De digitale wereld rust op een netwerk van onderzeese kabels met een totale lengte van ongeveer 1,2 miljoen kilometer – genoeg om de aarde dertig keer te omspannen. Op sommige plaatsen liggen deze kabels tot acht kilometer diep. Ze vormen de vrijwel onzichtbare infrastructuur waarop de wereldeconomie, financiële markten en overheden dagelijks vertrouwen.

Verontrustende kwetsbaarheid

Terwijl circa 80 procent van de internationale goederenhandel over zee verloopt, zo schreef Jared Cohen – strateeg bij zakenbank Goldman Sachs – vorig jaar in het tijdschrift Foreign Policy, reist ongeveer 95 procent van al het internationale dataverkeer juist ónder water. Vrijwel elke internationale e-mail, internetverbinding of videoconferentie loopt via deze kabels. Hetzelfde geldt voor dagelijks naar schatting 10 biljoen dollar aan financiële transacties en voor veel vertrouwelijke communicatie van staten en krijgsmachten.

Daarmee zijn onderzeese kabels uitgegroeid tot een strategische infrastructuur van de eerste orde. Bovendien, een steeds groter deel van de elektriciteit die offshore wordt opgewekt – door windparken op zee bijvoorbeeld – bereikt het vasteland eveneens via onderzeese kabels. Data en elektriciteit zijn de twee onmisbare bouwstenen van de AI-economie. Wie de kabels ervan kan uitschakelen, raakt daarmee direct de zenuwbanen van de moderne samenleving. Juist daarom is de toenemende kwetsbaarheid van deze infrastructuur verontrustend en juist daarom maken overheden, bedrijven – én de financiers van de AI-economie, zoals Goldman Sachs – zich steeds meer zorgen.

Maar dat onderzeese kabels ook risico’s met zich meebrengen wisten we al langer. Tijdens de Boerenoorlog in Zuid Afrika merkte de Nederlandse regering dat ze voor de communicatie met de koloniën afhankelijk was geraakt van een netwerk van telegraafkabels dat nagenoeg geheel in handen van de Britten was. Die censureerden en beperkten ineens het telegramverkeer, ook dat van Den Haag met Batavia. Samen met Duitsland richtte Nederland vervolgens een telegraafmaatschappij op en werden eigen kabels aangelegd via de VS en gebieden die niet in Britse handen waren. Zo werden de verbindingen met onze koloniën veiliggesteld, al bleek de keuze voor Duitsland als samenwerkingspartner later wat minder gelukkig (zie noot 1).

In 1907 hadden Britse bedrijven samen maar liefst 75% van alle kabels wereldwijd in handen en Londen zag het netwerk dan ook als wapen. Onmiddellijk na de oorlogsverklaring in 1914 werden Britse kabelschepen de zee op gestuurd om de telegraafverbindingen van de VS met Duitsland door te snijden. Later tijdens de Eerste Wereldoorlog viel de Duitse marine Britse kabels aan in de Indische Oceaan en de Stille Zuidzee.

Kritieke infrastructuur moet beschermd worden

Dat zoiets in oorlogstijd gebeurt is logisch, want dan is alles geoorloofd. Maar de zorgen van nu, in tijden van hybride oorlogvoering, zijn ook terecht, gezien de incidenten in de Oostzee (waar aan Rusland gelieerde schepen ‘per ongeluk’ met hun ankers kabels kapotmaakten), in de Straat van Taiwan (waar Chinese vissersboten hetzelfde deden) en gelet op verdachte bewegingen van Russische schepen in de Noordzee.

Hoe afhankelijk van deze onderzeese kabels en hoe kwetsbaar is Nederland nu? Het is klip en klaar dat deze kritieke infrastructuur beschermd moet worden: onze welvaart, financiële transacties, gegevens, handel, etc. drijven er sterk op. Amsterdam is één van de grootste internetknooppunten van Europa en onze datacenters, banken, ICT-bedrijven en overheidsdiensten (en hun clouds) zijn afhankelijk van de tientallen onderzeese glasvezelkabels die Nederland verbinden met het Verenigd Koninkrijk, Scandinavië en indirect met de Verenigde Staten.

Toenemende afhankelijkheid

Maar er liggen zoveel kabels dat één breuk gemakkelijk kan worden opgevangen door verkeer over andere kabels te leiden. Maar als meerdere kabels tegelijk uitvallen dan kan ons internet trager worden, net als financiële transacties en kunnen cloud- en andere bedrijfsdiensten problemen krijgen. Maar gezien de talloze overige landverbindingen met onze Europese buren is de kans heel klein dat ons land compleet offline zal gaan of zonder stroom komt te zitten.

Want op de Noordzee liggen natuurlijk ook voor ons land belangrijke energieleidingen met onder meer Noorwegen, Groot-Brittannië en Denemarken. Daarnaast worden steeds meer windparken op de Noordzee via zeekabels aangesloten op het Nederlandse elektriciteitsnet en groeit onze afhankelijkheid van deze infrastructuur. Naast kabels liggen er ook nog eens gas- en olieleidingen.

Hoe kwetsbaar is Nederland dus? Alleen gerichte sabotage van meerdere kabels tegelijk kan grote economische schade veroorzaken. Reparatie van diepzeekabels duurt vaak dagen tot weken, maar geen jaren. De Noordzee wordt steeds drukker met windparken, kabels, pijpleidingen en scheepvaart, waardoor bescherming complexer wordt. Gelukkig wordt de laatste jaren meer en meer onderkend dat de Noordzee cruciaal voor onze economie is geworden. Langzaam maar zeker wordt de beveiliging van de Noordzee daarom ook onderdeel van onze nationale veiligheidsstrategie.

Internationaal gezien worden onderzeese kabels echter meer en meer onderdeel van de geopolitieke verhoudingen en zelfs oorlogsvoorbereidingen. Ook onder water lijkt er sprake van blokvorming, zo meldde The Economist vorige week, terwijl de Australische minister van defensie de zeebodem zelfs tot ‘slagveld’ bombardeerde.

Geopolitieke risico’s wegen zwaarder dan de kortste route

De particuliere ondernemingen die vrijwel alle onderzeese kabels ter wereld aanleggen en exploiteren, wachten echter niet af tot overheden de beveiliging van deze vitale infrastructuur op orde hebben. Zij nemen daarom steeds vaker zelf maatregelen om de politiek meest risicovolle wateren van Azië te mijden. Tot voor kort liepen de meeste glasvezelkabels die Azië en Australië met Europa verbinden dichtbij Aziatische kusten, om vervolgens via de Rode Zee Europa te bereiken.

Maar de combinatie van de AI-revolutie en toenemende geopolitieke spanningen leidt inmiddels tot een ingrijpende hertekening van de mondiale kabelkaart. Nieuwe verbindingen worden steeds vaker dwars over de Indische en Grote Oceaan aangelegd. Daarmee worden strategische knelpunten – zoals de Straat van Malakka en omstreden wateren als de Zuid-Chinese Zee – zoveel mogelijk vermeden. De digitale infrastructuur past zich daarmee aan een wereld aan waarin geopolitieke risico’s steeds zwaarder wegen dan de kortste route, aldus The Economist.

Hyperscalers

Iedereen probeert China zo veel mogelijk te mijden, dat is duidelijk. Zo worden twee nieuwe verbindingen vanuit Japan – dat zich ook tot een van de belangrijkste knooppunten van de digitale infrastructuur van het AI-tijdperk ontwikkelt – bewust aangelegd door onbetwiste territoriale wateren (of zelfs ten oosten) van de Filipijnen, zo ver mogelijk uit de buurt van China. Tokio zorgt er tevens voor dat het niet te afhankelijk wordt van verbindingen met de VS. De stadstaat Singapore zet zelfs in op maximale spreiding en telt straks meer dan vijftig internationale onderzeese kabelverbindingen, wat kwetsbaarheden moet verkleinen.

Terwijl wij ons zorgen maken over de dagelijkse internetverbindingen op de Noordzee die onze economie draaiend moeten houden, speelt er iets veel groters op de achtergrond. Want het zijn niet langer uitsluitend staten of telecombedrijven die deze kabels aanleggen en beheren. Het gaat steeds meer om grote Amerikaanse techbedrijven zoals Google, Meta, Amazon en Microsoft, de zogenoemde hyperscalers. Opvallend is dat deze nieuwe supersnelle verbindingen niet langer primair worden aangelegd om grote bevolkingscentra met elkaar te verbinden, maar juist als onderlinge koppeling van enorme datacenters. De digitale infrastructuur verschuift daarmee van een netwerk dat mensen met elkaar verbindt naar een netwerk dat vooral is ontworpen voor het transport van data tussen de rekenfabrieken waarop kunstmatige intelligentie en clouddiensten draaien.

Wie de zeekaarten erbij haalt ziet dat de meeste kabels onder de zeespiegel inmiddels op een overweldigende manier in handen zijn van Amerikaanse of westerse bedrijven, inclusief landen als Japan. China loopt sterk achter op de rest als het gaat om de bouw van een wereldwijd onderzees kabelnetwerk en beperkt zich buiten Azië tot enkele connecties met Afrika, het Midden-Oosten en Zuid-Europa, waarbij de kabels nog altijd de traditionele (en veel kwetsbaardere) route volgen door de Zuid-Chinese Zee, de Straat van Malakka, langs India en door de Rode Zee; precies die plekken die westerse bedrijven juist mijden.

Terwijl Washington probeert Beijings invloed op de mondiale kabelinfrastructuur actief terug te dringen, rijst een ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er als een Amerikaanse regering technologiebedrijven opdraagt bepaalde landen de toegang tot hun kabelnetwerken te ontzeggen? President Trump heeft eerder al de toegang van buitenlandse gebruikers tot bepaalde AI-modellen van Anthropic beperkt. Volgens geopolitiek analist Elisabeth Braw van de Atlantische Raad, auteur van het binnenkort te verschijnen boek Undersea War, zijn onderzeese kabels daarmee uitgegroeid tot een nieuw instrument van economische en strategische machtsuitoefening, zo schrijft zij in de Financial Times.

Amerikaanse belangen domineren

De nieuwe, wereldwijde verbindingen van de AI-economie lijken op dit moment dus gedomineerd te worden door Amerikaanse belangen en bij lange na niet door China. De hyperscalers mogen zich dan presenteren als private bedrijven en non-state actors, ze werken wel degelijk samen met de Amerikaanse regering. AI-toepassingen, datacenters én onderzeese glasvezelkabels zijn daarmee als nieuwe chokepoints toegevoegd aan het wapenarsenaal van de moderne economische oorlogsvoering.

Ja, kabels zijn zeer belangrijk en verdienen bescherming, maar let op: ze kunnen altijd tegen je worden gebruikt.

Noot 1. Waarvoor Nederland dit telegraafbedrijf nog meer gebruikte, kunt u lezen in ‘Krupp Guns in the Tropics’, een publicatie van de auteur over de afhankelijkheid van de Nederlandse strijdkrachten van de Duitse wapenindustrie rond de Eerste Wereldoorlog, dat later deze maand zal verschijnen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zeekabels vormen een nieuw wapen in de economische en strategische machtsuitoefening verscheen eerst op Wynia's Week.

