Op verjaardagsfeestjes, bedrijfsborrels, netwerk-events en andere bijeenkomsten is ongemak tegenwoordig, door gebrek aan inhoudelijke issues en de onwil onderling de degens daarover te kruisen (help, polarisatie!), misschien wel de meest gebruikte aanjager van allerhande conversaties. Heb je die en die dat ene woord horen gebruiken? Heb je het overhemd van die en die uit zijn broek zien hangen? Zag je hoe dicht die en die achter haar in de rij voor de koffiemachine stond? Heb je het diep uitgesneden decolleté van die en die gezien?

Echte of vermeende ongelijkheid

Ook de commercie heeft het ongemak ruimschoots ontdekt. We struikelen inmiddels over de datingshows waarin we ogenschijnlijk om maar één reden naar volstrekt anonieme dating-kandidaten zonder een opvallend inzicht of interessante quote zitten te gapen: hoe gedragen ze zich? Respecteert de een de ander wel genoeg? Of laat dat respect te wensen over? Elke echte of vermeende vorm van ongelijkheid is een trigger voor discussie, opwinding.

Ten overvloede worden er ook nog hele podcasts gevuld met het analyseren van die datingshows, zeker als er zich een ‘incident’ (ofwel, een piek van ongemak) heeft voorgedaan. En ook de sociale media zijn een magneet voor klagers die vinden dat een BN’er of iemand anders die op tv verschijnt iets gedaan heeft wat ‘niet kan’. Als ex-functionarissen van communistische veiligheidsdiensten uit hun graf op zouden staan, en zouden zien met welk fanatisme we elkaar in het ‘vrije Westen’ thans continu bespioneren en in de hoek drukken (lang leve de mobieltjes), hadden ze hun ogen niet geloofd.

Het heeft er veel van weg dat het hardst nagejaagde ideaal van dit moment de totale opheffing van het fenomeen ‘ongemak’ is. Dat een gladgestreken werkelijkheid, waarin iedereen iedereen in zijn of haar waarde laat, het hoogste doel is van onze beschaving. Een doel, bovendien, dat niet snel genoeg kan worden gerealiseerd. Liefst vandaag nog.

De grondigheid waarmee overheid- en bedrijfsleven nieuwe (nog uitgebreidere) gedragscodes en klachtenprocedures opstellen, en de ijver waarmee vertrouwenspersonen- en commissies worden geïnstalleerd die bereid zijn elk ongemak tot aan de kleinste rafelranden uit te pluizen, laat in feite maar een conclusie over: de werkomgeving dient volledig vacuüm getrokken te worden van elk gedragskundig smetje, sterker, van alles wat kan uitgroeien tot zo’n smetje.

Dat ongemak iets interessants zou kunnen zijn, iets waar je van kunt leren of aanzet tot nieuwe inzichten (slimmer voor jezelf opkomen, bijvoorbeeld), lijkt een gedachte die heel ver weg is. Als ongemakken worden besproken, is het negen van de tien keer in de context van ‘ik hoop dat me dit nooit meer overkomt’ of ‘alsjeblieft, neem maatregelen die zorgen dat dit voorgoed verleden tijd is’. Zo lijken we soms met z’n allen geheel vrijwillig bezig onze bewegingsruimte te beperken, tot op het allerkleinste niveau. En zonder dat er een decreet of commando of kalifaat aan te pas komt.

‘Hoe voel je je?’

Een van de geniepigste uitwassen van de aversie tegen ongemak is de steeds vaker gestelde (controle)vraag ‘hoe voel je je?’. Die vraag kan natuurlijk geïnterpreteerd worden als een oprechte poging te weten te komen hoe iemand op dat moment in zijn of haar veel zit, maar het is ook, een misschien wel meer dan we doorhebben, een uiting van het niet-accepteren dat we in het duister tasten over wat iemand anders denkt of voelt. Daarmee is ‘hoe voel je je?’, zeker aan het begin van een gesprek, niet zelden een in dons verpakt bevel richting de ander onmiddellijk iets over zijn of haar gevoelstemperatuur los te laten. Zodat iemands emotionele GPS-positie in kaart kan worden gebracht en de kans minder groot wordt in het vervolg door die ander verrast te zullen worden of ongemak te ervaren.

Als je de hier opgesomde ontwikkelingen bij elkaar veegt en de aldus ontstane, maatschappelijke sfeer kenschetst als die van ‘een breiclub’, kun je er donder op zeggen dat je met het seksisme-verwijt om de oren wordt geslagen. En het is waar: het woord ‘breiclub’ is een verbale uithaal en allesbehalve neutraal. Maar ook is het waar dat de drang naar micro management bij vrouwen nu eenmaal sterker is ontwikkeld dan bij mannen. Evolutionair dieper in hen verankerd is. En dat het groeiende bouwwerk van (ongeschreven) regels veel mannen een diep, soms moeilijk te benoemen gevoel van onbehagen bezorgt.

Al is de teneur in linkse media natuurlijk dat mannen voortaan in het gareel moeten lopen. Baat hebben bij de oprukkende invloed van de breiclub en meer ‘moeten leren over hun gevoelens te praten’ alsmede ‘zich moeten bevrijden van hun giftige mannelijkheid’. Sterker, de indruk wordt gewekt dat het onder controle krijgen van mannelijke impulsen een van de belangrijkste beschavingsopdrachten van deze tijd is, voor ons allemaal, maar zeker ook voor mannen zelf. Leidersfiguren als Vladimir Poetin, Xi Jinping en Donald Trump fungeren hierbij als dankbare symbolen, waar we afscheid van moeten nemen.

Wat chronisch onderschat wordt is dat hetgeen aan de buitenkant een logische en lovenswaardige strijd voor een humanere, vriendelijkere en meer gelijkwaardige samenleving lijkt, aanschurkt tegen allesomvattende gedragscontrole. En dat we – aangejaagd door massamedia en digitale platforms – in een traject verzeild lijken geraakt om elkaar, ook of juist op de meest intieme momenten, de maat te nemen. Klopt die knipoog met hoe ik me voel? Was die hand op mijn zij louter vriendschappelijk? Zijn die lieve woordjes gemeend? Kan ik die foute opmerking ooit nog uit mijn geheugen wissen? De mens meet zich, kortom, steeds meer de status van God aan, en diens Schepping moet voortaan tot in de puntjes kloppen. (Bestaat er een snellere route naar teleurstelling? Naar het slikken van antidepressiva?)

Nota bene: emeritus-hoogleraar sociologie Gabriël van den Brink, iemand met een onvervalst progressieve achtergrond, is tot de conclusie gekomen dat ‘democratisering’, ‘moralisering’ en ‘feminisering’ wellicht zijn doorgeschoten: ‘We hebben geen waardering meer voor het harde, zakelijke, hiërarchische, rationele, functionele gedrag dat kenmerkend was voor de klassieke mannelijke cultuur,’ schreef hij begin 2026 in de Volkskrant. Waarna de redactie een ongekende stroom van verontwaardigde reacties te verwerken kreeg, met de kwalificatie van Van den Brinks woorden als passend ‘in de MAGA-trend van Donald Trump’ als een van de mildste.

Cultuuroorlog

Clashes inzake gender-, identiteits- en woke-gerelateerde vraagstukken worden tegenwoordig samengevat onder de term ‘cultuuroorlog’, ofwel de uit Amerika overgewaaide culture war. Soms lijkt het alsof, Van den Brink nog eens citerend, de ‘harde, zakelijke, hiërarchische, rationele en functionele’ issues langzaam uit de politieke arena en de publieke opinie aan het wegdrijven zijn en we afstevenen op een circus waarin we 24/7 op een onverdraaglijke manier bakkeleien over wie-we-zijn, hoe-we-reageren en wat-voorbeeldgedrag-is.

Stuk voor stuk breiclub-issues waar je nooit uitkomt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland dreigt een mannen verafschuwende breiclub te worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Welhaast als bij toverslag begonnen allerlei bedrijven en instellingen, de rijksoverheid voorop, hun clientèle niet langer met u, maar met jij en jou aan te spreken. Wat we op papier al tientallen jaren alleen van het Zweedse IKEA kenden, werd nu ineens gemeengoed.

