Zorgfraude in verschillende vormen

Zorgfraude – het opzettelijk en doelbewust tegen de regels in gebruik maken van zorggeld voor eigen of andermans voordeel – komt in Nederland op verschillende manieren voor. In een rapport uit 2014 onderscheidt de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) vijf categorieën van fraude in de zorg. De eerste is spookzorg: dat is zorg die niet geleverd, maar wel gedeclareerd is. De tweede is onverzekerde zorg: niet-verzekerde zorg die als verzekerde zorg wordt gedeclareerd.

De derde categorie betreft declaratie-overtredingen: bijvoorbeeld het dubbel declareren van zorg, maar ook het zogeheten ‘upcoding’, waarbij zwaardere zorg wordt gedeclareerd terwijl er lichtere en goedkopere zorg gerechtvaardigd is. De vierde categorie is fraude tegen of om de patiënt: zoals patiënten laten bijbetalen voor verzekerde zorg of ziekenhuizen die verwijsvergoedingen betalen aan huisartsen die patiënten doorverwijzen. De laatste categorie is ongepast gebruik, zoals bijvoorbeeld meer zorg leveren dan noodzakelijk is of juist minder zorg leveren dan vergoed wordt.

De meest voorkomende fraude in de Nederlandse zorg is het declareren van meer uren zorg dan daadwerkelijk is geleverd of het declareren van zorg die überhaupt niet is geleverd. Ook komt het steeds vaker voor dat zorg wordt gedeclareerd voor een hoogopgeleide zorgmedewerker, terwijl die zorg geleverd is door een laagbetaalde medewerker of iemand die niet over de juiste diploma’s of certificaten beschikt. Vooral kwetsbare ouderen – vaak met een persoonsgebonden budget (PGB) – lijken de dupe van zorgfraude.

Georganiseerde criminaliteit infiltreert de zorg

Die zorgfraude wordt steeds crimineler. Zo is de betrokkenheid van georganiseerde netwerken en ondermijnende criminaliteit met de jaren toegenomen. Kwaadwillenden kunnen relatief eenvoudig zorgbedrijven oprichten en kwetsbare mensen gebruiken om drugsgeld wit te wassen. Deze malafide zorgbedrijven factureren vanuit de PGB’s bij bijvoorbeeld de gemeente of de Sociale Verzekeringsbank, en de zorg wordt via onderaannemers en uitzendbureaus cash afgerekend met verzorgers of cliënten. Via andere ondernemingen wordt de zorg weer ‘wit’ bij het zorgbedrijf gefactureerd.

Met name het PGB is zeer fraudegevoelig: de budgethouders beheren vaak hun eigen budget, en hebben daarmee veel ruimte en weinig controle op hoe ze hun geld besteden. Daarnaast zijn veel PGB-houders (ouderen, verstandelijk beperkten) kwetsbaar, en daardoor sterk gevoelig voor druk, misleiding en financiële uitbuiting. Personen met een hoog PGB – oplopend tot soms €200.000 per jaar – zijn aantrekkelijk voor criminelen in de zorg.

Ook andere regelingen worden regelmatig misbruikt om zorggeld te ontvangen: nog in maart dit jaar werd een man in Den Haag aangehouden op verdenking van het onterecht ontvangen van 2 miljoen euro via de OVV-regeling (Regeling onverzekerbare vreemdelingen). 1,5 miljoen euro hiervan werd weggesluisd naar het buitenland, en dus niet besteed aan zorg.

Hoeveel zorggeld verdwijnt door fraude?

Hoeveel zorggeld door zorgfraude daadwerkelijk verdwijnt in de zakken van criminelen, is onduidelijk. Schattingen van de financiële schade lopen sterk uiteen. Een onderzoek uit de Verenigde Staten (Gee et al., 2011) schat de omvang van zorgfraude in westerse landen op 3 tot 15 procent van de uitgaven, met een gemiddelde van zo’n 7 procent. Het European Healthcare Fraud & Corruption Network (EHFC) schat het percentage aan fraude in het Nederlandse zorgsysteem op 3 tot 10 procent van de totale zorguitgaven. In 2013 werd de zorgfraude in Nederland door PWC geschat op 2,8 miljard euro – toen 3 procent van de zorguitgaven. De schatting van het OM dat er jaarlijks ruim 10 procent van het zorggeld verdwijnt door fraude is daarmee eerder een worstcasescenario dan een realistische (of lage) schatting.

Veilige haven voor criminelen

Hoe dan ook is zorgfraude een dure realiteit. Dat komt omdat de zorg – met name binnen de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en jeugdzorg – om verschillende redenen een veilige haven is voor criminelen. Het begint al bij de cultuur van vertrouwen in de zorg waardoor misbruik makkelijker wordt: denk aan de indicatiestelling door verpleegkundigen zonder externe goedkeuring, het systeem van de PGB en de automatisering van het declaratiesysteem.

Daarnaast wordt gewezen op een gebrek aan controle, deskundigheid en capaciteit bij gemeenten, opsporingsdiensten (zoals de Opsporingsdienst van de Arbeidsinspectie) en het Openbaar Ministerie (OM) om fraude in beeld te krijgen en op tijd te herkennen. Gemeenten zijn sinds de decentralisaties van 2015 (mede-) verantwoordelijk voor de ouderenzorg en jeugdzorg, maar hebben geen of slechts een handvol toezichthouders om soms honderden zorgaanbieders te controleren. Ook is er weinig communicatie tussen gemeenten in het kader van zorgfraude, waardoor malafide praktijken bij verdenking van fraude gemakkelijk het bedrijf kunnen opdoeken om opnieuw te beginnen in een andere gemeente.

Maatregelen tegen zorgfraude

In 2025 is de nieuwe Wet bevorderen samenwerking en rechtmatige zorg (Wbsrz) ingegaan, die het mogelijk maakt dat zorgverzekeraars en gemeenten elkaar makkelijker kunnen waarschuwen voor personen of bedrijven over wie een gerechtvaardigde overtuiging van zorgfraude bestaat. Vanaf 2027 worden extra financiële middelen beschikbaar gesteld voor de voorkoming, opsporing en bestraffing van zorgfraude, oplopend tot €50 miljoen per jaar vanaf 2030. Daarbovenop wordt in verschillende zorgregio’s geëxperimenteerd met toepassing van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Wet Bibob) bij het onderzoeken van zorgaanbieders.

Toch laat de aanpak van fraude volgens gezondheidseconoom Wim Groot nog te wensen over, zo laat hij weten aan Wynia’s Week. Dat heeft volgens hem grofweg twee oorzaken: ‘De eerste is gebrek aan deskundigheid om fraude te herkennen. Vooral bij gemeenten zie je nog altijd dat er te weinig deskundigheid is om frauduleuze organisaties tijdig te herkennen. Het tweede is een gebrek aan aandacht. Bij de Arbeidsinspectie, maar vooral bij het OM is er te weinig aandacht en wordt er te weinig capaciteit vrijgemaakt voor het vervolgen van fraude.’ Het OM vervolgt jaarlijks slechts een kleine twintig zorgfraude-zaken, terwijl er veel meer worden aangedragen door verzekeraars en gemeenten.

PGB aan banden leggen

Louter wetgeving en extra financiële middelen zullen wel wat betekenen, maar zijn niet voldoende. Volgens Wim Groot zijn er meer mogelijkheden om fraude in de zorg te voorkomen. Zo stelt hij voor om het fraudegevoelige PGB niet langer te gebruiken voor mensen die niet in staat zijn regie over hun PGB en zorg te houden, zoals dementerenden of anderszins kwetsbaren. In vergelijking met andere westerse landen met een soortgelijk persoonlijk budget-systeem is het PGB in Nederland erg breed toegankelijk en is er relatief weinig controle vooraf.

Daarnaast pleit Groot voor meer aandacht voor opsporing en vervolging van zorgfraude: ‘Met name het OM zou er meer prioriteit aan moeten geven. We zien nu al dat de georganiseerde criminaliteit geïnfiltreerd is in de zorg en het kost veel moeite om dat weer ongedaan te maken.’

Criminaliteit in de zorg

De criminaliteit heeft zijn weg gevonden in de Nederlandse zorg. Zelfs volgens de meest gunstige schattingen gaan er jaarlijks miljoenen euro’s aan zorggeld naar malafide zorgaanbieders in plaats van naar zorgbehoevenden, terwijl het op papier lijkt alsof deze zorg wel geleverd wordt. De vraag is of de maatregelen die genomen worden om zorgfraude aan te pakken soelaas bieden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Zorgfraude kost miljarden en justitie en gemeenten blijven in gebreke bij de bestrijding ervan verscheen eerst op Wynia's Week.

Uiteraard wil de ‘cliënt’ vrijwel altijd dat de tbs-maatregel wordt opgeheven (‘want de behandeling heeft een ander mens van me gemaakt’, of woorden van gelijke strekking), terwijl zijn therapeuten en de officier van justitie doorgaans pleiten voor nog twee jaar doorbehandelen.

Als de rechter het negatieve advies van de behandelaars negeert en de tbs’er toch vrijlaat, heet het dat diens tbs ‘contrair’ beëindigd wordt. Contraire beëindiging is nooit zeldzaam geweest; begin jaren zeventig schommelde het rond de 20 procent van alle vrijlatingen, maar daarna begon dat percentage snel op te lopen, tot wel 70 procent eind jaren tachtig, volgens de commissie-Fokkens. Die commissie werd in 1993 juist ingesteld om dit tij te keren.

Hogere recidive

Dat is toch iets om bij stil te staan: dat decennialang de meerderheid van de vrijgelaten tbs’ers naar het oordeel van hun eigen behandelaars nog te gevaarlijk was om op de maatschappij los te laten.

Onderzoek liet zien dat die behandelaars een punt hadden: de recidive binnen tien jaar na vrijlating van contrair beëindigde tbs’ers lag rond de 60 procent, terwijl die voor niet-contrair (‘conform’) beëindigden ‘slechts’ iets meer dan 40 procent was. En die recidive betreft dus niet door rood licht rijden of een winkeldiefstalletje, maar serieuze misdrijven.

