Die partijen snappen dat wat in Duitsland aan de hand is – drie grote fabrieken van Volkswagen tegelijk gesloten, een economie die al vijf jaar stagneert – ook bij ons dreigt. We kunnen ons geen minister van ‘Klimaat en Groene Groei’ permitteren die nog steeds alle klimaatdoelen wil doorzetten, en daarmee de industrie en grote delen van het MKB dreigt te verwoesten.  

Geen kosten-baten-analyse uit angst voor tegenstanders 

Dat moet anders en niet omdat klimaatbeleid niet belangrijk zou zijn. Integendeel, het klimaat is een serieuze zaak, maar het beleid is zo omvangrijk dat een land zich niet kan laten leiden door een minister die roept: ‘De klimaatdoelen staan niet ter discussie’. Daarmee is ze niets wijzer dan haar voorganger Jetten met zijn ‘ik wil niet meer horen of het wel haalbaar en betaalbaar is’. Precies omdat de uitdaging zo groot is, moeten we al het klimaatbeleid onderwerpen aan de discipline van een strikte kosten-baten analyse.   

Zo’n discipline ontbreekt volledig in de zojuist uitgekomen ‘Klimaat en Energie Verkenning’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Van goed ingevoerde insiders leer ik dat het PBL weigert om met enige kosten-baten analyse te komen, omdat tegenstanders van het klimaatbeleid zulke cijfers dan misschien zouden gebruiken als ammunitie. Dat zou zeker gebeuren wanneer het PBL niet alleen de tientallen miljarden euro’s zou optellen voor de kosten van waterstof, ammoniak, windmolens in zee, ondergronds opslaan van CO2 en zo verder, maar ook een behoorlijke schatting zou meenemen van de economische schade voor de industrie, de zee- en luchtvaart en het MKB.  

Nee, die discipline begint nu te komen van PVV, BBB en JA21, en als dat nog niet genoeg is, dan meer in de aanloop naar de volgende verkiezingen. Misschien laat de ellende van het huidige klimaatbeleid die partijen groeien, en anders zullen CDA en VVD toch ooit gaan beseffen dat ook in Nederland een ongeluk dreigt als we economisch blind blijven vliegen zonder het kosten-baten instrumentarium.  

Omdat de kosten-baten analyse ontbreekt – en ook elke vergelijking met andere landen en hoe die de ‘transitie’ goedkoper aanpakken – moet het PBL zich wel verlagen tot dwingen in plaats van overtuigen. Opsommingen van wat allemaal moet om de doelen te bereiken zijn er genoeg; argumenten op basis van ‘de baten zijn hoger dan de kosten’ ontbreken. Zo schrijft het PBL geheel in de geest van Nederlands meest invloedrijke transitieprofessoren, Jan Rotmans en Jan-Willem Erisman. Misschien ten dele omdat die twee een goed aantal van de medewerkers zal hebben opgeleid.  

‘De kern van het probleem’ 

Het is niet meer genoeg om het PBL af te doen met ‘GroenLinks-bastion’. Hoe waar dat ook is, het PBL valt extra tegen, omdat de tweehonderd medewerkers goed worden betaald om kosten en baten van een krachtig CO2-beleid naar voren te brengen, zodat andere GroenLinksers, die daar niet voor hebben gestudeerd, daarvan kunnen leren. Het PBL zit helaas vol met GroenLinksers die menen dat ze het klimaat een dienst bewijzen door de kosten-baten afweging over te laten aan de politici. Veel belastingbetalers, autorijders en ondernemers wachten op de dag dat meer politici Vermeer (BBB) en Eerdmans (JA21) gaan volgen en verantwoordelijkheid nemen waar het PBL faalt.  

Om te beseffen hoe ver het PBL weg is van een complete analyse, proef dit citaat van hun leermeester, transitie-professor Jan Rotmans: ‘De snelheid van de transitie stuit in de maatschappij op steeds meer weerstand. Veel mensen ervaren dit inderdaad niet als prettig. Aan de andere kant is het ook een goed teken, want op deze manier naderen we de kern van het probleem.’  

De transitie moet nog sneller 

Die kern is voor Rotmans – op zijn website staat trots dat hij naast professor ook oprichter is van Urgenda – dat slechte bedrijven als Shell en KLM nog steeds bestaan, en dat liefhebbers van vliegvakanties, barbecues, open haarden, en een auto voor de deur niet willen toegeven dat hun tijd voorbij is. Maar Rotmans is optimistisch dat een combinatie van almaar duurdere benzine, almaar duurdere vliegtickets en burgemeesters die open haarden en barbecues gewoon verbieden, een ‘transitie’ kunnen forceren.  

