De eerste elektronische tolweg van ons land blijkt een financieel drama. De zogeheten Blankenburgverbinding (A24), die de A20 met de A15 verbindt in Zuid-Holland, levert veel minder geld op dan de overheid had verwacht. De overheid, die haar burgers wantrouwt, had ten onrechte gerekend op een enorme boetegolf. Het ministerie gaat nu zelfs uit van een verlies van 10 miljoen euro, ontdekten RTL Nieuws en het ANP.

Digitalisering blijft bij de overheid een zorgenkindje

Het idee van elektronische tolheffing (e-tol) is dat automobilisten via een app per rit door de tunnel 1,51 euro aan tol betalen; vrachtverkeer betaalt 9,13 euro. Wie zich niet via een app heeft aangemeld, kan vooraf of uiterlijk drie dagen na het passeren van de tunnel via een website alsnog betalen. Wie niet op tijd betaalt, krijgt een herinnering. Wie ook daar niet op reageert, ontvangt een boete van 35 euro.

In de praktijk is het vaak moeilijk de app, die dankzij een Europese aanbesteding door een Portugese firma wordt gerund, te downloaden. Alhoewel dat nu iets beter gaat dan in het begin. Maar een bijkomend probleem is dat oudere mobiele telefoons de app niet aankunnen.

De Blankenburgverbinding (A24) is de eerste weg in Nederland waarop digitaal tol wordt geheven. De nieuwe toltunnel op de A24 bij Rotterdam leverde de overheid in het eerste jaar 25 miljoen euro op aan tolgeld en boetes. Maar de kosten waren dit jaar met 35 miljoen euro veel hoger. Per saldo dus een verlies van 10 miljoen euro. Het betekent dat alle inkomsten van mensen die het afgelopen jaar tol betaalden opgingen aan kosten voor administratie en exploitatie van de weg.

Vooral de opbrengsten vallen zwaar tegen. Er reden veel minder voertuigen door de tunnel en er werden veel minder boetes uitgedeeld dan verwacht. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat had namelijk over 2025 verwacht bijna 50 miljoen euro meer op te halen aan tolgeld en boetes van mensen die vergeten zijn te betalen. De tolweg dreigt hierdoor een financieel fiasco te worden.

Diep in de rode cijfers

In de praktijk is de elektronische tolheffing tot een boetemachine gemaakt door de overheid. Het ministerie had erop gerekend dat de helft van alle inkomsten zouden komen uit in totaal 1,2 miljoen boetes. Omgerekend zijn dat er ruim 3000 per dag. Hoewel er enkele honderdduizenden boetes werden uitgeschreven, zijn dat er veel minder dan verwacht. En dus eindigt het eerste jaar aan elektronische tolheffing diep in de rode cijfers.

Het idee was dat de tunnel na 25 jaar afbetaald zou zijn, zodat iedereen er tolvrij doorheen kan rijden. Door de tegenvallende resultaten na een jaar is het totale af te lossen bedrag van 405 miljoen euro niet afgenomen, maar juist met 10 miljoen euro toegenomen. Het verkeer zal enorm moeten toenemen om de opbrengsten te verhogen.

Overheid die zijn burgers wantrouwt

Het ministerie ging ervan uit dat in het eerste jaar maar liefst 1,2 miljoen chauffeurs op de bon geslingerd zouden worden. Een extreem aantal, volgens experts. ‘Het roept de vraag op of er een systeem ontwikkeld had kunnen worden dat minstens even goed voldoet, maar waarmee minder mensen de fout in zouden gaan’, stellen experts in het wegvervoer. Lector schuld en incasso aan de Hogeschool Utrecht, Rosanne Oomkens, is zeer kritisch en vraagt zich af of wel alles op alles wordt gezet om boetes te voorkomen. ‘Er kan een perverse prikkel van uitgaan. Wanneer de begroting voor zo’n groot deel “rekent” op inkomsten uit boetes is er minder aan gelegen om te zorgen dat onnodige kostenoploop voor de burger wordt beperkt. Terwijl dat wel iets is wat de overheid zegt na te streven.’

Geen boete voor buitenlandse kentekens

Een groep van ongeveer 300.000 chauffeurs had eind september 2025 nog helemaal niet betaald voor het passeren van de tolweg. Ruim 40 procent van de niet-betalers reed met een buitenlands kenteken. Zij kregen geen herinneringsbrieven en ook geen boetes, omdat Nederland geen overeenkomst heeft met de landen waar deze mensen vandaan komen, waardoor adressen vaak niet te achterhalen zijn.

De vorige minister van Infrastructuur en Waterstaat, Robert Tieman (BBB), zei in een reactie blij te zijn dat het aantal boetes veel lager is dan verwacht. ‘We willen tol heffen en geen boetes opleggen. Deze gelden enkel als stok achter de deur.’

De minister zei toen zelfs te streven naar nul boetes. Opvallend, want juist het tekort aan boete-inkomsten zorgt voor rode cijfers. Voor de komende jaren rekent het ministerie nog steeds op tientallen miljoenen euro’s per jaar aan inkomsten uit boetes en betalingsherinneringen.

Volgens diverse deskundigen wordt het niet eenvoudig om kosten en inkomsten voor de tolweg weer in de juiste balans te krijgen. Het ministerie zou de tarieven kunnen verhogen. Maar dan wordt omrijden ook aantrekkelijker. En het is politiek-maatschappelijk moeilijk te verkopen dat mensen vanwege de hoogte van de tol bij de tunnel, die is aangelegd om overige wegen te ontlasten, toch weer van de ‘oude’ route gebruik gaan maken.

Nog even wennen

Volgens het ministerie van Infrastructuur zijn er op dit moment geen plannen om de tarieven substantieel te verhogen. Een woordvoerder zegt dat weggebruikers nog ‘even moeten wennen’ aan de A24. ‘Zowel het vinden van de weg als het gebruik van e-tol.’ De problemen met de Portugese app vond hij ‘verwaarloosbaar’. Het gebruik van de weg neemt vanaf de opening geleidelijk toe en volgens hem ‘wordt verwacht dat het gebruik nog verder toeneemt’. Het ministerie verwacht daardoor de komende jaren meer tolinkomsten. Hoewel experts er grote vraagtekens bij zetten is het volgens het ministerie nog altijd een ‘realistisch streven’ dat de hele tunnel in 25 jaar is afbetaald met tolinkomsten.

*Harald Hameleers is journalist.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eerste elektronische tolweg moest geld opbrengen, maar kost miljoenen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het perspectief van de migrant werkt humoristisch: in feite zegt hij – en wie weet de schrijver mét hem – dat een gerieflijk leven in Europa een kwestie is van de juiste toetsen indrukken. Onder zijn Afrikaanse gehoor groeit door dit verhaal de animo om de sprong naar Europa te wagen. Wie wil er niet naar een continent waar je toegang krijgt tot rijkdom, of in ieder geval een fijn salaris, door met de toppen van je vingers bepaalde toetsjes aan te raken?

Verslaggever van je eigen leven

Wat in 2012 gold, geldt in 2025 in verhevigde mate: het leven is een kwestie van toetsjes indrukken. Mensen die nu nog niet op WhatsApp zitten zijn doorgaans of armlastig (want geen telefoon) of extreem rijk dan wel geprivilegieerd (willen niet gestoord worden door app-berichten). De overgrote meerderheid daarentegen is een kluwen van ijverig tekst producerende mensen geworden, die wereldwijd honderden miljoenen WhatsApp-venstertjes per minuut vullen met hun gedachten, opmerkingen, observaties, grappen, ergernissen, waarschuwingen en liefdesbetuigingen.

Hedendaagse filosofen klagen niet voor niets steen en been dat de democratie aan het verzwakken is en er geen ‘gedeelde werkelijkheid’ meer bestaat. Met al dat maniakale intypen van tekst, door zo’n beetje iedereen, wordt de vraag ‘waar is het centrum van de civilisatie?’ ogenschijnlijk steeds lastiger te beantwoorden. Iedereen kan zichzelf, al tikkend, tot een klein centrumpje van een heel groot netwerk promoveren. Anders gezegd: iedereen wordt via WhatsApp verslaggever van zijn of haar eigen leven.

Wie stiekem wel eens meeleest met een app-conversatie, zoals ik in de Rotterdamse metro, komt erachter wat een veelvoud aan onderwerpen erop besproken wordt: van de kleur van gordijnen tot de knappe jongen bij een supermarktkassa tot de reden waarom een trainer van een voetbalclub wel of niet ontslagen moet worden.

Allemaal gesprekken die je vroeger misschien in de kroeg of in de aula van de middelbare school voerde, maar nu via een petieterig toetsenbordje tot stand komen. Hetgeen weer tot boekjes leidt als Filosofie van de kroeg van filosoof Hans Schnitzler, die wat hij ziet als de politieke neergang en toenemende polarisatie probeert terug te redeneren naar het verdwijnen van zoiets als de buurtkroeg.    

Nodeloos cultuurpessimisme

Nu kun je eindeloos discussiëren over de indringendheid en effectiviteit van app-gesprekken, maar de gedachte, die bij Schnitzler leidend lijkt, dat appen iets ongezonds is, iets wat discontinuïteit en sociale kilte teweegbrengt, getuigt van nodeloos cultuurpessimisme. De rapporten waarin apps en app-platforms juist worden aanbevolen als een kostenefficiënte en bruikbare vervanging van veel duurdere face-to-face-zorg zijn niet aan te slepen. En grote fracties van politieke partijen krijgen via de app van hun woordvoerder dikwijls een kernzin-annex-boodschap doorgeseind, die ze in interviews dan zo letterlijk mogelijk moeten herhalen: om richting de kiezers eenheid en standvastigheid uit te dragen.