Dat was geen toeval, net zo min als de vervanging van blank door wit, het onderdrukken van specifiek vrouwelijke functieaanduidingen op ‑ster en ‑in en het neutraliseren van geslachtsspecifieke termen en toiletten dat waren. Maar anders dan in al die gevallen speelden de media en ideologische zaakwaarnemers ditmaal geen sturende of doorslaggevende rol. Deze keer zitten de voorlichtingslegers van bedrijfsleven en overheid er zelf achter. Er is een strategie, en die is niet in uw belang.

Beleefde omgangsvormen hebben praktisch nut

Nederlanders doen graag wegwerperig over beleefdheid en omgangsvormen. Doe maar gewoon, wees jezelf is het parool. Maar dat is niet terecht, want de meestal nauwelijks opgemerkte kleinigheden en formaliteiten waar het dagelijkse sociale leven bol van staat, smeren de communicatieve radertjes zo effectief dat ongeremde ontsporingen om niets, zoals we die kennen van de sociale media, in het echte dagelijks leven zeldzaam zijn.

Beleefde omgangsvormen zorgen ervoor dat we elkaar letterlijk en figuurlijk voldoende ruimte laten en dat gezichts- en reputatieverlies voorkomen wordt. Gezicht en reputatie zijn belangrijke en nauw verwante, maar wezenlijk verschillende dingen.

Iemands reputatie is het beeld dat anderen van hem hebben; iemands gezicht, daarentegen, is het beeld dat hij zelf heeft van hoe anderen hem zien. Roddel schaadt reputaties, maar angst voor wat de buren wel niet zullen denken betreft het gezicht. Reputatieverlies kan heel schadelijk zijn, maar gezichtsverlies maakt een mens behalve kwetsbaar vooral achterdochtig en oncoöperatief. Zoals ik in The Art of Verbal Warfare schreef: ‘Gezicht is de steunpilaar van het zelfvertrouwen (zelfs als u beweert dat het u niet kan schelen wat anderen van u denken)’.

Gezichtsverlies ontstaat vaak door intimidatie. Intimidatie is niet zomaar het uiten van dreigementen of het doen van voorstellen ‘you can’t refuse’. Veel vaker neemt het de vorm aan van een openlijke en vooral opzettelijke overtreding van de geldende omgangsvormen. Een wildvreemde luid en neerbuigend aanspreken met ‘hé, jij daar!’ of ‘opletten, juffie!’, bijvoorbeeld, of sissen en schelden, maakt dat de aangesprokene zich klein en bang voelt, of onmachtig boos – en bekeken.

Een mooie fysieke vorm van dit soort intimidatie is het schenden van iemands persoonlijke ruimte. De persoonlijke ruimte is de minimale afstand waarop onbekenden of mensen van verschillende status elkaar kunnen benaderen zonder dat tenminste één van beiden zich ongemakkelijk gaat voelen.

De afstand verschilt enigszins van cultuur tot cultuur. Bij ons heeft ze een straal van een centimeter of zestig rond het lichaam, ruwweg zoveel als nodig is om met licht gekromde arm een gebaar te maken dat zegt: hoho, zo is wel dichtbij genoeg.

Het draait om afstand

Onopzettelijke schendingen van de persoonlijke ruimte komen vaak voor, bijvoorbeeld in een volle lift, tram of trein, in wachtrijen en op roltrappen, en dan negeren we elkaar zo veel mogelijk – we doen letterlijk of we er niet zijn.

Soms ook zetten mensen hun grenzen tijdelijk open, zoals in de polonaise met carnaval of in een bomvol Jordaancafé. Dan snuift men voor één keer vol overgave elkaars oksels, bij wijze van verbroederende ervaring. Maar doorgaans worden de grenzen strikt bewaakt en worden zelfs kleine overschrijdingen als kleinerend en eng gevoeld. Denk maar aan een vreemde kerel die tegen je aan komt hangen onder het motto ‘gezellig toch?’.

Talen weerspiegelen dit soort psychologische effecten moeiteloos, onder meer met behulp van formele en informele aanspreekvormen. Ook het verschil dáártussen draait om afstand.

Nederlanders denken vooral verticaal

In het Nederlands is dat zichtbaar aan het feit dat u zich tot op zekere hoogte gedraagt als een derde persoon: ‘gaat u naar huis?’ (tegenover ‘ga jij naar huis?’). In het Italiaans is dat nog veel sterker zo. Het Italiaanse woord voor ‘u’ is het persoonlijk voornaamwoord lei, dat ook ‘zij’ (enkelvoud) betekent. En een beleefd verzoek aan iemand staat altijd in de derde persoon (‘vai a casa?’ ga jij naar huis, tegenover ‘vada a casa?’ gaat u/hij/zij naar huis).

De Franse beleefdheidsvorm is vous, de meervoudsvorm die ook als ‘jullie’ gebruikt wordt. Duitsers doen het weer net even anders, hun Sie is geënt op de derde persoon meervoud, maar het principe is duidelijk en in al die talen hetzelfde: een derde staat op grotere afstand dan een directe gesprekspartner, een groep staat verder van je af dan een individu.

Die verschillen tussen culturen en talen komen ook terug in wat men precies onder afstand verstaat. Nederlanders denken traditioneel vooral verticaal, in verschillen in macht en gezag. Ouders werden door hun kinderen in dit land doorgaans aangesproken met u (en dat gebeurt verrassend vaak nog), net als bazen en andere autoriteiten als God, terwijl kinderen en minderen steevast jij zijn.

Duitsers zien dat heel anders. Bij hen draait het vooral om intimiteit, dus spreken ze hun ouders en naaste familie aan met du, evenals, sinds Maarten Luther van het geloof een strikt persoonlijke zaak maakte, de Heere. Maar met bazen en de rest van de buitenwacht zijn Duitsers vrijwel nooit intiem. Dutzen is nog altijd wel een dingetje, en zomaar plompverloren dutzen geldt als een geringschattende belediging.

Als we in dat licht kijken naar de jij-en-jou-woede die hier door bedrijfsleven en overheid waart, zien we wat erachter zit. Banken, bedrijven en overheidsinstellingen zijn onze vrienden niet, maar doen om der wille van de smeer wel graag alsof. En ze zijn machtig. Komt er onverhoopt een kink in de kabel, dan sta je als cliënt of klant altijd zwak. Door ons als kinderen en minderen aan te spreken, benadrukken ze op verkapte wijze die zwakke positie. Kortom: u wordt ontspannen gepiepeld waar u bij staat.

In Zweden voltrok zich in 1967 een soortgelijke ommezwaai als nu in Nederland, na een oproep van de hoge ambtenaar Bror Rexed om de door velen als hinderlijk ingewikkeld ervaren beleefdheidsvormen te laten vallen en elkaar voortaan te tutoyeren. ‘Noem mij Bror’, jubelde deze bobo bij zijn inauguratie als Directeur Generaal van de volksgezondheid.

Een comeback in Zweden

In feite viel het met dat ingewikkelde wel mee, het Zweedse systeem leek sterk op het Duitse. Desondanks ging het volk erin mee, vandaar dat ge-jij- en-jou van IKEA. Maar sinds een jaar of tien is ni, het Zweedse ‘u’, aan een comeback bezig. Blijkbaar wordt de door ‘Bror’ afgepakte talige persoonlijke ruimte door nieuwe generaties toch gemist.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom de bank u zo graag tutoyeert verscheen eerst op Wynia's Week.

Kennis komt onder druk te staan. Veel kennis is al verouderd voor je van school komt. Moet er dan niet veel meer aandacht geschonken worden aan ‘veranderkunde’? Dat is precies wat Furedi bestrijdt in zijn boek Culture War over Socialisation. Aan de universiteiten waar dit postmoderne denken gemeengoed is geworden, wordt een stabiele identiteit als een anachronisme gezien. Je hebt ook niet één identiteit maar meerdere, destabilisatie van kennis is de wetenschappelijke norm geworden.

Identiteit

De maatschappij verandert steeds sneller, sinds een paar decennia spreken we over postmoderniteit, laat-modern of een vloeibaar geworden maatschappij waarop het individu steeds meer grip verliest. Met dit uit elkaar rafelen van de maatschappij veranderen de instituties mee.