Die explosie van contraire beëindigingen heeft destijds bij mijn weten nooit tot ophef of media-aandacht geleid. Burgers denken waarschijnlijk dat dit helemaal niet kan: dat een rechter een geestelijk gestoorde verkrachter of moordenaar tegen het advies van diens eigen behandelaars in, zonder enige beperkende voorwaarde naar buiten laat lopen, soms zelfs meteen na de rechtszitting. Ook misdaadjournalisten heb ik er nooit over gehoord.

De belangrijkste aanbeveling van de commissie-Fokkens om deze golf aan contraire vrijlatingen in te dammen, was het instellen van een nieuwe wettelijke optie: de voorwaardelijke beëindiging van tbs (VB). Tot dan toe was beëindiging alles of niets: van opsluiting in een tbs-kliniek naar zonder enig toezicht losgelaten worden in de maatschappij. Bij VB wordt de tbs-cliënt niet langer opgesloten in een tbs-kliniek, maar moet nog een tijd lang aan allerlei voorwaarden voldoen, zoals wonen in een ‘beschermde woonvorm’, geen alcohol gebruiken en dat laten controleren, en dergelijke. Schenden van die voorwaarden kan resulteren in weer worden opgesloten in een tbs-kliniek. Oorspronkelijk was de duur van die VB maximaal drie jaar, maar na een wetswijziging in 2008 kan ook de VB tot sint juttemis verlengd worden, net als tbs onder periodieke rechterlijke toetsing.

En dan nu de hamvraag: heeft dit alles gewerkt? Over het terugdringen van de recidive, een van de drie doelstellingen van de VB, kunnen we kort zijn: nee. In een evaluatierapport van het WOCD uit 2025, Inzicht in Toezicht, staat dat er na tien jaar geen significante verschillen in recidive te vinden zijn tussen ex-tbs’ers voor en na de invoering van het VB-systeem. Dit geldt zowel voor ‘ernstige’ als ‘zeer ernstige’ recidive (met een strafdreiging van respectievelijk minstens vier jaar en minstens acht jaar cel).

Ongeneeslijke stommiteit

Van de tweede doelstelling van VB, snellere doorstroming van tbs-cliënten door het systeem zodat het tekort aan plaatsen minder wordt, is ook weinig terechtgekomen, vooral door de toename van het totale aantal tbs-klanten. Doorgaans wachten een paar honderd van hen daarom maanden tot meer dan een jaar in de gevangenis op een plek. En net als bij asielzoekers die te lang op een beslissing van de IND moeten wachten, heeft de politiek in zijn ongeneeslijke stommiteit besloten dat die tbs’ers dan recht hebben op een schadevergoeding van een paar honderd euro per maand.

We hebben het hier dus over, bijvoorbeeld, een moordenaar en verkrachter die eerst zijn vijf jaar celstraf heeft uitgezeten, en nu, bovenop alles wat al voor hem betaald wordt door de staat, ook nog zijn spaarpot gevuld krijgt omdat hij niet meteen terecht kan in een tbs-kliniek. Alsof zulke dwangsommen en maandvergoedingen ook maar iets bijdragen aan de oplossing van het capaciteitsprobleem: het is puur deugseinen van de politiek op andermans kosten.

Op het eerste gezicht heeft de VB wel de tsunami aan contraire vrijlatingen ingedamd. Dat percentage fluctueert nogal van jaar tot jaar, maar de trend van 1995 tot 2022 is een daling van rond de 50 naar amper 20 procent. Blijkbaar maken rechters volop gebruik van VB als een, ook voor de behandelaars aanvaardbare, tussenstap tussen voortzetten van dwangbehandeling in een kliniek en volledige vrijheid.

Echter, als je gewoon naar de aantallen kijkt, is het beeld minder florissant. De totale hoeveelheid vrijlatingen uit tbs verdubbelde in die periode namelijk ook ruimschoots, een direct gevolg van steeds meer tbs-veroordelingen aan de voorkant van de pijplijn. Eigenlijk is het aantal contrair beëindigden over de hele rapportageperiode 1995-2022 opmerkelijk stabiel, en schommelt tussen de 15 en 35. Dus al decennia, en nog steeds, laten rechters elke twee of drie weken een moordenaar of pyromaan onvoorwaardelijk vrij tegen het advies van diens behandelaren in. Over deze hele periode waren het er in totaal 717.

Ongemakkelijke rekensom

We kunnen nu een ongemakkelijke rekensom maken: hoeveel extra ernstige misdrijven hebben die contrair besluitende rechters Nederland opgeleverd? We eisen dus niet dat de recidive van tbs’ers nul had moeten zijn, dat is immers onhaalbaar, maar kijken hoeveel lager die was geweest als rechters altijd het advies van de tbs-behandelaars hadden gevolgd.

Gegeven dat contrairen een 15 tot 20 procentpunt hogere recidive hebben dan conformen, had dat in een kleine dertig jaar tussen de 100 en 140 ernstige misdrijven gescheeld, ofwel circa vier per jaar, waaronder moord en verkrachting. De WODC data zijn uiteraard geanonimiseerd, dus we kunnen in de statistiek niet nagaan of specifieke ex-tbs’ers die gruwelijk de fout in gingen en Nederland in rep en roer brachten, contrair waren vrijgelaten of niet. Ik heb er ook nog nooit een journalist naar horen vragen, maar dan bij deze de tip om dat de volgende keer wel te doen. Justitie zal dan wel weigeren om daar antwoord op te geven, ‘vanwege de privacy van de verdachte’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Rechters laten nog steeds tbs’ers vrij tegen het advies van de behandelaars in. En jawel, hun recidive is hoger verscheen eerst op Wynia's Week.

Als meest recente aanleiding kunnen we het geval Malek F. nemen, die in 2018 drie willekeurige mensen in Den Haag neerstak. Afgelopen week bleek Malek F. ook binnen de Mesdag-kliniek (nomen est omen) aan een mes te kunnen komen, waarmee hij een medepatiënt neerstak. Dit toont maar weer eens aan dat tbs-klanten ook na jaren therapie nog levensgevaarlijk kunnen zijn.

Verkeerde vergelijking

Het Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum (WODC) van het ministerie van Justitie houdt van alle tbs’ers bij of ze weer in de fout gaan, en die cijfers zijn, op groepsniveau, deels openbaar. Min of meer hetzelfde geldt voor gewone gedetineerden die vrij komen. De statistiek die dan altijd gepresenteerd wordt als bewijs voor hoe goed tbs werkt is: van de gewone ex-gedetineerden pleegt binnen twee jaar na vrijlating 47 procent weer een delict, tegen slechts 20 procent van de ex-tbs’ers. Na vijf jaar is de recidive 77 tegen 30 procent.

Duidelijke zaak, toch? Tbs’ers recidiveren nog niet eens half zo vaak als gewone ex-bajesklanten. Zo’n tbs-behandeling, die gemiddeld negen jaar duurt, kost minstens 1,5 miljoen euro, maar dan heb je ook wat. Justitie en de tbs-archipel zijn natuurlijk heel blij met zulke cijfers, en doen dan ook geen enkele moeite om dit in een reëel perspectief te plaatsen.

Iedereen die iets van statistiek begrijpt, snapt dat je geen conclusies kan trekken uit de vergelijking van twee zo verschillende groepen daders, terwijl het verschil juist veroorzaakt wordt doordat het tbs-systeem een speciaal soort misdadigers selecteert (officieel mag je ze niet eens misdadigers noemen; het zijn ‘cliënten’). Tbs’ers zijn vaak veroordeeld voor zeer ernstige zedendelicten en geweldsmisdrijven, maar bijna nooit voor drugshandel of fraude, om maar wat te noemen.

Gewone gevangenissen zitten vol met kleine drugshandelaren die na het uitzitten van hun straf van een paar maanden vrolijk verder gaan met de lucratieve handel, en die keer op keer tegen de lamp lopen. Zulke draaideurcriminelen schroeven het recidivepercentage flink op. Maar moet je iemand die voor de tweede keer wordt veroordeeld voor hasjhandel, als recidivist even zwaar laten wegen als een tot tbs veroordeelde moordenaar, die na twaalf jaar behandeling, binnen een jaar na zijn vrijlating opnieuw een lustmoord pleegt?

Je moet dus op z’n minst proberen de recidive te vergelijken bij vergelijkbare misdaden, en dat inzoomen op deelgroepen geeft een heel ander beeld.

(Disclaimer: de cijfers hieronder zijn gebaseerd op de websites van TBS Nederland en het WODC. Echter, omdat ik daar geen helder overzicht van recidive uitgesplitst naar aard misdrijf kon vinden, heb ik dit aan Grok, de chatbot van X, gevraagd. Sommige van de cijfers waar Grok mee kwam kon ik zelf checken, en die klopten. Ik neem dus vooralsnog aan dat Grok de overige cijfers niet uit zijn duim gezogen heeft, al kan ik de herkomst niet exact traceren. Experts met toegang tot de volledige dataset van het WODC zijn bij deze uitgenodigd voor een factcheck.)    

Kijken we eerst naar de uitsplitsing wat betreft het primaire delict, waardoor deze daders voor het eerst in de gevangenis terechtkwamen. Daders van ernstige zedendelicten krijgen soms alleen gevangenisstraf, anderen tbs (met in veel gevallen eerst ook gevangenisstraf), dus dat is goed vergelijkbaar.   

De recidive van daders van zedendelicten die alleen gevangenisstraf kregen, is 20 à 25 procent binnen twee jaar, maar slechts 7 procent recidiveerde met een zedendelict. Bij de tbs’ers is geen uitsplitsing per soort delict beschikbaar, dus daar kunnen we alleen vergelijken met het algemene recidivepercentage van 20 procent binnen twee jaar.

