Omroep MAX besteedde onlangs op Radio 1 uitgebreid aandacht aan de gevoelens van onrechtvaardigheid die dit oproept. Burgers worden voor bestaande en nieuwe huizen al sinds 2013 aangemoedigd om duizenden euro’s in zonnepanelen te investeren, met overheidscampagnes, BTW-vrijstelling en salderingsregeling. De BTW-vrijstelling blijft, maar de salderingsregeling is niet te handhaven. Dat komt deels door het succes van particuliere zonnepanelen, maar zeker ook door de sterke groei van grootschalige installaties op de grond en op bedrijfspanden.

Absurde overdaad kan nergens heen

Sinds 2019 is het landelijk opgestelde vermogen van grootschalige zonne-installaties hoger dan dat van kleinschalige particuliere zonnepanelen. Beide groeien sindsdien pijlsnel met ongeveer 25 procent per jaar. Het totaal opgestelde zonvermogen in Nederland is nu 29,4 gigawattpiek. Daarmee kunnen alle zonnepanelen op zonnige zomerdagen ruim tweemaal zoveel elektriciteit opwekken als het gemiddelde verbruik van 13,6 gigawatt. Dat betekent dat de meeste zonnepanelen op zonnige zomerdagen moeten worden afgeschakeld, omdat de absurde overdaad van hun elektriciteitsproductie nergens heen kan. We kunnen er in eigen land niks mee, en in de landen om ons heen met hetzelfde weer ook niet.

Daarom kost zonnestroom terugleveren tegenwoordig geld, en worden zonnepanelen in het algemeen steeds meer onderbenut en dus per opgewekte kilowattuur duurder.

In de zomerweken van 2025 leverden zonnepanelen in ons land gemiddeld ongeveer 6 gigawatt vermogen. Dat is bijna de helft van het gemiddelde verbruik, maar slechts 20 procent van het totaal opgestelde zonvermogen in Nederland. In de winterweken leverden ze tien maal zo weinig, slechts 2 procent van het totaal opgestelde zonvermogen. Deze gruwelijke onderbenutting wordt ’s zomers veroorzaakt door de overdaad aan zonnepanelen, en ’s winters door de vele korte grijze dagen.

Aardgasgestookte generatoren blijken onontkoombaar

Veel grote zonneparken staan inmiddels niet meer op het zuiden gericht, maar op het oosten en het westen. Daarmee wekken ze ’s morgens en in de namiddag relatief meer elektriciteit op, en wordt de opwekpiek midden op de dag getemperd. Ze wekken per paneel echter wel minder elektriciteit op dan zonnepanelen op het zuiden. Ook dat maakt ze per opgewekte kilowattuur duurder. Ondanks deze inefficiënte overdaad blijft het kabinet zonnepanelen stimuleren, met subsidies en belastingvoordelen. Ondanks de wurgende netcongestie blijft het kabinet tevens warmtepompen en elektrische auto’s stimuleren, met nog meer subsidies en belastingvoordelen.

Het kabinet betaalt dit alles met de belastingopbrengsten van particulieren en bedrijven. Dat is immers de voornaamste bron van geld voor de overheid. Particulieren zien echter hun salderingsregeling verdwijnen, en bedrijven zien hun grootschalige installaties steeds vaker afgeschakeld worden vanwege stroomoverschotten. Intussen gaan netbeheerder Stedin en ook andere bedrijven in Utrecht gasgeneratoren installeren, die met het verbranden van aardgas stroom gaan opwekken in dagen en weken met weinig zon en wind. In Utrecht geldt sinds 1 juli een volledige aansluitstop op het overvolle stroomnet, en bedrijven hebben door deze draconische maatregel geen andere keuze.

Fossiele elektriciteitsopwekking nam fors toe

Het is mij nog niet duidelijk hoe Stedin een en ander juridisch gaat regelen. Nederland kent sinds 2008 een wettelijke scheiding tussen het opwekken en het transporteren van elektriciteit, vergelijkbaar met de scheiding tussen ProRail en de NS. Dat betekent dat netbeheerders zoals Stedin alleen elektriciteit mogen transporteren, maar het zelf niet voor commerciële doeleinden mogen opwekken. Hoe het ook zij, met gasgeneratoren zal de fossiele opwekking van elektriciteit in elk geval toenemen.

Die fossiele opwekking nam vorig jaar sowieso al fors toe, met maar liefst 14 procent. Aardgas, steenkool en olie stegen in 2025 allemaal, steenkool het meest met 25 procent in een jaar tijd. Dit illustreert dat het bijbouwen van steeds maar meer zonnepanelen en windmolens volstrekt zinloos is geworden. Het leidt niet langer tot minder fossiel opgewekte elektriciteit, integendeel. Op Radio 1 kwam bij omroep MAX het hoge woord eruit: ‘We zijn te snel gegaan met de energietransitie, te snel met zonnepanelen en elektrische auto’s. Het elektriciteitsnet kan dit niet aan, omdat het er niet voor is gemaakt. De overheid is veel te laat begonnen met het aanpassen en uitbreiden van dat net’, aldus een geïnterviewde technicus.

Voor waterstof is geen markt

Het werd tijd dat dit luid en duidelijk klinkt op de publieke omroep. Het is zaak dat dit nog veel vaker klinkt, en dat premier Jetten en klimaatminister Van Veldhoven dit ter harte nemen. Ze kunnen in elk geval zien dat elektriciteitsopslag met waterstof geen oplossing zal zijn. De nieuwe waterstoffabriek op het Limburgse Chemelot staat op losse schroeven, omdat de Duitse energiegigant RWE geen afnemers kan vinden. RWE en wij allen weten door schade en schande dat overheden niet kunstmatig markten kunnen creëren en in stand houden met subsidies. Overheden met komende en gaande regeringen kunnen dergelijke subsidies niet eindeloos volhouden, en producenten en afnemers willen niet structureel afhankelijk blijven van die subsidies.

Chemiebedrijven opereren op ongelijk speelveld

Toonaangevende chemiebedrijven op datzelfde Chemelot dreigen kopje onder te gaan, of tegen hun zin naar het buitenland te moeten verhuizen. Directeur Koos van Haasteren van Nederlands grootste chemielocatie geeft aan dat de bedrijven op Chemelot 30 procent meer betalen voor elektriciteit dan hun concurrenten in Duitsland en België. Tien kilometer verderop zouden ze jaarlijks 60 miljoen euro minder kwijt zijn aan elektriciteit. Dat is een zeer ongelijk speelveld, binnen de EU en in de wereldmarkt. Kamer en kabinet moeten beseffen dat chemie de basis is van alle materialen en producten, en daarmee essentieel is voor onze economie, welvaart en strategische onafhankelijkheid. Nederland is net als Duitsland en België heel sterk in chemie, en dat mogen we voor geen goud laten verslappen.

Achterstallige netuitbreiding is hoognodig, maar dat vergt teveel jaren om in deze kabinetsperiode zoden aan de dijk te zetten. De veelgehoorde oproep om de energietransitie te versnellen is daarmee verworden tot een gemakzuchtig salonfähig dogma, dat in de werkelijkheid van vandaag alleen maar averechts werkt. De enige manier om voor 2030 de huidige netcongestie, aansluitstop en wachtlijsten voor netaansluitingen enigszins te temperen is opschorting van alle elektrificatie en alle nieuwe wind- en zonneparken.

Ik houd Rob Jetten aan zijn woorden

Nederland gaat daardoor niet meer fossiele brandstoffen verbruiken, want dat gebeurt nu ook al. Nederland gaat daarmee wel miljarden euro’s besparen, de economie versterken, de leverbetrouwbaarheid van elektriciteit verbeteren en de internationale onafhankelijkheid bevorderen. ‘Het kan wél’, aldus Rob Jetten, ‘aan de slag’. Ik blijf die uitspraken herhalen, net zolang totdat de premier met zijn regeringsploeg deze verkiezingsbeloftes inlost.

Laat dit kabinet de komende drie jaar doen wat aantoonbaar goed is voor burgers, bedrijven, natuur en klimaat. Daar zal met de juiste voorbereiding en invulling vast een Kamermeerderheid voor te vinden zijn, en het kan bij de volgende Kamerverkiezingen zomaar zetelwinst opleveren in plaats van het gebruikelijke zetelverlies.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Temper de netcongestie, de aansluitstop en de wachtlijsten voor netaansluitingen door opschorting van alle elektrificatie en alle nieuwe wind- en zonneparken verscheen eerst op Wynia's Week.

In het Klimaatakkoord uit 2019 is vastgelegd dat Nederland in 2030 ten minste 35 terawattuur (TWh) aan duurzame elektriciteit uit wind- en zonne-energie op land realiseert. Dit plan wordt uitgevoerd met behulp van Regionale Energiestrategieën (RES), verdeeld over zogeheten ‘RES-regio’s’.

Overijssel heeft zich gecommitteerd om 2,3 TWh aan windenergie te realiseren in 2030. Om aan deze doelstelling te voldoen, moeten in de provincie ongeveer negentig windturbines worden bijgebouwd. Nu zijn dat er nog 32.

Provincie en gemeenten moeten in het kader van de RES samen optrekken om te bekijken hoe, waar en hoeveel energieopwekking mogelijk is. Dat was ook in Overijssel het idee, tot de Provinciale Staten in juni 2023 de motie ‘Grip op wind’ aannam.

Machtsgreep van de provincie

In deze motie werd het college van Gedeputeerde Staten opgeroepen meer regie te nemen en richting te geven bij het uitbreiden van windenergie in de provincie. Onder leiding van gedeputeerde Tijs de Bree (PvdA) kregen de Overijsselse gemeenten vervolgens de opdracht om zogenoemde ‘zoekgebieden’ te selecteren waar windturbines zouden kunnen worden gebouwd.

In 2024 werd de nieuwe Omgevingswet van kracht. Deze wet maakte de provincie – en niet langer de gemeente – het bevoegd gezag bij windenergieprojecten tussen de 5 en 100 megawatt (MW), van vergunningverlening tot coördinatie van de ruimtelijke inpassing. ‘We lopen achter met de realisatie van windenergie,’ reageerde De Bree op klachten van gemeenten die een machtsgreep van de provincie vermoedden. ‘Als we onze doelen in 2030 willen halen, dan moeten we nu aan de slag.’ Bovendien zou alles ‘in goed overleg’ met de gemeenten worden geregeld.

In de praktijk verliep dat heel anders.

Acht Overijsselse ‘weigergemeenten’ bleken politieke of praktische bezwaren te hebben tegen zogeheten programmeringsafspraken met de provincie. Zo wilde de gemeente Enschede wachten totdat de nieuwe landelijke milieunormen voor windturbines zijn vastgesteld. Ook de gemeenten die wél meewerkten, deden dat vaak niet zonder reserves.