De politiek is ‘flexibeler’ geworden, links heeft zijn socialistische veren afgeschud en liberaal beweegt mee met wie het hardste drukt. Sinds de jaren ’80 is ‘identiteit’ als woord geëxplodeerd in zowel wetenschappelijke publicaties als in de media en de politiek. Wat begon als een filosofische term werd een politiek statement.

Amerika

De identiteitscrisis en alles wat daarmee samenhangt is onverbrekelijk verbonden met morele conflicten en maatschappelijke normen. Furedi doet een poging de huidige crisis historisch te verklaren. Hij trekt een lijn naar de socialisatie van de jeugd in de late 19de eeuw in Amerika. Socialisatie werd in die tijd voor het eerst gepolitiseerd omdat men van mening was dat een efficiënte economie het mobiliseren van jeugdig idealisme vereiste.

In Amerika vormde zich begin 20^e eeuw een informele groep technocraten die streefde naar economische efficiency. Deze technocraten zorgden er samen met de progressieve elites voor dat het bestaande onderwijscurriculum vervangen werd. Grieks en Latijn werden als overbodig gezien en geschrapt. De huidige progressieve elites zijn druk met het opruimen van koloniale literatuur, andere aanstootgevende boeken zullen binnenkort wel aan de beurt komen.

Social engineering

De jeugd moest meer afstand nemen van de tradities en waarden uit het verleden. Furedi signaleert dat de band tussen de generaties wordt ondermijnd. Hij ziet het als een vorm van social engineering dat de band met het verleden doelbewust verbreekt. Social engineering is een proces waarbij morele en politieke vragen van een technisch kader worden voorzien. Ben je hier tegen en wil je moraal, politiek en ethiek in ere houden, dan word je gezien als ouderwets en niet op de hoogte.

De psychologie in de jaren na de Eerste Wereldoorlog en de economische crisis in de jaren dertig hebben bij het proces van social engineering in de VS en in Europa een doorslaggevende rol gespeeld, Furedi noemt het een vorm van sciëntisme, het toepassen van wetenschappelijke principes op het terrein van menselijk gedrag.

Met andere woorden, je politiseert wetenschap. Het lijkt alsof je neutraal bent ten aanzien van waarden en normen, maar je voorziet intermenselijke en politieke relaties van een technische oplossing. En dat gebeurt nog steeds zoals we zullen zien.

Explosie van identiteiten

Furedi ziet deze tendens in nogal verschillende modernistische stromingen: de New Liberals in Engeland, de sociaaldemocraten in Zweden, de Europese socialisten, communisten en fascisten. Hoewel ze allemaal een utopie aanhangen worden hun doelstellingen in het dagelijks leven meestal getemperd.

Uiteindelijk gaat het vooral om een rationalisering van het proces van socialisatie. De utopie raakt uit het zicht en de toekomst ligt in het beïnvloeden van de jeugd. De effecten zijn meestal een intensivering van conflicten over wie het voor het zeggen heeft tussen ouders en kind, het scheppen van een geforceerde afstand tussen traditie en heden, en een ware explosie aan identiteiten.

Een tijd van desillusie

Erich Maria Remarque schreef zijn beroemde Im Westen nichts Neues (1929) over de slachting van miljoenen jongeren in de Eerste Wereldoorlog. De oorzaak van die slachting lag bij de ouderen die vastzaten in oude versteende verhoudingen. Furedi ziet deze Europese oorlog als een katalysator van de dramatische culturele breuk met de geschiedenis. Het was een tijd van desillusies, de waarden en normen van de vooroorlogse periode golden niet langer.

Dat was ook in het Amerika van na de crisis het geval. De socioloog Talcott Parsons vond dat ouders hun normen niet aan hun kinderen moesten opleggen. De Amerikaanse cultureel-antropologe Margaret Mead schreef in 1940 dat ouderen de band met het heden zijn kwijtgeraakt. Ze vond de jeugd slimmer. Social engineering was volgens haar en veel anderen noodzakelijk om te komen tot een evenwichtig opgroeiende jeugd, en daarmee tot een evenwichtiger maatschappij.

De jeugd, de toekomst

Ook de Amerikaanse psychologie was doordrongen van techno-wetenschappelijke kennis die moet leiden tot een verandering van de westerse cultuur. Volgens Meads antropologisch onderzoek functioneerde de jeugd beter op het eiland Samoa.

De mythe van de jeugdige veranderaar loopt door tot ver in de jaren ’60 en ’70. En nu in de 21^e eeuw is iedereen ervan overtuigd dat de jeugd de toekomst heeft en dat de ouderen alleen maar in de weg staan. Jongeren zijn nu de leidsman voor de ouderen. Alleen China en Japan lijken zich te onttrekken aan de jeugdcultuur.

De rol van de jeugd

Die leidinggevende rol van de jeugd zien we ook bij de huidige klimaatcrisis. Frans Timmermans roept de jeugd op om de wereld drastisch te veranderen. Zowel de EU als de VN zet 18- tot 20-jarigen (Greta Thunberg) in als boegbeeld van maatschappelijke verandering.

Politieke bewegingen, therapeuten, pedagogen en moderne kapitalisten zien social engineering als de belangrijkste motor voor culturele en economische verandering. Psychologie wordt ingezet als veranderingsmotor. Niet de vaak trage overdracht van waarden tussen de generaties, maar vooral een nieuw soort administratief en politiek geproduceerde normen over milieu, voedsel, gender en ecologische footprints komen centraal te staan. Een moral engineering zoals in raising awareness, een in wezen politieke term die iedere actiegroep zich op dit moment eigen maakt.

UNESCO en World Economic Forum

Moral engineering was vooral populair bij grote internationale organisaties als de WHO en UNESCO. De preambule van UNESCO heeft het letterlijk over het ‘experiment in social engineering on a global scale’. Klaus Schwabs megalomane World Economic Forum is een voortzetting van deze ideologie.

Gevoed door Yuval Noah Harari is Schwabs programma niets anders dan social engineering, nogal willekeurig gerelateerd aan technologisch wetenschappelijke ontwikkelingen. Wantrouwen in democratie en de veronderstelde superioriteit van technologie gaan hand in hand. Voor veel politici een aantrekkelijk perspectief, een technocratisch gestuurde wereld waar woke-ideologie een nieuwe invulling aan geeft.

Dwang

Volwassenen moeten veranderen volgens deze opvatting, meestal door zachte dwang, maar tegenwoordig ook door politiek administratieve dwang. Het ‘stikstofprobleem’, de coronamaatregelen of de opvang van immigranten sluiten hier naadloos bij aan. De politiek is altijd bereid om eigen opvattingen opzij te zetten voor ‘de wetenschap’ van het RIVM. Bij corona volgen we de wetenschap, aldus Mark Rutte. En als het over ‘de wetenschap’ gaat, dan weet je dat het over sciëntisme gaat.

Opmerkelijk is dat de huidige politieke cultuur zowel intens persoonlijk als onpersoonlijk is. Politisering van emotie zoals in de woke-ideologie en technocratisch bestuur waar ‘de wetenschap’ gevolgd wordt gaan hand in hand. Het is het belangrijkste argument in het recente boek van Ronald Meester dat ik onlangs besprak. Het gevolg is dat Nederland gevangen zit in sciëntisme in beleid en politieke discussies die woke-gerelateerd zijn. Een recept voor democratische verlamming en culturele malaise.

Ervaring is standpunt

‘Identiteit’ is een van de belangrijke karakteristieken van onze cultuur geworden. Alle woke-denken en woke-politiek steunt op identiteit. In feite een ‘standpunt-epistemologie’, een vorm van kennis die voortkomt uit puur persoonlijke ervaring. In een wereld waar alles in versnelling is en hetzelfde lijkt is identiteit de oplossing.

Het eerste wat je hoort op politieke en maatschappelijke bijeenkomsten is: ik praat hier als zwarte vrouw, als arbeider uit de staalindustrie, als homo, als trans et cetera. Identiteit kan makkelijk verloren gaan in onze digitale wereld, en zonder Facebook-profiel kun je er niet in leven. Misleiding ligt om de hoek.