Nauwelijks verschil in recidivepercentage

Voor daders van geweldsdelicten die geen tbs kregen, geldt een recidivepercentage van 35 à 40 procent binnen twee jaar, maar aan de zwaarste kant van het geweldspectrum, doodslag of erger, is de recidive slechts 10 à 15 procent. Dat is dus lager dan het algemene recidivepercentage van 20 procent bij tbs’ers.

De recidive van alle ex-gedetineerden en ex-tbs’ers, binnen twee jaar, is ook uitgesplitst naar de ernst van  het recidiverende misdrijf: 

Ernstige recidive (maximale gevangenisstraf langer dan vier jaar):

ex-gedetineerden: 15 à 20 procent; ex-tbs’ers 20 procent.

Zeer ernstige recidive (maximale gevangenisstraf langer dan acht jaar):

ex-gedetineerden: 5 à 7 procent; ex-tbs’ers: 4 procent.    

Samenvattend: als je inzoomt op de categorie misdaden en het soort recidive dat kenmerkend is voor tbs’ers, verdwijnt het verschil in recidivepercentage met ex-gedetineerden vrijwel helemaal.

De veel hogere recidive van gewone bajesklanten vergeleken met tbs’ers wordt vrijwel geheel veroorzaakt doordat een groot aantal licht gestraften vaak recidiveren met lichte misdrijven.

We willen erg graag geloven dat tbs werkt

Decennialang is ons door ministers van Justitie, het Openbaar Ministerie en directeuren van tbs-klinieken voorgehouden dat de recidivestatistiek het succes van het Nederlandse tbs-systeem bewijst. Maar zodra je even wat dieper graaft, verdampt dat recidivebewijs.

Al die jaren heeft geen journalist of politicus kritische vragen bij dat pr-verhaal gesteld, want we willen allemaal erg graag geloven dat tbs-behandeling zwaar gestoorde mensen resocialiseert en klaarstoomt voor terugkeer in de maatschappij. Al die tijd moeten er onderzoekers bij het WODC zijn geweest die inzicht hebben in deze cijfers en wat dit betekent voor dat pr-verhaal. We hebben ze nooit gehoord.

Uiteraard kun je het argument waar ik mee begon – tbs’ers en gewone gedetineerden zijn geen vergelijkbare groepen – ook inroepen om dit resultaat in twijfel te trekken. Dan zeg je: ‘Inderdaad, ook na inzoomen zijn die groepen niet vergelijkbaar. Een rechter legt geen tbs op door kop-of-munt te gooien, dat is maatwerk.’  De claim is dan dat tbs’ers zonder tbs-behandeling een veel hogere recidive zouden hebben gehad.

Dat is een ‘wat-als’-claim die onafhankelijk bewijs van het effect van de tbs-behandeling vereist. Daar is de laatste jaren, ook internationaal, redelijk wat onderzoek naar gedaan, hoe lastig dat ook is, en het bewijs dat behandeling echt werkt is zwak of inconsistent. Vooralsnog zien we slechts dat de gemiddelde ex-tbs’er na negen jaar behandeling à 170.000 euro per jaar een vrijwel even grote kans heeft om weer gruwelijk in de fout te gaan als een vergelijkbare ex-gedetineerde. Er is geen hard bewijs dat al dat therapeutische gepraat in de kliniek nog iets uitmaakt als iemand weer een paar maanden op vrije voeten is.

Is opsluiting de enige effectieve component?

Maar stel dat het binnenkort lukt om aan te tonen dat ex-tbs’ers echt minder recidiveren. Dan nog moet je je afvragen: is het behandelingseffect niet louter het effect van opgesloten zijn? Iemand die tbs krijgt, zit gemiddeld eerst vijf jaar gevangenisstraf uit, plus negen jaar tbs-behandeling, dus die zit veertien jaar opgeborgen, aanzienlijk langer dan de gemiddelde gevangenisstraf voor verkrachting, zware mishandeling, doodslag of soms zelfs moord. Een doorsnee tbs’er zit misschien wel zeven jaar langer binnen dan een vergelijkbare dader in een gewone gevangenis.

Het is een algemeen bekend verschijnsel, dat criminelen met het stijgen van de leeftijd minder crimineel worden. De hormonale aandrang tot normoverschrijdend gedrag vermindert, chronische ziektes eisen hun tol, en voor sommige misdrijven moet je domweg fysiek fit zijn. Dus hoe langer je iemand vastzet, hoe kleiner de kans op recidive na vrijlating. Dat is een onbedoeld ‘therapeutisch’ effect van elke vorm van langdurige opsluiting.

Long stay-experiment

Als negen jaar tbs mét therapeuten net zoveel effect zou hebben als negen jaar tbs zonder therapeuten, moeten we misschien eens gaan nadenken over andere  ‘therapeutische’ vormen van opsluiting. Zoiets bestaat al: de long stay-afdelingen van tbs-klinieken, waar ‘uitbehandelde’ cliënten zitten. Daar verspillen de duurbetaalde therapeuten en psychiaters hun tijd niet meer aan. Het regime is er een stuk losser dan in een gewone gevangenis, maar de maatschappij komen ze nooit meer onbegeleid in.

Waarom zouden we, als experiment, dat long stay-regime niet invoeren voor een groep pas veroordeelde tbs’ers? En dan na negen jaar kijken of het echt iets uitmaakt, vergeleken met een groep die wel het hele therapeutische behandelingstraject doorlopen heeft. Om zulk onderzoek staat de tbs-archipel vast niet te springen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Als je goed naar de cijfers kijkt, zie je dat tbs niet leidt tot lagere recidive. Laten we eindelijk stoppen met dat sprookje verscheen eerst op Wynia's Week.

Ja, zeker vanaf 1990 zijn de boete-opbrengsten snel opgelopen, van minder dan twee miljoen in 1990 naar 11 miljoen in 2009. De afgelopen jaren zijn de inkomsten teruggelopen naar iets meer dan acht miljoen per jaar vanwege achterstallig onderhoud in trajectcontrolesystemen en bezuinigingen op de politie waardoor de ‘staandehoudingen’ zijn teruggelopen. Dit incalculeren van boete-inkomsten is problematisch omdat, als de inkomsten tegenvallen, er al snel besloten wordt dan maar de handhaving op te schroeven of de boetes te verhogen. Daar krijg je een overmatig repressieve maatschappij van. En de staatskas spekken is strijdig met de bedoeling van het opleggen van boetes.

Overheid moest gerund worden als een bedrijf

Je boek gaat eigenlijk over de wet-Mulder, die begin jaren ’90 in werking trad en tot doel had een zo efficiënt mogelijk inningsmechanisme voor verkeersboetes in het leven te roepen. Dat Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) werd in de ogen van de overheid een groot succes, maar het doel van de verkeersboetes – meer verkeersveiligheid – raakte uit beeld en het binnenharken van geld werd het nieuwe hoofddoel. Heeft het je niet verbaast dat eigenlijk alle achtereenvolgende kabinetten daaraan meededen, van welke kleur dan ook?

Mijn verklaring daarvoor is dat Den Haag indertijd, en dat is wellicht nog steeds zo, in de ban was van het New Public Management, wat betekende dat de overheid gerund moest worden als een bedrijf: op productie en efficiëntie gericht, niet op waarden als proportionaliteit en rechtvaardigheid. Het CJIB en boetebeleid was daar een schoolvoorbeeld van. De focus was productie, niet burgers. Het werd verkocht als een mes dat aan twee kanten sneed: zowel verkeersveiligheid als inkomsten voor de staatskas. Maar de hoge kosten die burgers moesten betalen bleven buiten beeld.

Al die hardvochtigheid, zoals de peperdure aanmaningen voor vaak kleine verkeersovertredingen of kleine vergissingen – getuigt het niet van een politieke en ambtelijke cultuur waarbij de burger bestreden moet worden in plaats dat de burger waar mogelijk comfort wordt geboden? De staat tegen de burger in plaats van het zo vaak met woorden beleden ‘sociaal contract’ tussen staat en burger? Is je iets meer duidelijk geworden hoe dat komt, dat burgers in de bureaucratie als te wantrouwend, als obstakel en als melkkoe worden gezien, terwijl de staat toch de dienaar van de burger zou moeten zijn in plaats van ten koste van alles voor zichzelf te gaan?

Ik denk niet dat er op zo’n manier over de burger gedacht werd, ik denk dat er helemaal niet aan de burger gedacht werd. De burger was gewoon buiten beeld, buiten het systeem. Uitvoeringsorganisaties als het CJIB en het CVOM (Centrale verwerking openbaar ministerie die de boetebezwaren afhandelde) stonden, en staan, op grote afstand van de beleidsdirecties in Den Haag. Feedback van de maatschappij bereikte het ministerie niet en als het dat wel deed, was het ministerie hardleers.

Steeds hardvochtiger

Je wordt bij lezing van je boek helemaal droevig hoe de boeteniveaus en de kosten van dure aanmaningen steeds worden opgedreven, tienduizenden mensen domweg niet kunnen betalen en uiteindelijk worden gegijzeld – dus opgesloten in de gevangenis – om hen te dwingen tot wat ze niet kunnen, te weten het betalen van de opgedreven rekening van de verkeersboete(s). Gebeurt dat eigenlijk nog steeds, dat mensen de gevangenis ingaan, niet als vervanging van de boete maar puur als dwangmiddel, om te betalen?

Bij invoering besloot de regering inderdaad betalen in termijnen voor verkeersboetes niet toe te staan, tegen het advies van de commissie die de wet had voorbereid in. De regering nam zich voor om de boetes ‘zo laag te laten zijn dat niet valt voor te stellen dat betaling ervan te zwaar zou zijn’. De reden dat de boetes laag moesten zijn en makkelijk te betalen was omdat de overtredingen maar klein zijn, maar ook omdat het uitgesloten moest zijn dat mensen de boetes niet betaalden omdat ze dat niet konden. Er werd namelijk een rigide incassotraject in het leven geroepen dat ervan uitging dat de mensen die daarmee in aanraking kwamen boetes niet wilden betalen.

