Daarom in deze spannende dagen voor Prinsjesdag eerst even vier natuurfeiten rechtzetten:

1. Nederland heeft de EU-afspraak voor reductie van ammoniak (‘stikstof’, uitstoot van de landbouw) gehaald. Nederland is nu al 20 procent onder het EU-doel voor 2029.
2. Idem voor stikstofdioxide (NO₂) en stikstoftrioxide (NO₃): 45 procent onder het afgesproken EU-doel voor 2029.
3. Het doel van 30 procent beschermde natuur geldt voor de hele EU, niet voor iedere afzonderlijke lidstaat. ‘Alle lidstaten moeten bijdragen, in de mate van hun mogelijkheden’. Als Nederland, Denemarken en de Duitse deelstaten Bremen en Hamburg voor dit sympathieke doel partneren met de Scandinavische landen, is het dus niet nodig om met dwang Nederlandse boerderijen op te heffen. In Finland is immers al 86 procent van de oppervlakte natuurgebied; in Zweden zelfs nog meer.
4. ‘Al bij de vaststelling van de Vogelrichtlijn heeft de wetgever duidelijk gemaakt dat deze niet tot doel heeft elke afzonderlijke vogel onvoorwaardelijk te beschermen’ (Europees Hof van Justitie, 2020).

Eén broedende zwaluw

Deze vier feiten zijn slecht bekend (of worden ontkend) bij onze duizenden milieuambtenaren. Die willen nog steeds boerdenland met dwang omzetten in natuurgebied om de ’30 procent natuur’ te halen. En zes jaar na de EU-verduidelijking over de vogels leggen zij toch het werk aan de Norgerbrug bij Assen voor maanden stil vanwege één broedende zwaluw.

En een nieuwe uitdaging komt: de EU heeft ‘biodiversiteit’ aangewezen als het belangrijkste nieuwe doel. Toenmalig minister Christianne van der Wal (VVD) vroeg bureau Berenschot in 2024 om advies. Precies omdat er nu zo veel ambitieuze doelen tegelijk zijn waarschuwden de adviseurs: een route waarbij het Rijk dwingt is kansloos en draagt niet bij aan het vertrouwen in de overheid.

In plaats daarvan suggereerde Berenschot om provincies, waterschappen en ook afzonderlijke natuurgebieden het recht te geven om per gebied eigen regels vast te stellen, ook als die afwijken van de landelijke normen uit de Omgevingswet. Dat kan nu al met artikel 4.6 van die wet, waarin het gaat over maatwerkregels. Per natuurgebied een plan uitvoeren op basis van lokaal onderzoek naar wat nodig is om het alles wat leeft naar de zin te maken. Hebben de vogels rust en kunnen ze genoeg eten vinden? Zijn er voldoende waterplanten om de kwaliteit van het water te beschermen? Enzovoort.

Maar zo mag het niet van PRO en van D66. Die willen niet dat natuurbeschermers per natuurgebied onderzoeken of waterplanten genoeg fosfor absorberen; die willen liever een landelijke strenge wet voor fosfor zodat het door hen gewenste aantal veeboeren failliet gaat. Die willen ook niet dat we per natuurgebied goed kijken of er wel genoeg voedsel is voor alle soorten vogels, en dan zo nodig hier en daar wat dierlijke mest uitzaaien om de insectenpopulatie te bevorderen. Nee, PRO en D66 handhaven liever een onmogelijke landelijke wet tegen ammoniak waardoor straks in sommige provincies 40 tot 50 procent van de koeien weg moet.

Zo’n nachtmerrie mag geen realiteit worden. En dat hoeft ook niet. Juriste Juliane Kokott, hoogleraar aan de Universiteit van Sankt Gallen (Zwitserland) en advocaat-generaal van het Europese Hof van Justitie zei het al:

‘Het is duidelijk dat een lidstaat als Nederland niet onderworpen kan zijn aan een onvoorwaardelijke verplichting om zijn landbouw plotseling op grote schaal in te perken en ook fors in te grijpen in andere economische ontwikkelingen teneinde de belasting van Natura 2000-gebieden met stikstof tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Dwingende redenen van groot openbaar belang dienen naar behoren in aanmerking te worden genomen. Deze redenen bestaan enerzijds uit het algemene maatschappelijke belang bij economische ontwikkeling en anderzijds, met name wanneer reeds goedgekeurde activiteiten mogen worden voortgezet, uit het rechtsstatelijke doel, de grondrechten van de betrokken ondernemingen te eerbiedigen’.

Grote schande

Kokott waarschuwt tegen respectloos optreden tegen medeburgers op het platteland en in de vissersdorpen. De PRO/D66-milieuambtenaren moeten zich dat aantrekken, want zij, en niet de EU, veroorzaken de nachtmerrie.

Al in 2018 voorspelde Kokott dat rechtszaken over stikstof op basis van artikel 6, lid 3, van de Habitatrichtlijn voor verdriet zouden zorgen. Met dat artikel wint Johan Vollenbroek te vaak zijn processen. Daarom adviseerde zij toen al dat ‘Nederland volgens artikel 6, lid 4, tweede alinea, de Commissie had moeten raadplegen’. (Let wel: artikel 6, lid 3, stipuleert ‘er mag geen twijfel blijven bestaan over mogelijke achteruitgang van natuur’; artikel 6, lid 4, biedt ruimte voor compenserende maatregelen, eventueel ook in andere natuurgebieden.)

De grote schande van onze PRO/D66-ambtenaren is dat zij nu al acht jaar lang dat advies niet willen opvolgen. De laatste keer dat Nederland gebruik maakte van artikel 6, lid 4, was in 2016 voor de Blankenburgtunnel. Toen verloren prompt de milieulobby’s. Daarna heeft Nederland nooit meer dat winnende artikel ingeroepen, hoewel dat bijvoorbeeld ook het probleem van de veerboot naar Ameland zou oplossen. Waarom niet? Andere landen doen het regelmatig om groen licht te krijgen van het Europese Hof van Justitie (of direct al van de Europese Commissie).

Harde beschuldiging

Ik denk dat veel PRO/D66-ambtenaren de harde lijn van Milieudefensie en Johan Vollenbroek eigenlijk wel mooi vinden en dat ze daarom nooit een beroep doen op artikel 6, lid 4, hoewel het juist voor dergelijke gevallen is bedoeld. Een harde beschuldiging, maar wat is een betere verklaring?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Misschien vinden al die linkse milieuambtenaren het stiekem wel mooi dat Johan Vollenbroek steeds extremer beleid afdwingt verscheen eerst op Wynia's Week.

Te midden van die licht ontvlambare politieke kwesties trekken de regeringspartijen D66, VVD en CDA niet minder dan 1,3 miljard euro uit voor project Aramis. Dat is het zogenoemde vlaggenschip van de ondergrondse CO₂-opslag (CCS, Carbon Capture and Storage). Die ontzagwekkende hoeveelheid geld blijkt nodig omdat de energiegiganten Shell en TotalEnergies als beoogde investeerders het risico te groot vonden. Het kabinet wil dat risico nu overnemen, op kosten van alle belastingbetalende burgers en bedrijven.

In het kader van de Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) gaat er al 2,1 miljard euro subsidie naar het CCS-project Porthos. Dat zou oorspronkelijk in 2024 operationeel worden, maar toen is de aanleg pas gestart. Ik schreef in februari nog dat Porthos later dit jaar alsnog zou moeten beginnen met het opslaan van CO₂ onder de Noordzee, maar dit is inmiddels met alweer een jaar vertraagd tot de tweede helft van 2027. De kosten lopen intussen op, net als bij het ruim acht keer zo grote Aramis-project. Dat kampt nu al met één tot twee jaar vertraging, nog voordat er een paal in de grond is gegaan.

Er zijn wereldwijd 77 CCS-projecten operationeel, waarvan er niet een goed functioneert. Het grootste project Gorgon in Australië realiseert sinds de start in 2019 slechts ongeveer een derde van de beoogde CO₂-opslagcapaciteit.

Onverantwoorde geldsmijterij

Het is onverantwoord dat het minderheidskabinet nog eens 1,3 miljard euro kostbaar belastinggeld wil verkwisten aan onvolwassen en onbewezen CCS-technologie. Dat geld kan dan niet naar zorg, sociale zekerheid of defensie. Het gaat in plaats daarvan naar een eindige lineaire methode om tijdelijk een paar procent van onze CO₂-uitstoot onder de grond te stoppen. CCS vergt peperdure infrastructuur waarin ervaren kapitaalkrachtige energiereuzen niet willen investeren. Het heeft alles weg van vuil onder het tapijt vegen en beweren dat je hebt schoongemaakt.

De Tweede Kamer doet er verstandig aan om de voorgenomen megasubsidies voor Aramis weg te stemmen, en daarmee 1,3 miljard euro vrij te maken om de hete hangijzers in de miljoenennota op te lossen. De financiële krapte zal de komende jaren niet afnemen, getuige de aangekondigde massaontslagen bij Volkswagen in Duitsland. Het schrappen van 50.000 extra banen bovenop de eerdere 50.000 is exemplarisch voor de verzwakkende industrie van ons en onze oosterburen. Het suïcidale EU-beleid naar een volledige elektrisch wagenpark draait de Europese auto-industrie langzaam maar zeker de nek om, en versterkt tegelijkertijd de Chinese concurrentie.

Zelfs Volkswagen blijkt niet bestand tegen dit zelfbeschadigende beleid, waarin elke strategische overweging ten aanzien van concurrentievoordeel, gebalanceerde handel en wederzijdse afhankelijkheid ontbreekt. Het druist regelrecht in tegen het in 2024 gepubliceerde rapport van voormalig ECB-president Mario Draghi, dat juist pleitte voor versterking van de eigen Europese industrie en concurrentiekracht. Brussel en Den Haag gaan echter door met verzwakken, zonder oog voor de veranderende economische en geopolitieke realiteit. We werden in het vorige decennium al afhankelijk van Chinese zonnepanelen en batterijen, en dat gaan we met de afkalving van Volkswagen en andere Europese automakers ook worden voor Chinese auto’s.

Het energieverbruik in China is mede daardoor met 37 procent gegroeid in de afgelopen tien jaar. Het steenkoolverbruik steeg met 18 procent, en het totale fossiele verbruik met 29 procent. Het fossiele aandeel in de totale mix daalde weliswaar van 93 naar 88 procent, maar dat komt alleen doordat het door Europa aangewakkerde totale energieverbruik sneller groeide (met 37 procent) dan het fossiele verbruik (met 29 procent).

Dat is illustratief voor de hele mondiale energietransitie. Fossiele brandstoffen en CO₂-uitstoot blijven daardoor elk jaar gestaag doorgroeien. Er wordt op basis van de lichte daling van het fossiele aandeel wel beweerd dat de wereld en China aan het vergroenen zijn, maar het tegendeel is waar. China verbruikt elk jaar 2 procent meer steenkool, 4 procent meer olie en 9 procent meer gas. Het land stoot als gevolg daarvan elk jaar 4 procent meer CO₂ uit.

Ondermijnende subsidies

China stoot inmiddels vijf maal zoveel CO₂ uit als de hele EU. Het feit dat ons kleine werelddeel in de afgelopen tien jaar met 2 procent per jaar is gedaald valt dus in het niet bij de jaarlijkse 4 procent stijging van China. De zogenaamde Europese CO₂-reductie is in werkelijkheid een verplaatsing en vermeerdering van industriële productie en CO₂-uitstoot naar China en andere overzeese landen. Industrieën en energiebedrijven onttrekken zich daar grotendeels aan onze CO₂-boekhouding, klimaatwetten en milieuregels.

De Europese en Nederlandse miljardensubsidies voor elektrische auto’s en zonnepanelen dragen derhalve niet bij aan vermindering van de mondiale CO₂-uitstoot en milieuvervuiling, integendeel. Ze ondermijnen bovendien onze industrieën, en daarmee onze belastinginkomsten en rijksbegroting.

Ondergrondse CO₂-opslag in Nederland doet dat eveneens, met 2,1 miljard euro SDE++ subsidie voor Porthos en nog eens 1,3 miljard euro voor Aramis. Dit is opgeteld 3,4 miljard euro risicovol geld waar energiemultinationals zich niet aan wagen, waarin vertragingen en kostenoverschrijdingen zich opstapelen, en waarvan niemand weet of het ooit iets gaat opleveren.