De Amerikaanse professor Jessica Krug van George Washington University grossierde in zwarte identiteiten op Facebook en andere media. Toen eenmaal uitkwam dat er niets van haar verhaal klopte, zei ze dat de oorzaak lag in een jeugdtrauma. Vanzelfsprekend zijn de reclamewereld en het bedrijfsleven er voluit op ingesprongen. Identiteit krijg je middels de verpakking van je shampoo, je hebt immers recht op ‘natuurlijke verzorging’. Iedere advertentie kent op dit moment een etnisch gemengd gezin.

Crisis

Het begrip ‘identiteitscrisis’ is voor het eerst geïntroduceerd door de psycholoog Erik Erikson die soldaten behandelde die terugkwamen uit de Tweede Wereldoorlog, en hun plaats in de Amerikaanse samenleving waren kwijtgeraakt. Nu zouden we het post traumatic stress syndrom’ (PTSS) noemen.

De termen ‘crisis’ en ‘identiteit’ werden in die naoorlogse periode overigens zelden gebruikt, terwijl ze tegenwoordig gemeengoed zijn geworden. Crisis kan nu op ongeveer ieder maatschappelijk fenomeen betrekking hebben: milieu, politiek, klimaat, democratie et cetera.

Hoewel het begrip identiteit al eerder werd gebruikt, laat Furedi zien dat het in de sociologie een recent verschijnsel is. In de jaren ’60 had niemand het over ‘seksuele identiteit’, ‘etnische identiteit’ of ‘politieke identiteit’ in de huidige politiek geladen betekenis. Historisch gezien was identiteit verbonden met continuïteit. Wat in eerste instantie persoonlijk was, heeft nu een publieke betekenis.

Tot slot

In de huidige tijd is het individu zijn greep op de werkelijkheid in grote mate kwijt. In het modernisme werd vaste grond al een probleem, modernisten als Samuel Beckett hadden hun vertrouwen in de wereld grotendeels verloren, maar ze bleven ondanks alles bezig met die wereld, ze deden geen afstand maar bleven betrokken. Dat was nog deels de wereld van Stefan Zweig, ‘de wereld van gisteren’. Maar het postmodernisme is die spanning kwijtgeraakt. Het is te jong om zich te herinneren dat er waarheid, realiteit en een stabiele identiteit bestonden. Het heeft geen last van de modernistische maalstroom, het stapelt identiteit op identiteit maar blijft ondanks alles een vacuüm voelen zonder te weten waar het vandaan komt.

Frank Furedi, 100 Years of Identity Crisis: Culture War over Socialisation (De Gruyter, 2021)

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, actuele berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Door de breuk met het verleden zijn waarheid en werkelijkheidszin verloren gegaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Westen was tot voor kort veruit het meest welvarende deel van de wereld. In de jaren zestig groeiden de Westerse economieën gemiddeld met meer dan 6% per jaar. Elk decennium daarna nam dit percentage af, en inmiddels zijn we al blij als we überhaupt nog groeien.

Aziaten groeien wel door

Je zou kunnen tegenwerpen dat we minder groeien omdat we al zo welvarend zijn. Maar landen als Singapore en Hongkong laten nog steeds groeicijfers zien waar Westerse landen alleen maar van kunnen dromen. Het gemiddelde jaarinkomen van een Singaporees is nu substantieel hoger dan dat van een Amerikaan.

Daar komt bij dat we grotendeels op geleend geld leven. De schulden van westerse staten, bedrijven en huishoudens zijn gigantisch. De Amerikaanse staatsschuld bedraagt momenteel 136% van het BNP, hoger dan ooit tevoren, zelfs hoger dan in 1945 ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Griekenland en Italië doen het nog slechter, en ook landen als België, Frankrijk en Spanje zuchten onder torenhoge schulden. De bankensector is nog steeds niet gesaneerd na de crisis van 2007 en beurzen en banken worden op de been gehouden door massale “stimulering” van centrale banken.

De levensstandaard van de westerse bevolking stagneert al jaren en de waarde van spaargeld wordt uitgehold door voortdurende inflatie. Starters op de arbeidsmarkt hebben vaak hoge studieschulden, kunnen geen huis meer betalen, kunnen nauwelijks een vast arbeidscontract krijgen en hebben weinig vooruitzichten op een waardevast pensioen. Een enorm verschil met het verleden, toen jongeren nog volop kansen hadden.

De belastingdruk is in de laatste honderd jaar gegroeid van ongeveer 10% tot ruwweg 50% in ons deel van de wereld. Dat is erg genoeg, maar het wordt vaak vergeten dat belastingen maar één manier zijn waarop de staat ons armer maakt.

Hoge lasten remmen de welvaart

Staatsingrijpen brengt vele andere verborgen kosten met zich mee. Inflatie bijvoorbeeld. Of denk aan bureaucratie of “regeldruk”. Amerikaanse economen berekenden dat groeiende regeldruk heeft geleid tot 2% minder jaarlijkse groei sinds 1949. Dat lijkt weinig maar het houdt in dat de gemiddelde Amerikaan vier maal zo welvarend zou zijn geweest dan nu – dus 200.000 dollar per jaar zou verdienen in plaats van 50.000 per jaar.

Denk ook aan gemiste productiviteit en innovatie. Als leraren, artsen, zorgverleners, ondernemers, politiemensen formulieren moeten invullen, kunnen ze die tijd niet besteden aan productieve activiteiten. Als sectoren als onderwijs en gezondheidszorg moeten voldoen aan bureaucratische eisen, wordt hun innovatieve vermogen geremd. Deze kosten blijven onzichtbaar, maar zijn wel reëel.

Vrijheid

Het Westen werd groot in een tijd dat de overheid klein was, het individu belangrijk, de macht  gedecentraliseerd. Inmiddels is de overheid groot en machtig, het individu wordt betutteld en belast en de macht is steeds meer gecentraliseerd en verplaatst zich zelfs naar internationale organisaties, zoals de EU, de ECB, het IMF, en allerlei VN-organisaties, zoals de WHO.

Europa is succesvol geworden in een tijd dat het continent gefragmenteerd en gedecentraliseerd was. Het continent was een lappendeken van kleine staten die met elkaar concurreerden en eigen manieren bedachten om vooruit te komen. Deze diversiteit zorgde ervoor dat Europa niet verzandde in gecentraliseerde nationale bureaucratie zoals in China of Rusland het geval was. Small is beautiful: kleine landen zijn over het algemeen het meest succesvol en gelukkig.

Vrijheid betekent autonomie, de mogelijkheid om zelf te bepalen hoe je je leven inricht, met wie je handelt, welk beroep je uitoefent en hoe je de vruchten van je arbeid besteedt.

Vrijheid raakt uit beeld

Die vrijheid raakt steeds meer uit het zicht. De rol van de staat is steeds groter geworden. Westerse burgers worden nu meer dan ooit bespioneerd, afgeluisterd en bespied door miljoenen camera’s. Complete sectoren, zoals de zorg, onderwijs, en politie, zuchten onder steeds verder uitdijende bureaucratie, met onzinnige regels en protocollen, waarin de menselijke maat is verdwenen. Voor vrijwel elk maatschappelijk of economisch probleem presenteren politici dezelfde oplossing: hogere belastingen en  meer overheidsbemoeienis.

De regelgeving neemt voortdurend toe. Steeds meer dingen zijn verboden of juist geboden, en wie niet meewerkt kan rekenen op steeds zwaardere straffen. Via propaganda op school en TV worden burgers geïndoctrineerd en betutteld over klimaat, diversiteit, gelijkheid en de EU. 

De staat slaat toe

In de coronacrisis is duidelijk geworden hoe vanzelfsprekend en ingrijpend de macht van de staat is geworden. De regering schrijft tot in de kleinste details voor hoe we moeten leven, zelfs met hoeveel mensen we thuis mogen eten, of we mogen dansen of sporten of elkaars handen schudden en zelfs dat we met mondkapjes op moeten lopen.

Op geen enkel moment in het corona-jaar is iemand op het idee gekomen dat burgers ook in staat zouden zijn om zelf te bepalen hoe ze met een gezondheidsgevaar omgaan. De regering schoof bovendien moeiteloos de grondwet opzij, met ruime steun van het parlement, om haar macht te kunnen uitoefenen.