Eind 2024 besloot de provincie Overijssel voor tegenstribbelende gemeenten eigenhandig maxima voor windenergie en beschikbare zoekgebieden vast te stellen. Ook Enschede kreeg een ‘windopgave’: 80 gigawattuur (GWh) per jaar. Ook bepaalde de provincie dat het hele grondgebied van de gemeente open zou komen te staan voor het indienen van initiatieven voor nieuwe windturbines.

In een bezwaarschrift (mei 2025) protesteerde het college van B en W van Enschede tegen deze gang van zaken. De provincie zou voortijdig en zonder draagvlak handelen en ook nog eens in strijd met eigen afspraken en wetgevende kaders. ‘De provincie is willens en wetens op ramkoers gegaan. Wij kunnen en willen nu niet anders dan stevig optreden tegen deze ingezette koers,’ aldus wethouder Niels van den Berg.

Het bezwaar van de gemeente Enschede werd op 31 maart door de provincie niet-ontvankelijk verklaard. Het college heeft inmiddels beroep ingesteld bij de bestuursrechter.

Hoogste windturbines van Nederland

Het is niet de enige zaak waarbij de provincie haar plannen voor de rechter moet verdedigen. Ook Stichting Twickel, beheerder van het gelijknamige landgoed rond het Twentse stadje Delden, eist in een lopende procedure dat de provincie afziet van de plaatsing van windturbines. De stichting vreest voor aantasting van landschap en natuur, geluidsoverlast, slagschaduwen en mogelijke gezondheidsrisico’s, zo laat rentmeester Egbert-Jaap Mooiweer weten aan Wynia’s Week.

Ondertussen sloot in januari 2025 de inschrijving voor de in Enschede te plaatsen windturbines. De gemeente kreeg van de provincie te horen dat alle aanvragen zijn gedaan door energieleverancier Pure Energie. Het gaat om aanvragen voor Windpark Aamsveen, Windpark N18 en Windproject Windmolenweg. Saillant detail: bij het Aamsveen, een grensoverschrijdend en beschermd hoogveengebied, wil Pure Energie de vier hoogste windturbines van Nederland bouwen: met een tiphoogte – het bovenste puntje als een wiek rechtovereind staat – van liefst 280 meter. Ter vergelijking: de Euromast in Rotterdam is 185 meter hoog.

Keiharde provinciale regie

De in het kader van de RES beloofde soepele samenwerking tussen inwoners, gemeenten en provincies, heeft in Overijssel plaatsgemaakt voor keiharde, provinciale regie met een top-down karakter. Gemeenten die niet meewerken, verliezen hun invloed op locatie en omvang van de windenergieprojecten. Bezwaren van inwoners of het uitblijven van landelijke windturbinenormen doen er niet toe. Voor de provincie lijkt het doel – 2,3 TWh aan windenergie in 2030 – alle middelen te heiligen. Wat dat doet met het draagvlak voor de energietransitie, laat zich raden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Energietransitie in de praktijk: hoe Twente de hoogste windturbines van Nederland door de strot krijgt geduwd verscheen eerst op Wynia's Week.

We kunnen daarbij leren van een land als Spanje. Daar hebben veel steden klimaatschuilplaatsen, publieke gebouwen met airconditioning waar inwoners en toeristen op het heetst van de dag terecht kunnen voor verkoeling. Steden kennen in het algemeen de grootste hittestress, vanwege het zogenaamde stedelijke hitte-eiland effect. Beton, steen en asfalt houden veel warmte vast, waardoor het in Nederlandse steden twee tot zeven graden warmer kan zijn dan in de landelijke omgeving. Dat effect is ’s nachts het grootst.

Op de website van het RIVM ontbreekt helaas een duiding van de 480 extra sterfgevallen in de laatste week van juni. Hoe verhoudt dat aantal zich tot het gemiddelde aantal sterfgevallen in zomer- en winterweken? Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) geeft het antwoord, en het zou goed zijn als het RIVM die context ook vermeldt. In de afgelopen drie jaar stierven in ons land in de zomermaanden gemiddeld 3100 mensen per week. In de laatste week van de vorige maand waren dat er 3585. De circa 480 extra sterfgevallen betekenden dus een oversterfte van 15 procent als gevolg van de hitte.

Kou is veel dodelijker

In de afgelopen winter stierven ongeveer 4000 mensen per week, negen weken aaneen in de maanden januari en februari. Elke winter overlijden er in Nederland veel meer mensen dan ’s zomers, maar in de winters van 2024, 2025 en 2026 was het aantal sterfgevallen nog veel hoger dan in de drie winters daarvoor. Deze duiding is van belang omdat we zelden of nooit iets vernemen over sterfgevallen als gevolg van koude. Dat aantal is in Nederland factoren hoger dan het aantal warmtegerelateerde doden. Wereldwijd is het zelfs tien maal zo hoog.

Dat is niet verwonderlijk, want de mens is net als de mensapen van nature een tropendier dat buiten de tropen niet kan overleven zonder kleding en verwarming. Dit benadrukt het belang van betaalbare en betrouwbare energie als eerste levensbehoefte in onze gematigde streken, net als voedsel en schoon drinkwater. Elke weergerelateerde dode is er één teveel, maar bij berichten daarover is het essentieel om het hele verhaal te vertellen en te duiden. Geselecteerde feiten en cijfers zonder context geven een verkeerd beeld van de werkelijkheid.

Dat geldt ook voor feiten en cijfers over het weer zelf. Wij beleven deze zomer in Nederland uitzonderlijk warme weken, maar in Zuid-Amerika worden nu kouderecords gebroken. De winter in Chili, Argentinië en Brazilië is momenteel zeer koud, maar daar horen we niets over. Dit zeg ik niet om klimaatverandering te ontkennen of te bagatelliseren, maar om het belang van evenwichtige berichtgeving in een volledige context te benadrukken. Halve waarheden wakkeren achterdocht en cynisme aan, en ondermijnen het vertrouwen in de politiek en journalistiek.

Op de website van het KNMI staat daarover het volgende: ‘Weerextremen zijn er altijd geweest. Verspreid over de hele aarde is altijd wel ergens een extreem te vinden. Extremen krijgen de laatste jaren meer aandacht in de media. Hierdoor kan een vertekend beeld ontstaan van de klimaatverandering. De nieuwswaarde van extreem weer neemt toe. De maatschappij wordt kwetsbaarder en weerextremen leiden steeds vaker tot rampen of grote schade. Veel extreme gebeurtenissen zijn (nog) te zeldzaam om direct met het broeikaseffect in verband te brengen.’

Grote verantwoordelijkheid

Deze terechte waarschuwing geldt nog sterker als de warmte-extremen meer aandacht krijgen dan de koude-extremen. Het feit dat iets vaker in het nieuws is betekent op zichzelf niet dat het ook vaker voorkomt. Journalisten en politici hebben daarom een grote verantwoordelijkheid bij het genuanceerd informeren van de bevolking over weerextremen en klimaatverandering. Die informatie mag geen vertekend beeld schetsen, de publieke opinie manipuleren of angst zaaien.

Een deel van de Nederlandse bevolking lijdt inmiddels wel aan klimaatangst of klimaatstress, met name jongeren. Experts wijzen erop dat milde angst mensen kan aanzetten tot duurzamer gedrag, maar dat teveel klimaatangst kan leiden tot ontkenning of apathie.

Politieke en journalistieke berichtgeving zou er alleen al daarom op gericht moeten zijn om klimaatangst te temperen. Dat leidt tot een beter welbevinden en constructiever gedrag van burgers, een primaire taak van de ons dienende overheden. Een evenwichtige berichtgeving over warmte- en kouderecords helpt daarbij.

Het benoemen van zowel de voordelen als de nadelen van klimaatverandering en energietransitie helpt eveneens. De berichtgeving daarover is echter nogal eenzijdig. We horen te weinig over de voordelen van klimaatverandering en de nadelen van hernieuwbare energiebronnen. Politieke en journalistieke berichtgeving daarover klinkt te vaak als een reclameboodschap voor windmolens, zonnepanelen en biomassa. Dat wakkert polarisatie aan in het publieke debat, en blijkt slecht te zijn voor het draagvlak van de energietransitie.

De meeste mensen nemen reclameboodschappen met een flinke korrel zout, omdat ze beseffen dat de nadelen van het aangeprezen product worden verzwegen. In een commerciële reclameboodschap mag dat, maar in serieuze berichtgeving van gevestigde media en democratisch gekozen overheden is dat laakbaar en contraproductief.

Politici en journalisten zouden alarmerende termen zoals ‘extreem weer’ en ‘klimaatcrisis’ zoveel mogelijk moeten vermijden. Die termen vallen nu te pas en te onpas, terwijl het KNMI juist aangeeft dat weerextremen van alle tijden en plaatsen zijn en (nog) niet kunnen worden toegeschreven aan klimaatverandering en broeikaseffect.

De woorden ‘extreem’ en ‘crisis’ blijken onderhevig aan inflatie, en verliezen daarmee hun zeggingskracht. Ook dat is slecht voor het draagvlak van de energietransitie. Dat afbrokkelende draagvlak wordt wel laatdunkend afgedaan als een ‘ruk naar rechts’, maar is veel meer het gevolg van teveel superlatieven en te weinig resultaten.

De feiten onder ogen zien

De energieprijzen lopen op, de subsidies en fiscale voordelen voor elektrische auto’s lopen af, de salderingsregeling voor particuliere zonnepanelen verdwijnt, de duizenden landwindmolens veroorzaken gezondheidsproblemen, de netcongestie neemt toe, de jarenlange wachtlijst voor stroomaansluitingen groeit en de leverbetrouwbaarheid van elektriciteit neemt af. Intussen blijven de Nederlandse winters en zomers warmer worden, en blijft de CO₂-concentratie in de atmosfeer stijgen. De klimaatdoelen van Parijs raken steeds verder uit zicht, dus het klimaatbeleid faalt.

Kamer en kabinet moet dit onder ogen gaan zien, niet over vijf jaar maar nu. Als de parlementaire enquête over het coronabeleid van vijf jaar geleden achter de rug is, wordt het tijd voor een parlementaire enquête over de effectiviteit van de energietransitie en de doelmatigheid van de miljarden belastingeuro’s die daar jaarlijks aan worden besteed.

Die kostbare miljarden kunnen immers maar één keer worden uitgegeven, en dus niet ten goede komen aan zorg, onderwijs, innovatie, defensie, veiligheid, rechtszekerheid, dijkonderhoud, zoetwaterhuishouding, wegenbouw, openbaar vervoer en armoedebestrijding. Dat is maatschappelijk niet langer houdbaar.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Er overlijden veel meer mensen aan kou dan aan hitte, maar dat mogen we kennelijk niet weten verscheen eerst op Wynia's Week.