Geen interesse om te bezien wat Nederland, gegeven onze sterkte (research in Wageningen, Delft, Eindhoven) en onze handicaps (klein land, niet veel ruimte voor bossen), het beste kan bijdragen aan het CO2-probleem. Nooit iets van een sterkte-zwakte analyse van Nederland bij Rotmans. Alleen maar: de transitie moet nog sneller, en hoe meer weerstand van autorijders en andere fossielen, des te beter.  

In dezelfde trant opereert de tweede leermeester van het PBL, ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman. In zijn Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) benoemde Erisman voor de helft bèta’s met kennis van scheikunde en energie, maar vulde dat aan met bestuurskundigen, filosofen, en een paar psychologen, om te helpen bij de re-educatie van iedereen met die foute, achterhaalde voorkeuren voor auto’s, vliegen en echt vlees van echte dieren.  

In het begin was er ook één econoom in de WKR van Erisman, prof Machiel Mulder uit Groningen, maar die vertrok voortijdig al na één jaar toen duidelijk werd dat de filosofen en psychologen geen behoefte hadden aan een serieuze analyse van kosten en baten. De vacature heeft Erisman een half jaar later nog niet weten in te vullen, en dus is er niemand in zijn ‘wetenschappelijke’ orgaan die de economische wetenschap kan hanteren om te helpen met kosten-baten en met de consequenties van de ‘transitie’ voor de Nederlandse economie. Maar dat zal Rotmans en Erisman een zorg zijn, immers: hoe meer boze slachtoffers van hun transitie, des te beter.  

Doe iets aan de extreme energieprijzen 

Bij alle angst voor het doorrazen van de klimaattrein van Rotman en Erisman is er één lichtpunt. De Raad van State onderstreept dat de energieprijzen in Nederland niet ‘uit de pas’ mogen lopen met Duitsland en Frankrijk. De regering moet daar voor zorgen. Maar, zegt de Raad van State: ‘Concrete maatregelen om deze problematiek het hoofd te bieden, worden in de concept-Klimaatnota niet benoemd. De Afdeling adviseert om dergelijke maatregelen alsnog te formuleren.’ Wilders, Vermeer en Eerdmans zullen er zeker op blijven hameren.  

De Raad van State trekt nog niet de conclusie dat de broodnodige correctie van onze energieprijzen het einde betekent van het ‘koplopen’, bij voorbeeld koplopen met elektrolysers (7 miljard!), want daar is dan gewoon geen geld meer voor. Ook jammer dat de Raad van State nog geen kritisch geluid laat horen over die dure waterstof-plannen. Groene waterstof is te duur; blauwe of grijze waterstof is niet effectief, en alle waterstof en ammoniak zijn gevaarlijk. Maar goed, laten we blij zijn dat de Raad van State nu op één cruciaal punt – de extreme energiekosten – de hakken in het zand heeft gezet.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.       

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Transitieprofessoren Rotmans en Erisman vormen een bedreiging voor de economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat grote verschil is te verklaren als het feitelijke gebruik van de algemeen belang-actie in ogenschouw wordt genomen. Links heeft zich via de milieu- en klimaatbeweging dit soort acties en de benodigde subsidies weten toe te eigenen: ‘we own public interest litigation’. Het is daarom logisch dat linkse kiezers dat wonderlijke progressieve privilege niet willen prijsgeven. Met een meerderheid van de burgers die zich tegen dit soort politieke rechtszaken keert, ligt het echter in de lijn der verwachting dat het progressieve monopolie tot een einde komt.

Alvorens de resultaten van het onderzoek te bespreken, lopen we eerst de beginselen en regels van de algemeen belang-actie na. Plus: hoe hebben milieuorganisaties van deze regeling gebruik gemaakt en wat zijn de gevolgen van hun acties geweest?  

De rechter veegde tegengestelde belangen onder het tapijt

De Nederlandse wet laat organisaties als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace toe om de rechter te verzoeken algemene bevelen te geven aan de staat of bedrijven om bepaald beleid te voeren. Zo kreeg Urgenda de rechter zover om de staat te verplichten tegen 2020 tenminste 25 procent emissiereductie (vergeleken met 1990) te realiseren. Hoewel dat bevel leidde tot een stijging van de uitstoot, handelde Urgenda in het algemeen belang.

Milieudefensie lanceerde vervolgens een soortgelijke klimaatzaak tegen Shell. Ook Milieudefensie wist de rechter voor haar karretje te spannen. Shell werd veroordeeld om tegen 2030 de emissies van alle ondernemingen in de groep, de leveranciers en de klanten met tenminste 30 procent (vergeleken met 2019) terug te brengen. Deze zaak is nu in hoger beroep hangende voor het Hof Den Haag en ook de stichting Milieu en Mens heeft zich inmiddels in de zaak gemengd.

Volgens de rechter in de Urgenda en Milieudefensie zaken traden deze organisaties op voor ‘alle ingezetenen’. Daartoe gebruikte de rechter een resultaatsgerichte redenering die de tegengestelde belangen onder het tapijt veegde. Urgenda en Milieudefensie werden geacht het gehele Nederlandse volk te vertegenwoordigen. Daardoor kon de rechter algemeen klimaatbeleid bevelen.