EU-commissaris Wopke Hoekstra voor Klimaat, Net-Zero en Groene Groei ziet kennelijk in dat we met het klimaatbeleid op het verkeerde spoor zitten. Hij wil dat industrieën EU-gelden voor verduurzaming in Europese bedrijven investeren, en niet in vestigingen en bedrijven buiten Europa. Hij wil verder dat er naast het tegengaan van klimaatverandering (mitigatie) meer aandacht komt voor aanpassing aan klimaatverandering (adaptatie). Onze warmere zomers en winters nopen tot meer aanpassing aan droogte en overvloedige regenval, aldus Hoekstra.

Dat is een welkom signaal vanuit Brussel, maar Nederland en de EU moeten niet de fout maken door extra adaptatiemaatregelen te nemen naast de bestaande mitigatiemaatregelen. Dat zou met een krappe begroting en een schaarse arbeidsmarkt een strategische fout zijn. De extra adaptatiemaatregelen waartoe Hoekstra terecht oproept moeten in plaats van mitigatiemaatregelen komen. Een goede strategie kenmerkt zich door duidelijke keuzes tussen wat we wel en wat we niet doen. Alles tegelijk willen is dwaas.

Dom en kortzichtig

Mitigatiemaatregelen die plaats maken voor meer adaptatiemaatregelen moeten geselecteerd worden op basis van aangetoonde ondoelmatigheid van CO₂-reductie en schadelijkheid voor de Europese economie. Dan komen elektrische auto’s en elektrificatie in het algemeen direct in aanmerking voor afbouw, evenals ondergrondse CO₂-opslag.

Dat zal pijnlijk zijn, maar de EU en Nederland kunnen beter ten halve keren dan ten hele dwalen. Het uitstellen van een pijnlijke maar noodzakelijke rationalisering van falend klimaatbeleid leidt in de toekomst alleen maar tot meer pijn voor burgers, ondernemers en politici. Dat zou net zo dom en kortzichtig zijn als het uitstellen van een tandartsbezoek bij opkomende kiespijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Miljarden euro’s verkwisten aan het wegstoppen van CO2 onder de Noordzee, kan dat geld niet beter naar zorg of sociale zekerheid? verscheen eerst op Wynia's Week.

Er waart een spook door de Haagse ministeries: het spook van de papieren werkelijkheid. Wie de blauwdruk van de recente visserijsanering legt op de slepende en slopende stikstof- en mestcrises, die het gehele land parten spelen, ziet dezelfde patronen. Beleidsmakers, gevangen in een dwingende juridische en bureaucratische dynamiek, sturen blind op abstracte Brusselse richtlijnen. Hoogwaardige productieketens in agrarische sectoren worden met miljarden aan belastinggeld gesaneerd. Het laat de overheid verbaasd achter als blijkt dat de fysieke realiteit zich niet laat dwingen in een Excelsheet. Zie hier het failliet van de Nederlandse transitiepolitiek.

De windillusie op de Noordzee

De rechtvaardiging voor de kaalslag in de visserijhavens klonk destijds nobel: de Noordzee moest de basis en motor worden van groene energietransitie en natuurherstel. De traditionele visserij moest er wijken voor gigantische windparken. Met € 155 miljoen uit het Europese Brexit Adjustment Reserve (BAR) werd de Nederlandse kottervloot effectief gedecimeerd. Protest van de complete visserijsector klonk aan dovemansoren.

In Wynia’s Week klonken vroegtijdig al waarschuwingen voor deze kaalslag. Zo legde de analyse Ook de visserij moet wijken voor wind-op-zee feilloos bloot hoe de gewenste windparken van toenmalig minister Rob Jetten (Klimaat en Energie) werden geprojecteerd op de ondiepe, vitale delen van de Noordzee. Uitgerekend dat waren de kraamkamers voor leven in zee en de gronden waar de kotters traditioneel hun platvis haalden. De overheid wist dat ze met haar plannen de visserijsector definitief zou verdringen, maar zette ze desondanks onverstoorbaar door.

Nu de visserijhavens van Urk tot Den Helder zijn leeggestroomd, spat de windillusie hardhandig uiteen. Door exploderende kosten voor staal en koper, gestegen rentes en een structureel overvol stroomnet (netcongestie) is het verdienmodel voor offshore windenergie volledig ingestort. Grote tenders, zoals voor het windgebied Nederwiek 1-A, trokken onlangs nul biedingen van commerciële partijen. Het subsidieloze sprookje is voorgoed voorbij.

Om de energietransitie kunstmatig enigszins te reanimeren, moet de overheid nu over de brug komen met de subsidieregeling TOMOZ en miljardenbudgetten. Bijvoorbeeld met bijna € 8 miljard voor de windgebieden IJmuiden Ver Gamma. Terwijl de economische en historische waarde van een eeuwenoude visserijketen definitief is vernietigd, bloedt de schatkist om haperende windparken overeind te houden. Wat overblijft zijn lege, streng beveiligde spookgebieden op zee. De visser mag er niet in, de energieproducent bouwt er niet.

Ecologische hypocrisie op open zee

Wat deze transitiepolitiek extra pijnlijk maakt, is dat de beloofde ecologische winst een papieren fabel blijkt te zijn. Al in 2019 werd in het artikel De Noordzee wordt bedreigd door windmolens aangetoond dat de grootschalige bouw van windturbines op zee verre van klimaatneutraal en verre van ecologisch onschuldig is. De gigantische impact op maritieme ecosystemen (dynamisch leven in alle zoute wateren op aarde) en de verborgen CO2-uitstoot bij de productie van de turbines werden door Den Haag bewust weggemoffeld.

In plaats van natuurherstel bracht de overheid industriële complexen naar de zee. Zoals beschreven in de analyse Rob Jetten offert de natuur van de Noordzee op voor het klimaat koos het kabinet destijds voor een gigantische schaalvergroting van 500 naar 1700 windturbines. Het mariene leven (= alle leven in zee) werd opgeofferd aan klimaatdoelen, terwijl de visserij met de vinger werd nagewezen en gesaneerd.

De landbouw als volgende dominosteen

Hetzelfde scenario herhaalt zich nu een-op-een op het land. Met een beroep op de Europese Habitatrichtlijn en de Nitraatrichtlijn (het verlies van de mestderogatie) heeft de overheid haar pijlen gericht op de landbouw. Ook hier regeert de vernietigingsdrang: er is maar liefst € 6,2 miljard gereserveerd voor de opkoop van de veestapel en nog eens € 7,4 miljard voor de afwaardering van landbouwgrond. In totaal dus € 13,6 miljard om gezonde en renderende agrarische bedrijven te sluiten.

Net als bij de windparken op zee zal de ‘reanimatiefase’ (= de chronologische stappen naar herstart van wat is verdwenen) onbetaalbaar blijken. Om het land juridisch van het stikstofslot te krijgen, klotsen er nog eens miljarden euro’s aan transitie- en innovatiebudgetten tegen de plinten. De overheid saneert de meest efficiënte landbouwsector ter wereld weg om aan een papieren model (Aerius) te voldoen. De economische kaalslag in toeleveringsketens, slachterijen en exportpositie neemt ze kennelijk op de koop toe.

Wat deze transitiepolitiek ronduit hypocriet maakt, is dat de Nederlandse consumptie er geen millimeter door verandert. Sinds de sanering van onze kotters eet de Nederlander geen gram minder vis. De lokaal gevangen Noordzeevis is simpelweg vervangen door geïmporteerde kweekvis uit Azië en Noorwegen (zalm).

Als het aan Den Haag ligt gaat hetzelfde gebeuren met ons vlees, onze zuivel en onze groenten. Als de Nederlandse boer verdwijnt, vullen buitenlandse producenten het gat dat achterblijft. De CO2- en stikstofuitstoot verdwijnt weliswaar uit de Nederlandse statistieken -waarmee Den Haag in Brussel goede sier kan maken -, maar de mondiale ecologische voetafdruk wordt ironisch genoeg groter. Tel uit de winst voor het klimaat. Immers, we importeren dan straks voedsel uit landen waar de milieu- en dierenwelzijnseisen vele malen lager liggen dan de strenge standaarden waaraan onze boeren en vissers zich moesten houden.

Het vrijwillig opgeven van voedselsoevereiniteit

De grootste strategische blinde vlek in het hele dossier is de voedselsoevereiniteit. In een geopolitiek instabiele wereld is het vermogen om de eigen bevolking te voeden een cruciale veiligheidspilaar. De Nederlandse overheid geeft er blijk van onze voedselproductie niet te zien als een strategisch belang, maar als een ruimtelijk probleem. En handelt daarnaar. Voedsel moet wijken voor windmolens, zonneparken en distributiecentra.

De minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Jaimi van Essen (D66), probeert nu weliswaar met een nieuwe visie (‘Voedsel uit Zee’) en innovatiegeld het tij te keren, maar voor de honderden al gesaneerde ondernemers komt dit goedmakertje simpelweg te laat. De kennis en infrastructuur die eenmaal zijn gesloopt, komen nooit meer terug.

De visserij- en de landbouwcrisis zijn twee kanten van dezelfde medaille. Ze tonen een overheid die regeert bij de gratie van spreadsheet en angst voor de rechter, in plaats van in Brussel te knokken voor ons nationale belang.

De miljarden die al zijn uitgegeven om vissers te saneren en die nog volgen om boeren eenzelfde behandeling te laten ondergaan, worden nu gevolgd door miljarden aan subsidies voor onrendabele windparken. De miljarden die klaarliggen om de boerenstand te decimeren, zullen onvermijdelijk worden gevolgd door miljardensteun aan een dure en kwetsbare voedselimportketen.

Wie weigert te leren van de lege, stille visserijhavens, kijkt straks onherroepelijk aan tegen een leeg en zielloos platteland. Den Haag moet haar wensdenken en papieren modellen loslaten en terugkeren naar realiteitsbesef. 

IJsland kan leren van onze fouten

IJsland zei zondag 30 augustus per referendum ‘nee’ tegen toetreding tot de EU. Hoewel het land al deel uitmaakt van de Europese Economische Ruimte (EER). Wat betekent dat het toegang heeft tot de interne EU-markt en zich verplicht aan het leeuwendeel van de EU-wetgeving. Milieuwetgeving valt daar in principe ook onder, maar de Europese Habitat- en Vogelrichtlijn niet. IJsland wilde bij het sluiten van het EER-akkoord de volledige controle houden over het beheer van zijn eigen natuurlijke hulpbronnen. Vooral inzake de visserij en walvisjacht. De Europese Habitatrichtlijn – waarmee Nederland zoveel heeft te stellen – zou ook grote gevolgen hebben voor de IJslandse visserijsector en landbouw. Met de weigering tot toetreding tot de EU, maar wel onderdeel uitmakend van de EER, blijft IJsland de vruchten plukken van de interne markt met een minimale inlevering van de soevereiniteit. 

Zo onttrekt IJsland zich aan de dynamiek die lidmaatschap van de EU met zich meebrengt, en die de wil van de kiezer opoffert voor onderdanigheid aan Brussel.

Mocht IJsland ooit overwegen toch tot de EU toe te treden, dan doet het er verstandig aan goed notie te nemen van de fouten die Nederland maakt bij de omgang met de EU-wet- en regelgeving. Nederland is er al twee keer in verstrikt geraakt. Precies op die gebieden die IJsland nu buiten zijn deur houdt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland offert zijn voedselvoorziening op aan een falende transitiepolitiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Aansluitstop en verdubbelde gasprijs

Met dat laatste gaat het de afgelopen vijf jaar hollend achteruit. Netbeheerder Tennet kondigde in 2021 voor het eerst een aansluitstop op het elektriciteitsnet af voor bedrijven en grootschalige wind- en zonneprojecten. Vandaag de dag staan ruim 15.000 wind- en zonneprojecten op een jarenlange wachtlijst om elektriciteit aan het net te kunnen gaan leveren. Nieuwe woonwijken moeten tot drie jaar wachten op een netaansluiting, en bedrijven tot wel tien jaar.

Tegelijkertijd verdubbelde de gasprijs voor consumenten in de afgelopen vijf jaar, en waarschuwt de Autoriteit Consument & Markt (ACM) dat huishoudens in de toekomst vier maal zoveel vaste netkosten gaan betalen voor een aardgasaansluiting.

Dit is de werkelijke energiecrisis die zich sinds 2021 voltrekt. Allerlei buitenlandse wereldleiders krijgen hier de schuld van, maar de kabinetten Rutte-3, Rutte-4 en Schoof hebben deze crisis temidden van groeiende geopolitieke spanningen eigenhandig veroorzaakt. Het kabinet-Jetten gaat zo te zien als vierde regering in vijf jaar door op deze rampzalige koers, zonder de toegezegde verbinding met de binnenlandse problemen en de buitenlandse realiteit. Over twee weken weten we meer over de Miljoenennota, maar ik vrees dat die geen rationalisering van het klimaat- en energiebeleid zal bevatten.