In de verschuivende machtsverhoudingen zoekt Europa naar zijn plek in een nieuwe wereldorde. De strategische blik is daarbij vaak gericht op het Midden-Oosten, de Balkan of de dreiging van hybride oorlogen gevoed door China, Rusland en Iran. Maar tijdens een ontmoeting in Napels met de voorzitter van het Free & Open Indo-Pacific Forum, Kaush Arha, werd ik gewezen op de ontwikkeling in een onderbelicht gebied: de Noordpool.  

Waar het zee-ijs door opwarming in rap tempo verdwijnt, opent zich ruimte voor scheepvaart, grondstoffen, visserij, en dus economische macht. De strategische kansen zijn enorm. Niet alleen voor de acht Arctische landen, waaronder Rusland, maar ook voor mondiale spelers als China die al volop investeren in deze regio. Voorspeld wordt dat vanaf 2040 de Noordpool in de zomer grotendeels ijsvrij zal zijn. Daarmee verandert het gebied van een bevroren niemandsland in een speelveld waar belangen gaan botsen met economische en politieke gevolgen. Hoog tijd dat we het hier vaker over gaan hebben.  

Van ijsbarrière tot goudmijn  

De Noordelijke Zeeroute (NSR), die Europa met Azië verbindt via het poolgebied, is maar liefst 7.000 kilometer korter dan de traditionele route via het Suezkanaal. Of je nu vanaf Rotterdam naar Yokohama gaat via de Noordwestelijke route langs Canada of via de Noordelijke route langs Rusland, beide vaartijden zijn veel korter. Van Dalian (China) naar Rotterdam via de Noordelijke Zeeroute duurt 35 dagen, terwijl het via het Suez-kanaal ruim 48 dagen duurt.  

Voor scheepvaart en logistiek betekent dit aanzienlijk minder brandstofverbruik en een snellere doorlooptijd van goederen. Hoewel Rusland zonder twijfel de geopolitieke dreiging van deze tijd vormt, moet men erkennen dat het land zijn strategische planning uitstekend beheerst. President Poetin investeert namelijk fors in de uitbouw van nieuwe zeehavens, ijsbrekers en essentiële infrastructuur, met als uiteindelijk doel om jaarlijks 900 miljoen ton vracht via deze noordelijke corridor te vervoeren.  

Daarentegen toont Europa, en opmerkelijk genoeg ook Nederland, zich vooralsnog terughoudend. De haven van Rotterdam volgt de ontwikkelingen, maar verwacht voor 2040 geen structurele verschuiving richting de NSR. Dit, terwijl de economie van het Noordpoolgebied nu al een omvang heeft van 450 tot 500 miljard dollar (even groot als de economie van Maleisië) en alleen maar zal groeien.  

Het draait hier echter niet louter om handel. De voornaamste drijfveer voor zowel Poetin als de Chinese leider Xi Jinping is namelijk de toegang tot grondstoffen. Het Noordpoolgebied behoort tot de laatste grotendeels onaangetaste regio’s ter wereld op het vlak van grondstoffenwinning en herbergt aanzienlijke olie-, gas- en mineraalvoorraden. Vooralsnog vormen ijs en extreme kou aanzienlijke obstakels, maar zodra deze natuurlijke barrières verdwijnen, kan de winning in vergelijking met andere gebieden relatief eenvoudig en kostenefficiënt plaatsvinden. Dit is mede te danken aan het feit dat de Noordelijke IJszee de ondiepste is van de vijf grote oceanen, waardoor de onderliggende continentale platen gemakkelijker te bereiken zijn.   

De Koude Oorlog in het Noorden   

Maar wie heeft er nou toegang tot die goudmijn? Wie is de baas in het Noordpoolgebied? De EU, de NAVO, Noorwegen, Denemarken, Rusland, China of toch de Verenigde Staten? Hoewel het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS) een juridisch kader biedt, blijft de interpretatie ervan vaag. Veel Arctische staten beroepen zich daar met name op artikel 234 om via ijskapbescherming invloed uit te oefenen. Maar door het smeltende ijs verliest dit argument zijn kracht.  

In de praktijk neemt Rusland inmiddels de dominante positie in. De Russen beslaan maar liefst de helft van het Noordpoolgebied en twintig procent van de landmassa binnen de Poolcirkel. Ze beschikken over de langste kustlijn aan de Noordelijke IJszee, zijn goed voor 71 procent van het Arctische bruto binnenlands product en tellen ongeveer twee miljoen inwoners in het gebied.  

Poetin streeft naar volledige controle 

De Russen onderstrepen deze cijfers met hun toenemende invloed in het Noordpoolgebied. Zo bouwde Rusland er 475 nieuwe militaire locaties en werden er zestien diepwaterhavens aangelegd. Daarnaast zijn er talloze anti-scheepsraketten geplaatst. Rusland werkt ook nauwer samen met China, dat zichzelf een ‘near-Arctic state’ noemt en via de Polar Silk Road meer invloed in het gebied probeert te krijgen.  

President Poetin streeft duidelijk naar volledige controle over deze strategische regio, zoals ook al bleek uit zijn doctoraat over arctische mineralen dat hij in 1997 aan het Sint-Petersburg Mining Institute schreef. Voor hem gaat het niet alleen om internationale belangen, maar is het ook intern van cruciaal belang voor de verbinding tussen noord- en zuid-Rusland.  

Om complete controle te kunnen realiseren zijn enkele strategische hotspots essentieel. Deze hotspots fungeren als toegangspoorten tot de Noord-Atlantische Oceaan en vormen sleutellocaties voor toegang tot de Baltische Zee en voor het monitoren van Russische onderzeese activiteiten. De recente uitbreiding van de NAVO met de Scandinavische landen Zweden en Finland heeft de spanningen rond deze hotspots verder doen toenemen.  

Die hotspots betreffen:  

Groenland, dat een cruciale strategische rol heeft. Het eiland valt onder de Deense kroon en heeft een enorme permanente ijskap. Daarnaast bestaat er sinds 1945 een veiligheidsverdrag met de Verenigde Staten, waaronder ook een grote militaire basis valt. Deze combinatie maakt Groenland van onschatbare waarde voor geopolitieke belangen.  

Svalbard, vallend onder Noorwegen, is bijzonder vanwege de nabijheid tot de Russische militaire installaties op Frans Jozefland.  

En tot slot de Faeröer Eilanden, eveneens onderdeel van het Deense koninkrijk. Zij nemen een sleutelpositie in binnen de GIUK-corridor (Groenland, IJsland en het Verenigd Koninkrijk) en zijn daarmee cruciaal voor de controle over maritieme toegangsroutes van Rusland tot de Atlantische Oceaan.  

Voor de NAVO vormen deze gebieden samen de logistieke ruggengraat van haar strategie in het Noordpoolgebied, met hun potentieel als ideale locaties voor radarinstallaties en luchtmachtbases.  

Wie de Noordpool controleert, controleert de toekomst  

We staan aan de vooravond van een interessant tijdperk voor het Noordpoolgebied. Wie zal de controle grijpen, hoe hoog zullen de spanningen oplopen, en wie blijven er uiteindelijk achter als verliezers? Blijven bestaande verdragen, zoals het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS), nog leidend of dient zich een nieuw juridisch kader aan? Eén ding is duidelijk: De NAVO moet, in nauwe samenwerking met invloedrijke EU-lidstaten, het Noordpoolgebied hoger op de geopolitieke agenda plaatsen én ernaar handelen.  

Nederland, met zijn rol in het beheer van de Noordzee en met de Rotterdamse haven als logistiek knooppunt, kan en moet hierin een vooraanstaande rol vervullen. Het gebied is geen ver-van-mijn-bed-show meer. Het is tijd om het Noordpoolgebied niet langer uitsluitend als een klimaatprobleem te zien, maar als een geopolitieke kans. Een kans waarop het Westen snel, eensgezind en met overtuiging moet handelen.  

*Lloyd-Leonard Opdam studeert Bestuurs- en Organisatiewetenschap. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!   

Het bericht Bekijk het Noordpoolgebied niet als klimaatprobleem maar als geopolitieke kans  verscheen eerst op Wynia's Week.

Als zelfs de president van De Nederlandsche Bank van stal wordt gehaald, moet je oppassen. Op meerdere plaatsen dook Klaas Knot deze week op om met de volle zwaarte van zijn autoriteit te betogen dat de Nederlandse politiek niet zo moet ‘hyperventileren’ over het loslaten van begrotingsregels en het aangaan van gezamenlijke schulden. Het gaat nu om de veiligheid en de daartoe noodzakelijke herbewapening van Europa, ook al is de kans groot dat de inflatie en de staatsschuld verder gaan oplopen.

De kiezers morren niet

Daarmee distantieerde Knot zich nadrukkelijk van een breed gedragen gevoelen in de Tweede Kamer waar de meeste politici huiverig staan tegenover het aangaan van gemeenschappelijke leningen. De Europese regeringsleiders die deze week in Brussel een extra top belegden, voegden de daad bij het woord. In een gezamenlijke verklaring spraken zij uit dat de ‘defensieparaatheid’ van Europa vóór het jaar 2030 beslissend moet worden vergroot. Kosten, zoals bekend: 800 miljard euro. Wat dat voor de Nederlandse financiën betekent, wordt volgens premier Schoof binnen drie tot vier weken duidelijk, bij de Voorjaarsnota. Hij verwacht op dit punt geen politieke problemen.

Hij zou daarin wel eens gelijk kunnen krijgen. Binnen de coalitie is eind vorige week immers een wat wazig compromis over de instemming met al dat extra geld en al die extra schulden gesmeed, en de kiezers morren niet. Uit de nieuwste Ipsos I&O-peiling, van afgelopen woensdag, spreekt zelfs een soort electorale verschuiving. De onzekere internationale situatie en het steunen van defensieplannen blijkt een van de hoogste prioriteiten te zijn geworden. Migratie en bestaanszekerheid zijn niet langer de belangrijkste thema’s. Partijen die alle militaire plannen en de hulp aan Oekraïne steunen, krijgen waardering, terwijl partijen die andere voorkeuren hebben, en aarzelen met steun aan de plannen en de steun aan Oekraïne, op verlies zijn komen te staan.

Premier Schoof, de VVD van Dilan Yesilgöz, GL-PvdA van Frans Timmermans en het CDA van Henri Bontenbal oogsten bijval, PVV, BBB en NSC dalen in de kiezersgunst. De PVV daalt naar zo’n 30 zetels en wordt nu op de hielen gezeten door GL-PvdA (27) en VVD (25). Het CDA zou inmiddels op achttien zetels staan (+13), de BBB op drie, NSC op twee.

De PVV is de partij van Geert Wilders, en die heeft het imago een vriend van Rusland en van Trump te zijn en heeft duidelijk moeite zijn houding in de oorlog te bepalen. Yesilgöz was op bezoek bij Zelensky op het moment dat er in Den Haag over de Europese herbewapening werd geruzied. Zij straalde daarmee iets van leiderschap uit, en vestigde het beeld dat veiligheid bij de VVD in goede handen is.