Zo nam de rechter plaats op de stoel van de wetgever. Omdat alle burgers juridisch gezien vertegenwoordigd waren, achtte de rechter zich gerechtigd om als wetgever-plaatsvervanger op te treden en regels af te kondigen die gevolgen hebben voor talloze Nederlanders die feitelijk niet vertegenwoordigd waren in de rechtszaal. Zoals de advocaat van Milieudefensie het uitdrukte: de rechter heeft ‘de democratie onder curatele gesteld’.

De wettekst die dit toelaat is deel van het Burgerlijk Wetboek, dat van toepassing is op zowel de overheid als op private partijen. Het Verdrag van Aarhus, waaraan Nederland gebonden is, verleent bijzondere privileges aan milieuorganisaties om rechtszaken te starten. Die privileges zijn door Nederland ook nog eens verder uitgebreid. Zo konden op grond van het beruchte artikel 3:305a van het Burgerlijk Wetboek clubs als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace naar de rechter gaan om te klagen over het klimaat- of ander milieubeleid van de overheid of ondernemingen.

Na recente wetswijziging moet de organisatie die een vordering instelt wel ‘voldoende representatief’ zijn, ‘gelet op de achterban en de omvang van de vertegenwoordigde vorderingen’. Deze eis is echter pas op 1 januari 2020 van kracht geworden. In de klimaatzaken die gestart zijn vóór 1 januari 2020, hoefden Urgenda en Milieudefensie dus niet ‘voldoende representatief’ te zijn, tenminste niet op grond van een expliciete wettelijke eis.

Klimaatbeleid afdwingen is moeilijker geworden

Dat betekent dat het na de zaak tegen Shell de milieuorganisaties mogelijk niet meer lukt om via de rechter tegen andere ondernemingen klimaatbeleid af te dwingen; dan zou Shell als enige aan de nukken van de klimaatbeweging onderworpen blijven. Dit zou nog een bijkomende reden kunnen zijn voor het Hof om het vonnis te vernietigen.

Urgenda en Milieudefensie stelden hun vorderingen in onder de oude wet namens het gehele Nederlandse volk (‘alle ingezetenen’). Omdat de wet nu dus representativiteit eist, is het de vraag of deze organisaties nog wel bij de rechter terecht kunnen om algemeen beleid te eisen. De memorie van toelichting bij de wetswijziging zegt hierover het volgende:

‘Op voorhand moet duidelijk zijn dat [de organisatie] kwantitatief gezien voor een voldoende groot deel van de groep gedupeerden opkomt. Wat genoeg is, verschilt per geval en kan alleen bepaald worden in relatie tot het totaal aantal gedupeerden. Dit kan bijvoorbeeld worden getoetst op basis van de bij een vereniging aangesloten leden of door middel van het aantal gedupeerden dat zich actief voor de vordering heeft aangemeld.’

Gezien het feit dat Nederland meer dan 17 miljoen inwoners heeft, het ledental van de milieuorganisaties slechts een fractie daarvan beloopt (niet meer dan enkele procenten) en de individuele eisers niet meer dan hoogstens enkele tienduizenden tellen, zal de rechter clubs als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace dus voortaan niet ontvankelijk moeten verklaren.

Greenpeace heeft onlangs een vordering ingesteld tegen de staat in verband met het stikstofbeleid. Volgens Greenpeace moet alles veel sneller en strenger. Wat haar bij de wetgever niet gelukt is, probeert zij nu alsnog via de rechter te verkrijgen, wederom ‘de democratie onder curatele stellen’. Maar voldoet Greenpeace aan de zware representativiteitseis die hierboven besproken is?

Greenpeace doet vooralsnog of haar neus bloedt. In de concept-dagvaarding (die in strijd met het onpartijdigheidsbeginsel op rechtspraak.nl te vinden is) staan slechts enkele niet ter zake doende opmerkingen over haar ontvankelijkheid. Mogelijk rekent Greenpeace op de goedwillendheid van de rechters die getoond hebben graag de rol van wereldverbeteraar op zich te nemen. Maar als andere organisaties die wel het algemeen belang vertegenwoordigen, zich bij de rechter melden, valt het plan van Greenpeace in duigen, want de rechter zal geen politieke keuze willen maken.

Activisme is van oudsher een linkse bezigheid

De wettekst die algemeen belang-acties toelaat is algemeen geformuleerd en suggereert niet dat uitsluitend progressieve milieu-, duurzaamheids- en klimaatclubs toegang tot de rechter hebben. In de praktijk pakt dit echter anders uit.

Activisme is van oudsher een linkse bezigheid geweest. De progressieve politieke partijen en de milieu- en klimaatbeweging zijn elkaars verlengden en opereren gezamenlijk als een geoliede machine die uitstekende ingangen bij de publieke media heeft. Zo verkrijgt de progressieve beweging meer macht dan het aantal van haar kiezers legitimeert.