De bemoeienis schrijdt voort

Het coronabeleid komt niet uit de lucht vallen. De trend is al heel lang zichtbaar. De overheid bepaalt steeds meer en steeds ingrijpender wat we wel en niet mogen: hoeveel bedrijven hun werknemers moeten betalen, hoe kantoor en werkplaats moeten worden ingericht (Arbowetten), wat de prijs van een dienst of artikel mag zijn, wat de contractvoorwaarden zijn voor werknemers of bijvoorbeeld voor de verhuur van een appartement.

Daarmee lijkt het alsof de “consument” wordt beschermd. Maar het vermindert de speelruimte voor werknemer en werkgever, huurder en verhuurder, klant en uitbater. Veel werkgevers nemen daardoor steeds minder graag mensen in dienst, huiseigenaren verhuren hun woning of kamer liever niet.

Anti-discriminatiewetgeving legt nog meer beperkingen op aan relaties tussen mensen en leidt tot steeds meer repressie. De politie komt je opzoeken als je discriminerende uitlatingen pleegt of ingaat tegen het overheidsbeleid. In 2019 werd een Britse moeder door drie politiemensen thuis gearresteerd, waarna ze werd verhoord en zeven uur opgesloten zat op het politiebureau. Ze had op Twitter een transgender vrouw herhaaldelijk als man aangesproken.

Ironisch genoeg bepaalt de huidige diversiteitscultus, die anti-discriminerend is bedoeld, dat talrijke posities, zoals die van politici, ambtenaren, politiemensen en hoogleraren, worden ingevuld op basis van huidskleur, geslacht en geaardheid, en niet meer op grond van vaardigheden en kennis.

De overheid bepaalt ook grotendeels hoe het zorgstelsel eruit ziet, het onderwijs, het financiële stelsel, het pensioenstelsel. Dit is niet alleen zo in Europa, maar ook in een land als de Verenigde Staten, waarvan veel mensen onterecht denken dat er weinig regeldruk of overheidsingrijpen is. De Federal Code of Regulations, wat slechts een deel is van de totale wetgeving in de V.S., besloeg in 1929 één boek, in 2015 was dat uitgedijd tot 174.545 pagina’s. Dat zijn 350 boeken van 500 pagina’s.

Waarden

De ideeën en waarden waarmee het westen groot is geworden zijn individuele vrijheid, eigendomsrechten, de rechtsstaat en ondernemerschap. Wie succesvol was, mocht uitblinken en werd gewaardeerd. Mensen vonden het normaal om hun eigen broek op te houden en zelfredzaam te zijn.

Die prestatiecultuur is omgeslagen naar een slachtoffercultuur. De gulle verzorgingsstaat is een beloning op stilzitten en de hoge belastingdruk een straf op werken. Alle aandacht gaat uit naar “de zwakkeren” en als die er niet zijn, worden ze wel gecreëerd. Niemand is blijkbaar meer “zwak” door eigen onverantwoordelijkheid, domheid of luiheid. Hoe minder je doet, des te meer hulp krijg je van de overheid.

Westerse topuniversiteiten worden ingericht op het bieden van een “veilige” en “diverse” leeromgeving, behalve dan als het om diversiteit van meningen gaat. Op universiteiten is alleen nog maar plaats voor “progressieve” ideeën, pro-kapitalistische en conservatieve ideeën zijn taboe.

Renaissance

Het ‘vrije’ Westen is steeds meer opgeschoven richting socialisme en totalitarisme. In het coronabeleid is weinig verschil meer te zien tussen westerse landen en landen als China.

Is er een weg terug naar een vrije en dynamische samenleving? Er is op dit moment weinig reden om daarin te geloven. Het establishment gaat keihard door op de weg van machtscentralisatie, overheidsbemoeienis en gelijkheid. Digitalisering biedt de machthebbers ongekende mogelijkheden hun macht uit te breiden.

Er zijn inmiddels ook zoveel mensen afhankelijk van de staat, dat de ketenen van de macht nog maar heel moeilijk kunnen worden doorbroken. Of het zou moeten zijn dat, wellicht na een diepe crisis, het westen zichzelf opnieuw weet uit te vinden en de waarden waarop zijn succes is gebaseerd, weet terug te vinden.

De democratie voorbij

Democratie wordt algemeen beschouwd als het beste politiek systeem. Het wordt gezien als het toppunt van beschaving, de oplossing voor al onze maatschappelijke problemen, een idee dat in de hele wereld ingang moet vinden. Ten onrechte.Meer informatie

Het bericht Het Westen was het Beste, maar lijdt aan stagnatie en verval (4) verscheen eerst op Wynia's Week.

Het was inderdaad een goed idee, maar niet zoals Gandhi het bedoelde. Het Westen heeft, zoals we in deel 1 van deze serie hebben betoogd, unieke prestaties geleverd op wetenschappelijk en artistiek gebied. Maar het heeft ook de meest florerende samenlevingen voortgebracht, met onovertroffen welvaart, welzijn, tolerantie en vrijheid. Samenlevingen die je zelden aantreft in Afrika, Azië, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten.

De liberale revolutie die het Westen doormaakte in de 18e en 19e eeuw zorgde ervoor dat machtswillekeur en onderdrukking werden teruggedrongen. Burgers kregen steeds meer rechten en vrijheden, zoals vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst, recht op particulier eigendom. Kerk en staat werden gescheiden en mensen mochten zelf bepalen welk geloof zij erop nahielden. De rechtspraak werd relatief onafhankelijk van de staat en burgers werden onschuldig geacht totdat schuld was bewezen. Vorsten konden niet opeens besluiten een tegenstander op te sluiten of te doden.

Je mag in het westen de gevestigde machten zelfs uitlachen. Een film als Life of Brian, waarin religie genadeloos op de hak wordt genomen, zou in veel niet-westerse landen worden verboden.

Economische vrijheid

Uniek was ook de economische vrijheid die burgers in westerse landen verwierven. Ze konden zelf hun beroep kiezen, een bedrijf beginnen, bezittingen en onroerend goed verwerven en vrij met elkaar handelen. Dit lijkt voor ons allemaal vanzelfsprekend, maar dat was het vóór de 18e eeuw niet.

En nu nog steeds niet in de meeste landen. De belangrijkste redenen dat mensen in ‘ontwikkelingslanden’ moeilijk aan hun armoede ontsnappen zijn bureaucratie en corruptie. De liberale Peruaanse econoom Hernando de Soto concludeerde na uitgebreid onderzoek dat mensen in arme landen vooral arm zijn omdat ze geen zekere rechtspositie hebben waardoor ze niet in vrijheid eigen bezit kunnen opbouwen. Als voorbeeld stelde hij: ‘Wil je in Egypte een stuk land kopen en legaal laten registreren, dan moet je bij 31 instellingen 77 procedures doorlopen en ben je 5 tot 14 jaar verder.’ Eigendomsrechten zijn essentieel voor vrijheid, welvaart en ondernemerschap.

Sinds 1995 publiceert Transparency International jaarlijks de Corruption Perceptions Index (CPI). Hierin scoren westerse landen steevast het hoogst. Westerse ambtenaren eisen zelden smeergeld voor een vergunning of document.

Tolerantie

Ook op andere terreinen hebben burgers in het Westen meer zeggenschap over hun leven. Nergens hebben organisaties als vakbonden, consumentenbonden en milieuorganisaties meer invloed. Westerse mensen hebben ook meer mogelijkheden om vooruit te komen in het leven en hun eigen levensstijl te kiezen dan mensen in andere landen. Nergens is zoveel sociale mobiliteit en hebben mensen van lage komaf meer kansen om hogerop te komen. In het algemeen zijn motivatie en talent de belangrijkste voorwaarden voor succes, niet afkomst, een adellijke titel of geld.

Nergens bestaat ook zoveel tolerantie ten aanzien van minderheden, andersdenkenden of mensen met andere seksuele voorkeuren. En hoewel je soms een andere indruk krijgt als je het nieuws volgt, is er waarschijnlijk nergens zo weinig racisme als in het Westen. Twee Zweedse economen deden daar in 2013 onderzoek naar. Voor hun World Values Survey vroegen ze mensen in hoeverre ze er een probleem mee hadden als iemand van een andere etniciteit naast hen kwam wonen. De uitkomsten waren verrassend: Westerse landen behoorden tot de meest tolerante landen, veel toleranter dan bijvoorbeeld India, China, Rusland, Indonesië, Turkije, Thailand, Iran, Marokko, Nigeria en Saoedi-Arabië.