Zodra er ook maar een paar seconden iets verkeerd gaat in het complexe landelijke systeem van elektriciteitscentrales, windmolens, zonneparken, transformatorsystemen, schakelstations en hoogspanningskabels kan de stroom in steden, dorpen en regio’s uitvallen. Elektriciteit is vanwege die complexiteit de minst betrouwbare van al onze energiedragers.

Het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg weet dit gelukkig, en heeft daarom zware noodstroomaggregaten op diesel teneinde doden in de operatiekamers en Intensive Care te voorkomen. De netbeheerders waarschuwen al jaren voor afnemende leverbetrouwbaarheid van elektriciteit. De bewuste uitschakeling in Tilburg markeert een nieuw dieptepunt in de huidige energietransitie.

Elektriciteit is de minst betrouwbare van alle energiedragers

Die energietransitie zet geheel onterecht in op steeds meer elektrificatie van ons energieverbruik. Dat energieverbruik komt nu nog voor ongeveer 25 procent uit elektriciteit, maar het zou volgens de ons dienende bestuurders in Den Haag en Brussel naar meer dan 50 procent moeten gaan. De kostbare schaarse elektriciteit die we dagelijks tegen hoge kosten opwekken en transporteren zou echter met name voor kleinverbruikers moeten zijn die alleen op elektriciteit kunnen werken – onze lampen, stofzuigers, koelkasten, wasmachines en computers.

Die dure complexe elektriciteit zou zo min mogelijk naar gesubsidieerde grootverbruikers zoals warmtepompen en elektrische auto’s moeten gaan. Zo’n grootverbruiker kan in zijn eentje al meer elektriciteit verbruiken dan de rest van een huishouden bij elkaar. Ze veroorzaken bovendien grotere pieken en dalen op het net als ze aan- en uitschakelen.

Het huidige elektriciteitsnet is helemaal niet ingericht op zoveel meer stroomverbruik met grotere pieken en dalen. Dat weten we al meer dan tien jaar, maar de waarschuwingen van energiedeskundigen zijn door VVD, PvdA, D66, CDA, PVV, BBB, NSC en ChristenUnie in vijf achtereenvolgende kabinetten systematisch genegeerd. Al deze regeringspartijen van links tot rechts hebben niet willen inzien dat elektriciteit een eerste levensbehoefte is voor alles en iedereen. Zij hebben willens en wetens de leverbetrouwbaarheid en betaalbaarheid van die eerste levensbehoefte te grabbel gegooid.

Al deze partijen hebben ingezet op ongebreidelde groei van variabele wind- en zonnestroom, vervroegde sluiting van stabiele kolencentrales, onwil tegen nieuwe kerncentrales en miljardensubsidies voor elektrische auto’s en warmtepompen. Het kabinet-Jetten gaat hier als een struisvogel met de kop in het zand mee door, alsof er geen netcongestie en jarenlange wachtlijsten voor tienduizenden stroomaansluitingen bestaan. De bewuste stroomuitschakeling in Tilburg bleek gelukkig nog ingegeven door een meetfout, maar Enexis waarschuwt net als Tennet in de Monitor Voorzieningszekerheid dat we in de toekomst vaker met stroomuitval te maken zullen krijgen.

De netbeheerders waarschuwen ook voor structurele tekorten aan opwekcapaciteit vanaf 2028, gedurende dagen en weken dat er weinig wind en zon is. Hopelijk kunnen we tegen die tijd nog elektriciteit uit Duitse bruinkoolcentrales of Franse kerncentrales importeren. Onze eigen steenkoolcentrales moeten volgens de wet uiterlijk in 2030 sluiten, en na tien jaar van onwil tegen kerncentrales duurt het nog zeker tien jaar voordat we eindelijk nieuwe hebben gebouwd. Kamer en kabinet zitten erbij en kijken ernaar, zonder de door premier Jetten beloofde verbinding met de realiteit in de samenleving.

Toenemende afhankelijkheid en afnemende betrouwbaarheid

Het minderheidskabinet gaat onverdroten door met een energietransitie die alleen maar is gericht op wettelijk afgedwongen CO₂-reductie. Leveringszekerheid van elektriciteit dreigt daarmee iets van vroeger te worden, terwijl de afhankelijkheid ervan juist toeneemt. Dat is een destructieve combinatie. Onze nu nog in vooruitgang gelovende kinderen en kleinkinderen zullen daar de wrange vruchten van plukken, met stilstaande warmtepompen in hun verplicht aardgasloze huizen en oplaadrestricties voor hun verplicht elektrische auto.

De elektriciteit in Tilburg en omgeving komt voor een belangrijk deel uit de Amercentrale aan de Biesbosch. Deze voormalige kolencentrale is sinds 1 januari 2025 volledig overgestapt op gesubsidieerde houtverbranding, en hoeft daarom niet dicht in 2030. Het is inmiddels een betrekkelijk kleine centrale, die elke dag ongeveer 5000 gekapte en versnipperde bomen verbrandt. De veel grotere Eemscentrale in Groningen verstookt naast steenkool een vergelijkbare hoeveelheid gekapte en versnipperde bomen.

We verbranden gesubsidieerd 15.000 bomen per dag

Dat geldt collectief ook voor nog eens 200 kleinere energiecentrales overal in het land. Nederland verbrandt aldus zo’n 15.000 bomen per dag. Die hemeltergende praktijk wordt verhullend ‘duurzame CO₂-neutrale biomassa’ genoemd, maar het zijn elke dag gewoon 15.000 levend gekapte en versnipperde bomen. De verbranding daarvan stoot per opgewekte kilowattuur meer CO₂ uit de schoorsteen dan de verbranding van steenkool.

Voor die 15.000 bomen wordt elke dag zo’n 25 hectare bosareaal kaalgekapt. Als dat duurzaam verbouwd zou worden vergt dat ongeveer 400.000 hectare cultuurbos. Dat is meer dan het totale Nederlandse bosareaal. Nederland importeert daarom over duizenden kilometers op zeer grote schaal gekapte bomen in enorme zeeschepen, onder meer uit Litouwen.

Ik ga daar deze zomer heen, om de gesubsidieerde boskap voor onze energiecentrales vast te leggen in woord en beeld. Ik ga daar spreken met lokale bosbeheerders, juristen en andere deskundigen in het nu nog bosrijke Litouwen. Nederland is al eeuwenlang een van de meest ontboste landen van Europa, en de Baltische staten dreigen door ons onverantwoordelijke biomassa- en elektrificatiebeleid dezelfde kant op te gaan.

Regering en parlement moeten en kunnen hier een eind aan maken. Alle subsidies voor houtige biomassa moeten zo snel mogelijk worden afgebouwd. Het kolenverbod vanaf 2030 moet worden opgeschort. Het aardgasverbod voor huishoudens moet verdwijnen. Alle subsidies voor elektrische auto’s en warmtepompen moeten stoppen, evenals alle subsidies voor nog meer windmolens en zonnepanelen. De huidige klimaatwetten moeten van tafel, en nieuwe kerncentrales moeten over tien jaar operationeel zijn. Dat lijkt allemaal revolutionair, maar ik voorzie dat het in de komende jaren onvermijdelijk zal blijken. Daarom moet het kabinet-Jetten dat nu met visie en lef gaan doen.

Daarmee bespaart de staat structureel tientallen miljarden belastingeuro’s. Het verbetert de leverbetrouwbaarheid van elektriciteit, tempert de oplopende energiekosten en is heilzaam voor de natuur in Nederland en Litouwen zonder dat onze CO₂-uitstoot toeneemt.

‘Het kan wèl, aan de slag’, zeggen de premier en het regeerakkoord. Dat motto moet nu in de praktijk worden gebracht. Niet over een paar jaar, want dan is het te laat. Dan zakken we als rijk landje langzaam maar zeker in het door Tennet voorspelde moeras van stroomstoringen en netcongestie. Dan worden Litouwen, Letland en Estland verdergaand ontbost door de door alle Nederlandse belastingbetalers opgehoeste miljardensubsidies.

Maarten van Andel schrijft iedere donderdag in Wynia’s Week over klimaatbeleid en energietransitie en is ook auteur van boeken over die onderwerpen voor Uitgeverij Blauwburgwal. Hij is een veel gevraagde autoriteit op dit gebied.

Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, met verrassende, verhelderende en onthullende artikelen, columns en video’s. Dat alles is voor iedereen vrij toegankelijk en wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Tilburgse stroomuitschakeling markeert een nieuw dieptepunt in de Nederlandse energietransitie verscheen eerst op Wynia's Week.

Die aanhangers van het huidige klimaat- en energiebeleid vergeten vaak dat zij in wezen aan dezelfde kant staan als de criticasters ervan. We willen allemaal een gezonde, duurzame en schone samenleving. We willen allemaal betaalbare eerste levensbehoeftes voor iedereen, zoals voedsel, drinkwater, verwarming en energie. We willen allemaal een vitale biodiverse natuur zonder vervuiling, en een leefbaar klimaat voor mens, dier en plant overal op aarde. We verschillen alleen in de aanpak van dat streven, en in het bijzonder de aanpak van de huidige energietransitie.

Geen voor- of tegenstanders

Die energietransitie kent geen voor- of tegenstanders, alleen aanhangers en criticasters. Ik ben niet tegen een energietransitie, ik bekritiseer de huidige omdat ik zie dat die faalt. Dat kan iedereen zien aan de hand van internationale publieke informatie. Ik wil niet dat een energietransitie faalt, daarom kom ik met onderbouwde alternatieven die wel kunnen werken. Dat is als het bekritiseren van een goede vriend, van wie je graag wilt dat hij of zij succesvol wordt. Welgemeende onderbouwde kritiek verhoogt de kans op succes, kritiekloze conformatie aan het politiek correcte narratief doet dat niet.

Kritiek op de huidige aanpak is beslist geen afwijzing van de loffelijke doelen van een gezond milieu en een leefbaar klimaat. Het heeft al helemaal niks te maken met links of rechts. Velen die de criticasters van het klimaat- en energiebeleid proberen te verketteren, lijken kritiek op de aanpak te verwarren met kritiek op het doel, alsof de huidige energietransitie de enige manier zou zijn om te minderen met fossiele brandstoffen en CO₂-uitstoot. Niets is minder waar. Sterker nog, sinds het Kyoto Protocol van 1997 en het Parijse Klimaatakkoord van 2015 zijn de fossiele brandstofconsumptie en CO₂-uitstoot in de wereld vrijwel naadloos doorgegroeid alsof er helemaal geen protocol en akkoord bestaan.