Maar dat is niet alles. De progressieve beweging heeft nog een truc toegepast waardoor andersdenkenden vleugellam zijn gemaakt. Zij heeft een monopolie verkregen op de enorme subsidiestromen die beschikbaar zijn voor ‘goede doelen’. De overheid is een van de grote financiers van de milieu- en klimaatbeweging. Voor organisaties, zoals de stichting Milieu en Mens, die een andere, meer gebalanceerde visie hebben op milieu- en klimaatbeleid, zijn geen fondsen beschikbaar.

Alleen clubs met subsidie kunnen zich rechtszaken permitteren

Omdat juridische procedures zeer duur zijn, betekent dat in de praktijk dat de rijkelijk gesubsidieerde progressieve clubs zich allerhande rechtszaken kunnen permitteren, terwijl andersdenkende organisaties op een houtje moeten bijten en moeite hebben om de noodzakelijke juridische bijstand te financieren.

De neutraliteit van de algemeen belang-actie is zo een formalistische, schijn-neutraliteit. En, zoals het opinieonderzoek door De Hond aantoont: de progressieve kiezers willen dat zo houden. De niet-progressieve politieke partijen hebben deze misstand zo lang laten voortbestaan dat dit deel van het maatschappelijk middenveld totaal scheefgetrokken is.   

Het onderzoek van De Hond heeft aangetoond wat men op grond van de feiten al kon vermoeden: een meerderheid van de progressieve kiezers (met uitzondering van de aanhangers van de oud-linkse SP) willen de privileges van de algemeen belang-actiegroepen niet beperken (variërend van 65 procent bij D66 tot 77 procent bij Partij voor de Dieren). Bij de rechtse kiezers ligt dat anders: een meerderheid wil af van rechtszaken door clubs die pretenderen het algemeen belang te vertegenwoordigen (variërend van 86 procent bij JA21 tot 65 procent bij het CDA). Die cijfers spreken boekdelen.

Wat nog meer tot de verbeelding spreekt, is dat de meerderheid van alle Nederlanders, ongeacht politieke voorkeur, voorstander is van het aan banden leggen van algemeen belang-acties (58 procent). Dat zou alle politieke partijen te denken moeten geven: hoe kun je het huidige gemanipuleerde systeem blijven verdedigen op objectieve gronden? Politieke partijen zouden er dus goed aan doen om nog eens na te denken over de vraag of zij het algemeen belang willen uitbesteden aan progressieve actiegroepen (en, zo ja, of dat in overeenstemming is met het geldende recht).

Want dit onderwerp leeft bij de kiezers. Het aantal kiezers dat het niet weet of geen antwoord geeft is klein (variërend van 8 procent bij JA21 tot 19 procent bij de SP). Maar weinig politieke partijen maken zich sterk voor afschaffing van deze politiek gekleurde en partijdige regeling. De motie-Stoffer is in ieder geval een klein stapje voorwaarts. Wat er nog zal volgen, is vooralsnog onduidelijk.

De partijen ter rechterzijde van het politieke spectrum hebben zich met de algemeen belang-actie de kaas van het brood laten eten en willen nu niet toegeven hoezeer ze zich vergist hebben. In tegenstelling tot de progressieve partijen, die actief samenwerken met progressieve algemeen belang-organisaties en hen helpen met financiering en publiciteit, laten de niet-progressieve partijen na om de weinige algemeen belang-organisaties die er op rechts zijn, bij te staan, vaak omdat ze bang zijn zich met een groep te associëren. Daarmee spelen zij de progressieve politiek onbedoeld in de kaart.

Meer ruimte voor andersdenkenden dankzij Pieter Omtzigt?

Misschien dat dit met de nieuwe partij van Pieter Omtzigt verandert. Omtzigt is een voorstander van actief burgerschap. Hij zei in zijn Thorbecke-lezing: ‘Als u in uw eigen leven iets ziet dat veranderd moet worden, pak dat dan aan. In Nederland is het vaak: óf je demonstreert tegen wereldwijde klimaatverandering en voor wereldvrede, óf je stuurt een tweet. Maar wat we nodig is activisme dat daar tussenin zit: vrijwilligerswerk in je eigen buurt, je uitspreken wanneer je onrecht of wetsovertredingen ziet van de overheid en niet wegkijken.’

Hoewel dit idee ook nadelen kent (met name ten gevolge van de discriminatie tegenover de economische actieve, maar maatschappelijk ‘niet-actieve’ burgers die daarmee tweederangs dreigen te worden) en Omtzigt niet primair het oog heeft op politiek burgerschap, heeft het mogelijk als voordeel dat er dan meer maatschappelijke ruimte komt voor andersdenkenden. Als er dan ook nog subsidiepotten voor hun organisaties komen, dan kunnen zij hun stem in de rechtszaal laten horen. Even aangenomen dat het huidige systeem blijft bestaan, want dat is een open vraag.