Dus ja, via de app worden werkelijkheden gefragmenteerd, maar vergis je niet: ook weer in elkaar gezet.    

Essentiële ervaringen

Bij elke nieuwe technologie duiken er vrij snel vormen van cultuurkritiek op, (moralistische) verhalen over hoe die ons van onszelf en de omringende omgeving vervreemdt. Ook bij de doorbraak van WhatsApp hoor je al snel dat het medium ‘te indringend’ is en dat met de opkomst ervan de laatste beschermingsmuur van onze privacy wordt neergehaald. Vaak gaan die verhalen gepaard met aansprekende voorbeelden van mensen die zich na het weghalen van hun WhatsApp-account ‘herboren’ voelen, de warmte van hun verwaarloosde vrienden ‘herontdekken’ en nu eindelijk wél tijd hebben om hun kinderen bij het naar bed gaan voor te lezen.

Die voorbeelden van heilzaam afkicken zullen zeker bestaan, maar de diepere laag van nieuwe, digitale technologie is niet dat ze ons leven onmiddellijk positief of negatief beïnvloedt, maar dat ze de verantwoordelijkheid voor hoe ons leven in te richten – met hoeveel schermtijd? en hoeveel WhatsApp-contacten en -groepen? – bij de gebruikers neerlegt. En dat een bedrijf, in dit geval Meta van Mark Zuckerberg (die WhatsApp heeft overgenomen), feitelijk niets meer doet dan jou de superverleidelijke mogelijkheid bieden met een onbeperkt aantal mensen rechtstreeks gratis te communiceren, waar we daar in het SMS-tijdperk nog voor moesten betalen.

Maar wat cultuurpessimisten verder ook aan schadelijks zullen ontdekken: WhatsApp, of een nog geavanceerdere opvolger daarvan, zal niet meer weg te denken zijn uit de toekomst. En het hele idee dat je essentiële zaken ‘mist’ als je de godganse dag op je telefoon zit mag in sommige gevallen waar zijn, net zo waar is dat je via WhatsApp ook essentiële ervaringen kunt opdoen.

Zoals enkele van mijn vrienden, die meer dan tien uur vliegen van Nederland vandaan wonen, via de app verslag deden van de geboorte van hun kind, inclusief de spanning en de gevoelens die daarbij horen. Ineens ervoer ik hoe lang een WhatsApp-venstertje leeg kan blijven als de laatste zin ‘Er loopt iets niet goed, ik weet niet wat, vier verpleegsters komen aanrennen…’ is.

Telefoonloos experiment

De worsteling met nieuwe technologie neemt soms groteske vormen aan. De marxistische socioloog Willem Schinkel (Erasmus Universiteit) ziet WhatsApp, en de mobiele telefoon in z’n geheel, als iets satanisch. Het zijn, volgens hem dan, de verkapte instrumenten van grote bedrijven (lees: het grootkapitaal) die maar een doel hebben: greep op ons leven te krijgen, onze ziel te vercommercialiseren.

Als verzetsdaad en wetenschappelijk experiment ineen gooide hij zijn mobiele telefoon in de prullenbak. En schreef vervolgens een boekje over zijn ervaringen als telefoonloze burger annex werknemer, Aphonismen geheten (‘werpt licht op de absurditeit van elektronische communicatiesystemen’ – een good read).

Van verleiding naar verplichting  

De verzetsdaad van Schinkel kwam echter in een ander daglicht te staan toen een medewerker van de Erasmus Universiteit, een ex-collega van mij, naar z’n voorhoofd wees bij de naam ‘Schinkel’, wetende wat de instelling allemaal voor extra capriolen moet uithalen om hem te bereiken met, bijvoorbeeld, informatie over roosters, roosterwijzigingen en andere zaken die relevant zijn voor zijn functioneren. ‘Die gast is gek’, zei hij. ‘Op het randje van asociaal.’

En dat terwijl Schinkel zijn verzetsdaad zelf juist voorstelt als een sociaal uiterst noodzakelijke actie tegen de oprukkende macht van big data in de perfide handen van Amerikaanse miljardairs als Zuckerberg en Musk.

Het Erasmus-voorbeeld laat zien dat de verleiding van WhatsApp misschien al stiekem een verplichting is geworden.

De grote vraag van de toekomst – en daar wijst Schinkel ons terecht op – is niet of we ooit nog zullen genezen van het veelvuldig beroeren van toetsenbordjes (nee), maar in welke handen de gegevens komen die we met z’n allen intikken. Zoals het er nu naar uitziet zal de Europese Unie haar uiterste best gaan doen om ‘ongezonde machtsconcentraties’ te voorkomen en haar wereldwijde leiderschap te bewijzen in wat de Unie, vindt zijzelf, het beste doet: reguleren!

Je hoeft geen helderziende te zijn om te voelen aankomen dat big tech in Amerika gaat botsen met de Brusselse bureaucratenklasse, met als consequentie, waarschuwt de kersverse vicepresident Vance, dat wanneer Amerikaanse platforms ‘stuk worden gereguleerd’ vanuit Europa de VS nog eens kritisch zal kijken naar de eigen invulling van het NAVO-bondgenootschap.

Dreigende taal.

Soms ook gewoon handig

Afsluitend valt te constateren dat de migrant uit de roman La Superba van Ilja Leonard Pfeijffer, die de westerse samenleving min of meer portretteert als een verzameling van hun lichaam losgezongen typemaniakken, een pregnant beeld van de onvermijdelijke toekomst geeft. Maar laten we alsjeblieft niet vergeten dat een appje sturen soms ook gewoon erg handig is. Toen ik via de app enkele vragen stelde over dit nog te schrijven verhaal, berichtte mijn hoofdredacteur:

‘Of het links of rechts is kan me niet schelen. (…) Wees historicus van je eigen tijd.’

Bij dezen.

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Goed of slecht, de appende mens gaat nooit meer weg verscheen eerst op Wynia's Week.

De vraag die bij een opvallend lange storing rijst, is natuurlijk of het hier ging om een cyberaanval, zoals die in het verleden plaatsvonden vanuit landen als China, Rusland en Iran. Defensie ontkende dit in een persbericht, maar tegenover NRC was het ministerie iets genuanceerder: ‘tot dusver’ lijkt het niet te gaan om sabotage maar er is nog geen ‘volledige duidelijkheid’.

Lopend kwetsbaarheidsonderzoek

Het probleem in deze casus zou zitten in het Netherlands Armed Forces Integrated Network (NAFIN). ‘Deze kabel,’ zo valt te lezen op de website van de Algemene Rekenkamer, ‘is het product van een publiek-private samenwerking tussen Defensie en onder meer KPN. Dit “gesloten” glasvezelnetwerk is zo’n 3.300 kilometer lang en is noodzakelijk voor vitale overheidstaken. Het verbindt niet alleen zo’n 180 defensielocaties met elkaar, maar ook 70 locaties die niet van Defensie zijn. Dit zijn onder meer de ministeries en hun datacenters, politielocaties, het centrale deel van het C2000-netwerk waarmee de hulpdiensten communiceren, maar ook enkele NAVO-hoofdkwartieren en de koppeling met de militaire netwerken van België en Duitsland.’

Kritische infrastructuur dus voor Nederland geldt, maar ook voor de NAVO. Vermeldenswaard is dat de Algemene Rekenkamer daarom sinds november 2023 bezig is te onderzoeken ‘hoe de minister van Defensie ervoor zorgt dat het NAFIN weerbaar is tegen zowel fysieke als digitale cyberaanvallen’. Ook wordt onderzoek gedaan naar de detectiemogelijkheden van cyberaanvallen – het is immers niet altijd duidelijk dat het om een aanval gaat – en hoe daarop wordt gereageerd: welke protocollen liggen er klaar als er niet meer op de systemen kan worden vertrouwd en in hoeverre zijn die protocollen bekend en werkbaar?

Technologische ontwikkelingen kunnen het leven veiliger en makkelijker maken, maar die ontwikkelingen gaan nu sneller dan ooit tevoren. Het is daarom essentieel om kritisch na te denken over hun betekenis, om normatieve vragen te stellen en om de data-ethische kant te belichten. Zoals ik in Het Recht op Misinformatie schrijf, is het belangrijk om niet blindelings mee te gaan in narratieven over het ‘aanpakken’ van bijvoorbeeld misinformatie. Want wat betekent het om op internet berichten te verwijderen? En zou het medicijn niet erger kunnen zijn dan de kwaal?

Systemen waarin politie- of GGD-medewerkers gezamenlijk het verloop van een melding kunnen verwerken, zijn ontzettend handig. Er kan dan effectiever en efficiënter worden gewerkt. Maar wat als het systeem er plots mee stopt? Weten de medewerkers dan wat ze moeten doen? De reeds aangevraagde rijbewijzen van burgers zijn al geprint en liggen klaar in de gemeentehuizen, maar de verwerking van de afgifte kan in het systeem niet plaatsvinden. Een systeemprobleem wordt zo ook een bureaucratisch probleem. De overkoepelende vraag is: zijn we niet te afhankelijk geworden van bepaalde technologieën? Kunnen we nog functioneren zonder die hulpmiddelen?

Wat als banksaldo’s worden gewist?

Dit soort vragen geven ook te denken over andere ontwikkelingen. Er zijn initiateven als een Europese id-wallet en een digitale euro; we doen nu onze meeste geldzaken al digitaal en veel mensen hebben geen significante hoeveelheden contant geld meer in huis. Maar wat als burgers door een storing geen toegang meer hebben tot hun rekening? Of nog erger: wat als banksaldo’s op een of andere manier worden gewist?