Vertraag klimaatmaatregelen

Integendeel. Klimaatminister Stientje van Veldhoven kondigde onlangs de zoveelste versnelling van de energietransitie aan, omdat anders de wettelijk vastgelegde klimaatdoelen van 2030 niet gehaald zouden worden. Dat horen we ook al vijf jaar, en de minister kan kennelijk niets anders bedenken dan kritiekloos nog meer belastingmiljarden in falende klimaatmaatregelen pompen. Het kabinet zou er beter aan doen om de drie grootste klimaatmaatregelen juist te vertragen, omdat die tot aan 2035 niet of nauwelijks CO₂ zullen besparen:

• Verdere elektrificatie van automobiliteit, verwarming en industrie is contraproductief, vanwege toenemende netcongestie, jarenlange wachtlijsten en afnemende leverbetrouwbaarheid van elektriciteit.
• Meer wind- en zonneparken aanleggen is zinloos zolang er 15.000 bestaande projecten jarenlang moeten wachten om aan het net te kunnen gaan leveren, en zolang we steeds vaker kampen met overschotten van wind- en zonnestroom.
• Doorgaan met gesubsidieerde houtkap en -verbranding onder het mom van CO₂-neutrale biomassa verhoogt in plaats van verlaagt de werkelijke CO₂-uitstoot in de komende 25 jaar, en veroorzaakt bovendien ontbossing en verlies van biodiversiteit.

De regeringspartijen zouden dit najaar een zorgvuldige analyse moeten maken van de kosten en baten van deze drie grote klimaatmaatregelen, en daar open en eerlijk een Kamerbreed debat over moeten aanwakkeren. Transparantie op basis van onweerlegbare welkome en onwelkome feiten is wellicht de enige en zeker de beste manier om onder de bevolking en in het parlement een meerderheid te creëren voor doelmatiger klimaat- en energiebeleid. Zeker als daarmee structureel miljarden euro’s kunnen worden vrijgemaakt voor de belangrijke maatschappelijke thema’s van vandaag.

Onderbenutting van aardgas en overbelasting van stroom

We hebben in de afgelopen 75 jaar met noeste infrastructurele arbeid twee hoogwaardige fijnmazige energienetwerken aangelegd, met ondergrondse haarvaten waarop tot 2021 elk huis en elk bedrijf in Nederland voor een redelijk bedrag vlot kon worden aangesloten. Die twee netwerken hebben brede welvaart en economische groei in binnen- en buitenland gebracht. Aardgas en elektriciteit heten van oudsher niet voor niets nutsvoorzieningen, publieke basisvoorzieningen voor het algemeen nut van alle burgers en ondernemers. In de afgelopen vijf jaar is dat begrip echter in hoog tempo uitgehold. Het einde van die uitholling is nog niet in zicht.

Het bestaande aardgasnetwerk wordt in toenemende mate onderbenut, en het bestaande stroomnetwerk wordt in toenemende mate overbelast. De kans op stroomstoringen neemt toe, nieuwe netaansluitingen moeten steeds langer wachten, en meer huishoudens gaan gebukt onder energiearmoede. De netwerkkosten voor zowel aardgas als elektriciteit rijzen de pan uit vanwege de irrationele combinatie van beleidsmatige onderbenutting enerzijds en overbelasting anderzijds. Dat is onverstandig, inefficiënt en onnodig duur voor overheden, bedrijven en burgers.

Een fijnmazig landelijk energienetwerk kun je niet in 25 jaar op- of afbouwen. Aanpassingen vergen decennia, en de regering zou de kostbare bestaande en goedwerkende nutsvoorzieningen steeds optimaal moeten blijven benutten om de kosten ervan zo laag mogelijk te houden. De huidige onderbenutting van het gasnetwerk is volkomen onnodig en ineffectief, net als de overbelasting van het stroomnetwerk.

Ons nationale elektriciteitsverbruik is al twintig jaar hetzelfde, ondanks toenemende aantallen warmtepompen en elektrische auto’s. Dat komt deels door een vlucht van bedrijven in een verslechterend industrieel klimaat. Mede daardoor is ons totale energieverbruik in de afgelopen vijf jaar met 13 procent gedaald. Dat lijkt mooi maar dat is het niet, omdat inzakkende industriële bedrijvigheid een belangrijke oorzaak is.

Rampzalige vlucht van essentiële industrieën

De materialen en producten van die industriële bedrijvigheid (staal, aluminium, cement, kunststoffen, meststoffen, voedingswaren, machines, elektronica, textiel, medicijnen) hebben we onverminderd nodig, en we worden daarvoor afhankelijker van import. De buitenlandse productie en logistiek van die import gebeurt zeker niet met minder vervuiling en CO₂-uitstoot dan in eigen land. Natuur en klimaat worden er dus niet beter van. Dat is echter wat sommige politieke partijen kennelijk bedoelen met de ‘nieuwe economie’: Iedereen in Nederland in een kantoor, met zo min mogelijk industriële en agrarische bedrijvigheid binnen de eigen landsgrenzen.  

Kantoorwerk is zeker nuttig en nodig, maar we kunnen in onze prominente buurlanden Duitsland en het Verenigd Koninkrijk met eigen ogen zien dat een overdosis daarvan geen duurzaam florerende economie oplevert. Onze grote wester- en oosterburen laten ons met het verzwakken van hun industrieën tegen wil en dank zien hoe het niet moet. Ook daarmee maakt het kabinet-Jetten echter geen verbinding. De minderheidscoalitie blijkt als het om klimaat en energie gaat vooral bezig met zichzelf, en met het zoeken naar politieke verbinding binnen de Haagse stolp.

Verminderde meeropbrengsten

Kamer en kabinet lijken daarbij te vergeten dat de verbinding met de mensen en bedrijven in binnen- en buitenland veel belangrijker is dan met de medepolitici op het Binnenhof. Dat geldt in elk geval voor het ontsporende klimaat- en energiebeleid, getuige de recente Pavlov-reactie van minister Van Veldhoven om de energietransitie voor de zoveelste keer te versnellen. De wereldwijde CO₂-uitstoot blijft intussen al decennia lang gestaag doorgroeien met meer dan een procent per jaar. Toenemende netcongestie, stroomtekorten en energiearmoede bedreigen onze welvaart en economie. Desondanks blijft onze regering tegen de klippen op doordrammen met ondoelmatige elektrificatie, windmolens, zonneparken en biomassa.

We besteden al meer dan tien jaar miljarden euro’s aan deze grote klimaatmaatregelen, waarvan iedereen inmiddels kan zien dat ze – conform de wet van verminderde meeropbrengst – steeds minder effect sorteren. Het enige dat de verantwoordelijke minister daarop kan bedenken is om nog meer miljarden uit te geven, met steeds minder CO₂-besparing per uitgegeven euro. Er is helaas weinig meer over van de spreekwoordelijke Nederlandse zuinigheid en nuchterheid, met een gezonde hang naar waarde voor je goeie geld. Geen enkele burger en ondernemer blijft bakken met geld uitgeven aan iets dat al jarenlang steeds minder resultaat oplevert.

Er is ondanks alle belastingmiljarden geen energietransitie

Onze regering blijft dat helaas wel doen. Niemand wordt vandaag beter beschermd tegen de risico’s van klimaatverandering dan tien jaar geleden, integendeel. We luiden elk jaar meer noodklokken over extreem weer, hete zomers en zeespiegelstijging. Politici en journalisten blijven proberen ons daarmee bang te maken, en blijven hameren op meer zinloze windmolens en zonnepanelen die steeds vaker moeten worden afgeschakeld vanwege stroomoverschotten en netcongestie. Ze bereiken er voor de bevolking en de democratie die ze dienen niets meer mee.

Ons landelijke energieverbruik blijft intussen voor ruim 80 procent uit fossiele brandstoffen en houtstook komen, ondanks de snelle daling van het verbruik in de afgelopen vijf jaar. Het is een compleet mysterie waarom Kamer en kabinet belastingbetalende burgers en bedrijven zo in de kou laten zitten met het blindelings voortzetten van het huidige klimaatbeleid. Het is een even groot mysterie waarom de verantwoordelijke politici zoveel moeite hebben om in nog altijd één van de rijkste landen ter wereld consensus te bereiken over een rijksbegroting, waarin met gerationaliseerd klimaat- en energiebeleid miljarden euro’s ruimte kan zitten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Stop de onderbenutting van het aardgasnetwerk en de overbelasting van het stroomnetwerk verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar zullen zij met instemming van het VN Klimaatbureau een nieuw wereldwijd klimaatdoel lanceren: een elektrificatie van minimaal 35% in 2035 (‘35 by 35’). Dat wil zeggen dat in de komende 9 jaar het aandeel van elektrische energie in het totale wereldwijde eindenergieverbruik zal moeten stijgen van de huidige 20% naar minstens 35%, een toename van maar liefst 75%.

EU voert de troepen aan

Ook de Europese Commissie heeft zich met volle overtuiging achter het ambitieuze elektrificatiestreven van de COP31 co-voorzitters opgesteld. Voorzitter Ursula von der Leyen heeft al vol trots aangekondigd dat Europa het eerste ‘electro-powered’ continent in de wereld zal worden. Ook aan het tweede front zal de EU de troepen gaan aanvoeren.

Von der Leyen deed haar opmerkelijke uitspraak bij de recente presentatie van het EU ‘Electrification Action Plan’ waarin de Europese Commissie haar elektrificatie-strategie voor de komende decennia uit de doeken doet, inclusief kwantitatieve elektrificatiedoelen. Als het aan de Commissie ligt moet de elektrificatie in de EU worden verhoogd van de huidige 23% naar 32% in 2030 en naar 46% in 2040. In 2035 zou dat uitkomen op bijna 38%, ruim boven de voorgestelde 35% van de COP31 co-voorzitters en geheel passend bij de leiderschapsambities van Von der Leyen.

Over het waarom van de ’35 by 35’ gaf co-voorzitter Murat Kurum, de Turkse minister van Milieu, Verstedelijking en Klimaatverandering, in een recent interview met de online klimaatkrant Carbon Brief desgevraagd een even verhelderend als gênant antwoord. Wat blijkt? Voor de 35% in 2035 is gekozen om de ‘anderhalve graad uit het Akkoord van Parijs overeind te houden’.

Voor alle duidelijkheid, het in 2015 gesloten en door vrijwel alle landen ondertekende Akkoord van Parijs bepaalt dat de opwarming van de aarde vergeleken met de pre-industriële periode beperkt moet blijven tot ruim onder de ‘twee graden’ Celsius en, als het even kan, tot ‘anderhalve graad’. De ondergrens van ‘anderhalve graad’ ligt aan de basis van het radicale klimaatdoel om de netto CO2-uitstoot uiterlijk in 2050 terug te brengen naar nul.

Volstrekt kansloos

Zou de Turkse klimaatminister werkelijk niet weten dat de ‘anderhalve graad’ inmiddels een gepasseerd station is en al jaren geleden door de gevestigde klimaatwetenschap is afgeschreven? En heeft hij ook gemist dat de secretaris-generaal van de VN, de Portugese sociaal-democraat Antonio Guterres, vorig jaar november aan de vooravond van de vorige VN klimaatconferentie in Brazilië de ‘anderhalve graad’ met pijn in het hart officieel heeft doodverklaard?

Het heeft er alle schijn van dat de co-voorzitters van de COP31 de ‘anderhalve graad’ langs de omweg van elektrificatie weer tot leven willen wekken en daarin van harte worden gesteund door de Europese Commissie. Maar die vlieger gaat niet op. Het voorgestelde wereldwijde elektrificatiedoel van ’35 by 35’ is volstrekt kansloos. Michael Liebreich, de gezaghebbende Britse energieanalist en initiatiefnemer van de ‘elektrificatieladder’ – een hiërarchisch overzicht van elektrificatietoepassingen – heeft daar direct na de aankondiging van de ’35 by 35’ al op gewezen (‘mathematisch onbereikbaar’).

Elektrificatie

Dat de ’35 by 35’ bij voorbaat kansloos zou zijn, is niet direct duidelijk want op het eerste gezicht lijkt een elektrificatie van 35% in 2035 (of 46% in 2040) niet buitensporig ambitieus. Per slot van rekening is 35% nog ver verwijderd van 100%. Maar dat is gezichtsbedrog en heeft te maken met de definitie van de graad van elektrificatie en het feit dat elektrische energie efficiënter is dan fossiele energie.

De graad van elektrificatie, kortweg elektrificatie, wordt gedefinieerd als het quotiënt van het eindverbruik van elektrische energie (de teller) en het totale eindenergieverbruik (de noemer), gewoonlijk uitgedrukt als percentage. Het totale eindenergieverbruik omvat alle energie (elektrische energie, fossiele energie, aardwarmte etc.) die aan de voordeur, bedrijfspoort en benzinepomp wordt aangeboden en afgeleverd.