De principiële vraag die de politiek moet beantwoorden is simpel: waarom zouden actiegroepen de bevoegdheid moeten hebben om namens burgers die hen niet gemachtigd hebben, vorderingen in te stellen bij de rechter om beleid af te dwingen dat iedereen raakt, ook de burgers die geen machtiging hebben gegeven? Dat strijdt immers met de rechten van de mensen (recht op een eerlijk proces, recht op vereniging, etc.), het burgerlijk recht (denk aan procesmachtiging) en de Grondwet: slechts de Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

Een gelijk speelveld zou al winst zijn

Of het systeem van algemeen belang-acties wel moet blijven voortbestaan, is een politieke vraag. De uitkomsten van het opinieonderzoek suggereren dat het tenminste verder moet worden ingeperkt.

Wat er dan overblijft dient politiek neutraal te zijn en niet uitsluitend progressieve doelen te dienen. Dan blijft de rechterlijke macht weliswaar met de beslechting van politieke vraagstukken opgescheept, maar is er tenminste een gelijk speelveld.

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Peiling: meerderheid Nederlanders wil af van klimaatactivisten die bij de rechter doen alsof ze ‘het algemeen belang’ zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

– ‘Terwille van den boer die ploegt 

Besta de wereld voort!’ 

Uit: J.W.F. Werumeus Buning, ‘Ballade van den boer’ (1935). 

Nu de Nederlandse rechter zich bereid heeft getoond om de milieubeweging tegemoet te komen in haar strijd voor ambitieuzer beleid, was het wachten op een stikstofprocedure. Greenpeace heeft afgelopen maand de staat gedagvaard. Zij eist dat de overheid in het belang van de natuurbescherming een nog ambitieuzer stikstofbeleid voert. Dat betekent, simpel gezegd, meer boeren weg en minder industrie om ‘de natuur’ te redden. 

Inmiddels weten we waarom de milieubeweging zich zo graag tot de rechter wendt en tegen de staat procedeert. Maar zodra de stem van de boeren en de burger in de rechtszaal ook zal klinken, is het nog maar de vraag of het de milieubeweging weer zal lukken om de rechter voor haar karretje te spannen. Het is tijd dat het misbruik van juridische procedures om de democratie opzij te zetten een thema wordt in de komende verkiezingen.  

Sinds Urgenda is de rechter in de politiek gegaan 

Met het vonnis in de Urgenda-zaak in 2015 stond het in de sterren geschreven: antiparlementaristische bewegingen zullen zich gaan specialiseren in het manipuleren van de wetenschap en de rechterlijke macht om hun doelen te bereiken. Dat de rechter in de politiek is gegaan is inmiddels een gegeven. Greenpeace hoeft daarom niet eens meer te verbloemen dat zij de rechter een politieke rol toebedeelt. ‘Het kabinet is gevallen en de politiek is daarmee voor lange tijd vleugellam geworden, terwijl de natuur die tijd echt niet meer heeft’, zegt de directeur van Greenpeace zonder met zijn ogen te knipperen. De rechter als interim-kabinet is dan toch wel weer een nieuwigheidje.  

Al sinds Urgenda is de rechtvaardiging voor rechterlijk ingrijpen in de politiek dezelfde drogredenering: de democratie moet onder curatele gesteld worden want er zou ‘wetenschappelijke noodzaak’ bestaan om in te grijpen. In de woorden van Greenpeace: ‘Als de politiek er niet uit komt, dan moet de rechter het maar doen.’  

Dat idee berust op verkeerd begrip van het recht. Dat de rechter moet rechtspreken wil immers niet zeggen dat de rechter mag wetgeven. Nederland kent zoiets als machtenscheiding. Hoewel met dit idee wel vaker een loopje wordt genomen, staat het de rechter ook in deze stikstofzaak niet vrij om op de uitnodiging van Greenpeace in te gaan. 

Het doel van deze rechtszaak is om de staat te dwingen tot beleid dat sneller op ‘ecologische landbouw’ aanstuurt. Greenpeace is een verklaard tegenstander van de huidige agrarische sector, wil af van de ‘intensieve veehouderij’ en eist een ‘omslag naar ecologische landbouw.’ Daarvoor voert zij drie ‘zwaarwegende’ argumenten aan. Het eerste van de argumenten is dat het ‘meeste vlees en zuivel voor export’ is bestemd.  

Hoe kan export een argument tegen veeteelt zijn, zult u zich afvragen. Uiteraard worden met het geëxporteerde vlees en zuivel mensen elders gevoed. Bovendien is het voor een land geopolitiek voordelig om zelfvoorzienend te zijn op het vlak van voedsel. Een official van het voedselagentschap van de Verenigde Naties klaagde onlangs dat de EU ‘de productiviteit van de agrarische sector opoffert aan duurzaamheid.’ De wereld kan niet zonder de Europese voedseloutput, merkte hij terecht op.  