Uit de storing bij Defensie moet lering worden getrokken, of het nu ging om een cyberaanval of om een pijnlijke menselijke fout. De casus toont de kwetsbaarheid van het systeem aan en de afhankelijkheid van technologie voor allerlei vitale processen in onze samenleving. Het belang van cybersecurity kan nauwelijks worden overschat.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Storing bij Defensie toont aan: zonder cybersecurity staat Nederland stil  verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit het niets werd mijn schoonvader getroffen door een kanjer van een herseninfarct. De schade zat links, wat onder meer betekende dat zijn rechterhand buiten dienst was en zijn spraak verdwenen. Letterlijk, er kwam de eerste dagen geen geluid meer uit. Terwijl we als een razende logopedie voor hem regelden – je moet er in zulke gevallen snel bij zijn om te redden wat er te redden valt – ontdekten we ook ineens hoe afhankelijk we allemaal geworden zijn van computersystemen en identificatieprocedures. Want wat waren zijn inloggegevens bij de bank, en wat was zijn pincode, en die van zijn scannertje? Wat was de toegangscode van zijn eigen pc? Hij wist het allemaal nog wel, zo zou weken later blijken, maar vooralsnog kon hij het niet zeggen of opschrijven, en een toetsenbord zei hem even helemaal niks meer.

Zo kan het moderne leven zomaar veranderen in een gekmakende hordenloop tussen kastjes en muren. Zo ontdek je hoe vaak je je tegenwoordig moet identificeren, op hoeveel  manieren dat kan en hoeveel verschillende eisen allerlei bedrijven en instanties eraan stellen.

Onlangs ventileerde NWO-voorzitter Marcel Levi in Het Parool nog maar eens zijn diepe frustratie over dit dagelijkse digitale ongemak, waardoor hij bijvoorbeeld ook al met drie verschillende laptops moet rondsjouwen, omdat de instanties erachter uit veiligheidsoverwegingen maar één specifiek type apparaat contact met hun diensten laten maken. Dat is, hoe je het ook bekijkt, contraproductieve waanzin. Al evenzeer leed hij onder de terreur van instanties die ingewikkelde wachtwoorden eisen, die ook nog eens regelmatig veranderd moeten worden. Hoe kan een mens dat allemaal onthouden?

Biometrie heeft nadelen

Kun je dat nu niet veel eenvoudiger aanpakken, met één simpele identiteitscheck die precies vertelt wie je bent? Ja, dat kan, met biometrie. Dat wordt bijvoorbeeld nu in het paranoïde Amerika bepleit om fraude bij verkiezingen uit te sluiten: ‘Een belangrijke stap voorwaarts is het controleren van biometrische eigenschappen als vingerafdrukken, het gezicht en de iris. Wanneer die gebruikt worden in combinatie met automatische controle van NAW-achtige gegevens, kan dat resulteren in een uitzonderlijk hoge mate van accuratesse en betrouwbaarheid’, zo meldt de Electronic Insight Newsletter.

Het klinkt logisch en efficiënt, en smartphonefabrikanten en bedrijfsbeveiligers maken er al duchtig gebruik van. Toch kleven er grote nadelen en risico’s aan biometrische toegangscontrole.

De grootste makke is misschien wel dat grootschalig gebruik ervan inhoudt dat delen van ieders intiemste en meest particuliere gegevens, namelijk die over het eigen lichaam, zonder dwingende reden op enorm veel verschillende plaatsen worden opgeslagen en bewaard. Al die verzamelingen kunnen worden verhandeld en naar eigen goeddunken gebruikt door hun eigenaren, BigTech voorop. Ze kunnen ook worden gehackt door onverlaten en overheden.

Dat is geen kattenpis. De ervaring van alledag leert dat geen enkele grote databank inbraakvrij is. Vergeet ook niet dat, zelfs in een keurige, stevig gewortelde rechtsstaat als de onze, de overheid verreweg de machtigste en gevaarlijkste partij is waar je als burger in je leven mee te maken krijgt.

De risico’s van biometrische gegevens in verkeerde handen zijn bovendien onberekenbaar. Je kunt natuurlijk denken ‘ach, wat kun je nou helemaal uit zo’n irisscan afleiden?’ maar dat is struisvogelpolitiek. Dit soort biotechnologie ontwikkelt zich razendsnel, dus niemand weet wat er over tien of twintig jaar allemaal mee kan. En eens gegeven blijft gegeven, je leven lang. Biometrische gegevens zijn niet alleen uniek, maar ook onveranderlijk. Ze behoren onverbrekelijk tot de essentie van wie je bent. Daar wil je graag zeggenschap over houden.

Daarnaast is de technologie voor ons, de gecontroleerden, niet inzichtelijk. We weten daarom nooit zeker wat er allemaal gescand wordt. Wie nu je iris scant, kan over een paar jaar misschien zomaar het netvlies even meenemen, bepaalde bloedwaarden meten en wie weet wat nog meer.  

Wie is rechthebbend?

Dat klinkt als wel heel veel datageweld voor zoiets banaals als een telefoon of webaccount ontgrendelen, en dat is het ook. In de meeste gevallen is het biometrische sop de kool niet waard, het gaat immers niet om absolute veiligheid. We willen het indringers alleen maar zo moeilijk maken dat ze liever iets anders gaan doen. Bovendien werkt biometrische identificatie meestal met een verkeerd type gegevens. De reden is dat biometrische data van alles vertellen over wie je bent, terwijl meestal alleen relevant  is wat je bent. 

Wie je bent, is enorm belangrijk als je bijvoorbeeld een partner zoekt. Dan gaat het om iemands stem, geur, motoriek en de blik in zijn of haar ogen. Om de dingen waar je spiegelneuronen op aanslaan, om al die trekjes en eigenschappen die die ene persoon nu juist zo verrukkelijk onderscheiden van alle andere. Voor vrienden maken geldt iets dergelijks, maar verder is wie je bent voornamelijk van belang als het gaat om de inhoud van je medisch dossier, en voor overheidsdiensten die hun pappenheimers terdege in de gaten en op het juiste pad wensen te houden. Denk bijvoorbeeld aan de Chinese staat en, niet te vergeten, de ordediensten van Rusland.

In bijna alle andere gevallen doet wie je bent niet terzake, het gaat slechts om wat je bent. Daarmee bedoelen we: ben je een rechthebbende? Behoor je bijvoorbeeld tot degenen die mogen stemmen, een bepaalde krant, databank of bankrekening mogen inzien, of hotelkamer 213 mogen betreden? In dat laatste geval noem je bij de receptie je naam, en krijg je een kamersleutel of pasje. Bij vertrek lever je die sleutel weer in en klaar is Kees. In de digitale wereld noem je je accountnaam en is je kamersleutel een vooraf afgesproken wachtwoord.

Bij verkiezingen in wat primitievere landen neemt men op het stembureau vaak een vingerafdruk van de stemmer, maar dat is allerminst een vorm van biometrische identificatie. Die hele vingerafdruk kan zo de vuilnisbak in. Waar het om gaat is de zwarte vingertop die de kiezer eraan overhoudt. Zo wordt voorkomen dat mensen dubbel stemmen: alleen wie schone vingers heeft, krijgt een stembiljet. Simpel, en bij ontbreken van een hoogwaardig bevolkingsregister zo waterdicht als maar kan. In zo’n geval is een schone vingertop dus de sleutel.

Een gebruikersnaam plus wachtwoord is als het gaat om wat je bent zowel simpeler als veiliger dan biometrische identificatie. Wachtwoorden kun je naar believen veranderen, en ook aan een ander overdragen. Je kunt bijvoorbeeld met diens pinpas een boodschap doen voor een zieke ander, zoals mijn schoonvader. Met biometrie kan dat allemaal niet. Ook bevatten wachtwoorden geen enkele gevoelige informatie, bij biometrie is dat per definitie wel zo. Ook is iets als een vingerafdruk gemakkelijker met drang of geweld af te dwingen dan een wachtwoord.

En verder is de inlogprocedure met een wachtwoord volstrekt transparant – er kunnen niet stiekem allerlei zaken gescand, gelezen en aan anderen verklapt worden. Als het heel belangrijk is, zoals bij een bankrekening, volgt een extra controle op je sleutel: bij pinnen moet je behalve je fysieke bankpasje ook je pincode opgeven, en anders moet je na je wachtwoord ook een wisselende inlogcode vanaf je rekeningscanner of via een sms-je intypen.

Niet perfect, wel goed genoeg

Dat is vrijwel waterdicht. Een wachtwoordsysteem heeft maar één echte vijand: de slordige, goedgelovige en luie gebruiker zelf. Noteer op kantoor geen wachtwoorden op gele briefjes aan je monitor of onder je toetsenbord, en laat je machine niet openstaan als je koffie haalt. Gebruik niet de verjaardag van je kind als wachtwoord, enzovoort. Maar hou privé wel nauwgezet een lijst van uw eigen wachtwoorden bij, bewaar die goed en laat een vertrouwd iemand weten waar de boel in geval van nood te vinden is.

Als nu nog fabrikanten en ict-afdelingen ophouden met het stellen van overdreven eisen aan de vorm van wachtwoorden en ons niet langer dwingen tot het even zinloze als hinderlijke periodiek wisselen van wachtwoord, hebben we tot de quantumcomputer misschien alles kraakbaar maakt een alleszins redelijk beveiligde omgang tussen particulier en machine. Niet perfect, maar wel goed genoeg, en daar gaat het om.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Inloggen met vingerafdruk of irisscan? Beter van niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Een wereldwijde computerpanne toonde onze afhankelijkheid van IT-systemen aan. ‘We mogen oude technologie niet te vroeg afschrijven’, zegt risico-expert Wim Schoutens.

