De EU kent vrij verkeer van personen, maar geen gedeelde visie op erfbelasting. Nederland houdt vast aan strenge regels en meet met twee fiscale maten.

In Nederland begint de discussie over erfbelasting vaak met de stelling dat een erfenis ‘onverdiend vermogen’ is. Daarna gaat het al snel over percentages, vrijstellingen en uitzonderingen. Maar daaraan gaat een meer fundamentele vraag vooraf: van wie is een erfenis eigenlijk? Is het onverdiende vermogensgroei, familievermogen of bezit waarover de erflater ook voor de tijd na zijn dood mag beschikken? Europese landen geven radicaal verschillende antwoorden.

Vier antwoorden op dezelfde erfenis

Neem Eva, die als volwassen kind 1 miljoen euro van een ouder erft. In Frankrijk, België, Nederland, Finland en Denemarken betaalt zij gemiddeld ongeveer 180.000 euro. In Duitsland, Ierland en Griekenland is dat gemiddeld 115.000 euro. In veel Zuid- en Oost-Europese landen is de heffing vrijwel nul. Acht EU-landen kennen helemaal geen erfbelasting. Erft Eva hetzelfde bedrag van een tante, dan lopen de groepsgemiddelden uiteen van 440.200 euro, 258.100 euro, 77.100 euro tot niets.

De eerste groep (24% van de EU-bevolking) ziet erven als onverdiende vermogensgroei. De staat dient de voorsprong te corrigeren die door geboorte of toeval ontstaat. Echtgenoten en kinderen krijgen enigszins respijt, maar verdere familie en vrienden betalen veel meer. Goede doelen worden ontzien en actieve ondernemingen zijn uitzonderingen. Nederland en Denemarken maken bovendien uitzonderingen voor de monarchie.

Duitsland, Ierland, Griekenland en delen van Noord-Spanje (26%) zien een erfenis als de laatste voortzetting van ouderlijke zorg. Kinderen krijgen daarom een ruime buffer voordat de staat gaat heffen. In de grootste groep, goed voor circa 41% van de EU-bevolking, is de band tussen ouders en kinderen (vrijwel) geheel vrijgesteld. Oostenrijk, Zweden, Tsjechië, Estland, Letland, Cyprus, Malta en Slowakije (9%) gaan verder: de dood is geen fiscaal moment. De eigenaar bepaalt wie zijn vermogen krijgt en de staat bemoeit zich daar niet mee.

In de eerste twee groepen bevinden zich vooral belastingstelsels die lang geleden zijn ontstaan: in Nederland is de Successiewet uit 1956 nog steeds van kracht en sindsdien niet fundamenteel herzien. Jongere EU-belastingstelsels geven vaker voorrang aan familievrijstelling of beschikkingsvrijheid. Een aantal EU-landen voerde ingrijpende koerswijzigingen door. Ze bewogen bijna allemaal naar minder of geen erfbelasting.

De Nederlandse fiscale navelstreng

Het Nederlandse stelsel is niet alleen streng, het houdt Nederlanders ook uitzonderlijk lang vast. Een Nederlander die emigreert en binnen tien jaar overlijdt of schenkt, wordt door artikel 3 van de Successiewet geacht nog in Nederland te wonen. Nederland heft dan over iemands wereldvermogen. Alleen Duitsland en Griekenland kennen een vergelijkbare fictie, maar voor vijf jaar in plaats van tien. Het interessante is overigens dat Nederland een dergelijke claim van andere EU-landen niet accepteert.

Een voorbeeld. Nederlander Henk kocht in 2005 voor 300.000 euro een huis in Alicante en emigreerde in 2016. Toen hij in 2025 overleed, was de woning 1,1 miljoen euro waard. De regio Valencia gaf zijn dochter 99 procent korting, omdat zij het door ouders opgebouwde vermogen niet zwaar wil belasten. Spanje hief dus circa 2.695 euro. Nederland verrekende dat bedrag, maar hief door de tienjaarsfictie nog ongeveer 196.192 euro. Zo maakt de Nederlandse claim de Spaanse politieke keuze vrijwel ongedaan. Was Henk Spanjaard geworden voor zijn dood, dan zou Nederland niets heffen; zelfs niet als Henk in Nederland twee huizen zou bezitten.