Gelijkwaardig

Westerse landen lopen ook voorop in humanitair en sociaal opzicht. Er is veel aandacht voor het geluk van kinderen en kindhuwelijken en uithuwelijking zijn verboden. Lijfstraffen en de doodstraf zijn in de meeste westerse landen afgeschaft. Vrouwen zijn gelijkwaardig aan mannen. Lichamelijk en geestelijk gehandicapten worden met mededogen behandeld. Westerse landen kenmerken zich bovendien door een cultuur van filantropie en “goede doelen” die je lang niet overal ziet.

In westerse landen bestaat ook relatief veel aandacht voor het welzijn van dieren en voor milieu en natuurbescherming. Dat is in andere landen weleens anders. We horen vaak dat de oceanen omkomen in het plastic, maar wat je nooit hoort is dat meer dan 95% van dat plastic afkomstig is uit landen buiten Europa en Noord-Amerika. Zoals blijkt uit cijfers van Our World in Data is er in het westen ook de minste luchtvervuiling en het schoonste water.

Deze verworvenheden zijn zeker niet overal en altijd gemeengoed geweest in het westen. Fascisme en communisme, ook “westerse” uitvindingen, brachten het totalitarisme terug in een aantal westerse landen in de vorige eeuw. Liberale ideeën zijn ook zeker niet altijd consequent in praktijk gebracht. Ze golden lange tijd niet voor zwarten en andere minderheden of voor de lokale bevolking in westerse koloniën.

Maar veel mensen die in en door westerse landen werden onderdrukt wisten zich te bevrijden door een beroep te doen op westerse idealen. Leiders als Martin Luther King, Gandhi en Mandela vochten met succes voor de emancipatie van hun volkeren, geïnspireerd door het westerse ideaal van vrijheid en gelijkheid.

Dit wil niet zeggen dat in andere landen en culturen geen verheven ideeën bestaan over de waarde en waardigheid van mensen. Zeker wel. Maar nergens zijn ze zo breed in de praktijk gebracht als in het Westen.

Elders: kasten, nepotisme, lijfstraffen, discriminatie?

Kritiek op het Westen is soms terecht, want alles kan beter. Maar is het elders in de wereld beter? In India met zijn vervuiling, armoede en kastensysteem? In Afrika met zijn nepotisme, geweld en lage levensstandaard? In het Midden-Oosten waar nog lijfstraffen worden uitgevoerd, homoseksuelen worden opgehangen, en waar op afvalligheid de doodstraf staat? In Zuid-Amerika waar corruptie heerst en waar grote verschillen zijn tussen arm en rijk? In China, waar de overheid totalitaire controle uitoefent over haar burgers en geen vrijheid van meningsuiting bestaat?

Niet voor niets gaan de migratie- en vluchtelingenstromen in de wereld altijd richting westerse landen. Duizenden mensen wagen hun leven op gammele bootjes om het Westen te bereiken. Willen ze dan zo graag racistisch onderdrukt worden door de westerlingen? Uit een Gallup Poll uit 2018 blijkt dat de VS nog altijd de populairste bestemming zijn voor de 750 miljoen mensen die wereldwijd willen migreren. Moet je dan niet gewoon concluderen dat het Westen de beste samenlevingen heeft voortgebracht in de geschiedenis en in de wereld?

Maar hoe zit het dan met slavernij, kolonialisme en imperialisme? Daarover meer in deel drie van deze vierdelige serie.

Het bericht Welvaart, welzijn, vrijheid! Het Westen is het Beste (2) verscheen eerst op Wynia's Week.

De nieuwsgierigheid slaat om in woede als de omgekeerde route wordt bewandeld en wij exotische symbolen overnemen. De seismograaf die Twitter heet, slaat uit. Cultural appropriation, klinkt het dan. In het Nederlands: culturele toe-eigening. En dat is minstens zo erg als het klinkt.

Velen hebben dit verwijt al moeten verstouwen, acteurs, bands, koks. Eén van de meest recente slachtoffers is de Britse zangeres Adele. Een paar weken terug dacht ze ontspannen naar het Notting Hill Carnival te gaan. Ze droeg een bikini in Jamaicaanse kleuren, achter hoofd een tooi gele veren. De steen des aanstoots was haar kapsel: Bantu-knotjes. Uit Afrika. Mode-activiste Janice Deul begreep de commotie wel: ‘Het doet pijn als mensen dat zomaar kapen.’

Alarmfase één

Kápen? De woordkeuze is om meerdere redenen misleidend. Met een portemonnee werkt het zo: als een zakkenroller die heeft, is de eigenaar hem kwijt. Maar cultuur is geen nulsomspel waarbij de winst van de één gelijk staat aan het verlies van de ander.

Daarnaast – en nog schadelijker – is de krachtige suggestie dat Adele zich aan een misdrijf heeft schuldig gemaakt. Wij denken een haardracht te zien, maar activisten hebben door wat er werkelijk speelt: een geraffineerde vorm van diefstal.

Deze neiging tot overdrijving is een vast onderdeel in de strijd voor sociale rechtvaardigheid. Incidenten worden opgeblazen tot aanvallen, misstappen tot onvergeeflijke misdrijven. Ze zijn aanleiding tot de hoogste staat van paraatheid. Het alarmisme werkt als een hefboom: hoe groter het onrecht, des te meer rechtvaardigt dat de revolutie.  

Een flauw woordgrapje? Racisme!

George Orwell op zijn kop, dat is het maatschappelijke klimaat in een notendop. In Politics and the English Language (1946) laakte de Britse schrijver verhullend taalgebruik en misplaatste eufemismen, vooral onder beleidsmakers. Iets ergs klinkt ineens zo erg niet meer, in het uiterste geval wordt zelfs ‘murder respectable’. Welnu, als het eufemisme het favoriete stijlmiddel is van politici, dan is de hyperbool dat van activisten.

Iets kleins bestaat niet in hun universum van schuld en boete, een flauw woordgrapje verraadt hoe diepgeworteld en virulent racisme is, zelfs als dat jaren terug heeft plaatsgevonden.

Luister naar ’s lands inmiddels bekendste rapper Akwasi, onlangs in Algemeen Dagblad (5 september 2020) met een groot interview. Uiteraard ging het over zijn optreden op de Dam, toen hij beloofde Zwarte Piet hoogstpersoonlijk op zijn gezicht te trappen. Eigenlijk verbaasde het hem nauwelijks dat hij op zoveel racisme stuitte. Op jonge leeftijd ervoer hij al hoeveel moeite de samenleving had met zijn exotische naam . ‘De juf noemde me eens Aquarium, waarop de hele klas moest lachen.’

Nog geen erfzonde

Een kinderachtige opmerking? Dat zonder meer. Maar een bewijs dat Black Lives Matter (BLM) hard nodig is, zoals de suggestie is in het vraaggesprek? Dat is wat veel eer voor een scène die vrijwel iedereen kan terughalen uit zijn jeugd, wat Britt Dekker prompt deed. ‘Ja, en mijn docent noemde me een onhandelbaar lui varken haha!,’ twitterde de presentatrice.  

En het kind met rood haar werd ‘vuurtoren’ genoemd, voegen wij daaraan toe, dat met overgewicht heette Billy Turf en de wie maar niet wilde groeien, was een dwerg. Mogelijk leidden zulke flauwiteiten tot een ferme huilpartij, maar verder? De withete woede, de loeiende verontwaardiging over het leedvermaak bleef uit. Er ging zogezegd geen erfzonde achter schuil.

De meest onwelwillende interpretatie

Met deze hang naar hyperbolen zijn we weer een stukje Amerikaanser geworden. Wat zich daar voordoet, komt uiteindelijk deze kant op, doorgaans in extremere vorm. Dus zijn de wolkenkrabbers hoger, slurpen de SUV’s meer benzine. En uiten activisten zich nog onbesuisder dan hun Nederlandse tegenhangers.