Op 19 juli maakten we de grootste panne mee uit de geschiedenis van het IT-tijdperk. Eén kaduke update van het beveiligingsprogramma Crowdstrike volstond om wereldwijd 8,5 miljoen Microsoft Windows-machines te laten crashen. Ruim een week later lijkt iedereen verder te doen alsof er niets gebeurd is. Maar Wim Schoutens, hoogleraar aan de KU Leuven en gespecialiseerd in risicomanagement, vindt het hoog tijd om lessen te trekken.

De impact van de outage, zoals zo’n storing in IT-termen heet, was enorm. De economie kreeg een zware klap. Luchtvaartmaatschappijen, luchthavens, openbaar vervoer, banken, hotels, ziekenhuizen, productiebedrijven, beurzen, mediabedrijven, benzinestations en winkelketens deelden in de klappen. Maar ook overheden waren slachtoffer. Iedereen met een Windowsapparaat dat de beveiligingssoftware van Crowdstrike gebruikt, ging voor de bijl. De computers begonnen automatisch te herstarten en liepen vast op een zogenoemd blue screen of death. Door de specifieke architectuur van Microsoft moesten alle apparaten manueel heropgestart worden door iemand met de juiste rechten op het systeem. De totale schade wordt geschat op meer dan 10 miljard dollar. En dat is waarschijnlijk een schromelijke onderschatting.

Een systemisch risico

Voor Schoutens is dit het zoveelste incident waarover veel te licht wordt gedaan. Het toont de kwetsbaarheid aan van onze maatschappij, maar niemand lijkt bereid er de nodige lessen uit te trekken. ‘Het gaat hier om een systemisch risico, dat iedereen liever negeert’, zegt Schoutens.

‘We zien de laatste tijd met een verontrustende regelmaat dat kleine incidenten – al dan niet met kwaad opzet – enorm veel IT- en infrastructuursystemen kunnen platleggen. We zijn enorm afhankelijk geworden van die systemen. De schade die zo’n panne met zich meebrengt, is gigantisch.

‘Wat hier eigenlijk speelt, is de zogenaamde comonotoniciteit. Een moeilijk woord, dat in de wereld van de wiskundige modellen duidt op de sterkst mogelijke afhankelijkheid. Daarbij zijn heel veel zaken afhankelijk van één enkele factor. Bijvoorbeeld één bedrijf dat failliet gaat en dan alle anderen met zich mee trekt. Of één schaap draait een andere richting uit en de hele kudde volgt.

‘In de fysieke wereld zijn we al lang bezig met het onderzoeken en in kaart brengen van de risico’s voor de toeleveringsketens. In de virtuele wereld zie je iets gelijkaardigs. Daar heb je eigenlijk ook een toeleveringsketen, maar dan van allerlei software die er voor moet zorgen dat onze systemen blijven draaien. Tijdens de grote Crowdstrike-outage van 19 juli volstond één foute update om alle Windowssystemen te laten crashen. Maar er doen zich bijna dagelijks zo’n incidenten voor.’

Die problematiek is toch niet nieuw? Waarom trekt u nu aan de alarmbel?

‘Door de tendens bij overheden en bedrijven om in te zetten op digitalisering en elektrificatie, worden we steeds afhankelijker van dit soort technologie. Die is in handen van een klein select clubje van bedrijven en personen. Daar worden af en toe fouten gemaakt. Of ze worden geïnfiltreerd door individuen met slechte bedoelingen. Of een combinatie van beiden. We komen dus in een afhankelijkheidspositie die aardig in de buurt komt van de comonotoniciteit, waarbij één factor het hele systeem kan doen instorten.

Wereldwijde impact

‘De impact van dit soort storingen is enorm én wereldwijd. Wanneer we problemen hebben met de toeleveringsketen in de fysieke wereld, blijft de impact meestal beperkt tot één regio. Neem nu een staking in de haven van Antwerpen. Die heeft enorme gevolgen voor Vlaanderen. Daarbuiten is de impact kleiner, al zal die er ook zijn door de globalisering. Antwerpen blijft een toegangspoort voor heel Europa, maar er zijn andere manieren om goederen binnen te krijgen.

‘Wat we nu zien in de wereld van de IT, is een werkelijk globale impact. En dan vooral in de westerse wereld: Australië, Europa, de Verenigde Staten en Canada. Het valt op dat landen zoals China, Rusland en Iran weinig last hadden van de Crowdstrike-outage. Door alle sancties die het Westen tegen die landen heeft ingesteld, zijn zij veel minder afhankelijk van deze systemen. Ze hebben er simpelweg geen toegang toe en gebruiken alternatieve oplossingen. Maar ze beseffen ook het gevaar van die afhankelijkheid en willen die ook niet.

‘In Europa zijn we veel te naïef. Wij weten hier eigenlijk niet van waar alle software wordt aangeleverd. Onze systemen bestaan uit ontelbaar veel kleine onderdeeltjes die werkelijk van overal ter wereld kunnen komen. Bij Crowdstrike ging het over één fout in een update van een beveiligingsprogramma. De meeste gebruikers hebben geen idee van wat er eigenlijk op de achtergrond in hun systeem gaande is. Die kennis zit gecentraliseerd bij enkele grote spelers, zoals Microsoft, google en Apple.

‘Binnen de IT-wereld worden we geconfronteerd met een oligopolie. Dat heeft zijn voordelen. Het is handig als iedereen dezelfde programma’s gebruikt om bepaalde zaken uit te voeren. Dat zorgt voor homogeniteit. Aan de keerzijde van de medaille duikt dan wel het spook van die grote afhankelijkheid op, de comonotoniciteit die er voor kan zorgen dat een kleine fout of sabotage alles doet instorten.’

Hoe kunnen we ons wapenen tegen die afhankelijkheid?

‘We moeten goed werkende en beproefde systemen niet zomaar willen afschaffen. We zijn aan een razend tempo en op uiterst korte termijn overgestapt op een digitale samenleving, waarbij elektrificatie een almaar grotere rol speelt. We hebben de echt zware systeemcrashes die hier mogelijk mee gepaard gaan nog niet ten volle meegemaakt. Die komen ook niet zo vaak voor, maar de impact zal wel groter worden. En de economische schade loopt in de miljarden.

Oude systemen niet zomaar opdoeken

‘In een wereld waarin alles gedigitaliseerd en geëlektrificeerd is, zijn we te afhankelijk van elektriciteit. Als die uitvalt, werkt niets meer. Elektrische auto’s blijven stilstaan. Dus zeker voor de hulp- en ordediensten zullen we nog een wagenpark op fossiele brandstof achter de hand moeten houden. Maar ook ons betaalsysteem is heel kwetsbaar. Elektronisch betalen is makkelijk, maar ik zie toch een belangrijke reden om cash geld nog niet te snel af te schaffen. Als de paar elektronische betaalsystemen die we wereldwijd gebruiken uitvallen, kan niemand meer betalen. Cash is dan het beste alternatief om de dagelijkse economie toch nog draaiend te houden.

‘Ook voor communicatie zijn we te snel oude beproefde systemen aan het opdoeken. Radio is een beproefde technologie, die ook tijdens verschillende oorlogen haar deugdelijkheid heeft bewezen. Digitale communicatie is fantastisch, maar als die technologie uitvalt, moeten we nog kunnen terugvallen op de gewone radiogolven.’

Wie is er eigenlijk verantwoordelijk voor de economische en maatschappelijke schade van digitale centralisering?

‘Dat is een ander probleem. Firma’s als Crowdstrike hebben maar een minimale aansprakelijkheid. De schade die hun update heeft veroorzaakt, wordt geschat op meer dan 10 miljard dollar, maar de mensen gaan daar niet voor worden vergoed. In het beste geval krijgen ze het geld terug dat ze voor de software hebben betaald. De kosten worden dus gedragen door de hele maatschappij. Het zou een goede zaak zijn als die aansprakelijkheid beter en duidelijker wordt gedefinieerd. De verantwoordelijken zouden heel wat voorzichtiger zijn indien ze persoonlijk verantwoordelijk worden gesteld voor de aangerichte schade.

Apocalyptisch 

‘We zien hier een systeemrisico, waarbij een groot incident naar alle waarschijnlijkheid maar eens om de 40, 50 of 100 jaar zal voorkomen. Maar dat risico is er onweerlegbaar. En dat kan systeemontwrichtend werken. We zitten met een risico dat een zeer lage kans heeft om zich effectief te manifesteren, maar zich wel ooit eens zal manifesteren. Daardoor wordt dit risico maatschappelijk relevant en kan je het ook niet zomaar van tafel vegen.

‘Jammer genoeg zie ik op dit moment dat dit wel gebeurt. Veel mensen vinden het risico op zich veel te klein en kunnen er best mee leven als er binnen veertig jaar een grote ramp plaatsvindt. “Not my problem”, is hun redenering. Nu, het zou wel eens heel snel wél hun probleem kunnen zijn. Want zo’n ramp zou voor grote machtsverschuivingen op geopolitiek gebied kunnen zorgen.’

U klinkt nu wel wat apocalyptisch…

‘Denk als burger gewoon goed na over hoe ver je hier in wil meegaan. Niet alles moet verbonden zijn via het internet. Domotica is leuk, maar het is handig wanneer je je voordeur nog kan opendoen met een sleutel of je koelkast nog opengaat als de wifi uitvalt. Zet niet alles in de cloud, maar bewaar bepaalde zaken ook op een lokale harde schijf.

‘En om toch luchtig te eindigen: stel je de chaos eens voor wanneer plots alle grasmaairobots samen uitbreken wanneer het internet uitvalt (lacht).’