Twee fiscale maten

Voor buitenlands bezit hanteert Nederland de omgekeerde maatstaf. Een Spanjaard die in Spanje woont, kan een verhuurde woning in Amsterdam, een Nederlandse bankrekening en Nederlandse aandelen in een BV nalaten zonder dat Nederland erfbelasting heft. Maar de Nederlandse Henk kan in Nederland worden belast over zijn Spaanse woning, bankrekening en overige buitenlandse vermogen.

Bij ondernemers stapelen de claims zich op. Als een voormalige ondernemer een vermogens-bv nalaat, behandelt Nederland het overlijden alsof de aandelen zijn verkocht en dat wordt tegen een toptarief van 31% belast. Daarna volgt nog erfbelasting van maximaal 20% voor kinderen, 40% voor anderen. Moeten om die belasting te kunnen betalen bezittingen uit de BV worden verkocht, dan moet daarover vennootschapsbelasting worden betaald. In totaal kan dat oplopen tot bijna 60% belasting.

Behalve Denemarken kent geen ander onderzocht EU-land zo’n afrekening over een fictieve aandelenverkoop bij overlijden. Deze stapeling werd onder Wouter Bos ingevoerd ondanks waarschuwingen van de Raad van State.

Feitelijk inningspercentage is heel laag

Ook emigratie leidt tot een fictieve verkoop: de belastingdienst legt een conserverende aanslag op zonder einddatum van maximaal 31%. De meeste EU-landen kennen zo’n exitheffing voor winst op aandelen niet; andere landen begrenzen de claim, stellen haar binnen de EU uit tot werkelijke verkoop of laten haar in termijnen betalen. Alleen Nederland en Denemarken bewaren de exitclaim zonder einddatum.

In combinatie met de tienjaarsfictie komt Nederland binnen de vergelijking als strengste uit de bus. De vraag is of andere EU-landen nog zin hebben om voor Nederland te blijven innen: uit een EU- rapportage blijkt dat het feitelijke inningspercentage nu al heel laag is.

De wetenschap kiest niet

De Nederlandse framing van erfbelasting als ‘onverdiend inkomen’, ‘handje ophouden bij papa’ of ‘de bankrekening van pap en mam’ is geen exportproduct: in een groot deel van de EU roept zij irritatie op, omdat die woorden worden ervaren als minachting voor wat overledenen hebben opgebouwd.

Nederland kan beter de langetermijngevolgen van de huidige wet doordenken. Kunnen twee drijfveren van generatie op generatie samengaan: de ambitie om door inspanning en opoffering vermogen op te bouwen en de aanvaarding dat bij overlijden een aanzienlijk deel daarvan via belastingheffing aan de gemeenschap toekomt? Wat is een Nederlandse claim over de grens werkelijk waard als de inning afhankelijk is van landen die belang hebben bij de komst van rijke Nederlandse inwoners, hun bestedingen, investeringen en ondernemingen? Mag Nederlanderschap binnen de Europese Unie een fiscaal nadeel zijn?

Het is onwaarschijnlijk dat een wet die gemaakt is in de tijd ver vóór de Europese eenwording, precies dat doet wat het Nederlandse langetermijnbelang nú het beste dient. Diepgaand onderzoek naar emigratie, houdbare heffingen en langetermijn-bescherming van Nederlandse welvaart is op zijn plaats. Een goed startpunt kunnen de uitgangspunten van de OESO en de EU zijn: daarin wordt landelijke heffingsvrijheid gecombineerd met vrij verkeer van kapitaal en personen in de EU.

Leer van Oostenrijk en Zweden

In Oostenrijk vernietigde het constitutionele hof in 2007 de gebrekkige waarderingsgrondslag. De overheid liet de belasting toen vervallen, maar dat loste het debat over herinvoering niet op. Zweden koos daarentegen na uitgebreid staatsonderzoek voor politieke beëindiging. Legale planning, ongelijke waarderingen, uitvoeringskosten en problemen bij bedrijfsopvolging wogen uiteindelijk zwaarder dan de geraamde opbrengst.

De les is uitdrukkelijk niet dat Nederland de erfbelasting moet afschaffen. Wel moet het debat uit de sfeer van morele framing en gevoelsargumenten worden gehaald en op feiten worden gebaseerd. Dat onderzoek moet plaatsvinden voordat Europese rechtspraak, toenemende weerstand tegen Nederlandse verzoeken om invorderingsbijstand of het vertrek van burgers en kapitaal uit Nederland tot een abrupte koerswijziging dwingt.