De jaarlijkse CO₂-groei in de hele wereld is al dertig jaar tien maal zo groot als de CO₂-reductie in Europa. Dat komt mede doordat een deel van de CO₂-reductie binnen de grenzen van het kleine Europa wordt gerealiseerd met het verplaatsen van zware industrie naar andere werelddelen. Het komt ook doordat de nieuwe grondstoffen en materialen voor de huidige energietransitie met name uit die andere werelddelen komen. De lithiumbatterijen, neodymiummagneten, koperkabels en zonnepanelen die in ons puissant rijke werelddeeltje CO₂-besparen veroorzaken in minder welvarende werelddelen veel extra CO₂-uitstoot en milieuvervuiling.

Die olifant in de kamer schijnen miljoenen mensen niet te willen zien. Waarom blijven we in de politiek, wetenschap, journalistiek en samenleving massaal achter iets aan marcheren waarvan al een hele menselijke generatie blijkt dat het niet werkt? Ik ben daar als fenomenologische natuurwetenschapper zeer kritisch op. De basis van natuurwetenschap is dat elke aanpak experimenteel moet kunnen worden bevestigd of weerlegd. Een aanpak die in de praktijk niet kan worden bevestigd, moet worden verworpen. Een aanpak die in de praktijk kan worden weerlegd, moet zeker worden verworpen.

De energietransitie van fossiele naar hernieuwbare energiebronnen blijkt in de praktijk al een generatie lang niet te werken. Die aanpak moet daarom worden verworpen, en plaats maken voor een andere aanpak en andere praktische maatregelen die mogelijk wel werken. De belangrijkste daarvan is in elk geval aantoonbaar effectief, namelijk grootschalige energiebesparing. Dat kunnen we zien aan de vrijwel naadloze mondiale groei van fossiele brandstoffen en CO₂-uitstoot in de afgelopen dertig jaar.

Die groei vertoonde welgeteld twee dips. In 2009 was er een kredietcrisis, en in 2020 een coronacrisis. In die twee jaren werd de mensheid gedwongen om minder energie en grondstoffen te verbruiken, en dat leidde onmiddellijk tot aanmerkelijk minder CO₂-uitstoot. Al het andere dat we sinds Kyoto en Parijs hebben geprobeerd, heeft geen enkel merkbaar effect gehad. Dat is de harde realiteit, dat is de olifant in de kamer van de energietransitie.

De beste weg kiezen

Het is zaak dat António Guterres, Ursula von der Leyen en Rob Jetten deze enorme olifant niet langer negeren. Het is zaak dat zij de VN, EU en Nederland naar een weg leiden die niet doodloopt, maar ons daadwerkelijk in de richting van het doel brengt. Dat doel van een duurzame wereld willen we allemaal, dat is niet het punt. Het punt is dat we de beste weg moeten kiezen, en dat is overduidelijk niet de huidige doodlopende weg. Het is van het allergrootste belang dat Nederland, Europa en de VN afremmen en omkeren, en tijdig afslaan naar een weg die ons wél bij het beoogde doel kan brengen. Een energietransitie is veel te belangrijk om te worden bepaald door idealen, reputaties en politieke belangen.

De tropische hitte in de afgelopen junimaand was overal in het nieuws, en werd vreemd genoeg aangevoerd als ondersteuning van het klimaatbeleid. Die hitte zou evengoed als een ontkrachting ervan kunnen gelden. Ik kijk als fenomenologische natuurwetenschapper vooral naar de praktijk, zoals ik dat tijdens mijn studie scheikunde heb geleerd. Die weerbarstige praktijk is dat het klimaatbeleid al decennia lang niet leidt tot minder hitte in Nederland, minder CO₂-uitstoot in de wereld en minder CO₂ in de atmosfeer.

De energietransitie is een experiment, niet op Nederlandse of Europese schaal maar op wereldschaal. Het is de eerste keer dat de mensheid dit probeert. Dat experiment kan zoals elk experiment wel of niet het verwachte resultaat opleveren. Dat doet het al sinds de vorige eeuw niet. Niemand kan op grond van de feiten beweren dat dat wel zo is. Dan weet ik als natuurwetenschapper dat ik een ander experiment moet starten op basis van een andere veronderstelling. De aanpak om het fossiele brandstofverbruik te vervangen door hernieuwbaar genoemde energiebronnen faalt immers structureel en langdurig.

Gezond verstand

Dat hoeft geen mislukking te zijn, zolang we maar leren van de dingen die niet werken. Het wordt pas een mislukking als we klakkeloos doorgaan op de ingeslagen weg, terwijl we kunnen zien dat die doodloopt. Dat zou onverantwoordelijk stuurmanschap zijn van politieke leiders, prominente ondernemers, deskundige wetenschappers en invloedrijke media. Onze kinderen en kleinkinderen zullen dat veroordelen zoals wij bepaalde daden van onze voorouders veroordelen. Zo’n toekomstige veroordeling hangt onze leiders boven het hoofd als ze zich risicomijdend aan het politiek correcte narratief blijven conformeren, in plaats van met lef kritisch te zijn op dat narratief.

We moeten ons fossiele brandstofverbruik niet langer proberen te vervangen door steeds meer zonnepanelen, windmolens en biomassa. We moeten minderen met fossiele brandstoffen door te minderen met energieverbruik. Dat is de maatschappelijke, politieke, technologische, economische en journalistieke uitdaging. Iedereen kan daar met gezond verstand aan bijdragen, en al doende ook geld besparen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De energietransitie faalt volledig, maar onze politici gaan er stug mee door. Waarom willen ze niet leren van dingen die niet werken? verscheen eerst op Wynia's Week.

We moeten nog minstens een week wachten op de definitieve plannen voor ‘stikstof’, maar alle lekken tot nu toe wijzen op een hopeloze herhaling van zetten die niets ‘los gaat trekken’. Maar boeren kunnen van landbouwminister Jaimi van Essen nu subsidie krijgen voor een elektrische tractor, dus dat scheelt straks uitlaatgassen in de Haagse binnenstad als die tractoren massaal naar het Binnenhof trekken.

Daarover een volgende keer.

‘Hernieuwbare’ energietransitie

Op migratie is het kabinet van het begin af aan op zijn handen blijven zitten, want, zo was de mantra, half juni gaat het EU-migratiepact van start, en dan wordt ons probleem als bij toverslag door Europa opgelost. De geheel voorspelbare realiteit is dat de asielinstroom van tussen de achthonderd en duizend personen per week nog geen enkele afzwakking vertoont.

Ook daarover wellicht een andere keer.

Ondertussen klampt D66-minister van Klimaat en Groene Groei, Stientje van Velthoven, zich kansloos vast aan de ‘hernieuwbare’ energietransitie zoals die tijdens Rutte IV in gang gezet is door de grote D66-roerganger Jetten, en voortgezet in het kabinet-Schoof door eeuwige tassendraagster Sofie Hermans. In haar laatste dagen als demissionair minister beloofde Hermans nog gauw even vier miljard euro subsidie aan twee nieuwe windparken op de Noordzee die anders niet gebouwd zouden worden. Dat gaat Van Velthoven zeker niet terugdraaien.

Er wordt met miljarden gesmeten naar nog meer windenergie, alsof dat niet meer dan parkeergeld is, terwijl stroom uit wind en zon op piekdagen nu al niet inpasbaar is in ons elektriciteitsnet. Dit staat in schril contrast met de dwangneurotische ‘zorgvuldigheid’ waarmee drie opeenvolgende kabinetten aanstalten aan het maken geweest zijn tot wellicht ooit twee à vier kerncentrales bijbouwen.

Terwijl de maakindustrie in Nederland massaal op zoek is naar de nooduitgang wegens torenhoge energiebelastingen en uit de hand lopende netcongestie, neemt de Nederlandse overheid er gerust jaren de tijd voor om te onderzoeken wat de beste plaats is voor een nieuwe kerncentrale.

De consequentie is dat netbeheerder Tennet nu al zeker weet dat de netcongestie niet voor 2035 opgelost gaat worden, en of het daarna lukt is nog maar de vraag. Die netcongestie wordt namelijk veroorzaakt door de gigantische, onvoorspelbare pieken en dalen in de stroomproductie van zonnepanelen en windmolens.

Bestuurlijke krampachtigheid

We wisten al jaren dat dit ging gebeuren, en als daar van het begin af aan bestuurlijk op geacteerd was, hadden we nu vier kerncentrales in aanbouw in Borssele en op de Tweede Maasvlakte. Die konden dan naadloos de rol van de Nederlandse kolencentrales overnemen. We hebben in onze hernieuwbare wijsheid namelijk een wet aangenomen volgens welke die in 2030 moeten sluiten of volledig overstappen op biomassa die nog meer CO2 uitstoot dan kolen.

Dat ‘zorgvuldige’ zoeken naar ‘de beste’ locatie voor een nieuwe kerncentrale is ook weer zo’n schoolvoorbeeld van bestuurlijke krampachtigheid. Een kerncentrale neemt niet meer plaats in dan een Ikea, maar het is wel handig om die aan de kust te plaatsen zodat er altijd voldoende koelwater is. Ook wil je een paar kilometer afstand tot de dichtstbijzijnde stad. Dan blijven er in het volgepakte Nederland een beperkt aantal locaties over, waarvan de overheid er drie met name benoemd heeft: bij Borssele, bij Terneuzen, of op de Tweede Maasvlakte. Welke van die drie is ‘de allerbeste’? Dat doet er niks toe omdat je uiteindelijk op al die plaatsen kerncentrales zult moeten bouwen (en bij Chemelot in Limburg).

Maar onze bestuurders willen zich indekken tegen bezwaarprocedures van anti-kernenergiefanaten, die ergens in de kleine lettertjes van de milieuwetgeving hebben ontdekt dat de overheid ‘de beste’ locatie voor de eerste nieuwe kerncentrale moet kiezen. Als de rechter achteraf, als eindelijk een eerste locatie is aangewezen, op aangeven van Greenpeace vindt dat er ergens in Nederland, alles afwegende, een nog betere locatie te vinden was geweest, dan moet de hele jaren durende procedure overnieuw en trekt Greenpeace de champagne open.

En hier komt de locatie Eemshaven in beeld. Ook de Eemshaven is prima geschikt voor een kerncentrale, maar die locatie is in een vroeg stadium van de lijst gehaald ‘wegens de aardbevingsschade in Groningen’. Dat is op zich een beschamend staaltje bestuurlijke lafheid, maar daarover zometeen.

Om het risico uit te sluiten dat Greenpeace het besluit voor de eerste nieuwe kerncentrale in, zeg, Borssele achteraf gaat aanvechten met het argument dat de wellicht betere locatie Eemshaven niet in de selectieprocedure is meegenomen, heeft Hermans puur formeel de locatie Eemshaven toch weer op de lijst gezet. Zij verzekerde echter dat de selectie in feite niet bij de Eemshaven zou uitkomen. Je moet wel veranderkundige zijn om te denken dat je dan jaren later bij de rechter nog geloofwaardig bent als je beweert dat je objectief Borssele als ‘de beste’ locatie hebt geselecteerd.