Inderdaad, Greenpeace ’s ‘eigen volk eerst’ populisme is moreel stuitend. Het gevaar dat Nederland een tweede Sri Lanka wordt is niet denkbeeldig.  

Greenpeace grossiert in bangmakerij 

Net als in de klimaatzaak van Urgenda beroept Greenpeace zich op de wetenschap, althans op de wetenschap die haar goed uitkomt. Helaas voor Greenpeace is er geen ‘intergouvernementeel panel’ voor stikstof en natuur, dus moet zij het doen met semi-wetenschappelijke rapporten van adviesorganen, veelal geschreven in opdracht van de overheid.  

En zoals gebruikelijk doet Greenpeace er een flinke schep bangmakerij bovenop. ‘Het wordt steeds stiller in de natuur’,  zegt zij en de boosdoener zou stikstof zijn, want stikstof maakt de botten van vogels broos. De impliciete verwijzing naar het door de milieubeweging gevierde boek ‘Silent Spring‘ uit 1962 helpt niet, want meer dan zestig jaar later is er van een stille lente nog altijd geen sprake – en dat zal ook niet gebeuren. 

De wetenschap waarop Greenpeace zich beroept, is hevig bekritiseerd en zeer dubieus. Het door de overheid gebruikte model (‘Aerius’) heeft weinig tot geen voorspellende waarde. Bij de zogeheten ‘kritische depositiewaarden’ (KDW) zijn vraagtekens te stellen; KDW suggereren een ecologische precisie die niet kan bestaan gezien het onderliggende onderzoek.  

Procederen tegen de staat heeft grote voordelen 

Bovendien geeft Greenpeace zelf al toe dat dit hele systeem zo lek is als een mandje – zij vordert dat de staat ‘de stikstofdepositie uit Nederlandse bronnen maximaal zal reduceren zodat een eventuele overschrijding van de toepasselijke KDW’en slechts het gevolg is van stikstofdepositie uit buitenlandse bronnen.’ Dus de boeren moeten gewoon de grens over, de natuur gaat er niet op vooruit en de milieubeweging breidt haar macht verder uit. 

Voor de milieubeweging heeft procederen tegen de staat grote voordelen. De verdediging tegen de vorderingen van Greenpeace wordt niet gevoerd door de Tweede Kamer of het kabinet, maar door het ministerie dat de landsadvocaat aanstuurt. Indien de betrokken ambtenaren lid zijn Greenpeace of sympathie hebben voor de beweging, zal de verdediging van de staat niet op het scherpst van de snede gevoerd worden.  

Integendeel, zoals de Urgendazaak heeft laten zien, zal de staat zich zodanig opstellen dat de zaak verloren wordt en het beleid moet worden aangescherpt. Langs die weg kan het ministerie alsnog het politieke verzet tegen het ‘wetenschappelijk noodzakelijke’ stikstofbeleid neutraliseren. Met het vonnis in de hand kan het ministerie voort met het plan om de Nederlandse veeteelt te ‘verduurzamen,’ een mooi woord voor ontmantelen, om ‘de natuur’ te beschermen. 

Urgenda wees de weg – met een beroep op een abstract begrip als ‘het klimaat’ kun je de rechter verleiden om beleid af te kondigen dat de mensheid en de planeet beschermt tegen de CO₂-emissies van de industrie en consumptie. Greenpeace wil dit huzarenstukje herhalen door met ‘de natuur‘ te schermen: de rechter zou de staat moeten verplichten om de natuur te beschermen tegen stikstofdeposities, althans die uit het binnenland.  

Nu staat de agrarische sector, die al lang een doorn in het oog van de milieubeweging is, vooraan in de vuurlinie, gevolgd door de industrie die welke stikstofverbinding dan ook uitstoot.      

Greenpeace mag in deze procedure als enige voor ‘de natuur’ spreken en zal zich daarbij, volgens vast patroon, beroepen op hoogdravende teksten uit beleidsrapporten en vage termen uit wetten om de eisen een aura van legitimiteit en moraliteit te geven. Andere belangen, zoals die van de boeren en van de burger, zal Greenpeace noch de staat verdedigen.  

De stem van de boeren en de burger  

Deze misstand kan echter gecorrigeerd worden. Inmiddels is door de stichting Milieu en Mens, die voor gebalanceerd milieubeleid staat, aangetoond dat een juridisch tegenantwoord mogelijk is. Deze stichting heeft zich weten te voegen in de ‘klimaatzaak van de eeuw’ tussen Milieudefensie en Shell en doet nu volwaardig mee in de procedure. Als de voortekenen niet bedriegen zou het best weleens zo kunnen zijn dat de bijdrage van deze stichting de sleutel is voor de uitkomst van de procedure. 