In de loop der jaren werden de boetes telkens hoger, werd de uitvoering hardvochtiger en werd de financiering voor de rechtbanken veranderd naar betaling per zaak. In dat incassotraject werden boetes extreem verhoogd, en werd vrijwel automatisch gijzeling aangevraagd als niet alles betaald was. Dat gebeurde in 2013 300 keer per dag. Uiteindelijk zijn voor meer dan 90.000 boetes mensen op die manier achter de tralies beland, en moesten ze nadien de opgelopen schuld nog steeds voldoen.

De Ombudsman concludeerde dat mensen in feite werden vastgezet door een systeem, grotendeels gerund door computers, en dat dit mensenrechtenschendingen waren. Maar er kwam pas verandering in het beleid toen werd uitgerekend dat de mogelijkheid om te betalen in termijnen in te voeren meer geld zou opbrengen dan de gijzelingspraktijk voort te zetten. Sinds enkele jaren wordt er daarom niet meer gegijzeld voor verkeersboetes, maar het staat nog wel in de wet en in de systemen van het CJIB staan nog meer dan 10.000 boetes per jaar op ‘gijzeling’. Het kan met één druk op de knop weer ingevoerd worden.

Ik las bij jou meer dat ik niet wist. De flitspalen langs de snelwegen kwamen er omdat het CJIB een groot succes was: het innen van boetes liep als een zonnetje en het verhogen van de boetes was een fluitje van een cent. De boetefabriek werd dus uitgebreid met de flitspalen – domweg omdat het kon. Probeert de overheid nog steeds om de boetefabriek uit te breiden? Die neiging zal toch niet gestopt zijn?

Na het enorme succes van het automatiseren van verkeersboetes is er een speciale regeringscommissie opgericht die ging adviseren hoe boetes op veel meer terreinen ingevoerd konden worden. In de jaren erop hebben allerlei instanties de bevoegdheid gekregen om boetes op te leggen, er zijn nu al meer dan 100 wetten die een boetebevoegdheid aan een instantie toekennen. Bijvoorbeeld gemeentes. Er is dus een wildgroei aan boetes ontstaan, allerlei boetefabriekjes.

Gemeenten azen bijvoorbeeld op de boete-inkomsten, pas pleitte de Haagse VVD-fractievoorzitter Van Baten Bastenburg nog ervoor dat de boete-inkomsten naar de gemeenten zouden moeten gaan. Dan kunnen ze meer innen en meer handhaven. Ook Vincent Karremans, nu staatssecretaris, pleitte toen hij nog wethouder was in Rotterdam voor het kunnen neerzetten van flitspalen en er zelf de inkomsten van opstrijken. In België is dat al zo, en is er zelfs bekend dat die bedrijven die flitspalen leveren lobbyen voor het weghalen van drempels met als argument dat de overheid zo meer kan innen. Het spreekt voor zich dat ik daartegen zou pleiten. 

Richt je op de oorzaak, niet op het symptoom

Een andere trend die je in kaart brengt is de neiging van de overheid om de rechten van burgers af te nemen. Verkeersboetes werden om het efficiënt en goedkoop te maken weggehaald bij de rechter en overgedragen aan de officier van justitie en uiteindelijk in handen gegeven van het CJIB, dat daardoor niet alleen een incassobureau werd maar ook zelf op de stoel van de rechter kon gaan zitten waardoor de beboete burger nergens meer terechtkon. Is die trend er nog steeds?

Zeker. Je kunt je laten bijstaan door een privaat rechtsbijstandbureau in bezwaar tegen een verkeersboete, een no cure no pay-bureau. Die krijgt een vergoeding als de zaak gewonnen wordt van de overheid. Pas is die vergoeding gedecimeerd omdat er teveel bezwaar-zaken kwamen. Later vond de rechter dat dat besluit te haastig en onzorgvuldig genomen was. Een paar dagen geleden is de overheid daar weer tegen in het verweer gekomen en is besloten dat het toch door moet gaan. Nu heb ik ook weinig sympathie voor die bureaus, maar ik vind dit weer de verkeerde prioriteit: het probleem is niet die bureaus, maar dat ze succes hebben, namelijk dat al die boetes verkeerd worden opgelegd. Richt je op de oorzaak, niet op het symptoom zou mijn pleidooi zijn.

Een verkeersboete verdrievoudigt van 450 naar 1350 euro

We hadden het al over de totale inkomsten van de boetes voor de staat. Maar de boetes werden sinds 1990 ook voortdurend verhoogd. Kun je daar wat voorbeelden van geven? Is er een percentage op te plakken? En de voortdurende verhogingen bij niet-betalen?

Er is niet simpel een cijfer op te plakken, omdat natuurlijk ook inflatie meespeelt en de lonen verhoogd zijn. Het OM heeft onlangs berekend dat de verkeersboetes twee keer meer zijn verhoogd dan de strafrechtelijke boetes. De verhogingen bij niet-betalen zijn de hoogste van Nederland: een verkeersboete verdrievoudigt in twee stappen. Een boete van 450 euro voor een mobiel vasthouden achter het stuur wordt dus 1350 euro.

Je beschrijft hoe het ‘vermulderen’ – dus: alles automatisch, weg bij het strafrecht, minder kosten en meer opbrengsten – vanwege het gebleken ‘succes’ bij de verkeersboetes werd uitgebreid naar het niet-verzekeren door autobezitters. Hoe cynisch ook: die maatregel ‘beloofde de lucratiefste maatregel van allemaal te worden’ en het aantal bijbehorende boetes werd in de begroting bij voorbaat al opgeschroefd tot 400.000 per jaar. Onverzekerden werden als crimineel behandeld, terwijl ze vaak ten onrechte als onwillige onverzekerden in de overheidsadministratie stonden. De burger moest en zou opdraaien voor zijn eigen disciplinering, ook als die burger op de keper beschouwd niets kwaads had gedaan. Heb je een verklaring voor die lompe houding in overheidskantoren?

Alleen deze verzekeringsboetes hebben inderdaad al geleid tot bijna twintig duizend gjizelingsopdrachten. Terwijl veel van die kentekens die in het register stonden, waar dus boetes over gegeven werden, helemaal niet meer bestonden en mensen geen sloop- of verkoopbewijs van jaren geleden meer hadden. Boete na boete stapelde zich op, oplopend soms tot tienduizenden euro’s. Omdat mensen al snel onverzekerd raken als ze onvoldoende geld op de rekening hebben staan, kwamen juist ook toeslagenouders hier vaak mee in aanraking. Mijn verklaring is dat men zich verslikte in de grote aantallen, en het systeem dus doorgang moest vinden. Het alternatief, namelijk ermee stoppen of de fouten toegeven, zou een extreem grote operatie zijn. Het systeem werd too big to fail.

Bang dat mensen gaan betalen

Je deed je onderzoek zo’n anderhalf jaar geleden. Is er enige verbetering opgetreden in de wereld van de verkeersboetes, is er enige vermenselijking opgetreden of wordt mensen nog steeds met betrekkelijk kleine overtredingen – zoals fietsen zonder licht – als aanleiding een woud van ellende ingedreven?

Ja, er is sinds 2018 al veel verbeterd, vooral bij het CJIB. Denk bijvoorbeeld aan betalingsregelingen. Na mijn boek is besloten dat ook verhogingen kwijtgescholden kunnen worden en er is voorgenomen een gratis betalingsherinnering te sturen. Maar, cynisch, dat is een jaar uitgesteld omdat de angst is dat mensen door de herinnering gaan betalen en die inkomsten kunnen ze dit jaar nog niet missen. Het belangrijkste is nu dat de verhogingen genormaliseerd worden, maar dat ‘kost’ 75 miljoen euro, en daar is nog geen dekking voor.

Zet rechten van burgers niet langer in de uitverkoop

Er bestaat een trend in het strafrecht om steeds meer te laten afhandelen door officieren van Justitie: lekker goedkoop en zonder dure rechtszaken. Na lezing van je boek neemt het enthousiasme daarvoor stevig af. Is het niet een ondermijning van de rechtsstaat, want een ondermijning van rechten van burgers? Of is een gang naar de rechter te vaak ook geen waarborg tegen onrecht?

Het OM kondigde onlangs inderdaad aan steeds meer met een boete, de strafbeschikking, af te gaan doen. Dan hoeft het niet naar de rechter. De redenering verraadt een systeemfocus, de burger en rechtvaardigheid komt in de redenering niet terug. Tegelijkertijd is inderdaad een gang naar de rechter vaak ook geen waarborg, de rechtbanken verschillen erg in hun rechtspraak en wetsopvatting. Toch is het beter dan niets. De oplossing ligt erin om de boetes te verlagen en de rechten van burgers niet langer in de uitverkoop te zetten.

De Boetefabriek is HIER te koop. Prijs: 17,90 euro.

Merel van Rooy heeft een website en een tweewekelijkse nieuwsbrief over De Boetefabriek.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, met columns, interviews, artikelen, video’s en podcasts. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Hoe een geldbeluste overheid zich tegen de eigen burgers keert. Tien vragen aan Merel van Rooy verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar, waarschuwt Qompas, ‘de studie is best pittig en soms ook wel echt saai. Wetten en jurisprudentie zijn behoorlijk droog.’ Daar staat dan weer tegenover dat het met de kansen op de arbeidsmarkt wel snor zit. ‘74 procent van de afgestudeerde masters heeft na anderhalf jaar een baan op het niveau van de master; 26 procent gaat als jurist aan de slag en 24 procent als advocaat.’

Heilige tekst

In een land met zoveel burgers die een studie rechtsgeleerdheid achter de kiezen hebben, hoeven we ons, zou je denken, geen grote zorgen te maken over het niveau van publieke discussies over (staats)recht en rechtspraak.