De landenvergelijkingen, berekeningen en bronnen staan in het dossier erfbelasting van mijn Substack-pagina.

*Peter de Reus is ondernemer en onafhankelijk onderzoeker.

Het bericht Nederland kent in de EU de zwaarste erfbelasting. Maar hoe lang nog? verscheen eerst op Wynia's Week.

Als ik iets heb begrepen van het onderzoek over geluk dat ik de laatste tien jaar heb gezien dan is het dat mensen het gelukkigst zijn in landen waar de instituties goed werken, weinig corruptie voorkomt en waar de inkomens- en vermogensverschillen niet al te groot zijn.

Helemaal gelijk verdeeld moeten inkomens en vermogens niet zijn. Verschillen werken als prikkel en mensen accepteren dat er tot op zekere hoogte verschillen zijn omdat iedereen kan zien dat er verschillen zijn in inspanning, talent, ondernemingszin en de resultaten daarvan.

Emotioneel geladen

De studie van het CPB constateert, zoals eerdere studies, dat inkomens- en vermogensverschillen groter worden en dat het belastingstelsel die toename niet compenseert. Sterker nog, er wordt geconstateerd dat mensen met hoge inkomens en vermogens gebruik kunnen maken van fiscale regelingen waardoor hun belastingdruk, als percentage van hun inkomen of vermogen, juist lager is dan van minder vermogenden.

Dit soort onderzoek is emotioneel, moreel en politiek geladen. Er komen altijd veel en vaak uitgesproken reacties op. De materie is tamelijk complex en de scribenten kunnen de lezers behoorlijk bij de hand nemen in de richting die zij wenselijk achten. Uit de losse pols plaats ik een aantal kanttekeningen bij zulk onderzoek in het algemeen en de recente CPB-studie in het bijzonder.

Een van de auteurs heeft een blog op de website van het CPB geschreven als een soort reflectie. Daarin schrijft hij dat het BBP tussen 2006 en 2024 met circa 90% is toegenomen en het vermogen van huishoudens met zo’n 140%. Daardoor is het inkomen uit vermogen steeds belangrijker voor inkomensverschillen.

Wat hij niet schrijft, is dat het belegde vermogen van pensioenfondsen over die periode met circa 215% is gestegen. Waarom pensioenvermogen vaak buiten beschouwing wordt gelaten in dit soort studies, is mij niet duidelijk. Een interdepartementale groep ambtenaren die in 2022 een rapport over inkomens- en vermogensverschillen schreef, liet het vermogen van pensioenfondsen ook buiten beschouwing. Hun rapport meldde dat de conclusies niet anders zouden zijn als pensioenvermogen wel was meegenomen. Ik waag dat te betwijfelen. Vooral voor middengroepen is pensioenvermogen van belang. Als je pensioenvermogen meeneemt worden verschillen tussen middengroepen en de onderste groepen zeker niet kleiner, maar tussen middengroepen en de hogere groepen wel.

Jaag allerrijksten niet weg

Er is steevast een behoorlijke obsessie in dit soort rapporten met de ‘allerrijksten’, de 0,01%. Die zijn inderdaad puissant vermogend. Let wel, dat gaat volgens het rapport om circa 1400 mensen in ons land. Je kunt natuurlijk nadenken over mogelijkheden die mensen zwaarder te belasten. Daarbij is het de vraag of er zich geen onvoorziene en ongewenste neveneffecten van zulke maatregelen voordoen. Het kan best kan zijn dat de belastingdruk op vermogende huishoudens procentueel minder is dan de druk op minder vermogende huishoudens.

Daarbij wordt doorgaans echter gemakkelijk vergeten dat zelfs een relatief kleine groep vermogenden een disproportioneel groot deel van de totale belastingopbrengsten in euro’s genereert. Met hun ondernemingszin creëren ze bovendien veel werkgelegenheid voor anderen. Dit soort mensen wil je koesteren, niet wegjagen.

Mensen moeten ergens wonen

Voor middengroepen is het eigen huis (zeker als pensioenvermogen buiten beschouwing wordt gelaten) het belangrijkste vermogensbestanddeel. Huizen zijn duur; de huizenprijzen zijn de afgelopen tien jaar per saldo harder gestegen dan het algemene prijspeil. Zo worden huiseigenaren slapend rijk terwijl huurders niet profiteren van de waardestijging van hun woning. Huiseigenaren profiteren bovendien van de hypotheekrenteaftrek.