Onoverkomelijke opgave

Inmiddels heeft het ministerie van Economische Zaken door Tennet laten bekijken welke van die vier locaties het meest geschikt is om twee grote kerncentrales te bouwen. Dit rapport, dat nog niet openbaar is, maar ‘in bezit van de Volkskrant’, zoals dat zo mooi heet, concludeert dat (tromgeroffel….) de Eemshaven het meest geschikt is.

Bij Borssele en op de Tweede Maasvlakte zou de stroom uit kerncentrales het hoogspanningsnet overbelasten, omdat daar in de komende jaren ook heel veel windstroom moet worden aangeland, terwijl Eemshaven nog wel ruimte heeft. Maar de provincie Groningen wil absoluut geen kerncentrale.

De Volkskrant constateert triomfantelijk dat de schiet-in-eigen-voet-operatie van de overheid hiermee compleet is: de als juridische indekker toegevoegde locatie Eemshaven is de beste, maar die willen niet, dus kunnen er waarschijnlijk helemaal geen nieuwe kerncentrales gebouwd worden. Overal elders in de EU kan het wel, daar staan momenteel een slordige honderd kerncentrales stroom op te wekken, maar alleen voor Nederland is dit een onoverkomelijke opgave. Net zoals ook alleen in Nederland bouwen en ondernemen grotendeels onmogelijk is, omdat de eigen stikstofwetgeving een onneembaar obstakel vormt.

Dat rapport van Tennet kunnen we naar de prullenbak verwijzen, ook zonder dat we het hebben mogen lezen. Dezelfde geluiden waren in eerdere rapporten van Tennet te horen: kernenergie zit windenergie in de weg op het hoogspanningsnet, dus kan kernenergie niet. Tennet houdt zich namelijk aan het door Jetten afgekondigde dogma, dat de hoofdmoot van de Nederlandse stroomvoorziening uit wind op zee moet komen, en al het andere moet daarvoor wijken.

Zo wordt kernenergie alleen maar een probleem erbij, in plaats van een oplossing, precies wat Jetten en geestverwanten eigenlijk willen.

Zet dat dogma overboord, en zelfs een veranderkundige beseft: kerncentrales maken nieuwe windparken op zee overbodig, dus hoeft in Borssele en de Tweede Maasvlakte geen nieuwe windstroom te worden aangeland. Niet de kerncentrales, maar die overbodige windparken veroorzaken de congestie op het net.

Is het bestuurlijk lastig om die geplande windparken te cancellen? Totaal niet. Onlangs zijn tenders voor andere nieuwe windparken mislukt: niemand wilde ze zonder subsidie nog bouwen. Dus smeet Hermans er vier miljard euro extra subsidie tegenaan. Hou daar mee op, en niemand heeft het meer over die geplande windmolenparken.

Groningse heiligverklaring

Tenslotte nog even over de reden dat Groningen op erewoord van de overheid nooit een kerncentrale op z’n grondgebied zal hoeven toelaten: ‘wegens de aardbevingsschade’. Hier bereikt de heiligverklaring van het Groningse slachtofferschap z’n absurde hoogtepunt. Voor de duidelijkheid: de gasbevingen zijn duizenden malen te zwak om enige indruk te maken op de fundering van een kerncentrale.

Maar deze treurnis heeft met reële risico’s niets meer te maken. Media en politiek zijn compleet ingekapseld door de framing van extreme anti-kernenergieactivisten, als zou een kerncentrale een gevaarlijk, milieuvervuilend monster zijn dat de leefbaarheid van een hele provincie aantast. ‘Dat kunnen we de Groningers na al die aardbevingsellende niet ook nog aan doen.’

In feite zou de bouw van twee grote kerncentrales jaren lang duizenden Groningers van goedbetaalde banen voorzien, en de rest van deze eeuw honderden. Bedrijven met een grote stroombehoefte vestigen zich graag vlak bij kerncentrales, dus het zou de hele regio een economische boost geven.

Overbodige windmolenparken

Maar de provincie zeg ‘njet!’ tegen kerncentrales in de Eemshaven. Zogenaamd uit medeleven met die arme, getraumatiseerde Groningers, maar er speelt meer. Groningen, zetel van de Diederik Samsoms Gasunie, wil de West-Europese groene waterstofhub worden. Ten noorden van Groningen staan grote windmolenparken gepland, die groene waterstof moeten gaan produceren voor die hub.

Kerncentrales dreigen die windmolenparken overbodig te maken, en ondergraven zo het bestaansrecht van die groene waterstofhub, waar miljarden aan subsidie voor klaargezet zijn door Jetten en diens opvolgers.

Hier moet een echte veranderkundige toch eens kritisch naar kijken.

Wynia’s Week kampt nooit met energiegebrek en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Groene’ logica: geen nieuwe kerncentrales omdat anders de dure wiebelstroom van windmolens overbodig wordt verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is merkwaardig, want de vraag naar elektriciteit groeit helemaal niet. Die schommelt al twintig jaar rond 120 miljard kilowattuur per jaar, en is sinds 2018 zelfs licht gedaald. Er wordt wel groei verwacht in de komende jaren vanwege de elektrificatie van automobiliteit, verwarming en industrie, maar dat zeiden de minister en de NOS niet.

De suggestie dat de vraag naar elektriciteit nu al zou groeien is in elk geval misplaatst, en leidt de aandacht af van het werkelijke probleem. Het dreigende tekort vanaf 2028 komt helemaal niet door een stijgende vraag en ook niet door een overvol stroomnet, maar door afnemende regelbare capaciteit voor elektriciteitsopwekking. Naarmate er meer windmolens en zonnepanelen komen, moeten gascentrales hun vermogen steeds vaker afschalen, met name in de zomermaanden met veel zon en wind. Nu al kunnen windmolens ons volledige elektriciteitsverbruik opwekken als het flink waait. Zonnepanelen kunnen op zonnige zomermiddagen zelfs het dubbele van het totale nationale verbruik opwekken.

Afschalen kost geld

Het vaker afschalen van gascentrales gaat energiemaatschappijen steeds meer geld kosten. Die zien zich daardoor genoodzaakt om in de komende jaren gascentrales te sluiten. Daardoor dreigt tijdens kalme koude winterweken zoals afgelopen januari echter een tekort aan opwekcapaciteit, want windmolens en zonnepanelen doen dan niet veel. Bovendien is de vraag naar elektriciteit dan juist het hoogst, vanwege alle warmtepompen en de lagere efficiëntie van elektrische auto’s. De batterijen presteren bij kou minder goed dan bij warmte, en vergen ’s winters meer laadstroom per gereden kilometer dan ’s zomers.

Daar komt bij dat, volgens de Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie, alle kolencentrales in Nederland uiterlijk in 2030 moeten sluiten of overstappen. De Brabantse Amercentrale is sinds vorig jaar al geheel op biomassa overgestapt, maar voor de Maasvlaktecentrale zou dat niet haalbaar zijn. De Onyx Centrale Rotterdam zal volgens een kabinetsbesluit van 2021 gaan sluiten, en de Groningse Eemscentrales zou in 2030 net als de Amercentrale helemaal op biomassa moeten overstappen. Dat is althans de ambitie van exploitant RWE, maar als subsidies voor biomassa dan aflopen is dat financieel niet haalbaar.

De Eemscentrale is met 1560 megawatt veruit de grootste van de vier nog operationele kolencentrales in ons land. Een volledige overstap van steenkool naar hout wordt zonder subsidies te duur voor RWE. Als de staat alsnog gaat bijspringen, komt dat uiteindelijk in de nu al sterk stijgende energiebelastingen, netwerktarieven en kilowattuurprijzen terecht. De hoeveelheid CO₂ die dan elk jaar uit de schoorstenen van de Eemscentrale zou komen, neemt bovendien aanzienlijk toe, want bij het verbranden van hout komt per opgewekte kilowattuur ongeveer 20 procent meer CO₂ vrij dan bij het verbranden van steenkool.

Die CO₂ wordt officieel niet meegeteld, maar is er wel degelijk en wordt ook niet binnen twintig jaar weer door nieuw geplante bomen opgenomen. Dat brengt de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs weliswaar op papier dichterbij, maar in werkelijkheid verder weg. Houtverbranding stuwt de atmosferische CO₂-concentratie tot na 2050 meer omhoog dan steenkoolverbranding.

Nog duurdere energie

De energiebelastingen, netwerktarieven en kilowattuurprijzen zullen verder stijgen als de staat – dat wil zeggen wij allen – een zogenaamde capaciteitsmarkt voor elektriciteit gaat financieren. In een capaciteitsmarkt – zoals bijvoorbeeld in België – krijgen energiemaatschappijen een vergoeding van de overheid om onderbenutte capaciteit voor regelbare elektriciteitsopwekking beschikbaar te houden die anders te onrendabel zou zijn. Tevens krijgen grootverbruikers een vergoeding voor een lagere stroomafname tijdens schaarste.

Duitsland en Nederland hebben zo’n capaciteitsmarkt gelukkig nog niet, maar willen die wel gaan invoeren om de door Tennet aangegeven stroomtekorten het hoofd te bieden. Dat leidt onvermijdelijk tot meer stilstand van gascentrales, en dus tot duurdere elektriciteit. De netwerktarieven stijgen sinds 2022 al explosief, en dat gaat met een capaciteitsmarkt niet beter worden. Die netwerktarieven gingen in de periode 2011-2022 met gemiddeld 2,6 procent per jaar omhoog, iets boven de gemiddelde inflatie. Sinds 2022 is dat groeipercentage echter plotseling verzevenvoudigd, naar gemiddeld 18 procent per jaar.

Voor aardgas stijgen de netwerkkosten sinds 2022 met gemiddeld 9,4 procent per jaar, terwijl dat in de tien jaar daarvoor gemiddeld 2,4 procent per jaar was. Ook dat zal met een capaciteitsmarkt en in het algemeen een toenemende afhankelijkheid van onderbenutte aardgascentrales niet beter worden. Iedereen die nu op de golven van hoge aardgasprijzen een warmtepomp wil aanschaffen, zal in een toekomstige capaciteitsmarkt voor elektriciteit met toenemende netcongestie alsnog een hoge energierekening krijgen. Die warmtepomp zal dan met name ’s winters en in de avonden grotendeels op met aardgas opgewekte elektriciteit draaien, omdat er dan minder wind- en zonne-energie is terwijl het stroomverbruik juist hoog is.