Maar dat is helaas niet de realiteit.

Zo wemelt het in Nederland van opiniemakers die, vooral wanneer er voorstellen van rechtse snit worden gedaan, op luide toon beweren dat het plannen betreft die ‘in strijd zijn met de grondwet’. Einde discussie, bedoelen ze dan. Alsof onze grondwet een heilige, onaanraakbare tekst is die uit de hemel is nedergedaald.

Maar zo is het natuurlijk niet. Onze grondwet is mensenwerk en dus kan de tekst ervan ook door mensen worden veranderd. De procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de grondwet. Kort samengevat komt het erop neer dat een grondwetsherziening tweemaal (in twee ‘lezingen’) door beide kamers van de Staten-Generaal moet worden behandeld. Daartussen worden verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden. In tweede lezing is het de bedoeling dat de in eerste lezing aanvaarde voorstellen ongewijzigd en met ten minste twee derde van het aantal uitgebrachte stemmen worden aangenomen.

Is het dan misschien zo dat onze grondwet in theorie weliswaar gewijzigd kan worden, maar dat zoiets in de praktijk nog nooit is gebeurd? Nee, of beter gezegd: integendeel. Grondwetsherzieningen zijn in Nederland schering en inslag, en dat was ook de afgelopen decennia het geval. Zo werd in 2005 de vervanging van zieke en zwangere volksvertegenwoordigers in de tekst opgenomen en sneuvelde in 2018 de Kroonbenoeming van burgemeesters en van commissarissen van de Koning. Nog in 2023 werden ‘handicap’ en ‘seksuele gerichtheid’ toegevoegd aan de discriminatieverboden in artikel 1.

Trias politica

Eveneens hardnekkig is in Nederland het misverstand dat politici zich niet zouden mogen uitspreken over het werk van de rechter. De ‘trias politica’ – de scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht – zou dat verbieden.

Menig Tweede Kamerlid dat onverhoeds kritiek leverde op een rechterlijk vonnis kreeg het al te horen: zulk commentaar is ‘de bijl aan de wortel van de rechtsstaat’. In een geruchtmakend artikel op de opiniepagina van De Telegraaf werd dat onlangs ook beweerd door de Amsterdamse togadriehoek (hoofdofficier van justitie René de Beukelaer, rechtbankpresident Bart van Meegen en co-deken van de orde van advocaten Jacqueline Schaap): ‘Kritiek van politici op rechterlijke uitspraken ondergraaft het vertrouwen van burgers in onafhankelijke en onpartijdige rechters.’

Maar de scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht bestaat niet en heeft nooit bestaan, memoreerde jurist Hendrik Gommer in 2008 in zijn dissertatie over de invloed van politici op rechters. De vermaarde Franse filosoof Montesquieu (1689-1755), geestelijk vader van de trias politica, had het namelijk niet over een machtenscheiding, maar over een evenwicht tussen instituten. Dat is iets heel anders.

Parlementariërs, rechters en bestuurders mogen zich daarom best uitspreken over elkaars werk. De crux is dat ze de bevoegde partij niet mogen overrulen. In de woorden van Gommer: ‘Niet de scheiding der machten is belangrijk, maar de scheiding der functies.’

Politieke aansturing

Een ander juridisch misverstand dat door veel Nederlanders wordt aangehangen, is dat ons land bij uitstek prat zou kunnen gaan op onafhankelijk benoemde rechters. Zulks in grote tegenstelling tot bijvoorbeeld Hongarije en Polen, waar de rechtsstaat is gepolitiseerd.

Maar wat is de praktijk? De bestuursleden van de gerechten worden in Nederland gekozen door de Raad voor de rechtspraak. Deze raad bestaat uit vijf leden, die worden benoemd en ontslagen door de minister van Justitie. Sinds het aantreden van het kabinet-Schoof is dat David van Weel (VVD). Een overheid die kwaad wil, staat in Nederland dus weinig in de weg om gerechten politiek aan te sturen. Dat staat wél op gespannen voet met de beginselen van de trias politica. Zorgen over politieke bemoeienis met de rechtspraak leefden vroeger vooral bij rechts, maar sinds de electorale opmars en de regeringsdeelname van de PVV is dat veranderd. Niet toevallig is D66-Kamerlid Joost Sneller de geestelijk vader van een onlangs gereedgekomen initiatiefwetsvoorstel om de relatie tussen politiek en Openbaar Ministerie te ontvlechten.

Geur van politieke correctheid

Ook met de Raad van State zijn rare dingen aan de hand. De leden van de Raad – adviseur van regering en parlement over wetgeving en bestuur en tevens de hoogste algemene bestuursrechter van ons land – worden benoemd door, jawel, de regering. Mensen die niet de ‘juiste’ opvattingen hebben en/of bij een ‘goede’ politieke partij horen, maken geen schijn van kans.

De machtigste man van de Raad van State is – hoewel hij geen lid is van de Afdeling bestuursrechtspraak en (dus) geen recht mag spreken – de vicepresident. Sinds 2018 is dat Thom de Graaf, voormalig minister en partijleider van D66. Partijprominenten als Piet Hein Donner (CDA), Herman Tjeenk Willink (PvdA), Willem Scholten (CHU/CDA), Marinus Ruppert (ARP) en Louis Beel (KVP) gingen hem voor. Alles aan de Raad van State ruikt naar politiek en naar politieke correctheid – en niet pas sinds gister.

‘Twee hoeraatjes voor de democratie. Geen drie, twee is genoeg,’ zei Winston Churchill ooit. Dat geldt ook voor onze rechtsstaat. Dat Nederland een klein land is en dat onze constitutionele mankementen dus maar weinig internationale aandacht trekken, laten onze politici daar maar blij mee zijn.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Dat politici zich niet zouden mogen uitspreken over het werk van de rechter is een malle justitiële dwaling verscheen eerst op Wynia's Week.

Artikel 3 van de zogenoemde Vreemdelingenwet 2000 stelt dat een vreemdeling (‘ieder die de Nederlandse nationaliteit niet bezit en niet op grond van een wettelijke bepaling als Nederlander moet worden behandeld’) de toegang tot Nederland kan worden geweigerd indien deze persoon ‘een gevaar oplevert voor de openbare orde of nationale veiligheid’. Volgens de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) kan zo’n inreisverbod omwille van de openbare orde tien jaar kan duren en zelfs twintig jaar indien het plaatsvindt in verband met de nationale veiligheid.

De vraag wanneer er sprake is van een conflict met de openbare orde is ingewikkeld, ook voor het Europese Hof. Er hoeft niet per se sprake te zijn van strafbaar gedrag, een ‘actuele, werkelijke en voldoende ernstige bedreiging die één van de fundamentele belangen van de samenleving aantast’ is volgens het hof voldoende.

Praktische invulling hapert

In 2022 stuurde de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid de Britse ‘complotdenker’ David Icke een brief met de mededeling dat hij gedurende twee jaar niet het Schengengebied in mocht reizen. De reden daarvoor was dat zijn aanwezigheid ‘grote spanningen tussen bevolkingsgroepen kan veroorzaken’. De discussie over de vraag hoe wenselijk het is dat EU-landen voor elkaar gaan bepalen of buitenstaanders hun landen mogen inreizen, wordt echter onvoldoende gevoerd.

Hoe stel je precies vast dat er sprake is van een dreiging? Misschien zijn die criteria acceptabel, maar ze dienen verder uitgewerkt en transparant gedeeld te worden. De praktische invulling ervan is nu namelijk uiterst vaag. Meestal wordt getracht om iemand te weren op basis van uitspraken die hij of zij in het verleden heeft gedaan. Maar wellicht zullen die uitspraken niet worden worden herhaald. Na hoeveel dagen, weken, maanden, jaren of decennia vervalt de vermeende legitimiteit om iemand op basis van oude uitspraken te weren?

Ook is niet altijd helder wat de betekenis is van zo’n in het verleden gedane uitspraak. Als er expliciet is opgeroepen tot het plegen van ernstige misdrijven, zoals het plegen van geweld tegen mensen, dan is het grensoverschrijdende karakter eenvoudig te duiden. Maar zeker in het geval van islamitische sprekers hebben uitingen niet altijd een duidelijke betekenis. Een (ex-)moslim een afvallige noemen lijkt wellicht onschuldig, maar binnen de islam staat de doodstraf op afvalligheid. Wordt er dan verkapt opgeroepen tot geweld, in dit geval in de context van islam, of is er slechts sprake van een constatering of een mening?

Een ander voorbeeld: stel een spreker legt uit hoe dingen in de islam zijn geregeld en dat je – bijvoorbeeld – vrouwen als seksslavinnen mag houden. Je zou dat kunnen uitleggen als: deze prediker roept daar niet toe op, maar legt slechts de regels van islam uit. Maar zo simpel is het niet. Als de context van de lezing is dat een gezaghebbende islamitische prediker een groep volgzame moslims toespreekt, dan kunnen zijn woorden worden gezien als legitimering. Dat schuurt dicht aan tegen het oproepen tot geweld en andere misdrijven.

Opgerekte definitie

De vraag blijft ook of het verstandig is dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), ter ondersteuning van de IND en het ministerie van Buitenlandse Zaken, ‘duidingen’ verstrekt over ‘vreemdelingen die een extremistisch gedachtegoed uitdragen’. De NCTV is een ambtelijke organisatie; ze heeft geen inlichtingenofficieren of opsporingsambtenaren in dienst. Horen zulke duidingstaken daar thuis?

Minstens zo opmerkelijk is dat de NCTV bij dat duiden haar eigen definitie van extremisme (‘het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen’) aanzienlijk oprekt. Want ‘extremistische uitingen die ondermijnend zijn aan de democratische rechtsorde en daarom een bedreiging kunnen vormen voor de openbare orde en/of nationale veiligheid’ zijn volgens de NCTV een combinatie van onder meer ‘haat zaaien, angst verspreiden, doelbewust desinformatie verspreiden, demoniseren en intimideren, verwerpen van wet- en regelgeving’ en ‘pogingen om een parallelle samenleving tot stand te brengen waarbij het gezag van de Nederlandse overheid en het rechtssysteem worden afgewezen’.