De discussie over de eigen woning als vermogensbestanddeel verbaast mij vaak. Natuurlijk is het zo dat huiseigenaren op papier vermogender worden als de huizenprijzen stijgen. Maar daar moet je direct aan toevoegen dat mensen ergens moeten wonen. Je kunt dat zien als een ‘off balance sheet liability’. De virtuele kosten van het wonen in een eigen woning stijgen net zo hard als de huizenprijs. Tussen 2015 en 2025 is de huur voor een woning, die natuurlijk sterk wordt bepaald door de sociale huursector, volgens CBS-cijfers met 30% gestegen. De verkoopprijzen van woningen is in dezelfde periode met 115% gestegen. Dan kun je ook stellen dat de kosten van het wonen in een eigen woning navenant veel meer zijn gestegen dan de huren. Gezinnen die één woning bezitten, schieten met een prijsstijging weinig tot niets op. Pas als een gezin meerdere woningen bezit, wordt het feitelijk vermogender door de huizenprijsstijging.

Steunen kinderen is zeer natuurlijk

Het CPB-rapport gaat ook in op de erf- en schenkbelasting. Een groot aantal commentatoren vindt het onrechtvaardig dat sommige mensen vermogen meekrijgen van hun ouders en anderen niet. Erfbelasting is een effectieve manier om die onrechtvaardigheid te adresseren. Economen beschouwen de erfbelasting bovendien als een heel goede belasting omdat die het economisch proces weinig tot niet zou verstoren. Toch roept erfbelasting onder grote delen van de bevolking veel weerzin op en wordt die juist als onrechtvaardig ervaren. Ik ken niemand, niet rechts, maar ook niet links in het politieke spectrum die niet probeert de meestal zuurverdiende spaarcentjes op een fiscaal gunstige manier aan het nageslacht door te geven.

Als jongeren in aanraking komen met jeugdzorg of justitie, vraagt men zich af waarom de ouders niet beter op hun kinderen letten. Van ouders wordt ook verwacht dat ze hun kinderen stimuleren om hun best te doen op school etc. en dat ze hun kinderen opvoeden tot evenwichtige en verantwoordelijke burgers. Maar als ouders hun kinderen financieel een steun in de rug willen geven dan wordt daarover negatief geoordeeld, terwijl het steunen van je kinderen mijns inziens een zeer natuurlijke eigenschap is.

Er is nog een aspect aan de scheefheid van de inkomens- en vermogensverdeling waarover je eigenlijk nooit iemand hoort. Als je vooral inkomen uit arbeid vergaart, hangt de ontwikkeling van je inkomen in hoge mate af van de ontwikkeling van de nationale economie. Bij vermogen is de kans groter dat het inkomen dat ermee wordt gegenereerd meer verband houdt met ontwikkelingen in de internationale economie. De oplossing voor dit euvel moet dan bij voorkeur gezocht worden in het vergroten van de groeidynamiek van de nationale economie. Ik denk niet dat je dat bereikt met het verhogen van de belastingdruk. Integendeel, zou ik zeggen.

Het lijkt erop dat via officiële kanalen van tijd tot tijd dit soort rapporten tot ons komt, met de boodschap dat er iets aan inkomens- en vermogensverschillen moet worden gedaan. Het roept de vraag op wat het nut is van dit soort rapporten, wat de beleidsmakers ermee doen en wat de gevolgen daarvan zijn. Die beleidsmakers reageren niet direct, maar aan de plannen ten aanzien van Box-3 zie je dat dit soort rapporten toch invloed heeft.

In de kern diep socialistisch

Wat mij opvalt, is dat je zelden of nooit voorstellen ziet voor maatregelen die mensen zonder of met weinig vermogen ertoe aanzetten om meer vermogen op te bouwen. De voorgestelde en uiteindelijk genomen maatregelen zijn eerder een ontmoediging en straf op het vergaren van vermogen. Dat is erg jammer, want zoals een goede vriend mij onlangs schreef (ik parafraseer): ‘…pas als een economie de voorwaarden kent voor het verwerven van individueel vermogen uit onderneming zullen bedrijven tot grote bloei komen, waarvan de bevolking in de volle breedte zal profiteren’. Mark Rutte had gelijk toen hij zei dat ons land in de kern diep socialistisch is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jammer dat instanties als het CPB het opbouwen van vermogen nooit aanmoedigen maar altijd ontmoedigen verscheen eerst op Wynia's Week.