* Winfried Matheeussen publiceerde dit artikel op 30 juli op de opiniewebsite Doorbraak www.doorbraak.be.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u ook supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Risico-expert Wim Schoutens (KU Leuven): ‘We zijn veel te afhankelijk van elektriciteit’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De beslissing van Elon Musk om Twitter te vervangen door X heeft heel wat stof doen opwaaien, in het bijzonder bij marketeers. Zij vinden dat soort rebranding en bijhorende vernietiging van brand value maar niks: het lijkt volledig irrationeel. 

Een Vlaamse reclamemaker had het zelfs over ‘luchtkastelen bouwen’ en kondigde in een adem aan geen zin meer te hebben ‘om het spel van de multimiljardair mee te spelen’. Dat soort emotionele reacties schijnt courant te zijn bij brand pivots.  

Met zijn uitgesproken profiel stoot Musk natuurlijk wel meer mensen af. Bij maar liefst 91 procent van de Tesla-eigenaren die in de toekomst géén Tesla meer willen kopen, is de persoon van Musk de reden, zo bleek onlangs uit een enquête. 21,5 procent van de eigenaren die hun Tesla al verkochten, namen die stap wegens zijn ‘botte’ uitspraken. 

De inspiratiebron voor X komt uit China 

Bij zijn eerdere decimering van het werknemersbestand van Twitter werden trouwens ook al vragen gesteld en doem gepredikt. Tom Evens, professor media-industrieën aan de Universiteit Gent, wees erop dat de kracht van Musk ‘zit in ideeën uitwerken’ en niet in het leiden van een bestaand bedrijf. Nu blijkt dus dat hij Twitter effectief wil omvormen tot een nieuw bedrijf: X moet een app worden die je voor zowat alles kunt gebruiken. 

Linda Yaccarino, de ceo van X, omschreef het als volgt: ‘Ongelimiteerde interactiviteit, gecentreerd rond audio, video, berichten, betalingen en bankieren. We creëren een globale marktplaats voor ideeën, goederen, diensten en opportuniteiten. Aangedreven door AI zal X ons allemaal verbinden op manieren die we nog maar amper kunnen bevatten.’ 

De inspiratiebron is de Chinese ‘app voor alles’ WeChat. Ook dat was oorspronkelijk een sociaal medium. Gaandeweg groeide WeChat uit tot dé digitale assistent voor de Chinezen. Sociale interacties, betalen, chatten, spelletjes spelen, vakanties boeken, auto’s huren: via WeChat kan het allemaal. 

De sleutel tot het kopiëren van dat succesverhaal zou erin bestaan om een westers equivalent te vinden voor het in China bijzonder populaire digitaal uitwisselen van geld. Zoals een analiste jaren geleden al schreef: ‘Elk bedrijf dat daarin slaagt, zal zijn tegenstanders in het zand doen bijten’. 

Als medeoprichter van Paypal, destijds geconcipieerd als de ‘one-stop alles winkel voor alle financiële behoeftes’ of ‘de Amazon van financiële diensten’, voelt Musk zich duidelijk geroepen om in die ambitieuze missie te slagen. Kortom: ‘There is method to his madness.’ 

Dat geldt zeker ook voor de naam van het platform: Musk kocht de X.com domeinnaam al in 1999. De bedoeling was destijds om PayPal om te dopen tot X. Zijn ruimtevaartbedrijf heet SpaceX en Tesla heeft al geruime tijd een model X. Dan zijn er natuurlijk ook nog zijn pas opgerichte Ai-start-up X.AI en, niet te vergeten, zijn zoon j X Æ A-XII (X voor de vrienden). 

Met de letter X kun je alle kanten uit 

De letter X heeft onwaarschijnlijk veel betekenissen.  Voor sommigen staat hij zowat gelijk met porno, wat een van de redenen was waarom PayPal geen X werd. Verder wordt de letter geassocieerd met enigma (de x in algebraïsche problemen), buitenbeentje (het prefix ‘xeno’ is afgeleid van het Griekse xénos, vreemdeling) en wetenschap en technologie. En dan is er nog Descartes’ gebruik van de letters x, y en z voor zijn revolutionair coördinatensysteem. 

Verder zijn er ook Röntgens X-stralen, het X-chromosoom en de negentiende-eeuwse X club (1864-1892), een Britse ‘dining club’ met een wetenschappelijke missie. Het gezelschap sprong onder meer in de bres voor ene Charles Darwin. Zijn vermeende ‘bulldog’, Thomas Huxley, was er dan ook een eminent lid van, net zoals Joseph D. Hooker, zijn beste vriend.  

Een en ander verklaart ook waarom de letter X in de jaren negentig van de vorige eeuw populair was bij de Silicon Valley-geeks en gebruikt werd voor zowel het besturingssysteem MAC OS X als voor Microsofts Xbox. 

Wat Musk betreft is er meer aan de hand, veel meer. Hij lijkt met name een bijzondere affiniteit te hebben met de X-men van de gelijknamige ‘comic strip’ (1963): een bonte groep van met de nek aangekeken buitenbeentjes (mutanten) en superhelden, geleid door Professor X (Charles Francis Xavier). Hij vergeleek George Soros onlangs trouwens met Magneto, X’s nemesis. 

Als ooit gepeste techneut en science-fiction-fan, behept met het syndroom van Asperger, voelt hij zich allicht verwant met X. Zeker omdat zijn grootvader, Joshua Haldeman, op wie hij lijkt, in de jaren dertig zelf leider was van een organisatie van technocraten. De idee was dat enkel een leger van ingenieurs en wetenschappers (‘superhelden’) de wereld zou kunnen redden van een dreigende catastrofe. 

In het promotiemateriaal van deze ‘Technocracy movement’ stond een afbeelding van een tram centraal. Passagiers beboeten voor de gevaarlijke gewoonte om mee te rijden op de externe platforms van de tram zette volgens de libertaire technocraten geen zoden aan de dijk. De juiste oplossing was een technologische ‘fix’: vervang de platforms door opvouwbare opstapjes. Een beetje zoals de Tesla, genoemd naar de legendarische uitvinder, een technologische ‘fix’ is: voor CO2-vervuiling. 

Musk verdient het predicaat ‘visionair’ 

Persoonsnamen vonden de technocraten maar niks. Een lid noemde zichzelf 1x1809x56. Ook dat klinkt natuurlijk bekend. Haldeman en co wilden verder onder meer banken en het prijsmechanisme afschaffen alsook een universele munt creëren: bitcoin avant la lettre. Vandaar dus die obsessie met financiële diensten. 

Mars koloniseren en omtoveren tot toevluchtsoord voor aardbewoners stond níet op het programma, maar het zit wel in dezelfde sfeer. Musks utopisch Mars-project doet trouwens ook een beetje denken aan een serie van door zijn grootvader geleide, maar jammerlijk mislukte expedities om de mythische Verloren Stad van de Kalahari te vinden (Haldeman belandde in Zuid-Afrika na een conflict met de Canadese autoriteiten). 

Neen, Mars koloniseren zie ik Musk niet meteen doen, maar waar zijn grootvader veeleer als fantast gezien moet worden, verdient hij wel degelijk het predicaat ‘visionair’. Zijn X-app zomaar afdoen als een luchtkasteel is dan ook te kort door de bocht: de controversiële multimiljardair is nog lang niet uitgespeeld. 

*Dit artikel verscheen op 3 augustus op www.doorbraak.be  

Wynia’s Week neemt nooit vakantie. Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Wie X niet begrijpt, begrijpt Elon Musk niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelikt is het woord voor de teksten die ChatGPT produceert, want dit staaltje artificial intelligence (AI) excelleert in beleefde pluimstrijkerij. Het schrijft vlotte, nogal clichématige verhalen. Daar is het programma op getraind. Maar wie even verder kijkt, ziet dat ChatGPT vooral klatergoud verkoopt. Wat voorbeelden: journalist en FvD-horzel Chris Aalberts ChatGPT’de zichzelf en zag zich tot FvD-politicus gebombardeerd.

Toen ik hetzelfde deed, bleek mijn boek Rebellen geschreven door de schrijver Rutger Bregman, mijn Dageraad door de Britse archeoloog Mark Pagel, en Dawn, de Engelse versie daarvan, door diens collega Stephen Mithen. Ikzelf werd als taalkundige bestempeld tot hoogleraar in eerst Utrecht en daarna Leiden, compleet met Vici-beurs en Spinoza-premie. Utrecht! Dat is wel de laatste universiteit waar ik iets mee heb, hoogleraar ben ik niet en die premie bleek bij Eveline Crone te horen, die weliswaar in Leiden in hersenen doet maar allerminst taalkundige is.

Glibberige taalformules

Kortom: ChatGPT grabbelt maar raak in de gigantische ballenbak van teksten waaruit het zijn gegevens put. De software zoekt databrokjes bij elkaar die op een of andere manier met de vraagstelling en met elkaar geassocieerd zijn, en strijkt die oceanische chaos glad onder een olievlek van glibberige taalformules.

Om te zien hoe ver ChatGPT daarin gaat, vroeg ik naar iets dat elke enigszins politiek bewuste Nederlander vrijwel onmiddellijk eerst als raar en vervolgens als fysiek onmogelijk herkent: de invloed van de ideeën van Pim Fortuyn op het denken van Boer Koekoek. De leider van de geruchtmakende Boerenpartij maakte immers vooral naam in de jaren zestig van de vorige eeuw, toen Fortuyn nog scholier en beginnend student was. Koekoek verdween al in 1981 roemloos uit de Tweede Kamer en overleed in 1987, ruim een decennium voordat Fortuyns politieke carrière zou beginnen.