Dat is een flinke lijst met vage begrippen. Het criterium van ‘doelbewust desinformatie verspreiden’ duidt overigens op enige onwetendheid bij de NCTV, omdat desinformatie in beginsel doelbewust wordt verspreid – anders is het bijna altijd misinformatie. Daarnaast is het vaak moeilijk na te gaan of iemand zich bewust is van de onjuistheid van de informatie die hij verspreidt. Ik neig te denken dat veel complotdenkers en jihadisten wérkelijk in hun fabeltjes geloven, maar we kunnen niet in hun hoofden kijken.

Het is om al deze redenen belangrijk om terughoudend te zijn met het weren van buitenlandse sprekers. Wees in ieder geval transparant over de vooraf opgestelde criteria, maak uitingen niet los van hun context en ga reëel om met de duur van (Europese) inreisverboden.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het weren van buitenlandse sprekers mag geen nattevingerwerk zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Rechters zijn zeer feilbare en beïnvloedbare wezens, net als wij allemaal. Het verschil is dat zij dat ontkennen. Je hoeft maar een paar geruchtmakende rechterlijke dwalingen gevolgd te hebben om te beseffen hoe onterecht dat is. Ik kan iedereen aanraden om zich te verdiepen in de veroordeling tot levenslang, de eerste keer in 2003, van verpleegster Lucia de Berk. Achtereenvolgens de rechtbank, het gerechtshof en de Hoge Raad waren ervan overtuigd dat Lucia de Berk een monster was, die minstens zeven baby’s en bejaarden had vermoord of geprobeerd te vermoorden. Al het zogenaamde bewijs was roddel van collega’s en medisch drijfzand, en in feite bleken er helemaal geen moorden gepleegd te zijn.

Onhoudbare claim

Het heeft acht jaar geduurd eer de justitiële moloch erkende dat de hele rechtsgang een flater was en De Berk in 2010 van alle blaam zuiverde. Dat was niet te danken aan enig zelfreinigend vermogen van deze institutie: daar was jarenlange druk vanuit de samenleving en door prominente wetenschappers voor nodig (in Groot-Brittannië zit nu verpleegster Lucy Letby een levenslange gevangenisstraf uit in een zaak die een kopie van de zaak De Berk lijkt). Dat is maar één voorbeeld, ook daarna zijn er nog flagrante, hardnekkige rechterlijke dwalingen geweest. 

Vandaar dat ik niet zo onder de indruk ben van tweets als die van RechtspraakNL, als zouden alle rechters ‘onafhankelijk, onpartijdig, integer en deskundig’ oordelen. Dat is een prachtig ideaal, maar dat dit in de praktijk ook zo is, is een onhoudbare claim. En die claim dient om rechters immuun te verklaren tegen kritiek op hun vonnissen en de aantijging van belangenverstrengeling.

In dit geval kwam RechtspraakNL in het geweer voor rechter Rein Odink, die de beslissing verwierp van het kabinet om drie notoire moslim haatpredikers de toegang tot Nederland te ontzeggen. Er was ‘een grens overschreden’ door diens naam en foto op sociale media te zetten, en de naam en functie van diens partner. Waarom zou een rechter niet net als een politicus of journalist gekend mogen worden door het publiek? Waarom mogen wij niet weten, dat de vrouw van Odink voor Amnesty International werkt, een organisatie die tot op het bot geïnfiltreerd is door Israël-haters en islam-apologeten?    

Odink doet veel asielzaken, en beslist dan vrijwel altijd in het voordeel van de afgewezen asielzoeker. Nogal wiedes, als je ’s avonds thuis bij het eten je beslissingen uit moet leggen aan een actievoerster van Amnesty International. Ik vermoed dat veel mensen, ook op rechts, dit een schokkende insinuatie vinden: dat rechters net zo partijdig zijn als de groenteboer op de hoek. Het officiële narratief is immers, dat rechters objectief maatwerk leveren, puur op basis van de wet.

Helaas blijkt daar weinig van te kloppen, iedere keer dat dit echt onderzocht wordt. Rechters in Israël die moesten beslissen over voorwaardelijke invrijheidstelling, lieten die beslissing voor een groot deel bepalen door hun rammelende maag: het beruchte ‘hungry judge effect’. Dit soort onderzoek is daarna nog diverse malen herhaald, met telkens vergelijkbare uitkomsten.

Zelf kwam ik een opmerkelijk voorbeeld tegen in een Nederlands onderzoek naar recidive na een korte gevangenisstraf, dan wel een taakstraf. Het ging om een groot aantal ‘kleine’ zaken, die door de politierechter worden afgehandeld en waarin de verdachte schuldig werd bevonden. Zulke zaken worden at random toebedeeld aan een van de honderden politierechters in ons land. Wat bleek: er waren politierechters die nooit een gevangenisstraf gaven, politierechters die nooit een taakstraf gaven, en ongeveer gelijkmatig verdeeld alles daar tussenin.

Waar is het veelgeprezen maatwerk?

Dit is onthullend. De keuze voor gevangenisstraf of een taakstraf wordt geacht te volgen uit de omstandigheden van de zaak en de persoon van de verdachte. Het is dan onvermijdelijk dat over die vele duizenden zaken onder rechters een consensuspercentage ontstaat dat in, zeg, 60 procent van al hun zaken een taakstraf passend is, en in 40 procent van de zaken een gevangenisstraf (fictieve cijfers). Uiteraard, rechters zijn geen computers, er mag wat variatie om dat gemiddelde heen zitten, dus verreweg de meeste rechters vonnissen dan rond de 60/40, en er zijn wat excentriekelingen die 70/30 of 50/50 vonnissen.

Dat is niet wat dit onderzoek laat zien. De feitelijke variatie in de verdeling loopt van 100/0 tot 0/100 en alles daar tussenin. In combinatie met de at random zaaktoedeling is dit sterk bewijs dat de afweging van gevangenisstraf versus taakstraf weinig meer is dan een persoonlijke gril van de rechter. Sommigen zweren bij taakstraf, anderen zien er niets in, ongeacht de zaak of de persoon van de verdachte, en dat is dan het veelgeprezen maatwerk wat rechters leveren.  

Marc Fierstra, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor  Rechtspraak, kreeg deze week in Trouw een spread breed de ruimte om ons weer eens wat smetvrees voor discussie over hun vonnissen in te peperen. Met de rechtspraak is niets mis, de politiek stookt de onrust op, aldus Fierstra: ‘Ze hebben zoiets van: dit is op het randje, maar we gaan het toch proberen. Ze zorgen er niet voor dat ze de regels goed nalopen, maar ze rekken die tot het maximale op. Dat is de spanning. De stikstofdiscussie is een mooi voorbeeld. De minister wil nu de stikstofnorm met een factor 200 verhogen, want ze heeft een paar rapporten gevonden (mijn cursivering). Maar we hebben ook een opdracht om de totale stikstofdepositie te verminderen. Hoe rijm je dat met elkaar?’

Het dedain, de onkunde en de vooringenomenheid druipen van dit ‘mooie voorbeeld’ af. Minister Femke Wiersma heeft niet een paar rapporten ergens in een la gevonden om de regels tot het maximale op te rekken; ze heeft een onafhankelijke stikstofexpert gevraagd een wetenschappelijke onderbouwing te geven voor een nieuwe ondergrens van 1 mol, en daarna bij 15 andere experts en relevante instanties om commentaar gevraagd, die in grote meerderheid de 1 mol ondersteunen. En die 1 mol, waarde Fierstra, is geen norm. Aan die norm (de KDW) verandert niets, Wiersma wil slechts de homeopathisch lage ondergrens voor de vergunningsverplichting van 0,005 mol naar 1 mol optrekken. Dat heeft een verwaarloosbare invloed op de totale stikstofdepositie (gemiddeld in Nederland 1500 mol), die trouwens momenteel dalende is door generiek beleid, dus het rijmt vanzelf al.

Vooringenomen en arrogant

Maar stel je even voor dat Wiersma hierover bij de Raad van State in de slag moet met serieprocedeerder Johan Vollenbroek, en Fierstra is een van de drie rechters. Edelachtbare Fierstra heeft geen idee wat er aan de hand is, maar zijn vooroordeel over de zaak heeft hij al klaar. Weliswaar is hij geen rechter bij de Raad van State, dus hij krijgt geen stikstofzaken op zijn balie, maar hij is wel rechter bij de Hoge Raad. We moeten maar hopen dat de hoogste rechtsprekende instantie van ons land verder wordt bemensd door minder vooringenomen en arrogante types.         

Laat u niks wijsmaken: een vonnis is ook maar een mening. Weliswaar een mening waarover langer is nagedacht dan over de doorsnee tweet, maar dat geldt ook voor de mening van bonafide journalisten, wetenschappers en politici. Ook die maken natuurlijk stomme fouten, maar die worden dan heel snel gecorrigeerd in het gerechtshof van het publieke debat. Maar aan die vonnissen zitten we vast, en daarom hechten rechters er zeer aan om onpersoonlijk en onaanspreekbaar te blijven.   

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Laat u niks wijsmaken: een rechterlijk vonnis is ook maar een mening verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer en meer klinkt tegenwoordig het pleidooi om – zoals Marcia Luyten deze week schreef in de Volkskrant – ‘de grondslag voor het inperken van de vrijheid van meningsuiting te verbreden’. Dat wil dus zeggen: om meer bepalingen in de wet op te nemen die de vrijheid van expressie beperken. Vaak gaat het dan om het verspreiden van ‘desinformatie’ of ‘hate speech’, en daarop volgt dan steevast het pleidooi om sociale media te reguleren of zelfs te sluiten.