Cynische wending

Een maand geleden stond de VVD nog op twintig zetels en de PVV op 34; nu is die kloof gehalveerd en kan de VVD komende verkiezingen langzaam maar zeker met iets meer vertrouwen tegemoet gaan zien. Wat dan dreigt is opnieuw een ‘middenkabinet’ van GL-PvdA, D66, VVD en CDA, samen inmiddels goed (in de peilingen althans) voor 81 kamerzetels.

Met dit alles neemt de Nederlandse politieke geschiedenis een cynische wending. Decennia lang hebben progressieve kabinetten onder leiding van Mark Rutte bezuinigd op defensie-uitgaven, gevangenissen weggesaneerd en asielzoekerscentra gesloten.

Diezelfde Rutte is nu chef van de NAVO. Een PVV-staatssecretaris, de arme Ingrid Coenradie, moet nu ongemakkelijke beslissingen nemen om het door eerdere kabinetten gecreëerde cellentekort op te lossen. Een PVV-minister, Marjolein Faber, is al maanden bezig met plannen die spoedwetgeving heten en die een einde moeten maken aan de onverantwoorde asielinstroom waarvoor eerdere kabinetten de deur open hebben gezet. En op de begroting moet er ineens heel veel geld voor Oekraïne en defensie worden ingeruimd, wat ten koste dreigt te gaan van de vervulling van de gerechtvaardigde verlangens van heel veel burgers die na november 2023 gehonoreerd leken te gaan worden: niet alleen op het punt van migratie, maar ook op het terrein van huren en energieprijzen.

Keuzes in strijd met gewekte verwachtingen

Yesilgöz wil de defensie-uitgaven verhogen van 2 naar 3,5 procent van het bbp (kosten: 15 miljard), zonder een dekking aan te voeren. De inzet van Wilders om bij de Voorjaarsnota zowel de defensie-uitgaven te laten stijgen als uitgaven die de bestaanszekerheid vergroten (niet óf-óf maar én-én) zijn daarom zeer begrijpelijk. Het zijn de beloofde investeringen op grond waarvan hij in november 2023 de grootste werd.

Onder invloed van een groots opgeroepen angst voor Trump en de geopolitieke toekomst, de paniekerige en overhaaste revisie van decennia van onverantwoord beleid en de harde confrontatie met het eigen recente falen op tal van beleidsterreinen, worden er nu keuzes gemaakt die in flagrante strijd zijn met de gewekte verwachtingen. De gebeurtenissen van de afgelopen maanden zijn voor het kabinet een grotere tegenstander gebleken dan de macht of overtuigingskracht van de oppositie. En de eigen bevolking is van deze wending het eerste slachtoffer.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Van de groots opgeroepen angst voor Trump en de geopolitieke toekomst wordt de eigen bevolking het slachtoffer verscheen eerst op Wynia's Week.

Chokepoints heet het uitstekend onderbouwde eerste boek van Edward Fishman, docent en onderzoeker internationale betrekkingen aan de Columbia University in New York. Eerder was Fishman onder andere werkzaam op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken (onder Obama) en was hij betrokken bij het voorbereiden en opleggen van economische sancties. Daarnaast schreef Fishman in Foreign Affairs, The New York Times, The Wall Street Journal, The Atlantic en de Washington Post.

Knelpunten

Met een chokepoint wordt doorgaans een blokkade, knelpunt of, in goed Nederlands, bottleneck bedoeld, een belangrijk geografisch punt waar een leger, een vloot of handelsstroom niet omheen kan. Denk aan het Panamakanaal, Gibraltar, de Straat van Hormuz, de Bosporus en dergelijke.

Maar er zijn ook niet-geografische en minder zichtbare knelpunten en wel op economisch gebied, bij internationale financiële transacties en bij de ontwikkeling van de meest geavanceerde technologieën. Door op die knelpunten druk uit te oefenen door sancties, boetes en heffingen op te leggen, kun je als land in het moderne conflict je tegenstander frustreren, ondermijnen, hard straffen of ergens van weerhouden. De frontsoldaten in dit conflict zijn niet de dappere mannen en vrouwen die zich hebben aangemeld voor de militaire dienst te velde, maar zakenmensen en managers uit de financiële wereld, die eigenlijk op zoek zijn naar winstmaximalisatie, maar in geval van economische strafmaatregelen niet onder de orders van hun eigen regering uitkunnen.

Terwijl alle aandacht uitgaat naar de militaire lessen van de bloedige loopgravenoorlog in Oekraïne, die gepaard gaat met een afschuwelijk verlies aan mensenlevens, en naar nieuwe wapens zoals drones, zouden we eigenlijk het fenomeen van economische oorlogsvoering veel beter moeten bestuderen.

Fishmans boek behandelt in chronologische volgorde de economische sancties die de afgelopen decennia zijn opgelegd door de VS aan Rusland, Iran en China en leest als een handleiding voor het voeren van een economische oorlog.

Eensgezindheid en timing

Hij geeft ook tips hoe wel en niet te handelen. Bij het opleggen van sancties door de G7 aan Rusland bijvoorbeeld, die de Oekraïne-oorlog eigenlijk moesten voorkomen, duurde het overleg zo lang dat de sancties tien maanden te laat kwamen, stelt Fishman. Toen het pakket eindelijk klaar was, had Poetin inmiddels zo’n 220 miljard dollar verdiend door de verkoop van olie en gas en was zijn oorlogskas extra gespekt.

Eensgezindheid en timing zijn dus van groot belang. Maar je kunt met sancties niet alles bereiken wat je zou willen. Regime change bijvoorbeeld, het omverwerpen van de regering van een vijandig land, bereik je volgens Fishman nooit met economische oorlogvoering.

Economie als geopolitiek middel

Chokepoints verschijnt op een historisch moment. Een mogelijke toenadering tussen VS en Rusland ligt in het verschiet, waarbij opheffing van sancties opgelegd door de VS aan Rusland wel eens onderdeel zou kunnen worden van een grote deal tussen Trump en Poetin. Tegelijk heeft Donald Trump met ongekende snelheid een pakket aan economische maatregelen ter hand genomen en slaat vriend en vijand om de oren met invoerheffingen, die tot doel hebben om met stoom en kokend water een nieuwe en gunstiger geopolitieke of veiligheidspositie voor de VS te scheppen.

Nu hebben we de afgelopen jaren geleerd dat een land als China zijn bedrijfsleven gebruikt om een geopolitieke positie op te bouwen en potentiële tegenstanders afhankelijk of kwetsbaar te maken, dan wel de politiek van een ander land naar zijn hand te zetten. Maar het moge duidelijk zijn: het Westen en met name de VS, doet min of meer hetzelfde.

Economische oorlogsvoering en sancties hebben echter bijgedragen aan de fragmentering van de wereldeconomie. Diverse landen voelden zich bedreigd en namen tegenmaatregelen, die door weer andere landen werden opgevat als bedreiging.

Hoewel economische oorlogsvoering op zichzelf al sinds mensenheugenis wordt beoefend, ontdekte de VS tientallen jaren geleden de macht om de wereldeconomie naar zijn hand te zetten en bedrijven in het buitenland of zelfs hele landen te dwingen zich aan te passen aan zijn wensen.

VS neemt regie over wereldeconomie

De geglobaliseerde economie leek weliswaar een autonome machine die, buiten het bereik van traditionele overheden, werd aangestuurd door de markt, maar het tegenovergestelde was waar. De wereldeconomie was in feite grotendeels gebaseerd op de Amerikaanse dollar, waarvan de rol (dankzij de oliehandel en internationale financiële transacties) bleef groeien, terwijl de Amerikaanse dominantie op de wereldhandel relatief afnam. Dankzij de dollar, computertechnologie en zijn bankenstelsel beschikte de VS over chokepoints waarover het relatief ongestraft kon beschikken om andere landen onder de duim te houden.

Terwijl het publiek dus dacht dat de wereldeconomie geregeerd werd door de markt, was de regie op fenomenale wijze overgenomen door de VS. Dat kwam zowel de Democraten als de Republikeinen goed uit. President Biden breidde bijvoorbeeld de sancties uit die zijn voorganger, president Trump, richting de Chinese tech-sector had uitgevaardigd.

Daarbij werd onder andere het Nederlandse ASML (een producent van extreem geavanceerde en onontbeerlijke machines voor de vervaardiging van microchips) gedwongen de export naar China te staken, overigens in overleg met de Nederlandse regering.

Trumps sancties tegen China hadden succes

Trump heeft, zo stelde Fishman vorige week in een interview over zijn boek met de Britse krant The Guardian, in zijn eerste ambtstermijn laten zien dat de VS met gerichte sancties wel degelijk wat heeft kunnen doen tegen de opkomst en de praktijken van China, waaronder grenzeloze diefstal van Amerikaanse patenten. Hij deed dat volgens Fishman op een manier die geen grote schade aan de economische betrekkingen tussen China en de VS berokkende.

Fishman is overigens in principe ook positief over het gebruik door Trump van invoerheffingen ten behoeve van het vergroten van de nationale veiligheid, maar hij waarschuwt daar wel bij dat die heffingen een beduidend zwakker wapen zijn dan een pakket van sancties of exportrestricties.

Welke lering kunnen we uit Chokepoints trekken? In ieder geval dat een sterke militaire defensie en een blindelings vertrouwen op wapens niet alles is. Dat Nederland zijn defensie op orde moet krijgen en daarvoor extra moet investeren is helder. Ons land met zijn spreekwoordelijke open economie, waardoor zijn supply chains sterk worden beïnvloed door geopolitieke ontwikkelingen, moet zich echter ook grondig voorbereiden op economische oorlogsvoering en zijn eigen chokepoints exact identificeren en kundig beschermen.

Fishmans advies aan de VS is om een permanente raad voor economische oorlogsvoering in te stellen, met daarin speciaal getrainde vertegenwoordigers van de ministeries van Buitenlandse Zaken, Financiën en Handel, naast officials van de veiligheidsdiensten en andere relevante federale agentschappen. Ook stelt hij voor dat universiteiten economische oorlogsvoering als vak gaan doceren, waarmee hij het belang van de rol van economische oorlogsvoering voor de toekomst onderstreept.

Permanente raad voor economische oorlogsvoering

Zo’n permanente raad voor economische oorlogsvoering is voor ieder land wellicht een goed idee, want met zo’n multidisciplinaire benadering kun je verrassingen voorkomen en heb je je plannen zo klaar in geval van een dreiging. Je hoeft niet meer te vertrouwen op crisis management of ad hoc-advisering en – als je zelf goed voorbereid bent – maak je jezelf ook minder afhankelijk van bondgenoten. Om zo’n raad zo goed mogelijk strategisch te laten denken zou je ook nog een stafofficier van defensie kunnen toevoegen en daarnaast, omdat er aanwijzingen zijn dat de VS weleens zou kunnen gaan spelen met de koers van de dollar, ook een hoge functionaris van je centrale bank.