Het is niet verwonderlijk dat een Kamermeerderheid – waaronder coalitiepartijen VVD en CDA – inmiddels pleit voor het langer open houden van bestaande kolencentrales. Daartoe zou wel de huidige Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie moeten worden opgeschort of aangepast. Die wet werd 2019 ingediend en aangenomen door het parlement, als reactie op het Urgenda-vonnis uit 2015 dat de staat verplicht om meer CO₂ te reduceren. We konden zeven jaar geleden echter met geen mogelijkheid voorzien dat er een pandemie en vervolgens twee oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten zouden uitbreken.

Onzindelijke klimaatwetten

Evenzo kunnen we met geen mogelijkheid voorzien wat er na 2030 zal gebeuren in de wereld van energie, fossiele brandstoffen en zeldzame metalen zoals lithium. Dat illustreert de onzindelijkheid van de huidige klimaatwetten en van het Urgenda-vonnis. Die dwingen een zeer complex collectief resultaat in de verre toekomst af, waarvan niemand in binnen- of buitenland kan bepalen of en hoe dat technisch, financieel, economisch en politiek ook maar enigszins haalbaar is. Dit ondermijnt het gezag en het functioneren van de parlementaire democratie, en het vertrouwen in de politiek.

Het is hoog tijd dat Kamer en kabinet terugkomen van deze dwaasheid, door wettelijke verplichtingen om CO₂ te reduceren en kolencentrales te sluiten op zijn minst op te schorten. Dat geeft tijd en ruimte om de klimaatdoelstellingen in het licht van de actualiteit diepgaand te heroverwegen, en waar nodig in een gedegen politiek proces aan te passen.

Dat is zoals het hoort te gaan in een gezonde parlementaire democratie die de belangen van alle burgers dient. In plaats daarvan laten de voltallige regering en volksvertegenwoordiging zich nu door een rechterlijk bevel dicteren wat ze moeten doen in een kwestie van nationaal belang.

Wynia’s Week staat permanent onder hoogspanning en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nee minister, de vraag naar elektriciteit groeit niet. U verhult de werkelijke oorzaak van het dreigende stroomtekort verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Andel laat met een simpele berekening zien, dat zelfs nu er 1,2 miljoen elektrische auto’s in Nederland rondrijden, hun gezamenlijke, vrije batterijcapaciteit maar 0,025% van het jaarverbruik aan elektriciteit omvat. Dat is dus veel te weinig voor seizoensopslag: in de zomer stroom opsparen voor de winter, Dat is alleen al nodig omdat zonnepanelen in de winter in Nederland bijna niets leveren.

Tot zover zijn we het eens, maar hoe zit het met de behoefte aan kortdurende opslag, om pieken en dalen die maar een paar uur duren af te vlakken? Netbeheerder Tennet maakt in zijn nieuwste prognoses over voorzieningszekerheid tot 2035 onderscheid tussen batterijopslag die 2 uur, 4 uur of 8 uur duurt. Het is dan zinnig om de gezamenlijke capaciteit van die autobatterijen – 30 gigawattuur – te vergelijken met het Nederlandse stroomverbruik over diezelfde tijdsspanne, en dat is (gemiddeld) respektievelijk 27,5, 55 en 110 gigawattuur.

We zien dus, dat die buffer van 30 gigawattuur in elektrische auto’s op die tijdsschaal wel degelijk substantieel kan bijdragen aan stabilisatie van het net. Bijvoorbeeld als op een zomerdag ineens een wolkendek voor de zon trekt en de stroomproductie van de zonnepanelen in één provincie grotendeels wegvalt. Anderzijds kunnen die autobatterijen, door massaal op te laden als de zon het hoogst staat, helpen voorkomen dat zonnepanelen afgeschakeld moeten worden.

Dat kan ook buiten het net om, direct van de zonnepanelen op het eigen dak naar de eigen auto voor de deur, wat de netcongestie vermindert. In die zin is de batterijen van elektrische auto’s als buffer gebruiken echt win-win. De schaarse materialen voor die batterijen zijn al gedolven en betaald door de gebruiker, en de meeste elektrische auto’s staan midden op de dag stil, dus waarom zou je die dan niet daarvoor inzetten?

Dan zitten we nog met het probleem van de opslag van stroom op langere termijn, van een dag tot een jaar. Zonnestroom valt tegen het eind van elke dag sowieso twaalf uur of langer weg, en ook de wind laat het onregelmatig dagenlang afweten. Waar haalt de ‘hernieuwbare’ energievoorziening dan zijn stroom vandaan?

We praten dan over een buffer die veel groter moet zijn dan 30 gigawattuur, minstens 2000 gigawattuur als je Nederland een werkweek lang aan de gang wilt houden terwijl zon en wind vrijwel niets leveren. Om echt zonder zorgen de winter door te komen, moet je een buffer van minstens een maand hebben, dus circa 10.000 gigawattuur. Van Andel stelt in zijn column dat het 30.000 gigawattuur moet zijn, maar dat lijkt me wel heel ruim genomen. Hoe dan ook, dat is met batterijen niet te doen. Om een idee te geven van de kosten: 10.000 gigawattuur is de batterijcapaciteit van 200 miljoen elektrische auto’s!

Het groene toverwoord

Het toverwoord voor de gelovers in de ‘hernieuwbare’ energievoorziening is dan: groene waterstof. Door elektrolyse van water met de tijdelijke overschotten aan wind- en zonne-stroom zouden we grote hoeveelheden CO2-vrije (‘groene’) waterstof kunnen produceren. Waterstof kun je opslaan, en als wind en zon te weinig leveren verbranden we dat in omgebouwde gascentrales.

Van Andel zegt daar slechts over dat dit ‘zo inefficiënt, duur en moeizaam (is) dat we daar weinig van mogen verwachten.’ Tennet is het in hun Monitor Voorzieningszekerheid 2026 met hem eens: ‘Vermoedelijk zullen hoeveelheden waterstof die worden verbrand in gascentrales beperkt zijn, vanwege de relatief hoge prijs van waterstof.’

Nu zijn we beland bij de olifant in de kamer van de hernieuwbare energievoorziening: groene waterstof stevent af op een fiasco. Tennet schat dat in 2030 maar 1 gigawatt aan elektrolyse-capaciteit voorhanden zal zijn, terwijl de energiescenario’s die onder toenmalig klimaatminister Rob Jetten zijn opgesteld, uitgaan van 4 gigawatt in 2030, met een verdubbeling tot 8 gigawatt al in 2032. Voor het perspectief: de totale elektrolysecapaciteit voor waterstof in de wereld was toen 1 gigawatt.

Voor Tennet is dat lood om oud ijzer: ze boeken voor hun prognose voor 2030 gewoon 14 gigawatt uit gascentrales in, want ‘voor voorzieningszekerheid is het type brandstof niet relevant’. Nee, maar voor de CO2-reductie maakt het uiteraard wel uit of je aardgas, dan wel groene waterstof in die gascentrales verstookt. En waarom zijn we ook al weer aan die ‘hernieuwbare’ energietransitie begonnen? Om de CO2-uitstoot van Nederland terug te brengen tot 0.

Tennet behandelt dat niet van de grond komen van groene waterstof als een detail dat in hun prognose niet meer dan een paar bijzinnen waard is, terwijl dit de bijl zet aan de wortel van de hele ‘hernieuwbare’ energietransitie. Jettens plan om tot 2050 – als de ‘netto-nul’ gerealiseerd moet zijn – 70 gigawatt aan windmolens op de Noordzee neer te zetten, heeft als noodzakelijke voorwaarde 45 gigawatt aan elektrolysecapaciteit, om de enorme stroompieken van die windmolenparken om te zetten in groene waterstof.

Elektrolysecapaciteit en stroom uit wind op zee kunnen, op die schaal, niet zonder elkaar. Als die twee niet samen optrekken en mekaar in balans houden, stort het verdienmodel van beiden in.

Waar dat op neerkomt, is dat je dan als overheid met bakken subsidie duizenden windmolens laat neerzetten op de Noordzee, waarvan je van tevoren weet dat ze driekwart van de tijd stil zullen staan omdat ze hun stroom niet kwijt kunnen. En ondertussen zullen er nog steeds met aardgas gestookte centrales nodig zijn om stroom te leveren als zon en wind het laten afweten.

Dat is pure kapitaalvernietiging, en het ondergraaft de ratio achter de ‘hernieuwbare’ energietransitie, namelijk: ‘van het gas af’ en CO2-uitstoot netto-nul.

Bestuurskundige D66’ers regeren de duurzaamheid

Jettens megalomane ambities zijn inmiddels wat afgezwakt: officieel mikt men nu op 20 gigawatt aan wind op zee in 2035, 30 gigawatt in 2040 en een vaag hogere doelstelling voor 2050. Dat maakt niets uit zolang er geen geloofwaardig groeipad is voor elektrolysecapaciteit, en dat is er niet. Overigens zijn in 2025 ook de tenders voor de bouw van nieuwe windmolenparken mislukt: investeerders willen eerst nog meer subsidie voor ze daar weer aan beginnen.

De minister die er nu over gaat is Stientje van Velthoven, ook al weer zo’n bestuurskundige van D66, net als Rob Jetten en landbouwminister Jaimi van Essen. What could possibly go wrong? Zou Van Velthoven beseffen, dat al die voorgenomen windmolenparken op de Noordzee aanstaand oud roest zijn als ze haar gehoopte groene-waterstofeconomie niet van de grond krijgt? Hebben haar topambtenaren haar dat al verteld? Heeft haar voorganger Sophie Hermans dat ooit beseft? In ieder geval hebben we haar daar nooit over gehoord.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is onder meer auteur van het succesboek ‘De Klimaatoptimist’. Wekelijks bericht hij in Wynia’s Week over actuele ontwikkelingen in wetenschap en politiek.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de betalende lezers. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe autobatterijen toch het stroomnet kunnen helpen. Maar gaat ‘groene’ waterstof de windmolenparken wel redden? verscheen eerst op Wynia's Week.

De verdeeldheid onder burgers over het klimaatbeleid is groot. Een kleine meerderheid van 59 procent vindt dat de regering te weinig tegen klimaatverandering doet, terwijl een grote minderheid van 41 procent juist vindt dat deze te veel doet. Bijna een derde van de mensen twijfelt aan de zin van een Nederlandse bijdrage op wereldschaal, en bijna de helft denkt dat Nederland al veel meer doet dan andere landen.

Er is weinig steun voor maatregelen die de kosten van levensonderhoud raken. Een grote meerderheid is ontevreden met wat de regering bereikt, en steeds meer mensen vinden dat klimaat teveel aandacht krijgt vergeleken met andere problemen, zoals criminaliteit, woningnood en internationale spanningen.