‘Geen rechtsgrond voor inreisverbod’

De vraag is dan natuurlijk wat ‘desinformatie’ is. Vorige week probeerden de ministers David van Weel (Justitie en Veiligheid) en Marjolein Faber (Asiel en Migratie) drie imams de toegang tot Nederland te ontzeggen. Zij waren uitgenodigd om te spreken op de Ramadan Expo in Utrecht maar bij het kabinet bestond een gerechtvaardigd vermoeden dat deze heren het hun geboden podium zouden misbruiken om opruiende taal te verspreiden. Een van hen, de Brit Ali Hamuda, had het volgende gezegd over de terroristische acties van Hamas op 7 oktober 2023, waarbij 1300 burgers en militairen werden gedood en mishandeld en naar schatting 250 personen gevangen werden gevangen en als gijzelaars naar Gaza werden overgebracht: ‘Er is nul bewijs. Dit is het construeren van feiten die simpelweg nooit zijn gebeurd. Er was geen massaslachting. Er was geen massaverkrachting’.

Dat was zeker desinformatie, oordeelde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) in een advies aan de rechter. En met deze desinformatie werd het Hamas-terrorisme goedgepraat. Maar, zo vervolgde de NCTV in het advies: in de Gaza-oorlog hebben beide partijen desinformatie verspreid en geweld tegen burgers gebruikt. Streep deze twee kwaden tegen elkaar weg en dan kan het advies aan de rechter niet anders luiden dan dat de uitspraken van Hamuda geen rechtsgrond bieden voor een inreisverbod. De rechter veegde de pogingen van Van Weel en Faber dan ook van tafel: de drie heren vormden geen bedreiging voor de openbare orde en hun mocht de toegang tot het land dus niet worden ontzegd.

Het is opmerkelijk dat Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap in Groningen, in een uitzending van Nieuwsuur zei dat de uitspraak van de rechter ook was bedoeld om de ‘nieuwe politieke wind’ te corrigeren. In het nieuwe politieke klimaat, met politici die de openbare orde volgens Brouwer en de rechters, misschien wat al te snel bedreigd zien door uitspraken van rabiate moslims, heeft de rechter ‘kritischer’ dan voorheen naar de onderbouwing gekeken en deze uiteindelijk afgewezen. Dat is op z’n minst vreemd, zo werd ook duidelijk, want een rechtse complotdenker als David Icke is de toegang tot Nederland eerder wél ontzegd en tot op de dag van vandaag kan hij zijn schoonfamilie niet bezoeken – en dat omdat zijn uitspraken over reptielen en complotten wel een bedreiging voor de openbare orde zouden vormen. Willekeurige en politiek gemotiveerde uitspraken vormen met andere woorden de grootste bedreiging voor de vrijheid van expressie.

Deze stand van zaken laat slechts de conclusie toe dat het verbod op censuur (het vooraf toetsen van meningen en uitspraken) streng moet worden gehandhaafd en dat we al even streng moeten toezien op het principe dat de rechter pas achteraf toetst of uitlatingen tegen beperkende bepalingen in de wet indruisen. En daarbij moeten die beperkende bepalingen zo minimalistisch mogelijk worden uitgelegd en de grondslag voor de inperking van de vrijheid van expressie zeker niet worden verbreed.

Neutrale overheid

De vrijheid van drukpers bestaat in Nederland sinds 1798. Sinds 1815 wordt aan die vrijheid de beperking toegevoegd dat ‘elk voor hetgeen hij schrijft, drukt, uitgeeft of verspreidt, verantwoordelijk (blijft) aan de maatschappij of bijzondere personen, voor zoo verre dezer regten mogten zijn beleedigd’. In de Grondwet van 1848 is deze beperking op de formule teruggebracht zoals we die nog altijd kennen: er is vrijheid van meningsuiting ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. De gedachte hierachter was dat de overheid geen positie moest innemen in de ideeën- en belangenstrijd tussen de verschillende groepen in de samenleving. De overheid was neutraal en garandeerde dat iedere groep de vrijheid had om zich te verenigen, zijn levensbeschouwing te propageren en zijn mening te uiten.

Maar vooral na de Tweede Wereldoorlog is er onder invloed van het communisme op dit punt veel mis gegaan. In zijn boek Censored (2016) heeft Paul Coleman, directeur van de Alliance Defending Freedom in Wenen, glashelder uitgelegd dat de toenemende pogingen om meningsuitingen te criminaliseren (als ‘hate speech’) voortvloeien uit pogingen daartoe van regerende elites sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens het opstellen van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1947) streden westerse democratieën, in het verlengde van het klassiek-liberale denken, voor een sterke bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Maar communistische staten drongen sterk aan op het beperken van de vrijheid van meningsuiting – vooral tegen fascistische taal. In de uiteindelijke versie van de Verklaring uit 1948 werd de vrijheid van meningsuiting weliswaar gegarandeerd, maar werd ook een vaag recht geïntroduceerd op bescherming tegen ‘aanzetten tot discriminatie’, en deze bepaling vormt de grondslag van alle latere pogingen om ‘hate speech’ te verbieden.

Laat het botsen en knallen

De communistische staten zijn verdwenen maar de beperkingen die zij voorstonden zijn gebleven. Sterker nog, de landen die die beperkingen toen bestreden, zijn nu de landen waarin die beperkingen het strengst worden gehandhaafd en afgedwongen. En de vage definities van begrippen als ‘desinformatie’ en ‘hate speech’ leiden tot inconsistente en politiek gemotiveerde interpretaties en vervolgingen. Verdere beperkingen op grond van bewust vage criteria kunnen dus – en zullen dus – overheden de machtsmiddelen verstrekken om controversiële meningen te onderdrukken en afwijkende opvattingen het zwijgen op te leggen. Deze machtsconcentratie maakt een einde aan een aloude vrijheid en is zonder meer ondemocratisch. Onwelgevallige meningen, geuit op vrije fora als X, zullen worden gecensureerd en verbonden en uit angst voor vervolging zullen mensen in toenemende mate overgaan tot zelfcensuur.

Met de bangige ‘liberale’ pleidooien voor het ‘verbreden van de grondslag om de vrijheid van meningsuiting te beperken’, raken we dus steeds verder verwijderd van het oude vertrouwen dat alleen de botsing van meningen en het vrije debat de waarheid aan het licht brengt. Laat het botsen en knallen – alleen het absoluut vrije woord, zo maximalistisch mogelijk geïnterpreteerd, garandeert een gedachtewisseling waarin iedereen frank en vrij zijn zegje kan doen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Het streven om steeds meer meningen te criminaliseren, is communistisch verscheen eerst op Wynia's Week.

Kritiek op rechters is geen taboe, maar noodzakelijk voor de democratische rechtstaat. In een functionerende democratische rechtsstaat is kritiek op rechters, binnen het betamelijke, een essentieel onderdeel van de vrijheid van meningsuiting en de controle op publieke instellingen.

Burgers kunnen met hun kritiek de beslissingen en procedures van de rechterlijke macht evalueren en zo bijdragen aan transparantie en verantwoording. Ook politici hebben het recht om de werkwijze van rechters te bekritiseren. Dit alles versterkt de democratische discussie en het functioneren van de rechtsstaat.

Zelfreflectie gevraagd

Burgers dienen rechterlijke uitspraken en vonnissen uiteindelijk te accepteren, maar mogen ook verwachten dat de rechterlijke macht enige zelfreflectie toont. Dit gebeurde echter niet toen er kritiek kwam op een beslissing van de Amsterdamse rechtbank om drie extremistische moslimpredikers te laten spreken op een conferentie in Utrecht.  

Als een rechter een besluit neemt, moet hij of zij ook openstaan voor kritiek op dat besluit. Tenslotte staat zijn of haar naam onder het (openbare) vonnis. Als de rechterlijke macht inhoudelijke kritiek als een aanval beschouwt, plaatst zij zichzelf boven de samenleving en impliceert zij dat haar oordeel het enige juiste is.

Wetten in Nederland worden opgesteld door de regering en het parlement. De regering doet wetsvoorstellen, die vervolgens door de Tweede en Eerste Kamer worden besproken, gewijzigd en goedgekeurd. Hoewel de politiek de wetten vaststelt, is het de taak van de rechters om deze wetten toe te passen en te interpreteren in individuele rechtszaken. De uitvoerende macht – zoals de politie en het Openbaar Ministerie (OM) – is belast met de daadwerkelijke handhaving.

Bij het toepassen en interpreteren van wetten moeten rechters objectiviteit en onafhankelijkheid bewaren en de schijn van een eigen opinie of belangenverstrengeling te allen tijde voorkomen. Het is daarom onacceptabel dat rechters of functionarissen van het OM zich verschuilen achter de uitspraak ‘Ik ben ook een mens met een eigen mening’.

Toch waren dat in 2023 de woorden waarmee Winfried Korver, advocaat-generaal van het Openbaar Ministerie in Den Bosch, zijn aanwezigheid als sympathisant bij een protestactie van Extinction Rebellion probeerde te verklaren. Bij de actie werden bijna 1600 demonstranten aangehouden, maar het OM zag af van strafvervolging. Zo werd de schijn van partijdigheid gewekt.

Selectieve interpretatie

In de zaak van de drie islamitische haatpredikers oordeelde de rechter dat zij geen gevaar vormden voor de openbare orde. Ondanks het overtuigende bewijs dat de ministers Marjolein Faber (Asiel en Migratie) en David van Weel (Justitie en Veiligheid) aandroegen en terwijl het ging om het verheerlijken van terreur en pedofilie en om het bestempelen van homoseksualiteit als een ernstige ziekte. Het lijkt erop dat rechters verzachtende omstandigheden blijven aanhalen op basis van een selectieve interpretatie van vrijheid van meningsuiting, terwijl het in werkelijkheid gaat om het in gevaar brengen van de fundamenten van onze samenleving.