Economische globalisering heeft de wereld per saldo rijker gemaakt, maar niemand heeft ooit kunnen bewijzen dat de wereld daarmee ook veiliger is geworden, zegt Fishman. Hij ziet een onmogelijke drie-eenheid in de wereld ontstaan: van economische verwevenheid, van economische veiligheid en van geopolitieke competitie. In zijn ogen kunnen die drie elementen niet allemaal tegelijk naast elkaar bestaan. Fishman verwacht daarom dat de noodzaak van grotere economische veiligheid én toenemende geopolitieke rivaliteiten ertoe zullen leiden dat economieën steeds minder met elkaar verweven zullen raken en dat de globalisering sterk zal afnemen.

Edward Fishman, Chokepoints. American Power in the Age of Economic Warfare,New York, 2025

*Arnout Nuijt is geopolitiek analist.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet zich bekwamen in de kunst van de economische oorlogsvoering verscheen eerst op Wynia's Week.

Pirouetten

De komst van de Oekraïense leider Volodymyr Zelensky naar het Witte Huis leek vorige week een formaliteit; het tekenen van het Grondstoffenakkoord dat de Verenigde Staten er recht zou geven op exploitatie van strategische mineralen, in ruil voor militaire steun die het ontving uit Amerika. Wederom een ‘deal’, het sleutelwoord zodra de naam van president Trump valt.

De bijeenkomst werd voorafgegaan door een bezoek van twee Europese leiders aan Washington; eerst de Franse president Macron op 25 februari en twee dagen laten de Britse premier Keir Starmer. Beiden presenteerden overtreffende vormen van vleierij om Trump te behagen, waarbij Macron de meeste pirouetten vertoonde. Hij kent Trump al sinds diens eerste termijn, en weet hem te charmeren. Trump, onder de indruk van de restoratie van de Nôtre Dame – hij is immers zelf een ‘builder’ – prees Macron in alle toonaarden.

Aangezien de Franse president een potje kan breken, had hij de eer de grootste Europese wens te formuleren: een Amerikaanse ‘backstop’ in Oekraïne voor Europese vredestroepen, na het sluiten van een wapenstilstand. Als de Europeanen in Oekraïne in de moeilijkheden komen, à la Srebrenica, zou Amerika met ijzeren vuist moeten optreden om de goedbedoelende Europeanen te redden. Wapens versus woorden. Macron omarmde en knuffelde de Amerikaanse president zelfs voor een ‘backstop’. Maar die bleef Siberisch koud.

Daarop verscheen premier Starmer in Washington met dezelfde exercitie; de Brit is duidelijk stijver van natuur dan de beweeglijke Macron. Bovendien was hij als Labour-politicus in 2020 nog een uitsproken ‘anti-Trump activist’. Starmer deed extra zijn best, en ook hij kwam met het verzoek voor een Amerikaanse ‘backstop’. Wederom keek Trump nors voor zich uit. Om de bijeenkomst te redden trok Starmer de joker uit zijn mouw: een uitnodiging van koning Charles voor een staatsbezoek van Trump in het Verenigd Koninkrijk. Het eergevoel van Trump was gestreeld en hij zegde toe. Mission accomplished.

Explosie in Oval Office

Er was nog één laatste formaliteit en uitgerekend dát werd een ramp: het tekenen van het Grondstoffenakkoord tussen Oekraïne en de VS. Niet eerder liep een gesprek bij het haardvuur, onder het oog van camera’s en journalisten, zo uit de hand als de ontmoeting tussen Trump en Zelensky.

De persconferentie, voorafgaande aan de tekening van het akkoord, leek gesmeerd te verlopen, maar ontplofte in de laatste minuten. Wat ging er mis? Gedurende de eerste 40 minuten leek alles soepel te gaan, maar dat was gezichtsbedrog. Er hoopten zich spanningen op in de Oval Office, als reukloos gas in een besloten ruimte. Het leek alsof Trump en Zelensky spraken over een ‘akkoord’ dat ze beiden verschillend interpreteerden.

Zelensky bleef ongemakkelijk schuifelen

De lichaamstaal sprak boekdelen. Trump zat er, vol verwachting, rustig, vol vertrouwen en ontspannen. Volgens hem wederom een ‘great deal’ van zijn hand. De lichaamstaal van Zelensky was totaal anders. Zijn houding was onrustig, onzeker en twijfelend. Hij vroeg geregeld Amerikaanse ‘veiligheidsgaranties’ voorafgaande aan een wapenstilstand tussen Oekraïne en Rusland. Het antwoord van Trump luidde dat de Amerikaanse aanwezigheid in Oekraïne voor de ontginning van de waardevolle mineralen al een afdoende veiligheidsgarantie was. ‘Dat zijn geen personen maar Amerikaanse belangen’, zei hij.

Zelensky bleef ongemakkelijk schuifelen op zijn stoel. Hij was niet gerustgesteld en verlengde het thema naar de ‘backstop’ die Europese staten verlangden voor hun vredestroepen. Hij ‘Europeaniseerde’ zijn probleem, maar Trump gaf, net als bij Macron en Starmer, geen kik. De positie van Zelensky kwam erop neer dat hij geen wapenstilstand wilde, zonder Amerikaanse veiligheidsgaranties. Maar Amerika wil die niet geven. In de ogen van de Amerikanen ging het om het tekenen van het Grondstoffenakkoord, dat tegelijk de veiligheidsgarantie was; twee vliegen in één klap.

Alles bleef rustig qua zitting, maar de spanning bouwde zich verder op in Zelensky. Hij vreesde als een Oekraïense Chamberlain te worden afgeschilderd indien hij de door Rusland bezette Oekraïense gebieden eenvoudigweg moest opgeven. Wederom ging hij in de contramine; hij wilde geen wapenstilstand zonder terugtrekking van Russische troepen uit bezet gebied.

Trump wees erop dat er ‘compromissen’ moesten worden gesloten en dat Oekraïne niet ‘the cards’ had om die situatie te veranderen. Trump wil haast. ‘De oorlog moet stoppen en wel zo snel mogelijk’. Zag Zelensky het gruwelbeeld van Chamberlain; Trump waande zich in de rol van ‘Vredesstichter’. Het zelfbeeld van beiden spoorde niet. Het Poetin-beeld al evenmin. Zelensky ziet de Russische leider als een ‘oorlogszuchtige dictator’ en Trump ziet hem als wederpartij voor een deal’. Boef of geen boef; de ‘deal’ staat voorop.

Mismatch

Deze mismatch en de stijgende nervositeit van Zelensky leidde ertoe dat hij vicepresident J.D. Vance onderbrak toen die, voor het eerst, wat zei en erop wees dat een akkoord moest worden gesloten ‘volgens regels van de diplomatie’. Op dat moment verhoogde Zelensky zijn toon en zei: ‘welke diplomatie?’ De persconferentie sloeg om in een ruzie tussen de contractpartijen van het Grondstoffenakkoord. Zelensky las Vance de les, die reageerde persoonlijk en uiteindelijk kreeg Zelensky het met Trump aan de stok.

De deconfiture was ongekend. Er was een ‘deal’ op papier, maar de betekenis ervan verschilde in de hoofden van de ondertekenaars. De ondertekening ging niet door, Zelensky werd buiten de deur gezet en in het Kremlin knalden ongetwijfeld de champagneflessen.

Op zijn terugweg naar Europa maakte Zelensky een tussenlanding in Londen waar hij kon aanschuiven bij een topontmoeting van Europese landen die Oekraïne steunen, waaronder Nederland. Zelensky was er de held en werd ontvangen door koning Charles alsof hij een Olympisch record had gebroken. Maar zijn bezoek in Amerika was een treinwrak. Alleen de secretaris-generaal van de NAVO, Mark Rutte, wees Zelensky erop dat hij zijn relatie met Trump ‘moet herstellen’.

Donderdag mag Zelensky wederom aanschuiven, ditmaal in Brussel tijdens een zitting van de Europese Raad van regeringsleiders, velen in anti-Amerikaanse extase. Alleen de Italiaanse premier Meloni houdt het hoofd koel, wat haar geschikt maakt voor een bemiddelingsrol.

‘Europa, zoek het maar uit’

Europa is op drift richting ravijn. Trump kan zeggen: ‘Prima Europa, zoek het zelf maar uit en veel plezier met Zelensky.’ Amerika stopt de steun, veruit de grootste, stuurt geen wapens naar Oekraïne en artikel 5 van het NAVO-verdrag wordt een dode letter. Dat degradeert Europa tot een hok met kakelende kippen.

Voor Amerikanen is Oekraïne ‘Verweggistan’. De strategische kaart in Washington is breder: nummer 1 is China, de grootste rivaal. Voor Amerika is Israël een kernpunt van de Amerikaanse politiek, zowel buitenlands als binnenlands. Trump zoekt mogelijk Russische steun om de Amerikaanse aartsrivaal Iran in de klem te leggen. Moskou zag veel van zijn bondgenoten in de regio verzwakken (Iran) en verdwijnen (Syrië).   

In de wereld van machtspolitiek leeft Europa in een sprookje van moraliteit. Amerika voert Realpolitik, schaakt op drie borden tegelijk. Het geduld van Trump is beperkt. Hoe ziet de NAVO-top in Den Haag er eind juni uit, als er tenminste nog een top komt, mét Amerika.

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Hartelijk dank!

Het bericht Trump heeft de macht moralistisch Europa te degraderen tot een hok met kakelende kippen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is nauwelijks een land te vinden waar zoveel wordt verwezen naar ‘internationaal recht’ als Nederland. Het wordt hoog tijd dat Nederland – ook in de Grondwet – wat realistischer wordt over de rol van dat internationale recht, stelt Edwin van de Haar. Nederland moet ook kritischer worden op het tekenen van internationale verdragen.

De actuele internationale politiek, met name de oorlog tussen Israël en Hamas, is koren op de molen van de internationale juristen. Het ene na het andere opiniestuk van een hoogleraar of andere deskundige stelt dat de regering het ene moet laten of het andere moet doen, omdat dit internationaal-rechtelijk zo bepaald is. Of dat allemaal ook zo is, laat ik graag over aan de deskundigen en natuurlijk moet een staat zich houden aan afspraken of beloften die met volle verstand zijn gemaakt.

Zie de beperkingen van het recht onder ogen

Tegelijk leiden de internationaal-juristen aan grove overschatting van de rol van het recht in de internationale politiek, en hebben zij al lang onevenredig veel invloed op het Nederlandse buitenlandse beleid. Opeenvolgende Nederlandse regeringen hebben zich veel te veel internationale verplichtingen op de hals gehaald. Dat juristen de huidige regering op reeds aangegane verplichtingen aanspreken is niet raar, maar met het oog op de toekomst is het zaak de prominente plek van het internationaal recht te reduceren. In de internationale politiek is het recht uiteindelijk van ondergeschikt belang. Dat wordt in het Nederlandse debat te vaak verdoezeld.