Een proeve daarvan kreeg publiciste Heather Mac Donald, toen zij zou spreken op Claremont McKenna College. Eerder had zij betoogt dat de BLM-beweging haar strategie beter kon herzien. Door de politie zo kwaadaardig te bejegenen, zou deze zich in de toekomst minder snel in zwarte wijken wagen. En wie had daarvan de meeste last? De zwarte gemeenschap. Met dit  tegendraadse standpunt was zij voor studenten persona non grata. Per brief lieten zij weten dat Mac Donald geen afwijkend geluid vertolkte, ze betwistte ‘het recht van zwarten mensen om te bestaan.’

Jawel, het stond er echt. De gevolgen van deze zienswijze zijn verstrekkend. Een tegenargument wordt uitgelegd op de meest onwelwillende manier; de spreker de meeste vuige intenties toegedicht. De Telegraaf krijgt dikwijls het verwijt dat ze zich sensatiebelust toont. Terwijl de befaamde chocoladeletters een toonbeeld zijn van ingetogenheid vergeleken met wat hier gebeurt.

Taal als nekklem

Via social media belandden de nieuwe mores in ons land. ‘White silence is violence.’ Eerst klonk de leus op Twitter, kort daarop stond het hier op spandoeken en borden van demonstranten. De denkfiguur komt inmiddels vertrouwd voor. Je mond houden, niet zomaar meegaan in de BLM-retoriek is onacceptabel. Nog erger, het is de verbale variant van de nekklem die George Floyd fataal werd.

En dat dat wil niemand op zijn geweten hebben. Dus laat de brave burger weten hoe erg hij racisme vindt. Op ‘Blackout Tuesday’ ging zijn sociale media-kanalen keurig op zwart; op andere momenten verschijnt daar de regenboogvlag om diversiteit.

Ziehier het disciplinerende effect van de neiging tot catastrophizing, zoals hoogleraar psychologie Jonathan Haidt het noemt in een lang essay dat hij schreef. De term laat zich lastig vertalen naar het Nederlands. Dramatiseren? Dat is te zacht uitgedrukt. Het concept komt uit de psychologie, het duidt erop dat alledaags ongemak in de geesten van millennials verandert in catastrofes.

Deze misperceptie heeft grote gevolgen. Op den duur verdwijnt de relativering uit het debat. Een kritische kanttekening wordt gemakkelijk verkeerd opgevat. Alsof je de ernst van de situatie miskent door er géén ramp in te zien. Niemand wil ervan verdacht worden dat hij leed bagatelliseert. En toch, hoe begrijpelijk ze ook is, geef niet toe aan die vrees. Ze legt het debat lam voordat het zelfs maar begonnen is.

Het bericht Hoe iets alledaags als rampzalig wordt gepresenteerd verscheen eerst op Wynia's Week.

Afkeer van de Westerse beschaving is dus niet nieuw, maar is de afgelopen jaren heviger en algemener geworden.

Activisten stellen dat het onderwijs moet worden ‘gedekoloniseerd’, dat standbeelden van historische figuren moeten worden neergehaald en dat straten moeten worden hernoemd. Politici, leerkrachten en opiniemakers buitelen over elkaar heen om ze tegemoet te komen en te verkondigen hoe verderfelijk de Westerse maatschappij en westerse mensen zijn.

Schuldgevoel

We moeten ons schuldig voelen over ons verleden. Een VVD-premier stelt dat er sprake is van ‘institutioneel racisme’. Emeritus-hoogleraar Gloria Wekker van de Universiteit Utrecht stelt in haar boek met de gelijknamige titel zelfs dat witte onschuld niet bestaat. Wanneer het gaat over kwalijke zaken als racisme, kolonialisme, uitbuiting, milieuvervuiling, oorlog en ongelijkheid, worden die bijna altijd geassocieerd met ‘het Westen’, zelden met andere culturen of landen.

Door de enorme hoeveelheid kritiek en de zelfkastijding van westerse leiders en intellectuelen denken velen onderhand dat er inderdaad iets structureel mis is met onze maatschappij en dat de westerse beschaving en geschiedenis bij uitstek gebaseerd zijn op uitbuiting en geweld. Je kunt wel stellen dat er sprake is van een Westerse identiteitscrisis.

Maar is het Westen echt zo slecht als wordt voorgesteld? Zelfkritiek is een goede eigenschap (een die buiten het Westen overigens veel minder vaak voorkomt). Geen samenleving is immers perfect. Maar een nuchtere analyse van wat het westen heeft voortgebracht zou moeten leiden tot een heel andere conclusie dan nu wordt getrokken. Het Westen heeft de wereld enorm veel goeds gebracht – en westerse idealen vormen voor het grootste deel van wereldbevolking nog altijd de beste hoop voor de toekomst. Misplaatste schuldgevoelens ondermijnen deze hoop.

Wetenschap en technologie

Het Westen is vele eeuwen lang toonaangevend geweest in kunst, wetenschap en technologie. De Amerikaanse socioloog Charles Murray deed een uitgebreide kwantitatieve analyse van encyclopedieën, handboeken en onderzoeken op het gebied van wetenschap en kunst. Hij concludeert in zijn boek Human Accomplishment dat 97% van alle significante, algemeen geaccepteerde prestaties van 1400 tot 1950 op het gebied van kunst en wetenschap bereikt is door mensen uit West-Europa en Noord-Amerika.

Op het gebied van biologie, sterrenkunde, geneeskunde, geowetenschappen, natuurkunde, scheikunde domineren de uitvinders en wetenschappers van Europese oorsprong. Newton, Einstein, Faraday, Archimedes. Hippocrates, Galileï, Edison, Tesla, Huygens, Darwin, Marie Curie, Copernicus, Pasteur, Crick en Watson, Charles Babbage – je kunt nog heel lang doorgaan met het noemen van namen van grote geleerden, maar bijna allemaal komen ze uit Europa of Noord-Amerika. Zij hebben de menselijke kennis enorm vergroot en daarmee het leven van iedereen in de wereld enorm verbeterd.

Uiteraard hebben andere volkeren en continenten ook bijgedragen aan de groei van wetenschap en technologie, maar de Westerse bijdrage is overweldigend.

Stoommachine, Pasteur, Benz

De Industriële Revolutie die in de 18e eeuw in Engeland plaatsvond, onder andere dankzij de uitvinding van de stoommachine, leidde tot een spectaculaire stijging van de welvaart in Europa en later ook in de rest van de wereld naarmate de industrialisatie zich verspreidde. De ontdekking van het bestaan van bacteriën door Louis Pasteur leidde tot een enorme verbetering van de volksgezondheid. De gemiddelde levensverwachting van de Europeaan begon vanaf ongeveer 1800 gestaag te stijgen – wat nog nooit eerder was vertoond.

De uitvinding en verspreiding van elektriciteit die in Europa en Amerika begon is misschien wel de belangrijkste in de geschiedenis en heeft gezorgd voor een ongekende vooruitgang in de levensstandaard in de hele wereld. De Duitser Karl Benz vond in 1879 de tweetakt verbrandingsmotor uit die samen met zijn andere uitvinding, de auto, zorgde voor een enorme vergroting van de mobiliteit. Indirect hadden alle landen met olie hier voordeel van. Zonder Westerse technologie was die olie nutteloos in de grond blijven zitten.

Het mooie van kennis is dat je het kunt vermenigvuldigen door het te delen. Door toepassing van Westerse technologie trokken ook andere landen op in de vaart der volkeren. De Amerikaan Norman Borlaug, de vader van de ‘Groene Revolutie’, zorgde in de jaren vijftig en zestig voor baanbrekende vooruitgang in gewasveredeling, wat er mede voor zorgde dat landbouwopbrengsten verdrievoudigden. India, een land waar tot die tijd velen stierven door armoede en ondervoeding, veranderde door toepassing van Borlaugs inzichten zelfs in exporteur van graan. Borlaug wordt ook wel ‘De man die een miljard levens redde’ genoemd. Ook de moderne IT-revolutie – computers, internet, telefonie – die de wereld heeft getransformeerd, is grotendeels afkomstig uit het Westen.

Kunst

De westerse bijdragen aan de bouwkunst, beeldende kunst, schilderkunst, literatuur en muziek worden universeel bewonderd en bieden vele mensen in de wereld ontroering en verheffing. Het Westen gaf de wereld onder andere de klassieke muziek, met de ongeëvenaarde composities van Bach, Beethoven en Mozart, vele eeuwen van ongeëvenaarde schilderkunst, magnifieke paleizen en kathedralen.