De boeren en andere algemeen belangorganisaties kunnen nu dus ook in de procedure van Greenpeace tegen de staat gaan meedoen. De belangen van de boeren zijn geenszins strijdig met het algemeen belang en de belangen van alle burgers. Integendeel, zowel boeren als burgers zijn voorstanders van natuurbescherming, maar kunnen zich niet vinden in de steeds extremistischere eisen van de milieubeweging die zij buiten de democratie om tracht af te dwingen.  

De tunnelvisie van de milieubeweging die slechts oog heeft voor natuurbescherming, zal ten koste gaan van de landbouw, de veeteelt, de economie, de voedselzekerheid ( ook voor mensen in andere landen), onze geopolitieke onderhandelingspositie, de burger die al deze nadelen aan den lijve ondervindt en uiteindelijk ook het milieu zelf. Daar komt natuurlijk nog bij dat het niet voor de hand ligt dat de rechter zich in de stikstofpolitiek mengt, zoals de stichting Milieu en Mens in de klimaatzaak al meer dan eens heeft gesteld ten aanzien van de CO₂-emissiereductiepolitiek. 

Opmerkelijk is dat de conceptdagvaarding van Greenpeace op rechtspraak.nl geplaatst is. Dat wekt de schijn dat de milieubeweging lijntjes heeft met de rechtspraak die andere burgers niet hebben. Greenpeace zal uiteraard niet klagen over deze legitimatie, net zomin als Greenpeace iets te klagen heeft over de bakken met geld die het ieder jaar uit allerhande subsidiepotjes ontvangt.  

Het is overigens niet de eerste keer dat de schijn van partijdigheid wordt gewekt in procedures van de milieubeweging. De politiek blijft, op enkele uitzonderingen na, wegkijken.  

Naast de rijkelijke subsidies heeft de milieubeweging ook privileges weten te bekomen die andere organisaties en de burger niet hebben. Het procedeerprivilege van milieuclubs is een doorn in het oog van de democratische rechtsstaat, het gelijkheidsbeginsel en het beginsel van ‘equality of arms’. De democratie wordt langs deze weg steeds vaker onder curatele gesteld, om de woorden van de advocaat van Milieudefensie te gebruiken. 

Thema voor de verkiezingen 

Dit zou een belangrijk thema moeten zijn bij de komende verkiezingen. Het recht op een eerlijk proces, de vrijheid van vereniging en de beginselen van gelijkheid voor de wet, gelijke toegang tot de rechter en ‘equality of arms’ worden met voeten getreden door de ongerechtvaardigde privileges voor deze zogeheten ‘algemeen belangorganisaties.’  

Dat gaat vaak ten koste van de burger, omdat de meeste van die organisaties (Milieu en Mens is een uitzondering) juist níet het algemeen belang vertegenwoordigen, maar slechts hun eigen stokpaardjes berijden. Dit effect wordt versterkt doordat de eenzijdige, radicale milieuclubs op enorme geldstromen kunnen rekenen en de echte algemeen belangorganisaties op een houtje moeten bijten.  

De partij die het aandurft om tegen deze misstanden op te komen kan niet alleen rekenen op de hoon van wat nog steeds de progressieve beweging wordt genoemd. Kreten als ‘aanval op het bestel’ of ‘ondermijning van de rechtsstaat‘ zijn even voorspelbaar als inhoudsloos.  

De eeuwige waarde die eerlijkheid noemen 

De partij die zich sterk maakt voor het afschaffen van dit standenrechtssysteem kan bovenal rekenen op de sympathie van de burger die gelooft dat het doel niet de middelen heiligt.  

De burger die staat op een integere, onpartijdige overheid, justitie en rechterlijke macht.  

De burger die ongeacht de inhoud van het beleid vasthoudt aan de eis dat er niet vals wordt gespeeld.  

De burger die niet kan accepteren dat onder het mom van ‘wetenschappelijk noodzakelijk’ stikstofbeleid de boeren worden geruimd zodat hun land voor woningbouw of een ander doel kan worden gebruikt. 

De burger tenslotte die weet dat er iets is dat voorafgaat aan het vermogen van de democratie om te overleven, iets dat geen wet kan garanderen: de eeuwige waarde die we eerlijkheid noemen.  

Eerlijkheid met name van degenen die ongemerkt óneerlijk kunnen zijn. 

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono de twee stichtingen geadviseerd in verband met de tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie. 

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Greenpeace wil dat een rechterlijk interim-kabinet onze voedselproductie verstikt verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarbij steunt Milieudefensie op de gewonnen zaak tegen Shell: de rechtbank Den Haag heeft Shell op 26 mei vorig jaar veroordeeld om de emissiereducties flink op te schroeven. Shell is in hoger beroep gegaan. Maar volgens het Gerechtshof zou deze zaak zo ‘gevoelig’ zijn dat fundamentele rechtsbeginselen opzij mogen worden gezet. Moet Milieudefensie het klimaatbeleid van de Nederlandse industrie blijven bepalen?