Internationaal recht, via verdragen, afspraken, et cetera is gestoeld op een combinatie van politieke beloften, gewoonte, opportunisme en/of nationaal belang. De nakoming gebeurt uiteindelijk ook vrijwillig, en rust op inschattingen van eigenbelang, of op de vrees voor internationale afkeuring, geweld, sancties of internationaal isolement. Daarmee heeft het recht zeker een rol in de wereldpolitiek, met name voor het regelen van praktische zaken tussen landen en soms ook voor het stellen van normen. Maar de beperkingen van het recht moeten ook onder ogen worden gezien.

Internationaal recht is onvolkomen in vergelijking met nationaal recht, want niet-nakoming of overtredingen kunnen zelden worden afgedwongen. Op uitspraken van een internationaal hof, zoals het Internationaal Gerechtshof of het Internationaal Strafhof, volgt geen automatische uitvoering. Er is geen internationale politiemacht of andere wijze om staten te dwingen om gevolg te geven aan uitspraken of besluiten.

Alleen andere staten kunnen dat afdwingen, onder andere door middel van diplomatieke druk of, uiteindelijk, geweld. Dat gebeurt echter zelden, en dan alleen tegen kleine of zwakke staten. Geen land denkt eraan om China te dwingen de claims op de Zuid-Chinese Zee op te geven, ondanks uitspraken van het Permanent Hof van Arbitrage, dat China in het ongelijk stelde.

Veiligheidsdilemma

Concrete maatregelen zoals internationale sancties, bijvoorbeeld tegen Rusland of Noord-Korea, worden omzeild en blijken sowieso van beperkte invloed op de regimes in kwestie. Simpele uitvoering van eenduidige afspraken is ook vaak onmogelijk. Zo had Mongolië, als partij bij het Internationaal Strafhof, afgelopen week president Poetin moeten oppakken omdat er een internationaal arrestatiebevel tegen hem is uitgevaardigd, in plaats van hem met alle egards te ontvangen tijdens een staatsbezoek. 

Het internationaal recht speelt dan ook een bescheiden rol in de ‘anarchische samenleving van staten’, zoals de Australische theoreticus Hedley Bull de internationale orde karakteriseerde. Internationale politiek is geen hobbesiaanse ‘oorlog van allen tegen allen’, maar permanente wereldvrede gestoeld op het internationaal recht ligt ook ver buiten bereik. De wereld kan het best gezien worden als een samenleving tussen staten. Maar omdat het recht geen bestaanszekerheid kan bieden, zijn staten nooit zeker van de bedoelingen van anderen, zij leven in een veiligheidsdilemma.

Wederzijdse afschrikking

Overleven is uiteindelijk het primaire doel van buitenlands beleid, ook als staten niet permanent bedreigd worden in hun voortbestaan. Internationale orde wordt in belangrijke mate bewerkstelligd door de machtsbalans, waarbij staten of groepen van staten elkaar in een machtsevenwicht houden, met een wederzijds afschrikkend effect. Dat voorkomt niet alle, maar wel veel oorlogen. Tegelijkertijd kunnen diplomatie en in beperkte mate ook internationaal recht bijdragen aan internationale stabiliteit, ten faveure van bijvoorbeeld internationale economische processen. 

Uit het voorgaande volgt ook dat een andere invulling dient te worden gegeven aan de Nederlandse Grondwet artikel 90, waarin de Nederlandse regering wordt opgeroepen ‘de ontwikkeling van de internationale rechtsorde te bevorderen’. In de regel wordt dat vooral uitgelegd als bevordering van het internationaal recht. Maar zoals oud-buitenlandcommentator J.L. Heldring het vaak heeft benadrukt: er is een groot verschil tussen de Nederlandse (juridische) wensen en de internationale werkelijkheid.

Zo is het dringend gewenst om de inhoud van het internationaal recht eens kritisch tegen het licht te houden. Niet alles dat internationaal wordt afgesproken is van dezelfde (morele) waarde. Neem de mensenrechtenverdragen, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Daarin staan cruciale politieke rechten, zoals het recht op vrije meningsuiting, op religie, op lichamelijke onschendbaarheid of het verbod op discriminatie en slavernij. Maar ook sociale en culturele rechten, zoals de oproep ‘elkaar met broederschap te bejegenen’ (artikel 1), het recht op vakantie (artikel 24), of het recht om te genieten van kunst (artikel 27). Deze laatste categorie omvat dus veelal vrijblijvende oproepen met weinig tot geen betekenis, dat ook niet aan de status of invloed van het internationaal recht bijdraagt, net zoals het belachelijk is dat de VN Mensenrechtenraad soms dictaturen en autoritaire regimes als lid heeft.

Sceptischer basishouding gewenst

Daarnaast is het zaak dat Nederland veel minder verdragen afsluit, want internationaal recht gaat boven nationale wetten en is veel moeilijker om te veranderen of om vanaf te komen. Nederland is op dit moment partij bij meer dan 6000 verdragen en daar komen er elk jaar zo’n honderd bij. De meesten gaan over praktische aangelegenheden, zoals luchtvaartverdragen of grensafspraken. Maar er zijn ook veel verdragen met grote directe impact op het leven van burgers. Dat geldt ook voor de activiteiten van internationale organisaties die per verdrag zijn opgericht, zoals de Verenigde Naties. Dat vraagt om een veel sceptischer basishouding vooraf en kritischer beoordeling voordat tot ratificering wordt overgegaan. 

Het gaat in de internationale politiek uiteindelijk om macht en afschrikking, zoals de oorlog in Oekraïne weer eens duidelijk maakt. Minder bewieroking van het boterzachte internationaal recht is dan ook gewenst, tegelijk met de herwaardering van diplomatie en voortzetting van de huidige wederopbouw van de Nederlandse defensie. Dat maakt Nederland uiteindelijk tot een krachtiger en serieuzer te nemen actor in de wereldpolitiek. 

*Dr Edwin van de Haar is gespecialiseerd in internationale politieke theorie.

Wynia’s Week is vijf jaar jong! En gaat door met nog meer afleveringen van ons internetmagazine en vele tientallen video’s en podcasts. Dat alles wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet zich veel minder uitleveren aan het boterzachte internationaal recht verscheen eerst op Wynia's Week.

Orbán zei na afloop op een persconferentie dat hij het komend half jaar ziet als ‘vredesmissie’, zolang Hongarije het roulerende EU-voorzitterschap in handen heeft. Hongarije is immers het enige  

Europese land dat met iedereen kan praten. De standpunten van Rusland en Oekraïne liggen zover uit elkaar dat ze er samen niet uitkomen. Ondanks enorme verliezen aan beide kanten zal het conflict in Oekraïne voortduren zolang er geen diplomatieke interventie van buitenaf plaatsvindt.  

Weer een paar dagen later ging hij naar Peking om de Chinese president Xi Jinping te ontmoeten. Vervolgens reisde Orbán door naar de NAVO-top in de Amerikaanse hoofdstad Washington. Daar ging hij iets eerder weg om oud-president Trump te ontmoeten. In een brief aan de leiders van de Europese Unie schreef Orbán over deze ontmoeting dat Trump ‘gedetailleerde en goed onderbouwde plannen’ heeft om de oorlog in Oekraïne te beëindigen.  

Moeizame relatie met Oekraïne 

Hongarije heeft een moeizame relatie met Oekraïne. Na de machtswisseling in Oekraïne in februari 2014, die volgde op de afzetting van president Janoekovitsj, heeft Oekraïne geprobeerd zijn banden met het Westen te versterken en de invloed van Rusland te verminderen. Dit leidde echter ook tot conflicten met andere minderheidsgroepen, waaronder de Hongaren in Oekraïne. Hongarije heeft de Oekraïense regering opgeroepen de rechten van de Hongaarse minderheid te respecteren.  

Hongarije heeft wel na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 de eerste opvang verzorgd van 1 miljoen Oekraïense vluchtelingen. De meeste daarvan zijn daarna doorgereisd naar andere Europese landen. 

In een artikel in Newsweek van 2 augustus stelt Orbán dat de NAVO zich weer moet beperken tot zijn verdedigende rol. Het gaat om de veiligheid van de lidstaten. Dat was voor Hongarije ook de reden om lid te worden van de NAVO. Het huidige NAVO-beleid is volgens Orbán te veel gericht op confrontatie met opkomende geopolitieke machten.  

Orbán heeft ook herhaaldelijk kritiek geuit op de rol van de Europese Unie in de oorlog in Oekraïne. Hij stelt dat de EU te sterk afhankelijk is van de Verenigde Staten en vooral van de Democratische partij, waardoor het beleid van de EU niet meer aansluit bij de belangen van de lidstaten.  

Opt-outregeling inzake Oekraïne 

De visie van Orbán op de oorlog in Oekraïne speelt ook een rol bij het lange tijd blokkeren van de kandidatuur van Rutte als opvolger van Jens Stoltenberg als secretaris-generaal van de NAVO. Rutte is een uitgesproken voorstander van intensivering van wapen- en munitieleveranties aan Oekraïne. Orbán vindt dat het Westen en de NAVO daarmee de oorlog blijven voeden. Daarom laat Orbán geen Westerse wapenleveringen over Hongaars gebied naar Oekraïne toe. 

Uiteindelijk heeft hij een opt-out regeling bedongen. Hij wil de toezegging dat Hongaren niet mee hoeven doen aan toekomstige NAVO-missies voor Oekraïne. Stoltenberg heeft daarmee tijdens een bezoek aan Boedapest ingestemd en beloofd dat er geen beroep op Hongarije zal worden gedaan als het gaat om Oekraïne. 

Nationale belangen 

Het is natuurlijk niet moeilijk om in te zien dat de vredesmissie verre van belangeloos was. Hongarije is in grote mate afhankelijk van Russische energiebronnen. Orbán heeft dus ook een pragmatisch belang bij een goede relatie met Rusland. Ook in Peking heeft hij goede zaken gedaan. Later in juli werd bekend dat Hongarije een nieuwe omvangrijke staatslening bij drie Chinese banken was aangegaan. Ook zijn er afspraken gemaakt over investeringen van Chinese bedrijven en financiële instellingen.  

Opvallend is dat ook de Italiaanse premier Meloni eind juli een bezoek aan Peking bracht. In december 2023 is Italië uit de Nieuwe Zijderoute ‘het Belt and Road Initiative’ van China gestapt, maar tijdens haar bezoek in juli 2024 kondigde Meloni aan dat Italië de samenwerking tussen beide landen nieuw leven wil inblazen.  Mogelijk speelt daarbij een rol dat Meloni tot voor kort braaf aan de leiband van Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen heeft gelopen, maar daar onvoldoende voor is beloond.  

In de visie van Orbán is opkomen voor je nationale belangen de kerntaak van een regeringsleider. Dat staat ook centraal in zijn geopolitieke visie. Hoe kan hij de belangen van Hongarije het best behartigen in een veranderd geopolitiek landschap? In een lezing op 27 juli voor Roemeense studenten spreekt hij over een wereldwijde systeemverandering. Het dominante centrum van de wereld verschuift richting Azië, naar landen zoals China, India, Pakistan en Indonesië.  Die landen hebben al verschillende economische samenwerkingsverbanden gecreëerd, zoals de BRICS en de Shanghai Cooperation Organisation.  