De sector die verreweg het makkelijkst valt te elektrificeren is het wegvervoer. Op dit moment is het wereldwijde wegvervoer nagenoeg geheel aangewezen op fossiele brandstoffen en goed voor tussen de 15 en 18% van de wereldwijde CO2-uitstoot. In de EU ligt dat percentage hoger, op ruim 22%. De potentiële klimaatwinst van elektrificatie is dan ook groot. Elektrische voertuigen zijn zo goed als uitontwikkeld en klaar voor grootschalige invoering. Als de ’35 by 35’ ergens zou kunnen slagen dan is het wel in het wegvervoer.

Wat betekent nu een elektrificatie van 35% in 2035 voor het tempo van de vervanging van fossiele voertuigen door elektrische voertuigen? Het antwoord op die vraag is cruciaal want dat bepaalt de uitvoerbaarheid van het ’35 by 35’-doel.

Elektrificatie en het aantal elektrische voertuigen

Het verband tussen elektrificatie en aantal elektrische voertuigen is te zien in onderstaande grafiek (met dank aan Michael Liebreich). Op de verticale as staat de elektrificatie in het wegvervoer (het percentage elektrisch energieverbruik van het totale energieverbruik in het wegvervoer) op een schaal van nul (alles fossiel) tot 100% (alles elektrisch). Op de horizontale as staat het aantal elektrische voertuigen als percentage van het totaal aantal elektrische en fossiele voertuigen eveneens op een schaal van 0 tot 100%.

Voor de berekening zijn we uitgegaan van een voertuigenpark bestaande uit twee soorten: volledig elektrisch en volledig fossiel. De energie-efficiëntie van een elektrisch voertuig hebben we gesteld op 90% en dat van een een fossiel voertuig op 20%. Verder hebben we aangenomen dat de omvang van het wegtransport vanaf nu tot 2050 gelijk blijft.

Elektrificatie loopt altijd achter

Elektrificatie is geen simpele rechte lijn die loopt van 0 (alles fossiel) naar 100% (alles elektrisch) maar een kromme lijn die daaronder ligt. De kromming wordt bepaald door het verschil in energie-efficiency tussen fossiele en elektrische voertuigen. Bij gelijke efficiency zouden we een rechte lijn krijgen, de gestippelde lijn in bovenstaande grafiek. In dat geval neemt de teller in de definitie van de elektrificatie recht evenredig toe met het aantal elektrische voertuigen en blijft de noemer gelijk omdat het totale eindenergieverbruik hetzelfde blijft.

Bij vervanging van fossiele voertuigen door energie-efficiëntere elektrische voertuigen neemt het totale eindenergieverbruik af. De teller neemt nog steeds recht evenredig toe maar de noemer neemt nu recht evenredig af. Het quotiënt van twee lineaire functies is een niet-lineaire functie, de kromme blauwe lijn in bovenstaande grafiek. Met het gevolg dat elektrificatie altijd achterloopt bij het aantal elektrische voertuigen. Bijvoorbeeld, voor het aangenomen verschil in energie-efficiency van een factor 4,5 is de elektrificatie van een voertuigenpark dat voor de helft bestaat uit elektrische voertuigen slechts 18%.

Mathematisch onbereikbaar

De grafiek laat zien dat voor de elektrificatie van 35% in 2035 ruim 70% van het voertuigenpark moet zijn geëlektrificeerd (het oranje balletje). Op dit moment maken volledig elektrische voertuigen 3,5% uit van het wereldwijde voertuigenpark. Dat betekent dat het aantal elektrische voertuigen over een periode van 9 jaar moet toenemen met 67,3 (70,8 – 3,5) procentpunten en dus het aantal fossiele voertuigen navenant moet afnemen. Dat komt overeen met een jaarlijkse lineaire afname van fossiele voertuigen van 7,5 (67,3/9) procentpunten.

Stel dat, om wat voor reden dan ook, er op een bepaald moment een totale ban op de productie van nieuwe fossiele voertuigen wordt ingevoerd. Dan duurt het op zijn minst 20 jaar voordat alle bestaande fossiele voertuigen door natuurlijke afvloeiing van de weg zijn verdwenen en vervangen door elektrische voertuigen. Uitgaande van 3,5% elektrische voertuigen in het wagenpark bij het begin van de ban, komt die natuurlijke afvloeiing neer op een lineaire afname van 4,8 procentpunten per jaar (100 – 3,5)/20. Dat is aanzienlijk lager dan de voor elektrificatie vereiste afvloeiing van 7,5 procentpunten per jaar. Een totale ban is dus bij lange na niet voldoende om het ’35 by 35’-doel te halen, met recht ‘mathematisch onbereikbaar’.

Ruimteverwarming

De norm van een 35% elektrificatie in 2035 komt dus neer op niet alleen een onmiddellijk ingaande ban op de wereldwijde productie van fossiele voertuigen, maar daar bovenop ook nog eens een wereldwijde, verplichte jaarlijkse vervanging van een aanzienlijk deel van de nog rijdende fossiele voertuigen door elektrische voertuigen. Zoiets kun je achter een bureau in een ivoren toren bedenken maar maakt in de echte wereld geen schijn van kans. Zelfs niet in het klimaatkoplopende continent Europa met zijn omvangrijke automobielsector.

Eenzelfde verhaal geldt voor de elektrificatie van ruimteverwarming door middel van elektrische warmtepompen. Wereldwijd is de ruimteverwarming voor 88% fossiel en verantwoordelijk voor rond de 10% van de wereldwijde CO2-uitstoot. In Europa is de ruimteverwarming rond de 80 tot 85% fossiel en ligt het aandeel van ruimteverwarming in de CO2-uitstoot in de buurt van 13%. Ook hier is het potentieel voor elektrificatie groot.

Weinig realistisch

Ruimteverwarming met behulp van warmtepompen is door de bank genomen 4 maal zo energie-efficiënt als met traditionele fossiele verwarmingsinstallaties. Uitgaande van de ’35 by 35’-norm moeten in 2035 elektrische warmtepompen voorzien in ruim 68% van de totale wereldbehoefte aan ruimteverwarming. Het aandeel elektrische warmtepompen in de totale ruimteverwarming zal dus moeten toenemen met 6,2 procentpunten per jaar (68-12)/9. Ook hier komt dat neer op een per direct ingaand verbod op de wereldwijde verkoop van alle fossiele verwarmingsinstallaties en een jaarlijkse verplichte vervanging van een deel van de fossiele verwarmingsinstallaties. Evenmin een weinig realistische maatregel.

De conclusie is onontkoombaar: een wereldwijde elektrificatie van 35% in 2035 is te hoog gegrepen, zelfs in de sectoren die er zich het best voor lenen (wegvervoer en ruimteverwarming). De ’35 by 35’ is een interessant gedachte-experiment maar heeft verder geen enkele realiteitswaarde.

Om alle misverstand te voorkomen: een verschuiving van de focus in het klimaatbeleid van mitigatie naar elektrificatie die de COP31 co-voorzitters voorstaan is op zichzelf geen slecht idee. Beide staan voor hetzelfde doel: het op termijn terugdringen van de CO2-uitstoot. Het verschil zit hem in het perspectief: ‘top down’ of ‘bottom up’.

Minder ideologie

Mitigatie is een ‘top down’-benadering die uitgaat van mooi klinkende en ambitieuze doelen in een verre toekomst (bijvoorbeeld de ‘anderhalve graad’ en de daarvan afgeleide netto-nul uitstoot in 2050) die vervolgens naar het hier en nu moeten worden vertaald. Elektrificatie is meer een ‘bottom up’-aanpak die uitgaat van concrete en praktisch realiseerbare maatregelen in het hier en nu en die direct uitgerold kunnen worden. De voorwaarde is dan wel dat de elektrificatiedoelen niet ondergeschikt worden gemaakt aan wereldvreemde en onhaalbare mitigatiedoelen.

En dat is nou precies waar het aan schort bij de recente elektrificatie-voorstellen van de COP31 co-voorzitters en van de Europese Commissie. Maar daar valt met een beetje goede politieke wil alles aan te doen: wat minder ideologie en wat meer pragmatisme.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom het elektrificatiedoel van 35 procent in 2030 onhaalbaar is verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Greentech Festival in Berlijn bekroonde uitvinder Jeremiah Thoronka voor zijn groene-energieapparatuur in Sierra Leone. Noch hij, noch de jury van het festival beantwoordde daarbij enige vragen. Hoewel de jongeman al eerder bij UNESCO en in het Vaticaan zijn opwachting had gemaakt, weet niemand in de wetenschappelijke wereld iets af van wat zijn baanbrekende innovatie wordt genoemd. Als deze slimme jongeman niet al bestond, had een romanschrijver hem kunnen bedenken.

Gekleed in een zwart-wit gestreepte tuniek betrad Jeremiah Thoronka (23) op 14 juni 2023 het podium op Berlijns voormalige luchthaven Tegel, tijdens het daar gehouden Greentech Festival. Als uitvinder van een revolutionaire energiecentrale kwam hij zijn prijs in ontvangst nemen, een gouden kubus met zijn naam erop.

Dat was niet de eerste keer dat hij gelauwerd werd. De jongeman uit Sierra Leone had toen al diverse onderscheidingen op zijn naam staan, waaronder de 100.000 dollar van de Global Students Award. Ook had hij op het podium gestaan bij de Climate Overshoot Commission en bij de UNESCO, en in mei 2022 was hij in Rome op bezoek geweest bij paus Franciscus.

‘Deze prijs getuigt van de kracht van collectieve actie en toewijding aan duurzaamheid en klimaatbescherming,’ schreef Thoronka later op Facebook. ‘Deze reis is nog lang niet voorbij.’

‘Gratis elektriciteit’

In het persbericht van het Greentech Festival over de prijsuitreiking werd de beslissing om Thoronka de Green Award toe te kennen als volgt toegelicht: ‘Jeremiah was 17 toen hij een speciaal apparaat uitvond dat de trillingen van voetgangers en verkeer op drukke straten opvangt en omzet in elektriciteit. Met slechts twee centrales levert zijn startup, Optim Energy, nu in gemeenschappen in zijn thuisland Sierra Leone gratis elektriciteit aan verschillende scholen en huishoudens.’

Op de website van ‘The Index Project’, waar een video over Thoronka te zien is, vinden we iets gedetailleerdere informatie: ‘With just two devices, this start-up solution provided free electricity to 150 households comprising around 1500 citizens, as well as 15 schools where more than 9000 students attend.’ In de video vertelt Thoronka over zijn achtergrond in een arm gezin, hij bespreekt het energietekort in Sierra Leone en doet uitspraken als: ‘Toegang tot energie is een mensenrecht.’ Met geen woord rept hij over details inzake zijn twee energiecentrales.

Hier doemen de vragen en problemen op, niet eens zozeer met betrekking tot Thoronka zelf, maar vooral ten aanzien van de organisatoren van het festival in Berlijn, met name de juryleden. En daarnaast vragen over alle mensen die de man uit Sierra Leone in een paar jaar tijd beroemd hebben gemaakt.

Want bij het toestel dat op de Greentech-website wordt omschreven als een ‘speciaal apparaat dat trillingen opvangt en omzet in elektriciteit’ gaat het om een piëzo-elektrische constructie. Piëzo-elektriciteit, ook wel bekend als het piëzo-elektrische effect, is al meer dan 140 jaar bekend. In 1880 ontdekten de broers Jacques en Pierre Curie dat bepaalde kristallen elektrische ladingen genereren wanneer ze worden samengedrukt.

Technische toepassingen van het piëzo-elektrische effect bestaan al tientallen jaren. Om redenen die straks aan bod komen, worden ze echter niet gebruikt voor het opwekken van elektriciteit voor huishoudens.

De eerdergenoemde website, die gewag maakt van Thoronka’s bedrijf Optim Energy, bevestigt expliciet dat de twee installaties in Sierra Leone kleine piëzo-elektrische energiecentrales zijn. Allereerst roept dit de vraag op wat die nieuwe uitvinding eigenlijk precies inhoudt waarvoor Thoronka de Berlijnse prijs en andere onderscheidingen heeft ontvangen. Maar dat is niet het enige wat onduidelijk blijft. Noch deze website, noch de website van het Greentech Festival laat ook maar iets los over de exacte locatie van de twee installaties, of over hun elektrisch vermogen. Er is geen foto, geen verklarende grafiek of enige andere technische informatie.