Vanuit de hele wereld komen toeristen om zich te vergapen aan de Europese architectuur en stedenbouw – van de Amsterdamse grachtengordel tot de Florentijnse Duomo, de Sint-Pietersbasiliek in Rome, Versailles en honderden andere schitterende gebouwen en steden. Is er een ander continent dat zoveel culturele schoonheid biedt?

Wat precies de oorzaken zijn van de culturele, technologische en wetenschappelijke prestaties is niet met zekerheid te zeggen. De Griekse en Romeinse beschavingen staan aan de basis van de westerse cultuur. Het Christendom heeft veel invloed gehad, met zijn ‘individualistische’ boodschap dat ieder mens waardevol is.

Europese verscheidenheid hielp

De politieke fragmentatie van het Europese continent heeft hoogstwaarschijnlijk gezorgd voor meer dynamiek en meer mogelijkheden voor vrijheid dan in centraal geregeerde landen. De uitvinding van de boekdrukkunst, de ontwikkeling van de wetenschappelijke methode in de Renaissance, de vrije uitwisseling van ideeën, religieuze vrijheid (na lange strijd), de notie van individuele rechten die voor het eerst in het westen opgeld deed, het zijn allemaal bijzondere westerse verworvenheden die ongetwijfeld van invloed zijn geweest op wat het Westen heeft bereikt.

Westerse landen hebben zich uiteraard ook schuldig gemaakt aan gruwelijk geweld, repressie, slavernij, racisme en onderdrukking. Dat proberen wij geenszins te ontkennen. Het punt is: er is geen enkel land en geen enkele cultuur die dat niet heeft gedaan. De westerse prestaties en verworvenheden op het gebied van technologie, wetenschap en cultuur zijn echter een uniek geschenk aan de wereld.

En dat is nog niet het hele verhaal. Ook op maatschappelijk en politiek gebied heeft het Westen vele unieke prestaties geleverd. Daarover meer in deel twee van deze vierdelige serie.

De democratie voorbij

Democratie wordt algemeen beschouwd als het beste politiek systeem. Het wordt gezien als het toppunt van beschaving, de oplossing voor al onze maatschappelijke problemen, een idee dat in de hele wereld ingang moet vinden. Ten onrechte.Meer informatie

Het bericht Het Westen is het Beste (zoals in wetenschap, technologie en kunst) verscheen eerst op Wynia's Week.

Lewis Carroll: De avonturen van Alice, Vertaling Alfred Kossmann

Van koninginnen gesproken: wij moeten in Nederland heel dankbaar zijn dat onze koningin Máxima niet aan zo’n snel gericht is onderworpen over de politiek van haar vader. Nadat in de zomer van 2000 de discussie opkwam, kreeg premier Kok alle tijd, eerst voor een discreet historisch onderzoek door Prof. Michiel Baud, en daarna voor de diplomatie van oud-minister Max van der Stoel.

Pas na zeven maanden werken aan  een consensus was de tijd rijp voor  het dubbelinterview van de kroonprins en zijn geliefde (waarin Máxima de harten won door te bevestigen dat haar verloofde “een beetje dom” was geweest door een brief van dictator Videla aan te halen als een historisch document).  

Journalisten worden ontslagen

Oordeel en vonnis gaan nu helaas veel sneller. Marshall McLuhan heeft dankzij Twitter gelijk gekregen met zijn profetie uit 1967 in “The medium is the massage” : ‘Societies are shaped more by the nature of the media by which men communicate than by the content of the communication’ (“massage” was geen drukfout voor “message”; McLuhan had net als president Trump ontdekt dat een spelfout helpt om de aandacht van de lezer te prikkelen).

Het Amerikaanse tijdschrift New York Review of Books plaatst ieder nummer al op het internet lang voordat het wordt verzonden naar de abonnees. Toen de uitgave van 11 october 2018 in mijn brievenbus plofte, was de Nederlandse hoofdredacteur Ian Buruma al een paar  weken ontslagen om een “foute” publikatie. Een Twitterstorm over  “Reflections from a Hashtag” van Jian Ghomeshi  in een serie beschouwingen over “me too” forceerde zijn vertrek.

Buruma zei verdrietig: ‘Ik ben veroordeeld zonder enige vorm van proces’.  Men hield zelfs tegen hem dat hij zei geen behoefte te hebben om zelf onderzoek te doen naar de klachten van vrouwen over Ghomeshi, hoewel het beter lijkt  om zulk onderzoek over te laten aan politie, justitie en zo nodig aan onderzoeksjournalistiek, maar niet aan een erudiete Japan-specialist.

En nog meer ontslagen

De afgelopen twee weken heeft het standrecht van Twitter nog meer slachtoffers gemaakt. De redacteur van de opiniepagina van de New York Times moest weg nadat hij een artikel van een invoedrijke conservatieve senator had geplaatst. De hoofdredacteur van de Philadelphia Inquirer sneuvelde omdat hij boven een foto van brandstichting en plundering bij rellen als titel had geplaatst: “Buildings matter too”. Dat was zo’n  belediging van “Black lives matter” dat die hoofdredacteur na twintig jaar trouwe dienst per direct weg moest.

Drie voorbeelden uit de media; aan de Amerikaanse universiteiten is de Twitter-terreur nog ernstiger. De hoofdredacteur van het Journal of Political Economy, het meest vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift voor economie ter wereld, is op staande voet ontslagen. Aanleiding waren een paar tweets waarin hij Black Lives Matter een onvolwassen en ondoordachte beweging noemde.

Dat activeerde een paar oud-studenten om bekend te maken dat de professor (oorspronkelijk uit Duitsland maar geëmigreerd  naar de VS)  zich  zes jaar geleden niet respectvol had uitgelaten over de Martin Luther King-holiday (hij moest zijn seminar verplaatsen),  en daarna een getinte student op de eerste rij had gevraagd of die zich beledigd voelde. Veel universitaire collega’s maken (vaak anoniem)  bekend dat ze bang zijn om nog vrijuit te spreken over de politieke en economische actualiteit.

Standrecht op morele gronden

Standrecht is extra gevaarlijk wanneer het samen gaat met het idee dat wij de eerste en enige generatie zijn in de wereldgeschiedenis met het goede morele kompas. Dat dacht Robespierre ook, maar een paar maanden later waren het zijn aanklagers die hem naar de guillotine stuurden vanwege hún perfecte morele  oordeel. Uiteindelijk was de dictator Napoleon nodig om een eind te maken aan een sociale beweging die aan het begin alleen de koning wou inkaderen in een constitutionele monarchie.

Ik eindig ook met Alice. Lewis Carroll (pseudonym voor Charles Dodgson) was auteur maar ook een begaafd fotograaf. In zijn tijd waren smaakvolle foto’s van pre-pubescente meisjes symbolen van zuivere onschuld – men stuurde ze rond als verjaardagskaart. Zijn model Alice kreeg in 1932 als 80-jarige weduwe een ere-doctoraat van Columbia voor het “doen ontwaken van de inspiratie van een wiskundige zodat hij op volmaakte  wijze in het hart van een kind kon zien”.

Zo veel jaren later voelen wij ons daarbij misschien ongemakkelijk, maar Professor Will Brooker schrijft dat  verdenkingen van de seksualiteit van Charles Dodgson  “meer zeggen over onze samenleving en over huidige frustraties dan over Dodgson.” Zie artikel op Smithsonian Magazine.

Prof. Brooker schreef zijn “Alice’s Adventures: Lewis Carroll in Popular Culture”  in 2004. Toen kon dat nog, maar ik ben bang dat we sindsdien steeds minder tijd hebben voor hoogleraren in culturele studies, en makkelijker meeschreeuwen  met de Koningin uit Alice: “Arresteer die Zevenslaper,’ ‘Onthoofd die Zevenslaper! Gooi die Zevenslaper er uit! Onderdruk hem! Knijp hem! Knip hem zijn snor af!”

Het bericht Eerst de veroordeling, dan de uitspraak verscheen eerst op Wynia's Week.

Het bericht Geslachtskeuze verscheen eerst op Wynia's Week.