Deze mondiale verandering is al begonnen en zal nog eens twintig tot vijfentwintig jaar duren. Dit proces is onomkeerbaar.  De wereldeconomie zal niet uitsluitend westers of oosters zijn. Hongarije moet in beide zitten, in het westen en in het oosten. 

Nationale soevereiniteit 

Het grootste verschil tussen het wereldbeeld van de westelijke helft van Europa en de landen van Centraal-Europa is de waardering van de natiestaat. De West-Europese leiders leven in een post-nationale wereld, waarin het logisch is dat de bevoegdheden en de soevereiniteit van de natiestaten naar Brussel worden overgedragen.  

Het wereldbeeld van Midden-Europeanen is juist gebaseerd op natiestaten. In zijn relaties met andere staten is de natiestaat soeverein en heeft de capaciteit om onafhankelijk zijn buitenlandse en binnenlandse beleid te bepalen. In die opvatting is de natiestaat geen juridische abstractie, want de natiestaat is geworteld in een bepaalde cultuur en een gedeelde set van waarden, waarover een bepaalde consensus is ontstaan. 

Staatsvijand nummer 1: die andere Hongaar 

In april 2018 won de regerende Fidesz-partij van premier Orbán de parlementsverkiezingen met een ruime meerderheid. In de verkiezingscampagne van 2018 was een hoofdrol weggelegd voor de Hongaars-Amerikaanse miljardair George Soros. De Open Society Foundation van Soros steunt wereldwijd non-gouvernementele organisaties die opkomen voor minderheden, open grenzen en het bevorderen van de liberale democratie. In Nederland werd de Open Society Foundation (OSF) bekend door prinses Mabel. In 1997 kreeg zij de leiding over het OSF Instituut in Brussel, in 2003 over de vestiging in London en sinds december 2012 is ze lid van het bestuur van de OSF. 

Soros staat symbool voor alles waar Orbán tegen is. Soros pleit voor open grenzen en vindt dat Europa de plicht heeft grote aantallen migranten en vluchtelingen op te nemen. Daarbij zou hij zijn geld gebruiken om de besluitvorming in Brussel te beïnvloeden. Orbán vindt juist het tegenovergestelde. In 2015, op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis, reageerde Orbán met harde maatregelen en de bouw van een dubbel grenshek aan de zuidgrens.  

Tijdens de verkiezingscampagne in 2018 stonden in Hongarije overal borden langs de weg waarop Soros te zien was met linkse oppositieleiders die met heggenscharen en prikkeldraad op het punt stonden om het door Orbán geplaatste hek langs de grens door te knippen. Halverwege 2018 voert Orbán zelfs de Stop Soros-wet in, die het strafbaar maakt illegale immigranten te helpen. 

Over het Europa zonder grenzen zegt Orbán dat als er meer gasten dan gastheren zijn, thuis niet langer thuis is. Bovendien waarschuwt hij dat er in het kielzog van de vluchtelingenstroom ook terroristen (IS) en criminelen Europa binnenkwamen.  

Tijdens een conservatieve conferentie in Texas in 2022 stelt Orbán dat Hongarije het veiligste land van Europa is en dat Boedapest een van de weinige Europese hoofdsteden is waar je zelfs ’s nachts veilig kunt rondlopen. 

Staatsvijand nummer 2: de vrouw die Hongarije wilde straffen 

In september 2018 stemde een meerderheid van het Europarlement in met strafmaatregelen tegen Hongarije. Aanleiding was een kritisch rapport van de Nederlandse Europarlementariër Judith Sargentini (GroenLinks), waarin zij stelt dat in Hongarije sprake is van een systematische bedreiging van de democratie en de rechtstaat. Er is grootschalige corruptie, geen onafhankelijke rechtspraak en de rechten van migranten worden met voeten getreden. Daarnaast komt de persvrijheid in de knel doordat Orbán samen met bevriende rijke zakenlui vrijwel alle onafhankelijke media opkoopt.  

Als reactie op het rapport kwam de Hongaarse regering met televisiespotjes tegen Sargentini, waarin zij samen te zien is met George Soros. De boodschap: ‘Laat ze ons niet chanteren. Laten we Hongarije verdedigen!’  

Inmiddels heeft Orbán er een geduchte concurrent bij gekregen. Peter Magyar, een voormalige partijgenoot, richtte een rivaliserende partij op, de Partij voor Respect en Vrijheid. Hoewel Magyar in grote lijnen het conservatief christelijke gedachtegoed van Orbán deelt, wil hij de corruptie bestrijden en de rechtsstaat herstellen. De partij van Magyar behaalde bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 31 procent van de stemmen en werd daarmee vanuit niets de tweede partij na Fidesz, die met 44 procent de grootste bleef. 

Staatsvijand nummer 3: de man die Hongarije op de knieën wilde krijgen 

Volgens Orbán heeft het Westen zijn spirituele fundament verloren. Het christelijk geloof is door de politieke elite overboord gezet, evenals de natiestaat, de familiebanden en het gezin. In de plaats daarvan is de genderideologie gekomen, waarin het gezin gezien wordt als een onderdrukkend patriarchaat, liefde is losgekoppeld van het huwelijk en er meer dan twee geslachten bestaan. 

In 2021 nam de Hongaarse conservatieve regering in 2021 een wet aan om kinderen onder de 18 jaar te beschermen tegen boeken, films en andere media met een seksuele inhoud die niet heteroseksueel is. Ook reclame-uitingen waarin homo- of transseksualiteit als normaal wordt voorgesteld mogen niet meer worden getoond. De wet was eerst per referendum voorgelegd aan de Hongaarse bevolking, die er met een grote meerderheid mee instemde. 

‘Kolonisator Rutte’ 

Volgens Orbán is de nieuwe wetgeving helemaal niet gericht tegen homo’s, maar wordt ouders de mogelijkheid gegeven hun kinderen te beschermen tegen seksueel getinte media. Bovendien is hij naar eigen zeggen niet anti-homo. ‘Ik ben vrijheidsstrijder en tijdens het communisme heb ik gestreden voor de homorechten.’ 

De gemoederen liepen hoog op in Europa. Het felst was de Nederlandse premier Rutte: ‘Mijn doel is Hongarije op dit punt op de knieën te krijgen. Ze moeten zich realiseren dat ze lid zijn van de Europese Unie en zich moeten houden aan de Europese waarden. Voor Hongarije is geen plek meer aan de Europese tafel als het land de wet niet intrekt.’  

Volgens de Hongaarse minister Varga sprak Rutte ‘met de stem van oude koloniale arrogantie’. ‘Zolang ik leef, zal ik vechten zodat Hongaren nooit hoeven te knielen voor Rutte of een andere kolonisator.’ 

Hongarije eerst 

Opmerkelijk is dat het Bulgaarse parlement begin augustus 2024 een vrijwel identieke wet heeft aangenomen. Net zoals volgens de in Brussel sterk bekritiseerde Hongaarse wet, is het nu ook in Bulgarije illegaal om ‘niet traditionele seksuele geaardheid’ aan te moedigen op school. Daarover is echter geen storm van verontwaardiging uitgebroken, noch in de EU noch in de West-Europese media. 

Hoe je ook over Viktor Orbán denkt, hij is niet de baarlijke duivel die de EU en de westerse media vaak van hem maken. Hij denkt inderdaad anders over het belang van het gezin, van seksualiteit en, vooral, over het belang van de natiestaat. Voor hem staat het belang van Hongarije en de Hongaren voorop. En hij heeft zich tot taak gesteld dat belang ten koste van alles te waarborgen. Ook in West-Europa, in Nederland incluis, zullen er heel wat kiezers zijn die zouden willen dat hun politici in dat opzicht wat van Orbáns mentaliteit zouden hebben. 

Feike Reitsma is meer dan veertig jaar werkzaam geweest op het gebied van overheidspersoneelsbeleid, arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Is Viktor Orbán de baarlijke duivel die er in Brussel van wordt gemaakt? verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom is de Nederlandse overheid zo gul? De staatssteun voor de consument is onderdeel van het Klimaatakkoord (2019). Brandstofauto’s zijn vervuilend en krijgen een enkele reis autokerkhof.

Gas geven én remmen

Een kleine 180 kilometer van Den Haag wil de Europese Commissie Chinese elektrische autobouwers juist straffen. De Commissie wil de invoerheffing op deze auto’s (nu: 10 procent) verhogen. De verhogingen lopen uiteen van ruim 17 procent tot 38 procent, mede afhankelijk van de mate waarin men meewerkt aan onderzoek naar Chinese staatssteun.

U ziet het voor zich? Gasgeven (Nederlandse subsidies) én afremmen (heffingen). Hmm… Weet men in Brussel wel van de Nederlandse klimaatpolitiek? Of interesseert het eigenlijk niemand dat de Chinese invoer wordt aangemoedigd én afgeremd?

De strijdigheid van de twee maatregelen is de ‘China paradox’. Nederland en Europa weten zich geen raad met de politiek gestuurde doorbraak van China en van Chinese bedrijven in de wereldeconomie. Politici en topmanagers zijn benauwd dat de Chinese opmars de opmaat is voor een erosie van de industriële basis van Europa en dus van macht.  

Europeanen zijn juist dol op producten uit China. Voordelige zonnepanelen uit China? Ja, graag, zegt de consument. Goedkope snelle mode uit China? Ja, graag zegt de klant van Shein. Goedkope hebbedingetjes uit China? Ja, graag zegt de klant van Temu. Sociale media? Ja, graag zegt de TikTok-fan.  

De China-paradox is niet nieuw. Eind jaren zeventig zag je een vergelijkbaar schrikbeeld opdoemen toen Japanse producenten van auto’s, schepen en elektronica, van rekenmachines (‘zakjapanners’) tot de walkman, doorbraken. Philips, om maar een Nederlands bedrijf te noemen, wist niet hoe snel het een lobby in Den Haag en Brussel moest starten tegen goedkope import uit Japan.

Botsend beleid

Wat is er nu anders?

Om te beginnen is de China-paradox het resultaat van een overschot aan beleid. Hoe meer beleidsdoelen politici nastreven hoe groter de kans op spanningen en tegenstrijdigheid. Nederland bedrijft met zijn subsidie klimaatpolitiek. Dat is ook Europese politiek, maar in Brussel gaat het om nog veel meer.

De Europese Commissie voert mededingingspolitiek. Men strijdt tegen oneerlijke concurrentie. Want China steunt zijn elektrische autoproducenten met goedkope leningen en subsidies. De Europese Commissie en de Europese regeringsleiders voeren tevens geopolitiek: Brussel wil overeind blijven in de Amerikaans-Chinese rivaliteit om technologie en militaire invloed. Het gevolg: botsend beleid.

Bedreiging voor VS?

Het tweede verschil is dat China als expansiever wordt ervaren. Japan was geen bedreiging voor de hegemonie van de Verenigde Staten. China is dat wel, althans: zo wordt het ervaren in de VS. Vandaar de blokkade op de uitvoer van geavanceerde chipmachines van ASML uit Veldhoven naar China. Vandaar de Amerikaanse importheffing van 100 procent op Chinese auto’s. Vandaar de America First-strategie van president Trump die opvolger Biden in grote lijnen voortzet.