Geen technische uitleg

Bij nader onderzoek naar uitvinder Thoronka en Optim Energy doet zich een opmerkelijk fenomeen voor: hoewel er talloze foto’s en informatie te vinden zijn over zijn optredens over de hele wereld, is bijna al dit materiaal afkomstig van de pr-afdelingen van de organisaties die hem hadden uitgenodigd – UNESCO, het Clean Growth Leadership Network, het Greentech Festival – of anders komt het van Thoronka’s eigen Facebookpagina. Volgens de website van de Global Teachers Prize is Thoronka een United Nations Academic Impact Millennium Fellow en tevens een van de ‘Top 100 Young African Conservation Leaders’ van het WWF. Maar hijzelf, noch zijn innovatie worden genoemd in wetenschappelijke publicaties. Belangrijker nog – hierover later meer – is dat hij onbekend lijkt te zijn binnen de groep wetenschappers die al jaren onderzoek doet naar piëzo-elektriciteit.

Wie is Jeremiah Thoronka? Laten we het, voordat we die vraag beantwoorden, eerst even hebben over het Greentech Festival, de locatie waar Thoronka’s optreden in Duitsland in juni 2023 plaatsvond. Hier begint ook ons onderzoek naar deze in de professionele wereld onbekende uitvinder.

Het Greentech Festival, of kortweg GTF, omschrijft zichzelf als ‘Europa’s grootste duurzaamheidsfestival’. Het is een initiatief uit 2018 van Formule 1-coureur Nico Rosberg, Marco Voigt, oprichter van koeriersbedrijf Pin AG, en ondernemer en consultant Sven Krüger. Het staatsbedrijf Deutsche Bahn sloot zich later aan als aandeelhouder. GTF beschrijft zichzelf als een ‘platform voor bedrijfsleven, politiek en maatschappij’. Het Duitse ministerie van Economische Zaken en Energie, dat het festival via zijn website promoot, omschrijft het evenement als ‘een mix van een conferentie, een tentoonstelling en diverse attracties die groene en duurzame ontwikkelingen tastbaar en beleefbaar maken’.

De Duitse minister Robert Habeck hield dat jaar een toespraak op het festival en Jennifer Morgan, destijds Greenpeace-medewerker, maar daarna staatssecretaris bij Buitenlandse Zaken, was aanwezig om een prijs uit te reiken. Organisator Greentech Show streeft ernaar de jaarlijkse bijeenkomst van ondernemers, politici en ngo’s als internationaal merk te vestigen. Spin-off evenementen van GTF vinden nu ook plaats in Singapore en Los Angeles. GTF richt zich niet op grote aantallen bezoekers: voor een all-inclusive pas voor drie dagen betaal je 1.664,81 euro, terwijl een tweedaagse pas nog steeds 474,81 euro kost. Specifieke informatie verkrijgen over prijswinnaar Jeremiah Thoronka bleek echter iets lastiger dan je zou verwachten bij zo’n prestigieus politiek en economisch evenement.

Bij het persbericht, waarin, zoals hierboven vermeld, Thoronka als uitvinder wordt genoemd, zetten we al vraagtekens toen bleek dat werd verwezen naar een technologie die al decennia in gebruik is. Het feit dat onderzoek geen technische data over de twee systemen in Sierra Leone opleverde, wakkerde onze nieuwsgierigheid alleen maar verder aan.

Maar het gaat vooral om een technisch probleem: als Thoronka’s beweringen ook maar enigszins kloppen – dat hij met twee van zulke systemen vijftienhonderd mensen en vijftien scholen van elektriciteit zou kunnen voorzien – dan zou hij een ontdekking hebben gedaan die het hele vakgebied van de piëzo-elektriciteit volledig op zijn kop zet. Dit roept op zijn beurt de vraag op waarom geen enkele expert en geen enkel wetenschappelijk artikel zich hierover heeft uitgelaten.

Geen antwoord op vragen

Voor persvragen aan de GTF zijn twee adressen beschikbaar. Op een e-mail naar een woordvoerder kwam een automatisch antwoord terug: ze was op het festival en slechts beperkt bereikbaar. Maar ook het bureau Krug Media bekommert zich om nieuwsgierige journalisten. Christian Krug, voormalig hoofdredacteur van het tijdschrift Stern en nu werkzaam in de pr, belooft vragen zo snel mogelijk te beantwoorden. Maar er kwam alleen een e-mailtje van een medewerkster, met daarin een link naar de website ‘The Index Project’. De medewerkster denkt dat de werking van Thoronka’s apparaat daar ‘duidelijk beschreven’ staat.

Dit kan alleen maar betekenen dat ze de website nog niet goed heeft bekeken. Anders had ze wel gemerkt dat de video daarin over Thoronka het piëzo-elektrische effect alleen in algemene termen beschrijft, net als Wikipedia en relevante leerboeken. Maar de video geeft, zoals gezegd, absoluut geen informatie over de locatie, de grootte of de prestaties van de twee centrales.

We stuurden ook vragen naar Thoronka zelf. Omdat er geen website is voor zijn vermeende bedrijf, Optim Energy, en er geen andere contactgegevens van de bereisde jongeman te vinden waren, stuurden we de vragen via Facebook. Om een lang verhaal kort te maken: de uitvinder heeft niet gereageerd.

We hebben ook een aantal vragen gesteld aan WWF-manager en jurylid Sebastian Tripp. Ten eerste citeert het GTF diens expliciete loftuitingen aan het adres van Thoronka. Ten tweede is er in zekere zin een verband tussen die twee, doordat Thoronka, zoals gezegd, een van de honderd belangrijkste ambassadeurs van het WWF in Afrika is. We wilden van Tripp weten of hij de elektrische installaties in Sierra Leone zelf had gezien (of dat andere juryleden die hadden geïnspecteerd); en anders of de 23-jarige genomineerde technische documentatie had ingediend. Tripp beantwoordde de vraag zelf niet, maar verwees deze door naar Nils Hollmichel, hoofd onderzoek en politiek van het festival. Hollmichel schrijft:

‘In de categorie Jongeren van de GREEN AWARDS zijn we specifiek op zoek naar jongeren die bijdragen aan milieubescherming, zowel door hun eerdere prestaties als door hun potentieel. Het is voor ons bijzonder belangrijk dat de persoon in kwestie een rolmodel kan zijn en jongeren kan inspireren om zich te verdiepen in milieutechnologieën en milieubescherming. We hebben Jeremiahs bedrijf niet persoonlijk bezocht. Tijdens onze juryzitting met 55 leden werd Jeremiah via een videogesprek geïnterviewd over zowel nieuwe als bestaande projecten.’

Onze vraag of de jury specifiek om technische gegevens over de systemen van Thoronka heeft gevraagd en of zij iemand met expertise op dit gebied hebben geraadpleegd om te beoordelen of een vermeende levering van piëzo-elektriciteit aan 1500 huishoudens en 9000 leerlingen überhaupt mogelijk was, blijft onbeantwoord.

Lage opbrengst en heel duur

En dit brengt ons bij het eerdergenoemde technische probleem. Er bestaan geen piëzo-elektrische centrales voor de stroomvoorziening van huizen en scholen, en dat is niet zonder reden. De compressie van kristallen genereert namelijk slechts op zeer kleine schaal elektrische ladingen. De ‘energieopwekking’ waar elektrotechnici het daarbij over hebben, bedraagt doorgaans slechts een paar milliwatt.

Daarom heeft piëzo-elektriciteit een interessant, maar relatief beperkt toepassingsgebied, met name in drukmeting en -detectie. Bij zulke metingen dient de opgewekte lading als signaal dat kan worden omgezet in een meetwaarde. Zo is bijvoorbeeld in inkjetprinters de spuitmonddrukregeling gebaseerd op piëzo-elektriciteit, net als de injectietechnologie in sommige verbrandingsmotoren.

Veel mensen kennen deze technologie waarschijnlijk van piëzo-elektrische aanstekers, die een kleine elektrische impuls afgeven wanneer ze worden ingedrukt. In de geneeskunde genereren kleine piëzo-elektrische elementen in het lichaam via beweging de stroom voor pacemakers – in feite laden ze de batterij van de pacemaker op met de eigen energie van de patiënt. Piëzo-elektriciteit wordt vaak daar gebruikt waar geen grote hoeveelheden energie hoeven te worden opgewekt – in de regeltechniek en in zelfvoorzienende kleine systemen.

Duurste kilowatturen ter wereld

Naast deze toepassingen zijn er ook een aantal speelse: bijvoorbeeld hardloopschoenen met een klein piëzo-elektrisch element aan de achterkant van de zool dat bij elke stap een ledlampje laat oplichten. Ook die vereisen echter meestal een kleine batterij ter versterking.

Een vrij grote piëzo-elektrische installatie is te zien in Bird Street in Londen. Die bestaat uit een veld van ongeveer 20 vierkante meter, opgebouwd uit tegels die doorbuigen onder het gewicht van voetgangers en zo elektrische ladingen opwekken. De opgewekte elektriciteit wordt gebruikt om kunstmatige vogelgeluiden af te spelen, een kleine reeks ledlampjes te laten oplichten op basis van de voetgangerfrequentie en bewegingsgegevens te verzamelen. De installatie zou niet eens één huishouden van stroom kunnen voorzien, zelfs niet een enkele televisie of koelkast.

Installaties zoals die in Bird Street zijn bedoeld om voorbijgangers langer op een bepaalde plek te houden; ze zijn er voor de lol. Volgens Pavegen, de fabrikant van de piëzo-tegels, zou zo’n installatie, als die in Londen over de hele lengte van Oxford Street geplaatst werd, 3,2 kilowattuur per dag opwekken.

Het bedrijf laat de kosten wijselijk onvermeld. Het zouden namelijk de duurste kilowatturen ter wereld zijn – een uitzonderlijk kostbare oplossing. Aan de hand van de berekeningen van Pavegen kunnen we voor de grap wel schatten hoe groot een piëzo-systeem zou moeten zijn om elektriciteit te leveren aan 1.500 mensen en 15 scholen met 9.000 leerlingen. Zelfs bij een heel bescheiden hoeveelheid per persoon zouden er miljoenen uitgegeven moeten worden.

Wat zeggen de deskundigen?

Hoe beoordelen deskundigen de bewering dat twee piëzo-systemen ergens in Sierra Leone duizenden mensen van elektriciteit voorzien?

‘Zeer onwaarschijnlijk’, zegt Michael Beckmann, hoogleraar Energieprocestechniek aan de Technische Universiteit Dresden, in reactie op onze vraag. ‘De energieopbrengst van deze apparaten is erg laag. Ik ken ze vooral van drukmetingen.’ Theoretisch zou het natuurlijk mogelijk zijn om huishoudens van stroom te voorzien met zeer grote systemen. ‘Maar de inspanning zou niet in verhouding staan tot het resultaat – vooral omdat piëzo-elementen na verloop van tijd slijten.’

We legden de kwestie ook voor aan professor Rüdiger Ballas, vice-decaan van de Wilhelm Büchner Hogeschool in Darmstadt. Ballas is een van de specialisten op het gebied van piëzo-toepassingen.

‘Piëzo-elektriciteit vindt zijn toepassing in kleine systemen waar slechts kleine hoeveelheden energie nodig zijn,’ zegt Ballas. Systemen die de trillingen van voetgangers en voertuigen gebruiken om honderdvijftig huishoudens met vijftienhonderd mensen en vijftien scholen van stroom te voorzien? ‘Dat beschouw ik als utopisch. Ik zie er in de praktijk absoluut geen mogelijkheden toe,’ concludeert de wetenschapper. Het gaat namelijk niet alleen om het simpelweg aftappen van kleine elektrische ladingen. Die zou je eerst ook heel ingewikkeld moeten zien op te slaan, om daarna een constante stroom te genereren, want zonder constante stroom kan geen enkel elektrisch apparaat werken. ‘En dat,’ zegt Ballas, ‘kan niemand zich op zo’n grote schaal veroorloven.’ Zelfs kleine, industrieel geproduceerde piëzo-plaatjes van slechts enkele centimeters lang en breed kosten al honderden dollars.

Om op basis hiervan zinvolle energievoorzieningssystemen te bouwen, zegt de professor, ‘had hij de prestaties van het materiaal onvoorstelbaar moeten verbeteren. Maar dan zou hij ook bekend zijn in de piëzo-community.’ De naam Jeremiah Thoronka zegt hem echter niets. Al met al concludeert de wetenschapper dat de man, om te bereiken wat hij zegt te hebben bereikt, ‘wel een tovenaar moet zijn’.