Ongunstige uitgangspunten

Dit zijn ongunstige uitgangspunten voor het minderheidskabinet-Jetten om de komende jaren doeltreffend klimaatbeleid met parlementaire meerderheden te kunnen voeren. De grote verdeeldheid onder de bevolking impliceert dat met elke keuze die de regering gaat maken een grote groep Nederlanders het niet eens zal zijn.

Dit fenomeen was vorig jaar door het kabinet-Schoof al geadresseerd met een Nationaal Burgerberaad Klimaat, teneinde burgers meer te betrekken bij het ontwikkelen van klimaatbeleid. Het kabinet-Jetten heeft precies de helft van de 82 aanbevelingen uit dit burgerberaad overgenomen. Dat kan net als het SCP-rapport wel het draagvlak van het huidige klimaatbeleid bevorderen, maar niet noodzakelijkerwijs de doelmatigheid en betaalbaarheid van klimaat- en energiemaatregelen.

Meer maatschappelijke legitimiteit is niet hetzelfde als meer inhoudelijke effectiviteit. Dit dilemma zal de komende jaren als een zwaard van Damocles boven het klimaat- en energiebeleid blijven hangen. CO₂-reductiemaatregelen zoals minder hard rijden en minder vlees eten zijn niet populair maar wel effectief. Nieuwe energie-infrastructuur met windmolens, zonnepanelen, waterstoffabrieken, batterijen, elektrische auto’s, warmtepompen en elektriciteitsnetten zijn intrinsiek duurder en onbetrouwbaarder dan fossiele brandstoffen, brandstofauto’s, cv-ketels en aardgasleidingen.

De overheid geeft met de ene hand jaarlijks tientallen miljarden euro’s uit aan die nieuwe energie-infrastructuur, waarvan de opbouw nog decennia zal vergen. Alleen een basale uitbreiding van het elektriciteitsnet vergt tot 2040 al tweehonderd miljard euro, ruim veertien miljard euro per jaar gedurende de komende veertien jaar. Diezelfde overheid haalt met de andere hand jaarlijks tientallen miljarden euro’s belastingen en accijnzen op uit de bestaande en goed functionerende energie-infrastructuur. Die bestaande infrastructuur hebben we gedurende vele decennia opgebouwd, en zal ook nog vele decennia essentieel blijven voor onze welvaart en veiligheid.

Nieuwe energie blijft duurder

Uit het SCP-rapport blijkt dat een ruime meerderheid de lasten van het klimaatbeleid onrechtvaardig verdeeld vindt, en zelfs helemaal niets extra meer wil betalen voor klimaatmaatregelen. Die evidente illusie kan het kabinet niet omzeilen met nog meer burgerberaden en rapporten. Hoe meer windmolens, zonnepanelen, waterstoffabrieken, batterijen en elektriciteitskabels we installeren, hoe meer burgers en bedrijven moeten betalen voor hun energie. Hoe minder benzine, diesel en aardgas we verstoken, hoe minder belastingen en accijnzen de overheid binnenhaalt.

Alle burgers en bedrijven zullen nog decennia lang tientallen miljarden belastingeuro’s per jaar moeten blijven ophoesten voor al die nieuwe energie-infrastructuur. Die kost volgens de Europese Green Deal meer dan duizend miljard euro. Dergelijke bedragen kunnen alleen de rijkste vijftig landen van de wereld – waaronder vrijwel alle Europese landen – in meer of mindere mate betalen. De overige 140 minder welvarende landen van de wereld kunnen dat niet of nauwelijks, en dat zegt genoeg. De huidige energietransitie is zo buitensporig duur dat slechts een kwart van alle landen die zich op eigen kracht kan permitteren.

Zichtbare ondoelmatigheid

Die onverstandige aanpak staat weerspiegeld in het recente SCP-rapport dat minister Van Veldhoven heeft ontvangen. De grote verdeeldheid en toenemende ontevredenheid over de kosten en resultaten van het klimaatbeleid komen niet zozeer voort uit te weinig gepercipieerde betrokkenheid, maar uit teveel zichtbare ondoelmatigheid. De bestuurlijke Pavlov-reflex tegen maatschappelijke weerstand is om beleid beter te gaan uitleggen, maar die reflex gaat voorbij aan de mogelijkheid dat burgers het beleid prima begrijpen en juist daarom inhoudelijk afwijzen.

De meeste burgers en ondernemers zijn niet gek, en hoeven niet gepaaid te worden met inspraakgroepen in vergaderzalen. Ze rekenen er juist op dat de door hen verkozen en betaalde bestuurders en volksvertegenwoordigers zorg dragen voor betrouwbare en betaalbare energie als eerste levensbehoefte. Ze rekenen er tevens op dat dit in een adequate balans met milieuzorg en met andere landen gebeurt, zonder bijvoorbeeld zinloze koploperambities. Ze zien in de praktijk echter iets anders, en zeggen dat desgevraagd in het SCP-onderzoek.

Je hoeft echt geen energiedeskundige te zijn om te zien dat de huidige energietransitie niet werkt, en wereldwijd in het geheel niet tot CO₂-reductie leidt. Ik schreef vorige week in Wynia’s Week over de bruinkoolmijnen, windmolens en zonneparken in Duitsland. Onze oosterburen zijn gelijktijdig mondiale koploper in al deze energieopties. De meeste hernieuwbare energie gaat in hetzelfde welvarende land hand in hand met de smerigste fossiele brandstof, en ook met de hoogste energieprijzen ter wereld.

Nederland dreigt ook die kant op te gaan, en moet anders dan Duitsland echt vaart gaan maken met de realisatie van vier nieuwe kerncentrales voor 2040. Dat is niet het ei van Columbus, maar het helpt wel om de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en onafhankelijkheid van onze energievoorziening te bevorderen. Het helpt ook om onze economie en werkgelegenheid te bevorderen, met onze leidende positie in de wereldmarkt van verrijkt uranium en medische isotopen. Het is cruciaal dat hoogwaardige industrieën zoals Urenco, Shell en TataSteel voor Nederland behouden blijven. De kans daarop wordt na het ontslag van Donald Pols bij TataSteel weer wat groter.

Pirouette van Donald Pols

De voormalige directeur van Milieudefensie heeft het als directeur voor duurzaamheid en communicatie welgeteld één dag volgehouden bij het staalbedrijf in Velsen-Noord. Hij heeft weliswaar afstand genomen van zijn verleden als militante voorvechter van apartheid in Zuid-Afrika, maar zijn denkbeelden zijn niet minder radicaal geworden. Hij was bij Milieudefensie met zijn rechtszaak tegen Shell bereid om het bedrijf samen met andere petrochemische industrieën het land uit te jagen, en sloot zich vervolgens tot ieders verbazing aan bij de grootste fossiele industrie van het land.

De analogie met Diederik Samsom en Frans Timmermans dringt zich op. Samsom werd twee jaar geleden als voormalig milieuactivist voorzitter van de raad van commissarissen van Gasunie. Timmermans was als Eurocommissaris voor houtige biomassa, en vervolgens als partijleider van GroenLinks-PvdA tégen houtige biomassa.

Maarten van Andel geeft op 15 juni in cultuur- en congrescentrum Antropia in Driebergen een lezing getiteld ‘De groene illusie’. Voor meer informatie en tickets, zie.

Het bericht Zijn burgers tegen klimaatbeleid omdat ze het niet begrijpen of zijn ze tegen omdat ze het juist wél begrijpen? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de rapporten gaat het niet alleen over het klimaat in het verleden en het heden, maar ook over dat van de toekomst. Daarvoor maakt het IPCC gebruik van een beperkt aantal plausibele uitstootscenario’s van broeikasgassen, die geënt zijn op plausibele toekomstbeelden van hoe de wereld er tot 2100 en daarna uit zou kunnen zien, de zogeheten Shared Socioeconomic Pathways (SSPs). De uitstootscenario’s dienen als invoer voor de geavanceerde mathematische klimaatmodellen waarmee het wereldwijde klimaat van de toekomst kan worden verkend en doorgerekend, met name de gevreesde ‘gevaarlijke’ opwarming van de aarde.

Onlangs heeft een speciale scenariowerkgroep bestaande uit een veertigtal internationale klimaatwetenschappers, onder voorzitterschap van de Utrechtse hoogleraar in de Geïntegreerde Beoordeling van Mondiale Klimaatverandering Detlef van Vuuren, de nieuwe uitstootscenario’s vastgesteld die in het komende AR7 rapport zullen worden gebruikt. De werkgroep, bijgestaan door een tachtigkoppige adviesgroep, is niet over één nacht ijs gegaan. Het hele project heeft bijna drie jaar geduurd en is na meerdere consultatierondes afgelopen april afgesloten met de publicatie van een wetenschappelijk artikel van een kleine dertig pagina’s in een prestigieus ‘peer-reviewed’ wetenschappelijk tijdschrift met alle veertig werkgroepleden als auteurs.

Vier hoofdscenario’s

De uitkomst van dit omvangrijke project is een zevental uitstootscenario’s waarvan vier hoofdscenario’s en drie afgeleide scenario’s. De laatste zijn combinaties van de hoofdscenario’s die zich richten op specifieke onderzoeksvragen maar verder geen directe toegevoegde waarde hebben voor het te voeren klimaatbeleid. De scenariowerkgroep heeft de vier hoofdscenario’s gelabeld met simpele hoofdletters die de hoogte van de uitstoot van broeikasgassen aangeven (bravo!): H (High) voor de hoogste uitstoot, M (Medium) voor de midden uitstoot, L (Low) voor de lage uitstoot en VL (Very Low) voor de zeer lage uitstoot.

Onderstaande grafiek toont de nieuwe AR7-uitstootpaden van het belangrijkste broeikasgas CO2 voor de vier hoofdscenario’s. Op de verticale as staat de jaarlijkse CO2-uitstoot, uitgedrukt in gigaton/jaar, en op de horizontale as staat de tijd in kalenderjaren van 2000 tot 2100. De getoonde CO2-uitstoot bestaat uit de CO2 die vrijkomt door verbranding van fossiele brandstoffen en door industriële processen (bijvoorbeeld cementproductie). De CO2-uitstoot door veranderend landgebruik (bijvoorbeeld ontbossing) is niet inbegrepen.

De vier uitstootpaden beginnen in 2024. De zwarte kromme geeft de historische CO2-uitstoot weer van 2000 tot en met 2023. In 2023 bedroeg de jaarlijkse CO2-uitstoot ruim 37 gigaton. Dat is dus exclusief de CO2-uitstoot veroorzaakt door veranderend landgebruik. Inclusief veranderend landgebruik zou de totale CO2-uitstoot in 2023 uitkomen op ruim 40 gigaton.