Het derde aandachtspunt is het verschil in steun. Nederland geeft een consumentensubsidie en moedigt een duurzame keus aan. De Chinese steun is een producentensubsidie. Dat verschil heeft, in samenhang met de importtarieven, verstrekkende gevolgen.

De Europese importheffing is een extra belasting van de winst op een Chinese elektrische auto. De Chinese fabrikant hoeft zijn verkoopprijs namelijk niet te verhogen met het bedrag van de invoerheffing. Hij kan de heffing ook ten laste laten gaan van zijn eigen winstmarge en doorgaan met marktaandeel winnen. Dan verandert er niet zoveel op de markt, want er is geen stimulans voor Duitse en Franse fabrikanten om zelf goedkopere en betere elektrische auto’s te bouwen. Anders gezegd: de importheffing is geen bijdrage aan de groeiversnelling van een innoverende Europese industrie voor elektrische auto’s.

De laatste berichten zijn dat China en de Europese Commissie om tafel willen zitten om een handelsoorlog te voorkomen. China had al gedreigd met eigen heffingen op de invoer van Europees varkensvlees.

Chinese fabrikanten worden met open armen ontvangen

Tegelijkertijd heeft de dreiging van de invoerheffing een ander gevolg. Chinese fabrikanten overwegen fabrieken te openen in Europa om zo de heffingen te ontlopen. Ze zullen met open armen worden ontvangen. Ze brengen banen en technologie. Zo is er in Born (Limburg) nog een deels ongebruikt fabriekscomplex waar het Nederlandse industrieconcern VDL tot voor kort in opdracht van BMW auto’s bouwde.

Wim van der Leegte (1947-2023) de aartsvader van VDL was een vurig voorstander van Nederlands fabrikant en fulmineerde tegen aanbestedingen in het OV met goedkope Chinese bussen. Maar denken zijn opvolger Willem van der Leegte en diens broer en zus er ook zo over als een Chinese autofabrikant aanbelt? Het zou me niks verbazen als de provincie Limburg én de rijksoverheid (verkapte) staatssteun willen geven. Want ook dat is de onderdeel van de China-paradox: politici verwerpen Chinese staatssteun, maar als de Chinese fabrikanten toch komen, dan wel bij ons.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Potsierlijk: Brussel bestraft de invoer van Chinese elektrische auto’s, Nederland geeft juist subsidie verscheen eerst op Wynia's Week.

De Britse politiek filosoof John Gray (1948) professor aan de London School of Economics (LSE) is realistischer, hij ziet de EU als een ‘crypto-staat’ zonder capaciteit om zichzelf te verdedigen. De EU is volgens hem een ‘geo-strategisch vacuüm’. Dat is een andere manier van denken die Gray ontleent aan Leviathan (1651),  het befaamde werk van Thomas Hobbes (1588-1679).

Leviathan

De staat in de 21ste eeuw wordt steeds meer een Leviathan, schrijft Gray in zijn vorig jaar verschenen boek The New Leviathans. De term Leviathan is afkomstig uit het gelijknamige boek van de 17^e-eeuwse filosoof Thomas Hobbes. Hobbes ontleende de term aan het Oude Testament, waar de Leviathan een zeemonster is. Bij Hobbes is de Leviathan de staat, die volgens hem noodzakelijk is als garantie tegen de oorlog van allen tegen allen. De gewelddadige menselijke natuur moest beteugeld worden, de mens moest tegen zichzelf en anderen beschermd worden door de almachtige staat.

De wereld zag er in die zeventiende eeuw anders uit, maar Gray doet een poging om te laten zien dat de Leviathan eveneens van toepassing is op de huidige wereld.

Huidige dictaturen, zoals die van Rusland en China, komen niet overeen met wat Hobbes in gedachten had. Zijn Leviathan was er letterlijk voor de bescherming van de ene mens tegen de andere. De nieuwe Leviathans van Gray doen het anders, ze beïnvloeden de massa via ‘social engineering’.

In zijn hoofdstuk over Rusland schrijft Gray dat de nieuwe communistische mens van begin vorige eeuw systematisch werd losgekoppeld van zijn culturele achtergrond. De bolsjewieken liquideerden en masse de ene politieke tegenstander na de andere. En veel van die slachtoffers vielen in Oekraïne. Wat betreft onmenselijkheid waren Lenin en Stalin niet te verslaan.

Homo Sovieticus

Het verdrijven van de bevolking uit haar woonplaatsen kent een lange geschiedenis, waarbij de intentie steeds is om de bevolking los te scheuren van haar cultuur. Het totalitarisme van de Sovjets vernietigde de maatschappij en verspreidde de bevolking in netwerken van wederzijds wantrouwen. Enige vorm van liberalisme is in Rusland nooit aanwezig geweest. Grays relaas is bloedstollend.

Dit was de geboorte van de Homo Sovieticus, chijft Gray. Geen ‘nieuwe mens’, maar een wantrouwige eenling in Hobbes’ zin die zijn medemensen nauwlettend in de gaten houdt. Het slot van zijn hoofdstuk over Rusland is gitzwart, Poetins Leviathan is een quasi-theocratie van patriarch Kirills Russisch-Orthodoxe Kerk, en tegelijk een kleptocratie. Poetins ‘Russky mir’ (Russische wereld) waartoe volgens Poetin ook Oekraïne behoort, is een vermolmd wensbeeld. Het verder uit elkaar vallen van het Russisch despotisme kan vergezeld gaan van een nucleaire apocalyps, schrijft Gray.

Het Chinese Panopticum

Evenals Rusland claimt China een staat te hebben die wezenlijk anders is dan het Westen, gebaseerd op confuciaanse waarden zoals sociale harmonie. De werkelijkheid is een andere. Het totalitaire project van Mao leek wel wat op dat van Rusland. Maar Xi Jinpings China is geen Leviathan. Xi zelf heeft zwaar geleden onder Mao’s Culturele Revolutie. De Rode Brigade belaagde zijn school, hij werd met de dood bedreigd en op zijn vijftiende werd hij verbannen naar een ver afgelegen dorp. Xi kon het chaotisch geweld van de Culturele Revolutie alleen verslaan middels een Hobbesiaanse Leviathan, schrijft Gray. Toch is China geen Leviathan, maar een Panopticum.

Het panopticum is een ideale gevangenis, in Nederland kennen we die als koepelgevangenis. Die is rond, met de cellen tegen de buitenwand, en in het centrum een wachtpost die iedereen in de gaten houdt. Er zaten geen deuren voor de cellen, maar hekwerken die doorzicht mogelijk maken. De wachtpost had lamellen, de wacht had zicht, maar de gevangene wist nooit of er iemand in de wachtpost aanwezig was. De gevangenen incorporeerden de surveillance vanuit de toren, je wist maar nooit of je in de gaten gehouden werd.

Xi’s staat is gebaseerd op dit Panopticum. Camera’s houden iedereen middels gezichtsherkenning voortdurend in de gaten. Als je afwijkend gedrag vertoont word je gestraft middels je sociale kredietsysteem. Het ‘juiste’ gedrag wordt beloond. China ziet de Amerikaanse cultuur als decadent en in verval, en probeert dat te voorkomen middels een panoptisch systeem van straf en beloning. 

In het tweede hoofdstuk maakt Gray de verbinding tussen de laat 19^e -eeuwse Russische revolutionairen, en de wat hij noemt ‘hyper-liberals’ van de 21^e eeuw. Het derde en laatste hoofdstuk is gewijd aan de Mortal Gods van ‘woke’ in onze tijd.

Rivaliserende identiteiten

In beide gevallen is een ‘opgezwollen-lompen-intelligentsia’ een invloedrijke politieke macht geworden. In een beschrijving van de Russische literatuur en de pretenties van de Sovjet-revolutionairen en van de huidige woke-generatie, laat Gray zien dat volledige vrijheid uitmondt in de mens als ‘sterfelijke god’, de illusie van volledige autonomie.

De huidige westerse maatschappij is een lappendeken van rivaliserende identiteiten en groepen, die elkaar naar het leven staan met identitaire opvattingen, zonder uitzondering gepresenteerd als algemeen belang. We hebben te maken met een niet aflatende strijd over wie taal en ideeën controleert. Deze infiltratie in het Westen komt op dit moment echter niet van de staat, maar uit de maatschappij zelf voort.

Te veel hoofdarbeid

We hebben meer elites dan de maatschappij aan kan. Het kapitalisme heeft een overschot aan intelligentsia geproduceerd die economisch gezien overbodig is. De nieuwe woke-religie van diversiteit en inclusie geeft je mogelijk toegang tot een baan, daarzonder red je het niet.

Hobbes’ Leviathan had geen mening over hoe die maatschappij van de zeventiende eeuw ideologisch moest functioneren, maar met de totalitaire staat van de nazi’s, het maoïstische China en de communistische Sovjet-Unie gaat het om een afgedwongen verbeterde menssoort. De Sovjet-staat bestreed de ’vroegere mens’, een overblijfsel van de oude maatschappelijke orde die geen rechten had, en zelfs geen brood om te overleven.

Miljoenen mensen werden het slachtoffer van de Sovjet-ideologie. Navrant is dat veel westerse intellectuelen de Russische schijnprocessen en moordpartijen ontkenden. Dat raakt aan een van de kernthema’s van Grays boek: overal waar gepleit wordt voor een beter of een schoner leven met een glanzende toekomst staan repressie en liquidatie achter de deur.

Geologisch leven we in het Holoceen, maar door de enorme nadruk op menselijk ingrijpen in het milieu leven we volgens de intelligentsia nu in het Antropoceen. Het Antropoceen is het tijdvak waar aarde en atmosfeer de gevolgen ondervinden van menselijke activiteiten als industrialisering. Maar volgens Gray kunnen we langzamerhand ook afscheid nemen van het Antropoceen. Het is namelijk heel goed mogelijk dat de mens zelf uiteindelijk het veld zal ruimen.

Energietransitie als hersenschim

Het Antropoceen levert enorme problemen op. Om elektriciteit op te slaan, heb je batterijen nodig, waarvoor onder meer lithium, nikkel en kobalt nodig is. Dat betekent delving van grondstoffen op ongekende schaal. Gray ziet de transitie naar hernieuwbare energie in het Westen als een hersenschim. Een volledige afbouw van fossiele grondstoffen betekent geopolitiek het einde van staten als Saoedi-Arabië, Iran en Rusland. Met als gevolg anarchie, gevoed door etnische en sektarische groepen, en massamigratie.

 In feite is zijn hele boek één erudiete geopolitieke analyse. Hobbes is voortdurend aanwezig. Oorlog blijft een kernthema. Een adembenemend boek.

John Gray, The New Leviathans, Thoughts after Liberalism, Penguin Random House UK 2013, 179 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Achter pleidooien voor een beter of schoner leven met een glanzende toekomst staan steevast repressie en liquidatie verscheen eerst op Wynia's Week.