Dat kan ChatGPT allemaal niet bommen. Opgewekt steekt het van wal met: ‘De ideeën van Pim Fortuyn, […] die in de vroege jaren 2000 opkwam, hebben een significante impact gehad op het politieke landschap van Nederland. Eén individu die [sic] sterk beïnvloed werd door de ideeën van Fortuyn was Hendrik Koekoek, een politicus die diende als leider van de Boerenpartij in de jaren 70 en 80.’

Kunstmatig intelligent fabuleert ChatGPT voort, ruim 400 woorden lang: ‘Koekoek […] was aangetrokken tot Fortuyns ideeën en begon ze op te nemen in zijn eigen politieke platform’. Hij had ‘een meer populistische en anti-establishment oriëntatie dan Fortuyn, die lid was van de liberale VVD-partij.’ Koekoek ‘zag Fortuyn als een belangrijke bondgenoot’, maar ‘sommige critici beschuldigden Koekoek ervan een xenofobische en intolerante [sic] wereldbeeld te hebben overgenomen en beweerden dat zijn omarming van Fortuyns ideeën een teken was van zijn eigen radicalisering.’

Binnenwereld

De oorzaak voor dit misleidende gezwatel is dat ChatGPT geen andere wereld kent dan de teksten waarop het getraind is en waar het zijn gegevens uit tapt. Fortuyn, Koekoek en appeltaart betekenen voor ChatGPT bijna net zo weinig als x en y in de algebra: het zijn vrijelijk inwisselbare, willekeurige en betekenisloze bouwsteentjes. ChatGPT is daardoor wel kunstmatig, maar niet erg intelligent.

In ons, mensen, bestaat ook een binnenwereld van woorden en begrippen waaruit we patronen, gedachten vormen, min of meer net als ChatGPT dat doet. In die binnenwereld zijn Donald Duck en Hamlet precies even echt als Caroline van der Plas en je fiets. Maar, anders dan bij ChatGPT, wordt onze binnenwereld in toom gehouden doordat wij weten dat er ook een buitentalige wereld bestaat, en we kennen allerlei wetten die daarin gelden, ook al zijn we ons daar niet direct van bewust.

Die deels impliciete kennis is deel van ons biologisch erfgoed, we worden ermee geboren. Op dezelfde manier weten ook dat onze binnenwereld slechts een model van die buitentalige wereld is, en dat die twee strak aan elkaar gekoppeld moeten blijven, anders vliegen we mentaal uit de bocht. Daarom toetsen we zo’n vraag naar Fortuyn en Koekoek automatisch onmiddellijk aan wat we over de echte wereld weten, en besluiten dat Fortuyn Koekoek nooit beïnvloed kan hebben, maar andersom wel. Meestal gaat dat goed.

Virtuele atoombom

Tegenwoordig ligt een groot deel van onze bewuste kennis van de wereld en haar geschiedenis opgeslagen in het online-archief van miljarden teksten en tekstflarden dat de enige wereld en gegevensbron vormt die ChatGPT kent. En daar loert een enorm gevaar, want het maakt ChatGPT tot de natte droom van elke volksmenner en maatschappelijke onruststoker.

Zulke types hebben belang bij het veroorzaken van verwarring, wantrouwen en gevoelens van dreiging en naderend onheil. Dat doen ze enerzijds door het verspreiden van leugens, gruwelverhalen en andere desinformatie, en anderzijds door het in diskrediet brengen van betrouwbaar geachte kennisbronnen.  Met ChatGPT krijgen zij een virtuele atoombom in handen, want iedere kwaadwillige kan, domweg door ChatGPT op industriële schaal willekeurige onzinnige vragen als die over Koekoek te laten beantwoorden, ons mondiale kennisarchief in hoog tempo onherstelbaar vervuilen.

Het werkelijkheidsbesef aangetast

Die warboel kan ontstaan doordat alles wat ChatGPT produceert onmiddellijk van dat archief deel gaat uitmaken, bijvoorbeeld doordat het op een sociaal platform gepubliceerd wordt, of waar dan ook. Eenmaal op het web, krijg je die desinformatie er niet meer af, zoals menig sexting- en wraakpornoslachtoffer weet. En zo wordt al die rommel onderdeel van het bronnenmateriaal waarop ChatGPT zich baseert. En, wat erger is, wij ook.   

Het gevolg is dat voor iedereen, van scholier, journalist en onderzoeker tot politicus en consument, het onderscheid vervaagt tussen kennis en kul, tussen werkelijkheidsgetrouwe informatie en leugenachtige, misleidende onzin. De verspreider van desinformatie hoeft niet meer te liegen of het gedrukt staat, de leugen stáát gedrukt. Kijk maar, hier, zwart op wit – en dus waar! Zo wordt ons hele werkelijkheidsbesef aangetast.

Kinderziektes

OpenAI, de maker van ChatGPT doet het voorkomen alsof het hier om kinderziektes gaat. Alsof het ‘hallucineren’, zoals zij het noemen, van het programma, op den duur wel verdwijnt, net als ongewenste stereotypen en discriminerende voorkeuren. Maar dat is niet zo, het gaat hier om fundamentele, onoplosbare gebreken. Dat zit zo.

Traditionele computerprogramma’s worden met minimale, pijnlijk nauwkeurige stapjes geprogrammeerd, zodat we tot in het kleinste detail weten wat ze doen. Zulke programma’s zijn als een breiwerk, dat je tot op de steek nauwkeurig kunt natellen en eventueel namaken, en waarin je elke fout kunt opsporen. Dat maakt ze absoluut voorspelbaar en honderd procent betrouwbaar, je weet precies hoe ze op elke vraag of opdracht reageren.

ChatGPT is anders. Het berust in de kern op een neuraal netwerk, dat getraind wordt zoals je een hond africht. Je geeft hond of netwerk een opdracht, en als daarop de gewenste reactie volgt, geeft de trainer een schouderklopje en volgt een nieuwe taak. Zo niet, dan moet het werk over, net zo lang tot het wel lukt. Wat er in de hersens van de hond omgaat, weten we niet, en kan ons ook niet schelen.

Zo is het bij zo’n netwerk ook. Dat is in feite een enorme kluwen met elkaar verbonden schakelaars de het netwerk zelf aan en uit kan zetten. Levert een bepaalde configuratie iets op dat lijkt op het gevraagde resultaat, dan betekent ons schouderklopje ‘houden zo’, en kunnen we de resultaten door hogere eisen aan het antwoord te stellen verder gaan verfijnen.

Maar hoe die configuratie er precies uitziet, weten we niet. Dat maakt neurale netwerken veel flexibeler en veelzijdiger dan klassieke programma’s, maar ook ondoorzichtig en onbetrouwbaar. Je weet nooit hóe een netwerk aan een antwoord komt, en ook niet of het op dezelfde vraag een volgende keer hetzelfde antwoord zal geven.

Soevereine kunstenaar

Soms weegt de flexibiliteit van netwerken tegen de ondoorzichtigheid en onvoorspelbaarheid ervan op. Dat is bijvoorbeeld zo in de kunstwereld, waar elke keuze en elke beslissing willekeurig is, uitsluitend afhankelijk van de soevereine wil van de kunstenaar. Daar zijn verrassing en onvoorspelbaarheid juist een pré.

Ook bij het experimenteren in kleine, strak gereguleerde omgevingen als schaken of Go kunnen neurale netwerken waardevolle originele wendingen en tactieken produceren. Zetten waar een mens niet gauw op zou komen. En microbiologen laten netwerken met succes zoeken naar nieuwe, nuttige manieren om bestaande eiwitten op te vouwen.

Maar dat zijn allemaal zuiver objectieve, waardevrije experimenten, die bovendien alleen gereedschap aanreiken waar menselijke kunstenaars, spelers en onderzoekers mee aan de slag kunnen – of niet, als het resultaat ze niet bevalt. Een bruikbare, betrouwbare tekst is iets heel anders. Die bestaat behalve uit woorden vooral uit een enorme kluwen van daarmee verbonden waardeoordelen. Oordelen in termen van goed en kwaad, mooi en lelijk, veilig en onveilig, en geschikt voor alle leeftijden of niet.

Zulke oordelen zijn subjectief en persoonlijk, terwijl ChatGPT net als alle neurale netwerken geen subject is en iedere persoonlijkheid ontbeert. Daardoor kan het domweg nooit zelf achterhalen dat een afbeelding van een opengesperd vrouwelijk geslachtsdeel pornografisch is, maar niet als de maker Gustave Courbet heet en het ding in Parijs in het Musée d’Orsay hangt, en ook niet als hij in een medisch leerboek staat, maar volgens sommigen weer wel als hij voorkomt in het ‘lentekriebels’ materiaal voor de basisschool. Voor ChatGPT zijn alle katjes immers grauw.

Onwelvoeglijk taalgebruik

Omdat het programma geen toegang heeft tot de buitentalige werkelijkheid, kan het ook nooit ooit op eigen kracht ontdekken welke informatie klopt en welke niet, welke bronnen min of meer betrouwbaar geacht worden en welke niet, wie als schurk gezien wordt en wie als held, wat logisch is en wat niet, en welke argumenten deugen of juist drogredenen zijn. Of zelfs maar wat onder welke omstandigheden telt als onwelvoeglijk taalgebruik.

Er is dus maar één manier om ChatGPT van al die broodnodige waardeoordelen te voorzien. Ze moeten expliciet als ge- en verbodsregels in het trainingsprogramma worden opgenomen – voor een klein deel is dat ook al gebeurd, zo weigert ChatGPT bijvoorbeeld om over mensen te oordelen.

