarvoor hij zich hard had gemaakt. Alle drie de kranten waren onderdeel van de toenmalige Nederlandse Dagblad Unie (NDU). Tien jaar later werd Het Vaderland als kopblad van het AD uit de markt genomen, waarmee de transitie van dat abonneebestand was voltooid. Het zat de NDU niet lekker dat De Telegraaf in Den Haag stevig de tweede positie innam, na de Haagsche Courant die er marktleider was.

Een kenner van de dagbladwereld komt tot de volgende verklaring voor alle fusies: ‘De geschiedenis van de kranten is vooral “een geschiedenis van ijzer”. De familiebedrijven hadden eenvoudigweg niet het geld om een drukpers te vervangen als de oude op z’n eind liep.’

Met het idee een boek te schrijven over de ten onder gegane dagbladen in Nederland klopte ik aan bij het Persmuseum. De directie was meteen enthousiast, temeer daar een door mij benaderde uitgever er wel oren naar had. Bovendien had ik een deel-financier. Mijn broer Piet, succesvol ondernemer, zegde toe garant te staan voor de helft van de kosten. Hij is inmiddels overleden.

Nauwelijks drie maanden aan de slag in Amsterdam kwam er een e-mail dat het museum ging sluiten. De directie was al ontbonden en medewerkers en vrijwilligers stonden op non-actief.

Mediamuseum

We weten nu hoe dat afliep. Het Persmuseum verloor haar zelfstandigheid en werd ondergebracht bij Beeld & Geluid in Hilversum, dat later in de naamgeving het woord ‘mediamuseum’ zou toevoegen.

Archiefstukken uit die tijd maken duidelijk dat de Raad van Cultuur als belangrijkste subsidieadviseur indirect de animator was van het samengaan dat uiteindelijk een overname werd, ondanks dat hiertegen ernstige bezwaren werden geuit door de toenmalige voorzitter van het bestuur van het Persmuseum, hoofdredacteur Pieter Broertjes van de Volkskrant, die later burgemeester van Hilversum zou worden.

Reddingsboei

Het Persmuseum zou op grond van toezeggingen niet zomaar overgaan naar Beeld & Geluid. Het moest een uitbreiding worden. Jan Müller, toenmalig directeur van Beeld & Geluid in een interview destijds: ‘We hebben onderwerpen als erfgoed en persvrijheid heel bewust in onze meerjarenplannen opgenomen. Media en journalistiek zijn van nature verbonden en bij Beeld en Geluid zal dat heel goed zichtbaar worden. We zullen laten zien dat we het snappen en kunnen.’

‘Natuurlijk kennen we het sentiment dat de papieren kranten in Amsterdam thuishoren, maar de realiteit is dat we nooit hulp uit de Amsterdamse achterban hebben gekregen om het Persmuseum te redden, tot frustratie van de directie. Er was domweg geen steun. Beeld en Geluid is nu de reddingsboei.’

Politici uit de Binnenhof-stolp waren destijds betrokken bij de besluitvorming rondom het al dan niet voortbestaan van het Persmuseum, zoals minister Ronald Plasterk, recent nog even in beeld als beoogd premier. Hij poogde rust te brengen met een tienjarenprogramma dat echter onder staatssecretaris Halbe Zijlstra werd teruggedraaid. Burgemeester Eberhard van der Laan stak ook nog even zijn nek uit, vooral vanwege het Amsterdamse belang van vestiging, maar dat mocht niet meer baten.

Het kunnen elimineren van een niet rendabel geacht klein museum op basis van te gering veronderstelde publieke belangstelling, in combinatie met een te gunstig afgeschilderde toekomst binnen de muren van Beeld & Geluid, deed het Persmuseum uiteindelijk de das om.

Een ontwikkeling die nu een vervolg krijgt door de opheffing aan het eind van deze junimaand van het museum voor Communicatie aan de Zeestraat in Den Haag. Deze dependance van Beeld & Geluid had Nieuws en Journalistiek als belangrijkste thema’s. Strategisch was het een prima locatie, in het centrum van de politieke macht.

Zelfstandig persmuseum lijkt utopie

De geschiedenis herhaalt zich. Net als bij de eliminatie van het Persmuseum is de ophef in de media over het einde van het museum voor Communicatie relatief gering. Het wapen van de pen van de journalistiek blijkt tandeloos tegenover de harde wet van bezoekersaantallen.

De grote Nederlandse dagbladuitgevers lieten het destijds afweten toen het Persmuseum in nood was. Een terugblik straks in een zelfstandig persmuseum op verdwenen kranten lijkt met alleen Belgische uitgeverij-eigenaren en een mogelijke btw-verhoging een utopie.

Van een boek over de teloorgang in de Nederlandse dagbladjournalistiek is het niet meer gekomen. Beeld & Geluid gaf tot op de dag van vandaag geen enkele reactie op mijn bij het Persmuseum destijds zo enthousiast ontvangen idee. Wie pakt het op?

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Einde Persmuseum illustratief voor teloorgang Nederlandse dagbladjournalistiek verscheen eerst op Wynia's Week.