De regeringsleiders van Polen en Duitsland en de president van Frankrijk grepen de woorden van Trump aan om te pleiten voor een Europese Unie met een eigen sterke defensie. De EU moet in hun ogen niet langer volledig afhankelijk willen zijn van de Amerikaanse veiligheidsparaplu en het eigen grondgebied kunnen verdedigen. Als een pilaar binnen de NAVO, maar – hoewel niet hardop gezegd – op termijn als een zelfstandige defensiegemeenschap.

De Weimar-Driehoek

De Weimar Triangle, bestaande uit Frankrijk, Duitsland en Polen, zou de constituerende kerngroep van die defensiegemeenschap moeten worden. De drie grootste lidstaten met ruim de helft van de bevolking van de EU kwamen lange tijd niet op het hoogste niveau bijeen in het kader van het Weimaroverleg. Maar na de recente regeringswisseling zet Polen in op hervatting van dat overleg met Frankrijk en Duitsland. De nieuwe Poolse premier, Donald Tusk (oud-voorzitter van de Europese Raad), maakt een rondreis door de Europese Unie en bezoekt onder anderen zijn Franse en Duitse collega’s Macron en Scholz.

De aanleiding voor nieuw leven in het Weimaroverleg is de vrees voor terugkeer in het Witte Huis van Donald Trump. Verondersteld wordt dat de oud-president van de VS zal weigeren om EU-lidstaten te verdedigen in het geval van een artikel 5-situatie, waarbij een van de lidstaten van de NAVO wordt aangevallen door een vreemde macht.

Een tweede reden is de weigering van het (door de Republikeinen gedomineerde) Huis van Afgevaardigden van de VS om Oekraïne een nieuw pakket wapens en munitie te verstrekken. De EU zal dat gat moeten opvullen, aldus de ministers van buitenlandse zaken van de Weimar Triangle, die ter voorbereiding op de rondreis van Donald Tusk bijeenkwamen.

De Weimar-driehoek staat niet alleen in het voornemen om de defensieuitgaven op te voeren en de rol van de VS in Oekraïne over te nemen. De Europese Commissie bij monde van Thierry Breton, de EU-Commissaris voor de interne markt, industriepolitiek en defensie was haar hierin al voorgegaan. Breton wil een eigen Europese wapenindustrie creëren, die voldoende munitie kan leveren aan Oekraïne, op termijn de Amerikaanse wapens kan vervangen en als basis kan dienen voor een eigen EU-leger. Een fonds van 200 miljard euro moet de wapenfabrikanten in de EU daartoe aanzetten.

Interne defensiemarkt

De vaste voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, liet zich evenmin onbetuigd en pleit ervoor de defensieuitgaven in de Europese Unie tot tenminste 600 miljard euro op te voeren voor de komende jaren. De Europese Investeringsbank zou daarbij een grote rol moeten krijgen.

In navolging van Breton dient de interne markt van de EU volgens Michel te worden uitgebreid met een defensiemarkt. Het is een  voorwaarde om uiteindelijk te komen tot de oprichting van een ‘European Defense Community’, een organisatie die in 1954 al in de steigers stond, maar in het Franse parlement werd afgestemd. De Fransen waren zo vlak na de oorlog bevreesd voor een Duitse herbewapening.

Eurobonds?

De buitenland-expert van de regerende SPD in Duitsland, Michael Roth, gaat nog een stap verder. Hij vindt de 600 miljard van Michel en zeker de 200 miljard van Breton niet genoeg. Hij pleit voor het uitgeven van eurobonds om Oekraïne te kunnen steunen en de benodigde meerdere defensieuitgaven te financieren.

De Duitse overheid verkeert momenteel in financiële problemen en heeft moeite om de toezegging van bondskanselier Scholz een extra bedrag van 100 miljard euro aan defensie uit te geven waar te maken. Honderd miljard is precies het Duitse begrotingstekort.

Vermoed wordt dan ook dat Roth niet op eigen doft heeft gesproken en dat zijn proefballon, een pleidooi voor eurobonds, van hogerhand is ingestoken. Bondskanselier Scholz was recentelijk in de VS en zou te horen hebben gekregen dat de EU meer moet doen om Oekraïne te steunen. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden zal naar verwachting een door de Biden-regering voorgesteld nieuw pakket van 60 miljard dollar voor Oekraïne niet goedkeuren.

Of het demissionaire kabinet in Nederland akkoord gaat met het gebruik van eurobonds om Oekraïne te steunen is de vraag. Weliswaar heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen om Oekraïne te (blijven) steunen, maar we herinneren ons de woorden van premier Rutte dat het gebruik van eurobonds (voor het Coronaherstelfonds) éénmalig zou zijn.

Trump bewees Europa een dienst

Maar afgezien van de financiering, lijkt er in de Europese Unie consensus te ontstaan om zowel meer te doen op defensiegebied als Oekraïne te blijven voorzien van wapens, munitie en financiële steun. Mede door toedoen van de gewraakte uitspraak van Trump. Sommigen stellen zelfs dat ‘Trump Europa een dienst bewees’. Wat de Fransen en partijen als D66 jarenlang niet voor elkaar kregen – een EU met de ambitie om niet alleen een economische, maar ook een politieke en militaire grootmacht te worden – kreeg Trump met één goedgeplaatste opmerking voor elkaar.

Over de manier waarop een en ander z’n beslag moet krijgen verschillen echter de meningen. Zo pleiten de Fransen al decennia voor een eigen EU-leger, maar de Duitsers houden dat (vooralsnog) af. Weliswaar kondigde Scholz in zijn Praag-rede van vorig jaar meer defensieuitgaven aan, maar hij wil die inzetten ter verdediging van de Oostflank van de EU, binnen en niet buiten de NAVO.

Gevaarlijke illusie

De discussie binnen of buiten de NAVO zal nog wel enige tijd voortduren. Een compromis lijkt te zijn om voorlopig te streven naar een sterke EU-pijler binnen de NAVO. Op termijn zou die pijler zelfstandig kunnen of (zoals de Fransen c.s. zeggen) moeten worden.

Zelf denk ik dat een eigen EU-leger een illusie is en bovendien gevaarlijk. Frankrijk en de grotendeels door de Fransen gedomineerde Europese Commissie hebben een Calimero-complex. Zij zien niet in dat de voorwaarde voor een Europees leger een gezamenlijk buitenlands beleid is, een centraal gezag en een eigen Europese identiteit. Geen van de drie is het geval.

Over allerlei internationale kwesties wordt binnen de EU verschillend gedacht. De meningsverschillen strekken zich uit over issues als decoupling of derisking van de relatie met China, de mate en vorm van sancties tegen Rusland, oplossingen voor het Israëlisch-Palestijnse conflict, wel of geen relatie onderhouden met Iran en zijn proxies, het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan, welke partij in Libië moet worden gesteund, de vraag of Afrikaanse landen afgewezen asielzoekers moeten terugnemen en hoe ver de steun aan Oekraïne moet gaan.

De Europese Unie mag dan een economische grootmacht zijn, een politieke en militaire macht is het niet en zal het nooit worden. Een Europees leger is tot mislukken gedoemd vanwege de onvermijdelijke kakofonie over hoe het moet worden opgetuigd, wie het gaat betalen en hoe over de inzet van ‘onze jongens’ wordt beslist. Dat zal dan in ieder geval niet meer het Nederlandse parlement zijn, zoveel is zeker. Je moet er bijvoorbeeld toch niet aan denken dat Von der Leyen het opperbevel over een EU-leger krijgt. Als het aan haar had gelegen waren we nu al in een oorlog met Rusland verzeild geraakt.

Blijft Amerika nog wel lid van de NAVO?

Een meerderheid van de Europese staten wil geen Europese superstaat met centraal gezag in Brussel. En de Europese burger? Die bestaat niet.

Het verlangen naar een Europese Defensie Unie is bovendien niet alleen onrealistisch, maar ook gevaarlijk. Het stelt namelijk het VS-lidmaatschap van de NAVO in de waagschaal. Indien een EU-leger onverhoopt wordt doorgedrukt, zullen de VS hun conclusies trekken. De Amerikaanse veiligheidsparaplu zal verdwijnen en de Europese Unie zal aan haar lot worden overgelaten. Een militaire oefening met een dominante rol voor de VS – zoals de oefening Steadfast Defender 24 met 90.000 manschappen die momenteel plaatsvindt ter afschrikking van Rusland – zal dan niet meer mogelijk zijn.

De portee van dit verhaal is, ja, een stevige defensie, maar binnen de NAVO. Stevig, omdat je in de diplomatie, bij het beslechten van geschillen, alleen succesvol bent vanuit een sterke positie. Theodore Roosevelt zei het al: ‘Speak softly but carry a big stick.’

Is de angst voor Rusland terecht?

De vraag is overigens wel of we zo bang moeten zijn voor Poetin. Of Rusland inderdaad expansiedrift heeft en binnen 3-5 jaar Estland zal aanvallen, zoals de Duitse minister van defensie Pistorius beweert.

Expansiedrift was niet de reden voor de inval in Oekraïne. Die had andere redenen, waaronder angst voor het overslaan van de Oranjerevolutie in Oekraïne naar het eigen land, angst voor een ‘Maidan’ op het Rode Plein in Moskou.

Dat Rusland geen enkele reden heeft het grondgebied uit te breiden zei Poetin ook in het recente interview met Tucker Carlson. Uiteraard moeten we hier sceptisch tegenover staan, omdat het zonder twijfel deel uitmaakt van de informatieoorlog. Maar toch. Er was volgens Poetin een principe-akkoord tijdens de onderhandelingen in Turkije over een wapenstilstand. Over de vier meest gevoelige onderwerpen (afstand doen van de ambitie om toe te treden tot de NAVO, demilitarisatie, wat Rusland “de-nazificatie”noemde en de bescherming van de Russische taal in Oekraïne) zou overeenstemming zijn bereikt. Toenmalig premier van het VK, Boris Johnson, zou (in opdracht van de VS?) Zelenski weerhouden hebben het principe-akkoord te tekenen.

Wat hier ook van zij en welke ambities het Kremlin ook moge koesteren, het aanvallen van een NAVO-lidstaat betekent een Derde Wereldoorlog, iets waartoe ook een Russische leider niet snel over zal gaan.

Veel bedreigingen

Rusland is echter niet de enige potentiële bedreiging. Het Midden-Oosten is een kruitvat dat bij ontploffing ook een enorme impact zal hebben in Europa. In Afrika zijn diverse niet-Europa-vriendelijke regimes aan de macht gekomen en is IS nog niet verslagen. En ‘what about China’. Blijft dat een economisch powerhouse of krijgt het hegemoniale ambities en wordt het daarmee ook voor Europa een bedreiging?

Een sterke defensie lijkt derhalve geboden om ook in de toekomst de vrije samenleving die we in Europa kennen te kunnen handhaven en, als het moet, verdedigen. En als we verstandig zijn doen we dat samen met onze Amerikaanse vrienden. De VS is onze enige machtige, betrouwbare en gelijkgestemde bondgenoot en unieke en bewezen garantie voor de veiligheid van ons continent.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank

Het bericht Europa moet een sterke defensie hebben maar wel onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu verscheen eerst op Wynia's Week.