En daarmee zijn we terug bij af, en zitten we zelf al onze vooroordelen, voorkeuren en stereotypen in het programma in te bouwen. Reken maar dat dat nu al enthousiast gebeurt, met in Moskou heel andere resultaten dan in Nederland of in Tanzania. Op die manier draagt ChatGPT vooral bij tot de afbraak van ons werkelijkheidsbegrip. Daar zullen we, linksom of rechtsom, mee moeten leren leven.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist. Behalve over taal, hersenen en digitalisering schrijft hij ook over zaken als linkshandigheid, geschiedenis en politiek. Zijn nieuwste boek is ‘The Art of Verbal Warfare’ (2022).

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Dit computerprogramma schrijft zelf verhalen maar erg intelligent zijn die niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn verschillende positieve gevolgen. Door digitalisering kan de overheid snel en gemakkelijk de burger bereiken en vice versa. Ook wordt aan beide kanten veel onnodig papierwerk voorkomen. Zo kan de belastingaangifte tegenwoordig online worden gedaan, waarbij burgers de vooraf ingevulde gegevens alleen maar hoeven te controleren, in plaats van alles zelf op te zoeken en in te vullen.

Bovendien kan de burger via een DigiD-account gemakkelijk zijn identiteit bij allerlei overheidsinstanties verifiëren en zaken digitaal afhandelen, in plaats van bij een loket langs te moeten gaan.

Tegelijkertijd kan digitalisering een aantal nadelige effecten hebben op de relatie tussen burger en overheid, zoals uitsluiting, discriminatie en een gebrek aan transparantie en verantwoording.

Uitsluiting

Allereerst kan niet iedereen meekomen in de digitaliseringsdrang van de overheid. Digitale geletterdheid is nog altijd niet vanzelfsprekend. Denk aan ouderen, maar ook aan immigranten en laaggeletterden.

Deze burgers komen in de knel wanneer ze geconfronteerd worden met een digitaliserende overheid. Ze kunnen zelfs afhankelijk worden van anderen om privacygevoelige overheidszaken af te handelen. Daarnaast heeft niet iedereen dezelfde materiële toegang tot de digitale wereld.

Niet elke burger is in het bezit van een smartphone, laptop of tablet. Bovendien is er ook een groep burgers die niet mee wíl komen in de digitale plannen van de overheid. Zij willen niet dat de overheid op die manier allerlei gegevens over hen kan verzamelen. Bovendien maken ze zich zorgen over de veiligheid van al die data. Niet geheel onterecht, zo blijkt. In 2020 kwam zo’n 20 procent van de gemelde datalekken van de overheid.

De vraag is dan ook in hoeverre de overheid rekening dient te houden met digibeten en sceptici. Anders dan op de markt, hebben burgers niet de mogelijkheid over te stappen naar een andere partij.

De overheid mag zich dan ook niet dezelfde vrijheid permitteren als een private partij op dit gebied. Zij is er voor ons allemaal, dus ook voor burgers die niet mee kunnen of willen gaan in haar digitale ambities. Iedere burger heeft immers recht op een gelijkwaardige behandeling.

Dat betekent dat de overheid altijd ook non-digitale communicatiemogelijkheden moet blijven aanbieden. Hoewel dat wellicht als een onnodige kostenpost wordt gezien, moet de overheid beseffen dat zij niet haar eigen wensen, maar de wensen en behoeften van de burger als uitgangspunt voor het beleid moet nemen.

Tegelijkertijd valt niet te ontkennen dat digitale vaardigheden onmisbaar zijn geworden in de huidige samenleving. Van het vinden van werk, tot het onderhouden van sociale contacten; het leven speelt zich nu voor een belangrijk deel online af.

De overheid kan hier een ondersteunende rol spelen, zodat burgers zelfredzaam kunnen blijven. Denk aan het aanbieden van cursussen voor digibeten. Door een faciliterende, richtinggevende, maar niet-dwingende houding aan te nemen, kan de overheid zo zorgen voor meer digitale inclusie in de samenleving.

Discriminatie

De overheid is tevens gebruik gaan maken van algoritmen. Daarmee kan er meer inzicht worden verschaft in bepaalde situaties in de maatschappij. Denk aan het berekenen van welke straten in een stad een verhoogde kans op eenzaamheid kennen.

Met name worden algoritmen ingezet voor risicosignalering. Op die manier kan de overheid gerichter te werk gaan. Er zijn echter verschillende risico’s te noemen bij het gebruik van algoritmen door de overheid.

Zo kan er sprake zijn van een onbedoeld terugkoppelingseffect. De politie doet nu bijvoorbeeld aan ‘predictive policing’, waarbij algoritmen op basis van allerlei data berekenen welke wijken een verhoogde kans op criminaliteit kennen. De politie zet vervolgens extra eenheden in deze wijken in, waardoor hier ook meer incidenten zullen worden waargenomen. Die data worden teruggekoppeld naar het algoritme, dat daarop nog meer zal benadrukken dat die wijken een verhoogd risico kennen en meer politie-inzet vereisen. Andere wijken krijgen juist minder aandacht, waardoor incidenten hier buiten het zicht blijven.

Verder kunnen de data waarop een algoritme zich baseert gebrekkig zijn. Ze kunnen verouderd, gebaseerd op gekleurde beslissingen uit het verleden of op een verkeerde manier ingevoerd zijn. Bovendien wordt vaak ten onrechte gedacht dat data inherent objectief zijn. Hier liggen echter altijd bepaalde keuzes achter voor welke data je wel en niet selecteert en op welke manier die worden gecategoriseerd. Dat is een subjectieve afweging, die een vertekend beeld kan geven van de werkelijkheid.

Verdacht door algoritme

Het belangrijkste bezwaar is dat dergelijke risicosignaleringssystemen kunnen resulteren in discriminatie en een ongelijke behandeling. In onze rechtsstaat wordt veel waarde gehecht aan de zogeheten onschuldpresumptie: een individu is onschuldig, totdat het tegendeel bewezen is.

Door dit soort algoritmen kunnen bepaalde burgers bij voorbaat al verdacht worden van illegale handelingen. Bovendien blijken geregeld discriminerende aspecten als etniciteit als risicofactor te worden meegewogen. Dit was ook het geval in de recente toeslagenaffaire. De overheid bleek daar gebruik te hebben gemaakt van een algoritme dat het hebben van een dubbele nationaliteit meewoog als risicofactor voor fraude. Onschuldige burgers werden daarbij aangewezen als fraudeur, met alle gevolgen van dien.

Het gebrek aan transparantie en verantwoording

Digitalisering heeft ervoor gezorgd dat allerlei overheidsprocessen geheel of gedeeltelijk zijn geautomatiseerd. Hierdoor zijn deze processen ook ondoorzichtiger geworden. Om ervoor te zorgen dat de burger niet buitenspel wordt gezet, is er behoefte aan meer transparantie en verantwoording. De overheid heeft bijvoorbeeld haar datahuishouding vaak niet op orde, waardoor burgers niet weten welke gegevens over hen bij die overheid bekend zijn, hoe zij hier precies mee omgaat en welke beslissingen op basis van die data worden gemaakt.

Onder de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) hebben burgers onder meer recht op inzage in, en rectificatie van hun persoonsgegevens. De overheid zou er daarom goed aan doen duidelijke verantwoordelijken voor het beheer van deze persoonsgegevens aan te wijzen en een systeem op te zetten waarbinnen burgers gemakkelijk hun eigen data in kunnen zien. Denk aan een ‘digitale kluis’ voor persoonsgegevens.

Onheldere deals met bedrijven

Ook ten aanzien van algoritmen is de overheid niet altijd transparant. Dit terwijl deze, zoals we gezien hebben in de toeslagenaffaire, een grote impact kunnen hebben op de levens van burgers.

De overheid geeft geregeld aan dat zij op het gebied van algoritmen samenwerkt met private partijen en dat die geen openheid kunnen geven in verband met hun bedrijfsgeheim. Dit is niet alleen geen geldig excuus voor haar transparantieplicht, maar het wijst ook op een onderliggend probleem dat de overheid transparantie en verantwoording pas als overwegingen achteraf ziet. De overheid zou al bij voorbaat dergelijke overeenkomsten niet aan moeten gaan. Zij moet zorgen voor duidelijke transparantiestandaarden en alleen gebruikmaken van technologieën die daarop aansluiten.

Het is wel belangrijk te duiden wat er dan precies wordt bedoeld met transparantie. Niet iedereen heeft namelijk dezelfde kennis over dergelijke technologieën.

Naar de burger toe moet de nadruk liggen op uitlegbaarheid. Denk aan het in duidelijke en begrijpbare taal uitleggen wat het doel is van een algoritme en welke (persoons)gegevens precies worden gebruikt. Anderzijds betekent transparantie dat er tevens inzicht wordt verschaft aan technische experts. Dit kan door ze bijvoorbeeld de gebruikte data en de broncode van een algoritme te laten doorlichten.

Ambtenaren geven daarnaast aan moeite te hebben op basis van hun eigen expertise af te wijken van het oordeel van een algoritme. Zij gaan er veelal van uit dat het algoritme het wel juist zal hebben, terwijl dat dus lang niet altijd het geval is. Er moeten dus handelingskaders worden opgesteld die ruimte bieden voor professionele autonomie.

Op die manier wordt er niet blind vertrouwd op het oordeel van een algoritme en wordt het gebruik van dit soort technologieën stilgelegd zodra er bijvoorbeeld een vermoeden van discriminatie bestaat. Het gaat uiteindelijk dus niet alleen om de techniek zelf, maar ook om de handelingskaders van degenen die er gebruik van maken.