Blijkbaar heeft niemand in de jury van Greentech zich afgevraagd waarom iemand in het arme Sierra Leone zou vertrouwen op een methode voor elektriciteitsvoorziening die zeer hoge technische kosten combineert met een minimale energieopbrengst. Het betrouwbaar leveren van elektriciteit aan honderden huishoudens en duizenden studenten met behulp van piëzo-elektriciteit zou ongeveer net zo efficiënt en verstandig zijn als proberen granietblokken te vormen met een nagelvijl. Dit roept ook vragen op over het bedrijfsmodel van Thoronka’s vermeende startup, Optim Energy. Volgens het Greentech Festival geeft hij de elektriciteit gratis weg aan de gelukkige ontvangers.

Hoe het begon

Hoe is Jeremiah Thoronka überhaupt op het internationale podium terechtgekomen? Zijn grote doorbraak kwam op 10 november 2021, toen hij de Global Students Prize van 100.000 dollar won – voor dezelfde piëzo-systemen die in 2023 ook een prijs wonnen op het festival in Duitsland. Thoronka studeerde destijds aan de Durham University in Engeland.

De Australische acteur Hugh Jackman, die hem als winnaar aankondigde, sprak zoals gebruikelijk bij dergelijke gelegenheden een paar woorden – een enigszins vaag, enthousiast compliment zonder in detail te treden: ‘Je hebt een enorm verschil gemaakt voor je gemeenschap en ver daarbuiten.’ Verschillende Britse media berichtten vervolgens over de winnaar. Maar slechts één prominent mediabericht uit de periode vóór de eerste prijsuitreiking vermeldt Thoronka en zijn opmerkelijke systemen in Sierra Leone: een artikel van de Brits-Nederlandse freelance journalist Isabelle Gerretsen voor de BBC op 27 juli 2021: ‘How pedestrians are lighting homes in Sierra Leone.’

Uit de tekst blijkt niet of Gerretsen Thoronka in Sierra Leone heeft ontmoet, en of ze de installaties daadwerkelijk heeft gezien. Haar tekst geeft er geen beschrijving van, en er zit ook geen foto van de installatie bij. Het artikel is geïllustreerd met een foto van een avondstraatbeeld dat zich ergens in West-Afrika zou kunnen afspelen. Op een vraag van ons over haar bronnen kwam geen antwoord. Gezien haar formulering lijkt het onwaarschijnlijk dat ze de twee kleine energiecentrales daadwerkelijk heeft bezocht. Zo stelt ze bijvoorbeeld dat de piëzo-elementen zich ‘onder het asfalt’ bevinden. Maar daar zouden ze de kinetische energie onmogelijk kunnen absorberen.

Optim Energy ran a successful pilot programme in Thoronka’s local area, Kuntoluh,’ schrijft Gerretsen. ‘Using two devices, the start-up was able to provide power free-of-charge to 150 households, made up of 1,500 people, and 15 schools, with over 9,000 students. The community was incredibly receptive to Thoronka’s solution and were happy to switch their dirty power supply for a cleaner, more efficient option.’

Haar link leidt hier naar de pagina van de Commonwealth Youth Award: volgens informatie op die pagina won Thoronka de regionale prijs voor Afrika voor zijn energieproductie ‘met een betaalbare en schone innovatieve methode’, die niet verder wordt toegelicht. Het blijft onduidelijk waarom Gerretsen de verleden tijd heeft gekozen voor haar tekst. Zou het kunnen dat de regionale Commonwealth-prijs en dit BBC-rapport de oorsprong vormen van het hele Jeremiah Thoronka-fenomeen?

Nog een Afrikaans wonderkind

De klimaat- en duurzaamheidssector wordt al langere tijd bekritiseerd door journalisten en activisten omdat die de sector te wit en westers vinden. Een onbaatzuchtige jonge producent van schone energie uit West-Afrika – dit verhaal over de zwarte prins uit groene sferen doet het zo goed, dat velen het liever niet dood willen checken. Dat zegt vooral iets over het milieu dat zo’n uitvinder onvoorwaardelijk accepteert.

Het verlangen naar zo’n figuur bleek ook in 2022 uit een in Duitsland inmiddels legendarische journaaluitzending over een Zimbabwaanse techwonderkind dat zogenaamd een televisie had uitgevonden die zelf energie opwekte. Deze uitvinding liep al bij voorbaat stuk op schoolboekenkennis van de natuurkunde. Dat geldt niet voor de energiecentrales van Thoronka, want die zouden zeker realiseerbaar zijn als iemand bereid was exorbitante bedragen neer te tellen voor een energieopbrengst die met alle andere technologieën voor een fractie van die kosten kan worden behaald.

Niets van geleerd

In elk geval lijken onze vragen aan het Greentech Festival niet te hebben geleid tot pogingen van managers of juryleden in Berlijn om achteraf bewijs te vinden voor het bestaan van Thoronka’s piëzo-energiecentrales. De organisatie vraagt zich ook nog altijd niet af waarom het bedrijf Optim Energy niet eens een eigen website heeft, ondanks Thoronka’s bewering dat het bedrijf tegen 2030 ‘honderdduizend mensen’ in Sierra Leone wil bereiken – wat ‘bereiken’ in deze context ook moge betekenen. Een waarnemer op afstand zou zich ook kunnen afvragen hoe Thoronka erin slaagt een startup te runnen naast zijn onvermoeibare optredens in het razendsnelle, om zichzelf rondwervelende, wereldwijde duurzaamheid-en-klimaatcircus. Maar misschien heet het product van zijn eenmansbedrijf gewoon: Jeremiah Thoronka. In dat geval is hij inderdaad briljant. En slimmer dan tientallen kleine en grote spelers in de groene energiesector bij elkaar.

Nog een hoax

Onder de prijswinnaars van het Greentech Festival bevond zich ook Johan Rockström, mededirecteur van het Potsdam Institute for Climate Impact Research, die in Berlijn werd geëerd voor zijn levenswerk. Hij ontving de prijs uit handen van staatssecretaris Jennifer Lee Morgan.

Rockström verwierf in 2019 bekendheid bij een breder publiek toen hij in een interview met de Tagesspiegel beweerde: ‘Elke biefstuk bevat 70 liter ruwe olie.’ Het feit dat met deze vermeende energiekosten van bijna 30 euro, elke supermarkt verlies zou lijden op de verkoop van biefstuk, bleef aanvankelijk onopgemerkt door de redactie. Evenmin herkende die in eerste instantie Rockströms kleurrijke reeks andere onjuiste beweringen over vleesconsumptie in Duitsland. Toen een journalist zijn bizarre cijfers nader onderzocht, trok hij zijn woorden in.

In datzelfde jaar citeerde The Guardian Rockströms uitspraak dat het met een wereldwijde temperatuurstijging van 4 graden ‘moeilijk voor te stellen was hoe we een miljard mensen, of zelfs de helft daarvan, zouden kunnen voeden’.

Deze uitspraak, waarin Rockström de klimaatgerelateerde dood van miljarden mensen voorspelde, diende voor veel radicale klimaatactivisten, zoals die van Extinction Rebellion, als wetenschappelijk bewijs voor een wereldwijde noodsituatie. Toen auteur Michael Shellenberger (‘Apocalypse, Never’) Rockström vroeg hoe hij tot deze bewering was gekomen, antwoordde die dat het kennelijk een misverstand bij The Guardian was: hij had het niet over een miljard gehad, maar over ‘acht miljard, of misschien maar de helft daarvan’. Pas door Shellenbergers vraag merkte hij dat hij verkeerd geciteerd was. In zijn boek wijst Shellenberger erop dat er absoluut geen bewijs is voor de dreigende klimaatgerelateerde hongersnood van vier miljard mensen.

Rockströms wilde beweringen hebben blijkbaar de oeuvreprijs niet in de weg gestaan. Hij opereert niet op hetzelfde niveau als Thoronka, maar het is wel vergelijkbaar. Beide figuren spelen een belangrijke rol in de arena van wereldredders, waar de geld- en aandachtseconomie op elkaar botsen. Het systeem heeft ze allebei nodig om te blijven functioneren. Wat het absoluut niet nodig heeft, integendeel zelfs, is een elektrotechnisch ingenieur in de jury.

Om met Jeremiah Thoronka te spreken: de reis is nog lang niet voorbij.

*Alexander Wendt is freelance auteur. Dit artikel is eerder verschenen op het Duitse nieuwsblog Tichy’s Einblick.

Vertaling en bewerking: Willy Hemelrijk.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Gratis groene energie voor Afrika’: hoe een nep-uitvinder uit Sierra Leone de wereld veroverde, zonder dat iemand iets durfde te checken verscheen eerst op Wynia's Week.

De vreselijke bosbranden bij Bordeaux zijn de ergste sinds 75 jaar. Nederland veroorzaakt echter elke vier jaar zo’n ecologische ramp, door jaarlijks 2,5 miljard kilo hout te verbranden in ruim 200 energiecentrales. Dat hout kunnen wij niet uit ons eigen vrijwel ontboste land halen. We importeren het over duizenden kilometers in grote zeeschepen uit de Baltische staten, Amerika en Azië. Dat doen we moedwillig en gesubsidieerd, onder het mom van de wettelijk bepaalde duurzaamheid en CO2-neutraliteit van houtkap en houtverbranding. Biomassa voorziet in ruim een derde van al onze zogenaamd hernieuwbare energie, meer dan windmolens en meer dan zonnepanelen.

Gesubsidieerde ontbossing door dwingende klimaatwetten

We kunnen volgens onze eigen dwingende klimaatwetten absoluut niet zonder biomassa, althans zolang we de hoge CO2-uitstoot van houtverbranding formeel niet mee hoeven te tellen in onze officiële CO2-boekhouding. De regering zou dat in navolging van vele wetenschappelijke publicaties beter wel kunnen doen, conform het voorzorgsbeginsel in onze milieuwetgeving. Dan riskeren de staat en dus wij allen echter rechtszaken van door de overheid gesubsidieerde ongekozen activisten, die beweren namens ons allen en de natuur op te treden.

De grootschalige houtkap en -verbranding die Nederland met miljarden euro’s subsidieert is helemaal niet in het belang van mens en milieu. Dat heb ik recentelijk met eigen ogen en oren kunnen zien en horen in Litouwen. Ik heb daar tijdens lange boswandelingen lange gesprekken gevoerd met lokale wetenschappers, juristen en bewoners die de massale ontbossing in hun land proberen tegen te houden. Je kunt geen tien minuten door een Litouws bos wandelen zonder kaalgekapte percelen te zien. Ook langs doorgaande wegen en vanuit de lucht zie je elke paar minuten kaalgekapte stukken bos.

Vaak laten de grote boskapbedrijven een smalle strook bomen langs paden en wegen staan, als façade voor hun nietsontziende ontbossing. Vaak ook laten ze op de gekapte hectares voor de vorm wat losse bomen staan. Dit wordt selectieve kap genoemd, dat klinkt beter dan kaalkap. Veel losstaande bomen sterven echter alsnog, omdat de enorme houthakmachines de lage begroeiing en de bodem volledig hebben vernield. De bandensporen zijn een meter breed en diep, en de kale platgereden bodem verdroogt. De overgebleven bomen verzwakken daardoor, en de wind krijgt vrij spel om ze te beschadigen of omver te blazen.

Jonge bossen zijn kwetsbaar

Op de foto boven dit stuk ziet u een recent kaalgekapt bos in Litouwen. De losse bomen die er nog staan zijn beschadigd, stervende of al dood. De lokale bewoner in het midden staat op een afgezaagde boomstronk. De wetenschapper links op de voorgrond staat in een meterbreed bandenspoor. De manshoge stronk rechts was zelfs voor de enorme hakmachines te dik om bij de grond door te zagen.

De kaalgekapte stukken bos waren vaak 100 tot 300 jaar oud. Veel overgebleven stronken hebben een omtrek van 2 tot 3 meter, veel dikker dan een volwassen mens kan omarmen. Kale percelen kunnen opnieuw aangeplant worden, of in de loop van tientallen jaren vanzelf weer bebost worden. Die jonge bossen blijven echter decennialang monoculturen van dunne gelijkjarige bomen. Onze kleinkinderen zullen niet meer meemaken dat dergelijke plantages uitgroeien tot de volwassen biodiverse bossen die ze ooit waren. We weten al zeker vijftig jaar dat een gezond bos verschillende soorten oudere en jongere bomen met veel onderbegroeiing bevat, en dat een bos met gelijkjarige en gelijksoortige aanplant kwetsbaar en labiel is.