Ook de toepassing van verzachtende omstandigheden bij het bepalen van de strafmaat voor ernstige delicten is zorgwekkend. Wanneer bijvoorbeeld asielzoekers ernstige misdrijven plegen, dient de focus te liggen op de openbare orde en veiligheid, en niet op hun verblijfsstatus. Anders ontstaat een dubbele standaard.

Toch zagen we in een recente groepsverkrachtingszaak in Helmond dat de rechter mild oordeelde omdat het de daders – vijf minderjarige asielzoekers – zou hebben ontbroken aan ‘toezicht en begeleiding’. Ook wanneer ‘klimaat’ of ‘Palestina’ verzachtende omstandigheden zijn voor de rechterlijke macht – zodat keer op keer snelwegen worden geblokkeerd, universiteiten en stationshallen worden bezet en vernield en antisemitische leuzen worden gescandeerd – is dat zeer schadelijk voor de rechtsstaat. De politie kan dan slechts optreden als een veredelde wegsleepdienst, terwijl ‘aanhouding en wegvoering’ of een taakstraf al als voldoende sanctie worden beschouwd.

Geen fopstraffen meer

Het is dan ook goed dat het kabinet-Schoof een einde wil maken aan deze zogenoemde fopstraffen door een taakstrafverbod in te voeren. Dit moet een duidelijk signaal zijn aan de rechterlijke macht: zij mag niet op basis van een ‘eigen interpretatie’ verzachtende omstandigheden toepassen ten koste van onze veiligheid en rechtsstaat.

Het is van essentieel belang dat de rechterlijke macht haar onafhankelijkheid en onpartijdigheid strikt bewaakt. Opvattingen in de vorm van verzachtende omstandigheden en persoonlijke sympathieën mogen nooit de toepassing van de wet en de veiligheid van onze samenleving ondermijnen. Alleen door streng, objectief en zonder dubbele standaarden op te treden, kan het vertrouwen in onze rechtsstaat behouden blijven.

En voorts zijn wij van mening dat het OM nu stappen moeten ondernemen om Samidoun te verbieden.

*Reinier Geerligs (voorzitter) en Leon van Noort zijn aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Van opbouwende kritiek kunnen rechters alleen maar beter worden verscheen eerst op Wynia's Week.

In mijn artikel legde ik uit waarom geen sprake is van groepsbelediging en waarom Keijzer zelfs een punt heeft, waarbij ik me primair baseerde op de Koran en op de islamitische overleveringen. Het OM heeft op 12 juli een persbericht verspreid waarin het stelt de aangiftes tegen Keijzer te seponeren. Goed zo, denkt u wellicht. Het OM stelt echter ook dat de uitingen van Keijzer ‘in beginsel strafbaar zijn’.

Daar hoort een historische context bij. In oktober 1993 vond in Wenen een grootschalige bijeenkomst plaats van de Raad van Europa. De Europese regeringsleiders – Ruud Lubbers namens Nederland – spraken daar met elkaar af dat er een gemeenschappelijke aanpak moest komen van ongewenste ‘extreemrechtse’ politici: door ‘intolerantie’ dan wel ‘onverdraagzaamheid’ te introduceren als een nieuw strafrechtelijk thema. Voortaan kon iedereen die onverdraagzaamheid bevorderde, daarvoor worden veroordeeld, vooral door het Mensenrechtenhof in Straatsburg.

Het OM stelt nu met betrekking tot Mona Keijzer:

‘Het OM is van oordeel dat de uitlatingen die door Keijzer zijn gedaan op zichzelf beledigend zijn over een groep mensen wegens ras en godsdienst en, ook in de context van het publieke debat, onnodig grievend zijn. Keijzer heeft naar het oordeel van het OM onvoldoende verantwoordelijkheid genomen om te voorkomen dat haar uitingen die zij in de talkshow Sophie & Jeroen heeft gedaan zouden aanzetten tot onverdraagzaamheid.’

Wie niet onderbouwt, wordt vervolgd

Die redenering van het OM ligt in het verlengde van de in 1993 gemaakte Europese afspraken. Dat Keijzer zou kunnen hebben aangezet tot onverdraagzaamheid maakt dat er sprake is van groepsbelediging, een ernstig strafbaar feit. Het OM legt overigens nog nader uit waarom de uitspraken onnodig grievend waren:

‘Als politicus zou Keijzer in staat moeten zijn om haar woorden zorgvuldig te kiezen en haar stellingen te onderbouwen, ook tijdens een talkshow op live televisie. Dat geldt bij uitstek voor uitingen over minderheidsgroepen. Zij zijn extra kwetsbaar wanneer zij belasterd worden. Keijzer is hierin onvoldoende zorgvuldig geweest. (…) Bovendien presenteerde ze de beweringen als feiten, zonder ze op dat moment van een gedegen onderbouwing te voorzien.’

Daarmee is Keijzer in de ogen van het OM strafbaar. Maar is dat wel zo?

Hek van de dam

In de eerste plaats is het lastig om tijdens een talkshow elk standpunt gedegen te onderbouwen met feiten. Daarvoor is doorgaans geen tijd en de host zit daar meestal ook niet op te wachten, want het vertraagt het gesprek. Ook speelt mee dat de spreker wellicht niet alle achterliggende feiten zondermeer kan reproduceren als gevolg van een onverwachte vraag, terwijl de conclusie nog steeds kloppend kan zijn.

Ten tweede, als een bewering niet als feit mag worden gepresenteerd zonder onderbouwing, dan is het hek van de dam voor wat betreft groepsbelediging. Dan mogen de politie en het OM een aparte afdeling openen die strafzaken draait tegen mensen die aan talkshowtafels plaatsnemen. Het ontbreken van een gedegen onderbouwing bij uitspraken lijkt daar immers eerder regel dan uitzondering te zijn.

Maar toch een sepot

Toch gaat het OM niet tot vervolging over omdat ‘strafrechtelijke vervolging van de politicus in dit geval in strijd is met de vrijheid van meningsuiting’. Het OM wijst op het risico van een chilling effect bij vervolging:

‘Het sanctioneren van een uiting kan anderen ervan weerhouden om hun mening te uiten. Dat geldt bij uitstek voor politici. Een vrije politieke discussie is in een democratische samenleving van fundamenteel belang.’

Een ‘gewone’ burger zou dus wellicht wel vervolgd worden. En precies daar wringt het. Waarom wordt getolereerd dat Keijzer dit zegt, maar geldt dit niet voor u en mij? En wat als die uitspraak feitelijk juist zou zijn? Mag die dan nog steeds niet gedaan worden? Een andere beschermende factor is volgens het OM overigens dat Keijzer reageerde op Sophie Hilbrand en niet zelf het initiatief tot de uitspraak nam. Maar maakt dat werkelijk veel uit in dit geval? 

Het wordt echter nog ernstiger. In de brief aan de aangevers stelt het OM:

‘Ondanks dat Keijzer in het fragment duidelijk probeert te maken dat het niet om alle asielmigranten uit islamitische landen en moslims gaat, is de beschuldiging ernstig genoeg om het beeld over in ieder geval een deel van deze groepen aan te tasten. Daarmee zijn de uitingen van Keijzer in de uitzending van Sophie & Jeroen op zichzelf beledigend over een groep wegens ras en godsdienst.’

Er zijn twee interpretaties van deze passage mogelijk. In de eerste plaats dat Keijzer strafbaar zou zijn voor wat ze niet heeft gezegd. Haar nuances doen er niet toe, omdat sommige mensen er sowieso aanstoot toe nemen. Het gaat erom hoe mensen haar woorden interpreteren en niet om wat zij gezegd heeft.

Een tweede interpretatie is dat Keijzers nuances er niet toe doen, omdat zij nog steeds uitspraken doet over een deel van de groep. Maar dat is precies haar doel. Zij legt de vinger op een zere plek, door te benoemen hoe problematisch een groep orthodoxe of radicale mensen naar joden kijkt. En eens te meer: wat als haar uitgesproken zorg juist is? Mag die waarheid dan niet geuit worden?

Het OM lijkt zich hier te veel met politiek te bemoeien. Toen Geert Wilders in 2008 de film Fitna online zette, werd ook hem het bijdragen aan onverdraagzaamheid verweten. Het OM wilde Wilders echter aanvankelijk niet vervolgen, maar moest dat alsnog doen als gevolg van een artikel-12-procedure. Ook in de brief aan de aangevers in de zaak tegen Mona Keijzer staat vermeld dat de aangevers een zogeheten klaagschrift in kunnen dienen, conform artikel 12 Wetboek van Strafvordering. Dan kan alsnog tot vervolging worden overgegaan.

Religiekritiek in de beklaagdenbank

Mona Keijzer uitte slechts kritiek op een cultuur, en dan met name op het religieuze deel van die cultuur. Als die kritiek strafbaar is, dan lijkt daarmee religiekritiek te worden gecriminaliseerd. In een liberale samenleving moeten burgers echter bijna alles kunnen zeggen. De nuancering ‘bijna’ zit erin dat niet tot geweld mag worden opgeroepen. Als de waarheid niet gezegd mag worden omdat een vermeend kwetsbare culturele groep tegen die waarheid beschermd moet worden, dan wordt het multiculturalisme boven de liberale grondgedachte geplaatst dat burgers alles mogen doen zolang andere burgers daardoor niet worden geschaad.

Het OM geeft daarmee de belangrijkste argumenten tegen de strafbaarstelling van groepsbelediging: het conflict met vrijheid van meningsuiting en het eventueel uitspreken van de waarheid, het subjectieve karakter van belediging, de moeilijkheid om tot een eenduidig oordeel over de uiting te komen, de ogenschijnlijk weinig consistente vervolging van soortgelijke casussen en het chilling effect.

Het is de hoogste tijd om groepsbelediging te decriminaliseren en uit het Wetboek van Strafrecht te halen.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zaak Mona Keijzer bewijst: hoog tijd om groepsbelediging uit het Wetboek van Strafrecht te halen verscheen eerst op Wynia's Week.