Het meest pessimistische scenario met de hoogste uitstoot (H) is gebaseerd op een Trumpiaanse wereld waarin alle ruimte wordt gegeven aan fossiele energie en het al bestaande klimaatbeleid grotendeels wordt teruggedraaid. Dat leidt tot een drastische stijging van de CO2-uitstoot, van ruim 37 gigaton/jaar in 2023 naar 70 gigaton/jaar aan het eind van de eeuw. En dat is nog niet het einde want ook in de volgende eeuw blijft de CO2-uitstoot gewoon doorstijgen.

Het middenscenario (M) sluit het best aan bij de wereld van nu. Het is een ‘business-as-usual’-scenario waarin het huidige klimaatbeleid wordt voortgezet zonder al te grote veranderingen in de toekomst. De uitstoot stijgt licht naar 55 gigaton/jaar in 2100, een toename van 20 procent ten opzichte van 2023. Ook in de volgende eeuw blijft de uitstoot licht stijgen.

Peperduur

De optimistisch groene scenario’s (L en VL) vertegenwoordigen een wereld gericht op duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en hernieuwbare energie. Beide scenario’s vergen een ambitieus klimaatbeleid waarin fossiele brandstoffen in hoog tempo worden uitgefaseerd met als ultiem doel de opwarming van de aarde beperkt te houden tot het opwarmingsdoel uit het Akkoord van Parijs: ‘ruim onder de twee graden’ en als het enigszins mogelijk is ‘anderhalve graad’ ten opzichte van de pre-industriële periode.

In het L-scenario wordt gemikt op ‘ruim onder de twee graden’ en daarvoor moet, volgens de huidige inzichten van het IPCC, de CO2-uitstoot in 2080 zijn teruggebracht naar netto-nul. In het meer ambitieuze VL-scenario met als doel de ‘anderhalve graad’ ligt het netto-nul jaar 25 jaar eerder in 2055. Beide scenario’s zijn alleen maar te verwezenlijken als er kunstmatig en op grote schaal CO2 uit de atmosfeer wordt gehaald (negatieve uitstoot). In het meest optimistische VL-scenario bedraagt die negatieve uitstoot aan het eind van de eeuw en ook daarna maar liefst 10 gigaton/jaar. Dat is niet mis en peperduur maar dan heb je ook wat.

Volgens voorlopige schattingen van de scenariowerkgroep zal de opwarming aan het eind van de eeuw voor de gespecificeerde uitstootpaden liggen tussen de 1,5 (VL) en 3.5 graden Celsius (H). Meer precieze schattingen volgen na doorrekening van de scenario’s voor het komende AR7-rapport.

Het belangrijkste verschil met de vorige lichting uitstootscenario’s die in AR6 werden gebruikt, is dat het extreem alarmistische scenario uit AR6, SSP5-8.5, is geschrapt en vervangen door het minder extreme H-scenario. Dat kwam niet als een verassing omdat er al lange tijd in brede kring onvrede bestond over het onwerkelijke SSP-8.5-scenario en zijn directe voorganger, het RCP8.5-scenario dat werd gebruikt in het AR5-rapport. Dat het bijna tien jaar heeft geduurd voordat de kritiek tot aanpassingen heeft geleid, is tekenend voor de traagheid waarmee gevestigde instituties zoals het IPCC reageren en een eenmaal uitgezette koers kunnen verleggen.

Een ander niet onbelangrijk verschil is dat het nieuwe middenscenario (M) een stuk pessimistischer uitpakt dan het oude middenscenario (SSP2-4.5) uit AR6. Tot halverwege de eeuw valt het nog wel mee maar daarna gaan de twee scenario’s aanzienlijk uit elkaar lopen. In het oude scenario wordt een daling ingezet terwijl in het nieuwe scenario de uitstoot onverminderd blijft doorstijgen.

Gepaste genoegdoening

De twee optimistische scenario’s met de lage en zeer lage uitstoot (L en VL) zijn vrijwel identiek aan de twee eerdere optimistische scenario’s SSP1-2.6 en SSP1-1.9 uit AR6. Dat is niet zo gek want die eerdere versies zijn ook gebaseerd op de opwarmingsdoelen uit het Akkoord van Parijs.

Het schrappen van het extreem pessimistische scenario SSP5-8.5 heeft in de klimaatwereld veel stof doen opwaaien. Het nieuws werd met gepaste genoegdoening ‘gebroken’ door de prominente Amerikaanse politicoloog en senior-fellow van het American Enterprise Institute Roger Pielke Jr, een langjarig en uitgesproken criticus van de SSP5-8.5- en RCP8.5-scenario’s. Pielke noemde het schrappen van het extreme scenario ‘de belangrijkste doorbraak in klimaatonderzoek in decennia’.

Dat is niet overdreven want tot nu toe zijn er meer dan honderdduizend wetenschappelijke artikelen gepubliceerd op basis van het alarmistische SSP5-8.5- of het RCP8.5-scenario. Zij hebben een buitenproportionele invloed gehad op de afgelopen IPCC-klimaatbeoordelingen, het klimaatbeleid van met name de westerse landen, het klimaatbeleid van grote internationale ondernemingen, commerciële- en ontwikkelingsbanken, de berichtgeving in de klimaatvriendelijke mainstream media en, niet te vergeten, de talrijke klimaatrechtszaken tegen de overheid en ondernemingen aangespannen door klimaatactiegroepen.

Het extreme SSP5-8.5-scenario is gesneuveld omdat het volgens de scenariowerkgroep niet meer plausibel was. Ooit ingevoerd om de klimaatgevolgen te illustreren van een wereld waarin de economie draait op fossiele energie, is het door de tijd ingehaald. Het is als gedachte-experiment nog steeds voorstelbaar maar het heeft in de huidige tijd geen enkele realiteitswaarde meer.

Maar hoe staat het eigenlijk met de plausibiliteit van de vier nieuwe scenario’s? Kort en goed, niet zo best. Langs de meetlat van de plausibiliteit scoort er één (L) een ruime voldoende, één (M) een ruime onvoldoende en twee (H en VL) een zware onvoldoende. Hoe zit dat precies?

Laten we beginnen met de zware onvoldoende voor het nieuwe H-scenario met de hoogste uitstoot. Dat scenario is alleen maar voorstelbaar in een wereld waar Trump en Trump alleen de scepter zwaait en die zich voorgoed afkeert van de overgang naar niet-fossiele energie en tot in lengte van dagen afhankelijk blijft van fossiel. Maar Trump is niet het einde van de geschiedenis. De wereldwijde trend naar meer fossiel-vrije energie is begin deze eeuw in gang gezet en valt niet meer te keren, zelfs niet door de president van de Verenigde Staten van Amerika. Het H-scenario is een puur doemscenario, niet meer dan een interessant gedachte-experiment maar zonder enige realiteitswaarde.

Geen consequenties

Over het eveneens zwaar onvoldoende VL-scenario kunnen we kort zijn: sinds een aantal jaren geleden duidelijk werd dat de opwarming onherroepelijk de ‘anderhalve graad’ grens zal passeren, heeft het – net als scenario H – geen enkele realiteitswaarde meer. Dat wordt ook bevestigd door de scenariowerkgroep, zij het wat omfloerst (‘At the low end, many CMIP6 emission trajectories have become inconsistent with observed trends during the 2020 – 2030 period’), en zonder dat er consequenties aan worden verbonden. Ook het VL is een interessant gedachte-experiment maar niet meer dan onvervalste luchtfietserij.

Dan de ruime onvoldoende voor het nieuwe ‘business-as-usual’-scenario M. Het is een voortzetting van de huidige langzaam stijgende trend en daar valt op korte tot middellange termijn weinig tegen in te brengen. Maar dat die langzaam stijgende trend ook op de lange termijn tot het eind van de eeuw en zelfs daarna wordt volgehouden, in tegenstelling tot het oude ‘business-as-usual’-scenario (SSP2-4.5) uit AR6, is buitengewoon ongeloofwaardig.

De huidige trend is het gevolg van de groei van het wereldenergieverbruik, de toenemende bijdrage van niet-fossiele energie en met fossiele energie als sluitpost. Op dit moment is de groei van fossiel-vrije energie onvoldoende om de groei van het totale energieverbruik in de wereld bij te houden en moet fossiele energie bijspringen. Vandaar de licht stijgende uitstoot in de nabije toekomst.

Met de verwachte groei van fossiel-vrije energie is dat bijspringen steeds minder nodig en zal het aandeel van fossiele energie in het totale energieverbruik minder en minder worden. Gegeven de groeipercentages van de afgelopen jaren zal het fossiele energieverbruik in de tweede helft van de eeuw een maximum bereiken en daarna gaan dalen, precies zoals voorzien in het oude middenscenario uit AR6. Maar in het nieuwe M-scenario blijft de CO2-uitstoot toenemen en dus ook het verbruik van fossiele energie. Dat betekent dat er in het ‘business-as-usual’-scenario niets terecht komt van de omschakeling naar fossiel-vrije energie. Het M-scenario begint als een realistisch middenscenario, maar verandert in de tweede helft van de eeuw in een ‘worst case‘-rampscenario.

Beter alternatief

Als laatste de ruime voldoende voor het lage uitstootscenario L. Dit is het enige nieuwe scenario dat de toets van de plausibiliteit kan doorstaan. Het is weliswaar zeer optimistisch, maar zolang de opwarming nog voldoende ver onder de twee graden Celsius ligt, niet ondenkbaar en niet bij voorbaat onhaalbaar.

Is er niet een beter alternatief voor de voorgestelde nieuwe scenario’s te bedenken? Jazeker. Vergeet de extreme en onwerkelijke nieuwe H- en VL-scenario’s. Bestem het nieuwe M-scenario als een pessimistisch ‘worst case’-scenario in plaats van het onwerkelijke H-scenario. Neem als middenscenario het oude vertrouwde SSP2-4.5 middenscenario uit AR6 in plaats van het nieuwe onwerkelijke M-scenario. En handhaaf het optimistische nieuwe L-scenario als het enige echte optimistische ontwikkelingspad. Voilà, drie plausibele scenario’s met uitstootpaden die alle denkbare paden bedekken en een realistische basis vormen voor een verkenning van het klimaat van de toekomst en het te voeren klimaatbeleid.

Tot slot: met het doodverklaren van het oude SSP-1.9-scenario hebben Van Vuuren c.s. het fundament onder het ambitieuze klimaatbeleid van de EU ondergraven. Dat beleid – de Europese Green Deal van voormalig EU- commissaris Frans Timmermans en zijn kabinetschef Diederik Samsom – is immers geheel gebaseerd op dat oude, zeer optimistische SSP1-1.9-scenario. De Europese Commissie zal terug moeten naar de tekentafel om de Green Deal van een nieuw en meer realistisch fundament te voorzien.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Jammer voor Timmermans en Samsom, maar nu de meest extreme klimaatscenario’s dood zijn verklaard, is ook het fundament van de Green Deal verdwenen verscheen eerst op Wynia's Week.