Naaldbossen branden makkelijker dan loofbossen

We weten ook al vijftig jaar dat naaldbossen (dennen, sparren) makkelijker vlam vatten en moeilijker te blussen zijn dan loofbossen (beuken, eiken). Napoleon heeft ruim twee eeuwen geleden bij Bordeaux de nu afgebrande naaldbossen laten planten in het oorspronkelijke moerasgebied van de Gironde. Zijn doel was om het gebied te laten verdrogen, en geld te verdienen met hout- en harsopbrengst. Vandaag de dag planten houtbedrijven in Litouwen nog steeds bij voorkeur naaldbomen, omdat die per hectare sneller meer hout opleveren dan loofbomen. Die jonge naaldbossen verdrogen de grond en zijn veel gevoeliger voor bosbranden dan de oorspronkelijke gemengde bossen en loofbossen die ze kappen.

Om die reden vervangt Vlieland nu de naaldbomen die daar ruim een eeuw geleden zijn geplant deels door loofbomen. Dat bevordert de biodiversiteit, gaat uitdroging van de bodem tegen, en vermindert het risico op bosbranden. Bij het Limburgse Venray zijn we helaas nog niet zo ver. De in de vorige eeuw geplante harsrijke naaldbossen branden daar deze week als een fakkel, niet gehinderd door loofbomen en biodiverse onderbegroeiing die bodemuitdroging tegengaan.

Te cynisch om te verzinnen

Officieel zou een derde van Litouwen nog bebost zijn, maar vanuit satellieten is zichtbaar dat dit in werkelijkheid maar een zesde is. Litouwen verloor in de afgelopen 25 jaar door houtkap 470.000 hectare bos, veel meer dan alle bebossing in Nederland. Kaalgekapte hectares houden bos als bestemming, en blijven als zodanig geregistreerd ook al staan er geen bomen meer op. Bosbouwbedrijven kunnen op papier zelfs gesubsidieerd extra bos creëren door bos te kappen. Kaalgekapte bossen blijven als bos in de officiële boeken staan, en jonge aanplant kan als nieuw bos worden aangemerkt. Die jonge aanplant kan er tevens voor zorgen dat onze Nederlandse regering het geïmporteerde hout wettelijk als duurzaam mag beschouwen.

Dit is zo cynisch dat ik het niet zou kunnen verzinnen. Het is helaas de onwelkome waarheid, uitgelegd door wetenschappers die ik ter plaatse heb gesproken aan de hand van wetenschappelijke publicaties en websites zoals glad.earthengine.app. Dit alles heb ik deze week geleerd en gezien in de bossen van Litouwen, dankzij de gastvrijheid en betrokkenheid van deskundige bewoners, juristen en wetenschappers. Je kunt er vanuit een Haags kantoor nooit achterkomen hoe grootschalige commerciële houtkap op 2000 kilometer afstand er in het echt uitziet. Onze zorgvuldig opgestelde papieren regels en duurzaamheidscertificaten bieden in de werkelijkheid van eeuwenoude wouden geen enkele garantie dat de ruim tienduizend hectare bos die we elk jaar ergens in de wereld laten kaalkappen en verbranden duurzaam zijn gewonnen.

De ecocidale houtmijnbouw die ik in de kaalgekapte Baltische bossen heb gezien gaat 24/7 door, dag en nacht, zomer en winter, ook tijdens het vogelbroedseizoen. De overheid en de 2,8 miljoen inwoners van het dunbevolkte uitgestrekte Litouwen zijn vaak onwetend, onmachtig of onwillig om dit tegen te houden. De 8 miljard kilo hout die jaarlijks in Litouwen wordt gekapt gaat onder andere naar Ikea-meubels, huizenbouw, papierfabricage en energiecentrales in binnen- en buitenland. Nederland subsidieert dat laatste, want we hebben elk jaar 2,5 miljard kilo hout nodig om zogenaamd duurzaam te verbranden in ruim 200 stadswarmte- en elektriciteitscentrales.

Onze regering kan de gruwelijke boskap in Litouwen en veel andere landen wellicht nog niet tegenhouden, maar wel de subsidies daarvoor stoppen. Dat neemt in elk geval een financiële prikkel weg voor deze nietsontziende miljardenindustrie, voor wie eeuwenoude woudreuzen slechts een gratis grondstof zijn. Premier Jetten en klimaatminister Van Veldhoven kunnen zich met zoveel praktische en wetenschappelijke informatie uit binnen- en buitenland niet langer verschuilen achter onze keurige wetten en regels.

Biomassasubsidies moeten wettelijk getoetst worden

Zij zouden op zijn minst gerede twijfel moeten hebben of die keurige wetten en regels wel effectief zijn, en tot nader order de voorzorg nemen om alle subsidies voor houtige biomassa onmiddellijk op te schorten. Dat vergt politieke moed en visie, zonder angst voor onzinnige rechtszaken en Brusselse boetes. De regering kan met de juiste voorlichting de bevolking adequaat informeren, en zich in juridische procedures verweren met alle wetenschappelijke publicaties die aantonen dat het kappen en verbranden van bomen geen CO2 bespaart, wel ontbossing bevordert en bovendien biodiversiteit vernietigt.

De EU bepaalt dat commerciële bedrijven alleen staatssubsidie mogen ontvangen als ze daarmee verduurzamen en CO2 reduceren. Dat doen houtkapbedrijven en biomassacentrales niet, dus mogen ze niet langer subsidies krijgen. Dat lijkt me vanuit het kabinet-Jetten wel een proefproces waard, in samenwerking met toonaangevende wetenschappers en maatschappelijke organisaties zoals Comité Schone Lucht. Daarmee kan ons land de bijl aan de wortel zetten van het cynische oerconservatieve biomassabeleid van de EU, en de toon zetten voor progressief energiebeleid dat veel minder schade toebrengt aan natuur en klimaat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland verbrandt veel meer bos dan verloren gaat door de bosbranden in Frankrijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Het oneerlijke verschil heeft te maken met twee artikelen van de Europese Habitatrichtlijn. Artikel 6:3 is superstreng voor boeren, bouwers en andere ondernemers. Bijna niets mag wanneer er ook maar enige kans bestaat op een nadelig effect voor de natuur. Maar er is ook richtlijn 6:4 voor de overheid: bijna alles mag, zolang het maar urgent is, een alternatief ontbreekt en compenserende maatregelen worden voorgesteld.

Dwars door Natura 2000-gebieden

Zodoende kreeg de Duitse overheid eerder dit jaar toestemming voor het verruimen van een passage in de Donau, tussen Deggendorf en Vilshofen, zodat die beter bevaarbaar wordt voor grote schepen. De rivier loopt op die locatie weliswaar dwars door twee Natura 2000-gebieden, maar Duitsland kwam met sterke compenserende maatregelen:

1. Er komt elders ruimte voor acht extra hectare van het natuurtype ‘laaggelegen schraal hooiland’ ter compensatie;
2. Voor een paar bedreigde vogelsoorten worden enige hectares aan extra ruimte gecreëerd in een ander natuurgebied;
3. Voor het bedreigde donkerblauwe pimpernelblauwtje wordt elders een weiland geschikt gemaakt (wel kan het twintig jaar duren, zo voegde Duitsland daar eerlijk aan toe, voordat deze vlinder helemaal is hersteld);
4. De streber en de gewone zingel (twee soorten baars, weet uw columnist sinds kort) en ook de pigo, krijgen op een andere locatie 39,54 hectare nieuw leefgebied.

Het enorme verschil tussen artikel 6:3 voor burgers (bijna niets mag) en artikel 6:4 voor regeringen (kom met een lijst van compenserende maatregelen voor de natuur) gaat terug tot de uitspraak van het Europese Hof van Justitie in de zaak-Briels e.a. uit 2014. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State had om die uitspraak gevraagd. De kwestie was of boeren en andere ondernemers ook – net als landelijke overheden – compensatiemaatregelen konden voorstellen om projecten goedgekeurd te krijgen.

Steun voor de boeren en ondernemers kwam alleen uit Groot-Brittannië. De Britse regering vond het onbegrijpelijk dat compenserende acties alleen zouden zijn toegestaan bij aanvragen van landelijke overheden. Jurist Sophie Brighouse zette het in opdracht van het Cabinet Office uitgebreid op papier.

Geen Nederlands protest

Onze Raad van State liet de Britse juristen bungelen. Als Nederland, een van de zes oprichters van de EU, zich bij het Britse protest had aangesloten, was dat significant geweest. Maar nu weigerde het Europese Hof in de uitspraak van 15 mei 2014 om in artikel 6:3 van de Habitatrichtlijn ruimte te gunnen aan boeren en andere ondernemers. Die mochten de negatieve effecten op de natuur niet creatief compenseren.

Overheden kwamen er beter van af. Die moesten aantonen dat hun projecten onmisbaar zijn en nog meer schade zouden aanrichten op een andere locatie, en konden daarna van alles – zie de verruiming van de Donau – aanvoeren om goedkeuring te krijgen.

Al twaalf jaar heeft de Raad van State precies dat beleid uitgevoerd in plaats van de regering aan te raden om het in Brussel veranderd te krijgen. Vrij baan voor de windmolens; geen enkele ruimte voor boeren en andere ondernemers om te komen met eigen suggesties voor natuurherstel. Waarom heeft de Raad van State dat oneerlijke stelsel bij het Europese Hof van Justitie afgedwongen? Het is toch in alle gevallen behulpzaam om bedreigde planten, vogels, vlinders of vissen extra ruimte te bieden in een aangrenzend gebied? En het is toch goed om bij een aangetast natuurtype rond te kijken of dat natuurtype elders ter compensatie wat meer ruimte en aandacht kan krijgen?

Engeland verliet in 2020 de EU en heeft dus geen last meer van het Briels-arrest. Wij wel, maar gelukkig heeft de EU dit jaar officieel om commentaar gevraagd op de artikelen 6:3 en 6:4 uit de Habitatrichtlijn. Brussel wil nu op zoek naar een beleid dat ‘simultaan’ en evenwichtig behulpzaam is voor economie, mensen en natuur.

Boze lobbyisten

De bekende lobby’s van Greenpeace, Wereld Natuur Fonds en Natuurmonumenten hebben al laten weten dat ze heel boos zijn over die stap van de EU, want natuur is alles en economie, boeren, en woningzoekenden zijn niets. Minister Van Essen, uit die kringen afkomstig, heeft hetzelfde aan de Kamer geschreven: geen interesse, zie mijn column van vorige week. Maar Van Essen is geen minister van Greenpeace & Co, hij is minister van ons allemaal, en een meerderheid van de kiezers wil dat Nederland wél meedenkt met de EU.

We zullen zien hoe Brussel juridisch de beloofde koerswijziging gaat maken naar een beter evenwicht tussen economie, mensen en natuur. Wat voor de hand zou liggen is dat Nederland als een van de founding fathers van de EU en als grootste nettobetaler gaat eisen dat boeren en andere ondernemers dezelfde compenserende maatregelen voor de natuur mogen voorstellen als landelijke overheden. Gaat Brussel dan de relatie met zo’n belangrijke lidstaat op het spel zetten?

De Raad van State is verantwoording schuldig

In het mooiste geval komt er dan groen licht voor een beter evenwicht tussen economische, sociale en milieudoelstellingen. Dan kunnen provincies aan het werk met eigen ideeën voor compenserend natuurbehoud binnen of buiten de Natura 2000- gebieden.

En laten we dan ook meteen de Raad van State ter verantwoording roepen – voor twaalf jaar meelopen met D66 en voor het implementeren van een systeem dat meet met twee maten: alle vormen van compensatie voor windmolens zijn welkom, terwijl compensatievoorstellen van boeren en ondernemers niet eens worden beoordeeld.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Al in 2014 gaf de Raad van State windmolens voorrang boven boeren. Dat is Nederland duur komen te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Omroep MAX besteedde onlangs op Radio 1 uitgebreid aandacht aan de gevoelens van onrechtvaardigheid die dit oproept. Burgers worden voor bestaande en nieuwe huizen al sinds 2013 aangemoedigd om duizenden euro’s in zonnepanelen te investeren, met overheidscampagnes, BTW-vrijstelling en salderingsregeling. De BTW-vrijstelling blijft, maar de salderingsregeling is niet te handhaven. Dat komt deels door het succes van particuliere zonnepanelen, maar zeker ook door de sterke groei van grootschalige installaties op de grond en op bedrijfspanden.

Absurde overdaad kan nergens heen

Sinds 2019 is het landelijk opgestelde vermogen van grootschalige zonne-installaties hoger dan dat van kleinschalige particuliere zonnepanelen. Beide groeien sindsdien pijlsnel met ongeveer 25 procent per jaar. Het totaal opgestelde zonvermogen in Nederland is nu 29,4 gigawattpiek. Daarmee kunnen alle zonnepanelen op zonnige zomerdagen ruim tweemaal zoveel elektriciteit opwekken als het gemiddelde verbruik van 13,6 gigawatt. Dat betekent dat de meeste zonnepanelen op zonnige zomerdagen moeten worden afgeschakeld, omdat de absurde overdaad van hun elektriciteitsproductie nergens heen kan. We kunnen er in eigen land niks mee, en in de landen om ons heen met hetzelfde weer ook niet.