Tot slot moet de overheid nagaan of het (gedeeltelijk) automatiseren van processen in bepaalde gevallen überhaupt verstandig is. Hoe complexer dergelijke processen in elkaar steken, hoe groter dan kans op fouten wanneer deze worden geautomatiseerd. Dat geldt al helemaal voor overheidsprocessen waarbij fouten tot grote schade kunnen leiden bij burgers. Bij de toeslagenaffaire had de complexiteit van het hele toeslagenstelsel een grote rol in de problemen die daarop volgden. Hier geldt dan ook ‘eerst organiseren, dan pas automatiseren’.

drs. Wilbert Jan Derksen is wetenschappelijk medewerker bij de TeldersStichting. prof.dr.ir. Marijn Janssen is hoogleraar ICT & Governance aan de Technische Universiteit Delft.

Dit artikel is gebaseerd op een hoofdstuk uit het geschrift Digitalisering en liberale kernwaarden. Vrijheid door grenzen te stellen in de digitale wereld (2022). Deze publicatie is HIER te bestellen bij uitgeverij Gompel & Svacina.

Het bericht Risico: de digitale overheid kan uitsluiting, discriminatie en verlies van privacy veroorzaken verscheen eerst op Wynia's Week.

Naast veiligheidsrisico’s levert doorgeslagen digitalisering ethische bezwaren op, zoals de opkomst van de controlemaatschappij en ontmenselijking. Grote afwezige in alle digitaliseringsdiscussies zijn de burgers. In de digitale heilstaat trekt de burger aan het kortste eind.

Vertrouwde techniek als terugvaloptie

In de jaren zeventig van de vorige eeuw verrijzen er nog altijd dieselgemalen in het land. Elektrische aandrijving van gemalen is dan de norm, maar via de Wet Bescherming Waterstaatswerken in Oorlogstijd (BWO) levert een dieselmotor subsidie op.

Het idee achter de regeling is simpel: te grote afhankelijkheid van stroom vermijden, voor het geval de Russen aanvallen. Achteraf is er veel af te dingen op de wet, al helemaal omdat de Russische beer niet kwam, maar het idee om terug te vallen op oude, vertrouwde techniek is niet gek.

Digitale ontwrichting dreigt

Tegenwoordig hebben we steeds minder terugvalopties, constateert ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in een rapport uit 2019 over digitale ontwrichting. Analoge alternatieven verdwijnen veelal of organisaties besteden belangrijke voorzieningen uit aan derde partijen.

Door de grote verwevenheid van de digitale en fysieke wereld loert volgens de raad het gevaar van digitale ontwrichting; het normale maatschappelijke leven waarin mensen stroom hebben, ziekenhuiszorg krijgen of bij hun geld kunnen, raakt ontwricht. Niet alleen door kwaadaardige aanvallen, maar ook door softwareproblemen, kapotte servers of andere digitale defecten. Een klein voorproefje daarvan kreeg de Nederlandse bevolking toen in 2019 alle alarmnummers ineens urenlang niet bereikbaar waren.

Cybersecurity is ook een prioriteit van het kabinet, zo blijkt uit de recente reactie van de minister van Justitie en Veiligheid op de WRR-aanbevelingen. Verschillende departementen gaan daarom mogelijke blinde vlekken in het ‘landelijk dekkend stelsel van cybersecurity samenwerkingsverbanden’ inventariseren. Ook zal er vaker worden geoefend met ‘digitale branden’.

Aanvullende maatregelen om cyberschade te verzekeren zijn volgens het kabinet onnodig, omdat schade na cyberincidenten steeds vaker onder normale bedrijfspolissen valt en er vaker cyberpolissen worden aangeboden. Voor digitale veiligheid is 95 miljoen euro gereserveerd. Aan het brede publiek wordt ook gedacht: via educatiecampagnes en structurele voorlichting worden burgers ‘geïnformeerd over digitale risico’s’.

Burgers buiten beeld

Of de burger enige notie heeft van die gevaren valt te betwijfelen. Als het om cybersecurity gaat, blijven burgers buiten beeld, constateren ook Bernold Nieuwesteeg, directeur van het EUR-instituut Centre for the Law and Economics of Cyber Security en consultant Melle van den Berg, in een essay in Binnenlands Bestuur. Cybersecuritybeleid richt zich vooral op samenwerking tussen bedrijven en overheden, aldus de auteurs.

‘Als we de cynische bril opzetten, dan komt de innige publiek-private samenwerking beide partijen erg goed uit. Belangrijk voor burgers is om te weten welke risico’s zij moeten vrezen. Interessant is ook het antwoord op de vraag hoeveel belastinggeld er wordt besteed aan cybersecurity en of dat in verhouding staat met de risico’s die burgers lopen.’

Maar burgers vertrouwen het niet

Waar burgers wel bekender mee zijn geraakt is het gebruik van algoritmes door gemeenten, toont onderzoek van KPMG. Nog geen twee op de tien Nederlanders heeft daar vertrouwen in, zo blijkt. Tachtig procent vindt dan ook dat er toezicht moet zijn op een verantwoord algoritmegebruik. Ruim veertig procent vindt dat het toezicht op het gebruik door de overheid strenger moet zijn dan op het gebruik door het bedrijfsleven.

De sceptische burger weet zich gesterkt door de Algemene Rekenkamer die in haar laatste rapport stelt dat de Rijksoverheid te weinig oog heeft voor de ethische aspecten van algoritmegebruik. Pijnlijke voorbeelden daarvan zijn de toeslagenaffaire en SyRI – een systeem dat poogde uitkeringsfraude tegen te gaan, maar strijdig bleek met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Gezichtsherkenning verbieden?

Ook de wildgroei aan digitale middelen die het publiek coronaveilig moeten houden – van apps tot big data-surveillancesystemen en digitale vaccinatiepaspoorten- staan op gespannen voet met rechten van burgers. Function creep, het gebruik van technologie voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld, is sinds de coronacrisis een werkwoord.

Niet voor niets pleit de Europese koepel van privacy toezichthouders voor een volledig verbod van elke vorm van gezichtsherkenning in de openbare ruimte en andere vormen van het verzamelen van biometrische gegevens; volgens de privacy waakhond een bedreiging voor de open, vrije samenleving.

Is digitalisering comfort of stress?

Het dagelijkse leven is evenmin makkelijker geworden door automatisering. Naast voordelen levert de Do-it-yourself-maatschappij stress op. Waar je vroeger bij anderen terecht kon voor informatie of diensten moet de homo digitalis alles zelf uitzoeken. Arbeidsdeling, een component van welvaart, lijkt daarmee eveneens in het geding.

Financieel wordt de gemiddelde Nederlander ook niet per se beter van digitalisering. Zo zijn dankzij de digitalisering van het geldverkeer burgers afhankelijk van banken die nu – dankzij ECB-beleid – zelfs negatieve rente berekenen voor spaargeld, of kosten rekenen voor geld pinnen. Wie te veel te koop loopt met afwijkende meningen loopt sinds kort zelfs het risico om helemaal te worden afgesloten van zijn bankrekening.

Hoewel digitalisering democratisering kan bevorderen, lijkt in de praktijk een klein clubje techmiljardairs in samenspraak met overheden en grote bedrijven de dienst uit te maken. De burger die veiligheid en meer vrijheid was beloofd, verandert in een wandelende streepjescode en raakt bovendien uit beeld.

Een van de ongewenste nadelige gevolgen van de alsmaar toenemende toepassing van bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie (AI) kan volgens kennisinstituut TNO ‘ontmenselijking’ zijn – het gebruik van datasets maakt het makkelijker om de burger op afstand te houden.

Rotterdam: dwangmatige digitalisering

Desondanks wordt er gestaag doorgebouwd aan de digitale heilstaat. Het hart daarvan ligt in Rotterdam. De havenstad heeft de ambitie om digitale voorbeeldstad 2025 te worden. Met andere Europese steden tekende Rotterdam een convenant (via de site van de gemeente niet te raadplegen omdat de link niet werkt) waarin staat dat digitalisering een mensenrecht is.

De stad die in de woorden van dichter Jules Deelder te echt was om te filmen, bouwt aan een 3D-model van heel Rotterdam waarin alle objecten, van huizen, bomen tot bankjes, zijn opgenomen, aangevuld met live data over het gebruik. Rotterdammers kunnen verder bijvoorbeeld rekenen op experimenten met ‘slimme’ lichtmasten die worden uitgerust met 5G-antennes of camera’s, en sensoren in de stad (‘Hoe fijn zou het zijn als u altijd uw vuilniszak kwijt kunt in de ondergrondse container?’).

Verder worden ook fietsers – geanonimiseerd – gevolgd met een camerasysteem. Volgens de verantwoordelijke GroenLinkswethouder is dat nodig omdat er geen volgsysteem was voor langzaam verkeer. Inzicht in hoe de Rotterdamse fietser zich verplaatst is belangrijk voor ‘beleid’.

Veiligheid blijkt veiligheidsrisico

Enigszins geruststellend is, dat overheden wel nadenken over ethische bezwaren van doorgeslagen digitalisering. Daarbij klinkt steeds vaker de oproep van experts binnen en buiten de overheid tot een breed maatschappelijk digitaliseringsdebat.

Nu veiligheidssystemen zelf een veiligheidsrisico blijken en de coronacrisis – na anderhalf jaar afhaalmaaltijden, online onderwijs en verregaande controle voor schijnveiligheid – de grenzen aan digitalisering zichtbaar heeft gemaakt is de tijd rijp. Bij zo’n debat hoort ook het in twijfel trekken van het dogma dat digitaal altijd veiliger is of daarom beter. Voor bedrijven en overheden betekent dat tevens niet altijd toegeven aan controlezucht en datahonger. Dat vergt niet alleen wilskracht, maar ook wijsheid.

Het bericht Ook in Nederland wordt dwangmatig gewerkt aan de digitale heilstaat verscheen eerst op Wynia's Week.