Daarom kost zonnestroom terugleveren tegenwoordig geld, en worden zonnepanelen in het algemeen steeds meer onderbenut en dus per opgewekte kilowattuur duurder.

In de zomerweken van 2025 leverden zonnepanelen in ons land gemiddeld ongeveer 6 gigawatt vermogen. Dat is bijna de helft van het gemiddelde verbruik, maar slechts 20 procent van het totaal opgestelde zonvermogen in Nederland. In de winterweken leverden ze tien maal zo weinig, slechts 2 procent van het totaal opgestelde zonvermogen. Deze gruwelijke onderbenutting wordt ’s zomers veroorzaakt door de overdaad aan zonnepanelen, en ’s winters door de vele korte grijze dagen.

Aardgasgestookte generatoren blijken onontkoombaar

Veel grote zonneparken staan inmiddels niet meer op het zuiden gericht, maar op het oosten en het westen. Daarmee wekken ze ’s morgens en in de namiddag relatief meer elektriciteit op, en wordt de opwekpiek midden op de dag getemperd. Ze wekken per paneel echter wel minder elektriciteit op dan zonnepanelen op het zuiden. Ook dat maakt ze per opgewekte kilowattuur duurder. Ondanks deze inefficiënte overdaad blijft het kabinet zonnepanelen stimuleren, met subsidies en belastingvoordelen. Ondanks de wurgende netcongestie blijft het kabinet tevens warmtepompen en elektrische auto’s stimuleren, met nog meer subsidies en belastingvoordelen.

Het kabinet betaalt dit alles met de belastingopbrengsten van particulieren en bedrijven. Dat is immers de voornaamste bron van geld voor de overheid. Particulieren zien echter hun salderingsregeling verdwijnen, en bedrijven zien hun grootschalige installaties steeds vaker afgeschakeld worden vanwege stroomoverschotten. Intussen gaan netbeheerder Stedin en ook andere bedrijven in Utrecht gasgeneratoren installeren, die met het verbranden van aardgas stroom gaan opwekken in dagen en weken met weinig zon en wind. In Utrecht geldt sinds 1 juli een volledige aansluitstop op het overvolle stroomnet, en bedrijven hebben door deze draconische maatregel geen andere keuze.

Fossiele elektriciteitsopwekking nam fors toe

Het is mij nog niet duidelijk hoe Stedin een en ander juridisch gaat regelen. Nederland kent sinds 2008 een wettelijke scheiding tussen het opwekken en het transporteren van elektriciteit, vergelijkbaar met de scheiding tussen ProRail en de NS. Dat betekent dat netbeheerders zoals Stedin alleen elektriciteit mogen transporteren, maar het zelf niet voor commerciële doeleinden mogen opwekken. Hoe het ook zij, met gasgeneratoren zal de fossiele opwekking van elektriciteit in elk geval toenemen.

Die fossiele opwekking nam vorig jaar sowieso al fors toe, met maar liefst 14 procent. Aardgas, steenkool en olie stegen in 2025 allemaal, steenkool het meest met 25 procent in een jaar tijd. Dit illustreert dat het bijbouwen van steeds maar meer zonnepanelen en windmolens volstrekt zinloos is geworden. Het leidt niet langer tot minder fossiel opgewekte elektriciteit, integendeel. Op Radio 1 kwam bij omroep MAX het hoge woord eruit: ‘We zijn te snel gegaan met de energietransitie, te snel met zonnepanelen en elektrische auto’s. Het elektriciteitsnet kan dit niet aan, omdat het er niet voor is gemaakt. De overheid is veel te laat begonnen met het aanpassen en uitbreiden van dat net’, aldus een geïnterviewde technicus.

Voor waterstof is geen markt

Het werd tijd dat dit luid en duidelijk klinkt op de publieke omroep. Het is zaak dat dit nog veel vaker klinkt, en dat premier Jetten en klimaatminister Van Veldhoven dit ter harte nemen. Ze kunnen in elk geval zien dat elektriciteitsopslag met waterstof geen oplossing zal zijn. De nieuwe waterstoffabriek op het Limburgse Chemelot staat op losse schroeven, omdat de Duitse energiegigant RWE geen afnemers kan vinden. RWE en wij allen weten door schade en schande dat overheden niet kunstmatig markten kunnen creëren en in stand houden met subsidies. Overheden met komende en gaande regeringen kunnen dergelijke subsidies niet eindeloos volhouden, en producenten en afnemers willen niet structureel afhankelijk blijven van die subsidies.

Chemiebedrijven opereren op ongelijk speelveld

Toonaangevende chemiebedrijven op datzelfde Chemelot dreigen kopje onder te gaan, of tegen hun zin naar het buitenland te moeten verhuizen. Directeur Koos van Haasteren van Nederlands grootste chemielocatie geeft aan dat de bedrijven op Chemelot 30 procent meer betalen voor elektriciteit dan hun concurrenten in Duitsland en België. Tien kilometer verderop zouden ze jaarlijks 60 miljoen euro minder kwijt zijn aan elektriciteit. Dat is een zeer ongelijk speelveld, binnen de EU en in de wereldmarkt. Kamer en kabinet moeten beseffen dat chemie de basis is van alle materialen en producten, en daarmee essentieel is voor onze economie, welvaart en strategische onafhankelijkheid. Nederland is net als Duitsland en België heel sterk in chemie, en dat mogen we voor geen goud laten verslappen.

Achterstallige netuitbreiding is hoognodig, maar dat vergt teveel jaren om in deze kabinetsperiode zoden aan de dijk te zetten. De veelgehoorde oproep om de energietransitie te versnellen is daarmee verworden tot een gemakzuchtig salonfähig dogma, dat in de werkelijkheid van vandaag alleen maar averechts werkt. De enige manier om voor 2030 de huidige netcongestie, aansluitstop en wachtlijsten voor netaansluitingen enigszins te temperen is opschorting van alle elektrificatie en alle nieuwe wind- en zonneparken.

Ik houd Rob Jetten aan zijn woorden

Nederland gaat daardoor niet meer fossiele brandstoffen verbruiken, want dat gebeurt nu ook al. Nederland gaat daarmee wel miljarden euro’s besparen, de economie versterken, de leverbetrouwbaarheid van elektriciteit verbeteren en de internationale onafhankelijkheid bevorderen. ‘Het kan wél’, aldus Rob Jetten, ‘aan de slag’. Ik blijf die uitspraken herhalen, net zolang totdat de premier met zijn regeringsploeg deze verkiezingsbeloftes inlost.

Laat dit kabinet de komende drie jaar doen wat aantoonbaar goed is voor burgers, bedrijven, natuur en klimaat. Daar zal met de juiste voorbereiding en invulling vast een Kamermeerderheid voor te vinden zijn, en het kan bij de volgende Kamerverkiezingen zomaar zetelwinst opleveren in plaats van het gebruikelijke zetelverlies.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Temper de netcongestie, de aansluitstop en de wachtlijsten voor netaansluitingen door opschorting van alle elektrificatie en alle nieuwe wind- en zonneparken verscheen eerst op Wynia's Week.

In het Klimaatakkoord uit 2019 is vastgelegd dat Nederland in 2030 ten minste 35 terawattuur (TWh) aan duurzame elektriciteit uit wind- en zonne-energie op land realiseert. Dit plan wordt uitgevoerd met behulp van Regionale Energiestrategieën (RES), verdeeld over zogeheten ‘RES-regio’s’.

Overijssel heeft zich gecommitteerd om 2,3 TWh aan windenergie te realiseren in 2030. Om aan deze doelstelling te voldoen, moeten in de provincie ongeveer negentig windturbines worden bijgebouwd. Nu zijn dat er nog 32.

Provincie en gemeenten moeten in het kader van de RES samen optrekken om te bekijken hoe, waar en hoeveel energieopwekking mogelijk is. Dat was ook in Overijssel het idee, tot de Provinciale Staten in juni 2023 de motie ‘Grip op wind’ aannam.

Machtsgreep van de provincie

In deze motie werd het college van Gedeputeerde Staten opgeroepen meer regie te nemen en richting te geven bij het uitbreiden van windenergie in de provincie. Onder leiding van gedeputeerde Tijs de Bree (PvdA) kregen de Overijsselse gemeenten vervolgens de opdracht om zogenoemde ‘zoekgebieden’ te selecteren waar windturbines zouden kunnen worden gebouwd.

In 2024 werd de nieuwe Omgevingswet van kracht. Deze wet maakte de provincie – en niet langer de gemeente – het bevoegd gezag bij windenergieprojecten tussen de 5 en 100 megawatt (MW), van vergunningverlening tot coördinatie van de ruimtelijke inpassing. ‘We lopen achter met de realisatie van windenergie,’ reageerde De Bree op klachten van gemeenten die een machtsgreep van de provincie vermoedden. ‘Als we onze doelen in 2030 willen halen, dan moeten we nu aan de slag.’ Bovendien zou alles ‘in goed overleg’ met de gemeenten worden geregeld.

In de praktijk verliep dat heel anders.

Acht Overijsselse ‘weigergemeenten’ bleken politieke of praktische bezwaren te hebben tegen zogeheten programmeringsafspraken met de provincie. Zo wilde de gemeente Enschede wachten totdat de nieuwe landelijke milieunormen voor windturbines zijn vastgesteld. Ook de gemeenten die wél meewerkten, deden dat vaak niet zonder reserves.

Eind 2024 besloot de provincie Overijssel voor tegenstribbelende gemeenten eigenhandig maxima voor windenergie en beschikbare zoekgebieden vast te stellen. Ook Enschede kreeg een ‘windopgave’: 80 gigawattuur (GWh) per jaar. Ook bepaalde de provincie dat het hele grondgebied van de gemeente open zou komen te staan voor het indienen van initiatieven voor nieuwe windturbines.

In een bezwaarschrift (mei 2025) protesteerde het college van B en W van Enschede tegen deze gang van zaken. De provincie zou voortijdig en zonder draagvlak handelen en ook nog eens in strijd met eigen afspraken en wetgevende kaders. ‘De provincie is willens en wetens op ramkoers gegaan. Wij kunnen en willen nu niet anders dan stevig optreden tegen deze ingezette koers,’ aldus wethouder Niels van den Berg.

Het bezwaar van de gemeente Enschede werd op 31 maart door de provincie niet-ontvankelijk verklaard. Het college heeft inmiddels beroep ingesteld bij de bestuursrechter.

Hoogste windturbines van Nederland

Het is niet de enige zaak waarbij de provincie haar plannen voor de rechter moet verdedigen. Ook Stichting Twickel, beheerder van het gelijknamige landgoed rond het Twentse stadje Delden, eist in een lopende procedure dat de provincie afziet van de plaatsing van windturbines. De stichting vreest voor aantasting van landschap en natuur, geluidsoverlast, slagschaduwen en mogelijke gezondheidsrisico’s, zo laat rentmeester Egbert-Jaap Mooiweer weten aan Wynia’s Week.

Ondertussen sloot in januari 2025 de inschrijving voor de in Enschede te plaatsen windturbines. De gemeente kreeg van de provincie te horen dat alle aanvragen zijn gedaan door energieleverancier Pure Energie. Het gaat om aanvragen voor Windpark Aamsveen, Windpark N18 en Windproject Windmolenweg. Saillant detail: bij het Aamsveen, een grensoverschrijdend en beschermd hoogveengebied, wil Pure Energie de vier hoogste windturbines van Nederland bouwen: met een tiphoogte – het bovenste puntje als een wiek rechtovereind staat – van liefst 280 meter. Ter vergelijking: de Euromast in Rotterdam is 185 meter hoog.

Keiharde provinciale regie

De in het kader van de RES beloofde soepele samenwerking tussen inwoners, gemeenten en provincies, heeft in Overijssel plaatsgemaakt voor keiharde, provinciale regie met een top-down karakter. Gemeenten die niet meewerken, verliezen hun invloed op locatie en omvang van de windenergieprojecten. Bezwaren van inwoners of het uitblijven van landelijke windturbinenormen doen er niet toe. Voor de provincie lijkt het doel – 2,3 TWh aan windenergie in 2030 – alle middelen te heiligen. Wat dat doet met het draagvlak voor de energietransitie, laat zich raden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Energietransitie in de praktijk: hoe Twente de hoogste windturbines van Nederland door de strot krijgt geduwd verscheen eerst op Wynia's Week.