‘Klimaatzaak van de eeuw’

Zo noemde Milieudefensie de zaak tegen Shell. De voortekenen waren al niet gunstig voor Shell – Urgenda was er eerder in geslaagd met klimaat-alarmistische claims de rechterlijke macht tot drie keer toe om de tuin te leiden en zo een bevel tot emissiereductie tegen de staat los te krijgen. Nu de rechter bereid was gebleken om zomaar plaats te nemen op de stoel van de wetgever lag de weg open om hem ook op de stoel van de bedrijfsleider te laten gaan zitten.

En zo geschiedde. De rechtbank Den Haag zette inderdaad de leiding van Shell opzij en stelde zelf beleidsdoelen vast voor dit wereldwijde concern. Shell werd bevolen om de CO₂-uitstoot van de activiteiten van de gehele groep eind 2030 te verminderen met netto 45 procent ten opzichte van 2019. Deze reductieverplichting heeft betrekking op de gehele wereldwijde energieportefeuille en op het gezamenlijk volume van alle emissies, waar ook ter wereld. Niet alleen de emissies van Shell zelf moeten omlaag, maar Shell moet er ook voor instaan dat de emissies van de leveranciers en de klanten drastisch dalen. Dat zou nodig zijn om de ‘klimaatcrisis’ het hoofd te kunnen bieden.

Macht van de duurzame rechter

Opvallend hierbij is dat de Haagse rechter die het vonnis uitsprak niet alleen het Nederlandse parlement als wetgevende instantie opzij zette, maar in feite alle nationale parlementen van alle landen waarin Shell op enigerlei wijze actief is.

Zij was daarmee, althans voor eventjes, de machtigste vrouw op aarde geworden. De Haagse rechtbank nam dan ook de ongebruikelijke stap om het vonnis in het Engels te laten vertalen, zodat de wereld kon meelezen met de duurzame Haagse rechter.

Reputatieschade

Shell kon moeilijk verweer voeren tegen de stellingen die Milieudefensie aandroeg, omdat Shell veel van die stellingen zelf reeds eerder had erkend. Bovendien kan een groot bedrijf het bestaan van een ‘klimaatcrisis’ publiekelijk nauwelijks ontkennen. Zodra een bedrijf dat zou doen, krijgt het immers alle media, alle activisten en een groot deel van de politiek over zich heen.

Geen bedrijf kan zich dergelijke reputatieschade tegenwoordig nog veroorloven. Klimaatactivisten maken daar dankbaar gebruik van. Wanneer er geen microfoon in de buurt is, hoor je bedrijfsleiders over deze misstanden klagen. Maar in een rechtbank, met journalisten in de zaal, durven zij dit niet aan.

Hoger beroep

Inmiddels heeft Shell tegen het vonnis hoger beroep aangetekend. Over dat hoger beroep wordt door de partijen nogal schimmig gedaan. Het lijkt erop dat de procedurele trukendoos volledig wordt opengetrokken.

Duidelijk is wél dat er tussen Shell en Milieudefensie is onderhandeld en dat de partijen meer tijd dan gebruikelijk hebben gekregen om het hoger beroep voor te bereiden. Voor Milieudefensie heeft dit het grote voordeel dat het in afwachting van de behandeling van het hoger beroep kan blijven schermen met het vonnis van de Haagse rechtbank.

Onregelmatigheden

In strijd met de normale procedure was de zaak niet vermeld op de lijst waarop alle aanhangige zaken verplicht moeten staan ingeschreven. Het Hof achtte deze zaak ‘te gevoelig’ om in het openbaar te worden getoond. Dit is niet alleen in strijd met het beginsel van openbare rechtspraak, maar ook met de onpartijdigheid van de rechter. Het Hof Den Haag vindt kennelijk dat zij op grond van ‘gevoeligheid’ fundamentele rechtsbeginselen opzij mag zetten.

Inmiddels staat de zaak wél op de lijst van zaken die bij het Gerechtshof Den Haag aanhangig zijn. Hoewel de informatie nog steeds incompleet lijkt, valt te lezen dat Shell op 22 maart 2022 zijn bezwaren tegen het vonnis moet indienen.

Eisenpakket

Milieudefensie heeft er belang bij om de behandeling van dat hoger beroep zo veel mogelijk te vertragen. Mocht de beroepsrechter immers anders oordelen en het vonnis in eerste aanleg van tafel vegen, dan valt hun plan in duigen om het klimaatbeleid van de gehele Nederlandse industrie te bepalen.

Nu probeert Milieudefensie met dat vonnis dit jaar nog het gehele Nederlandse bedrijfsleven op de knieën te krijgen. Met de autorisatie van de Haagse rechter in de hand is een activistische privéclub die slechts een minuscuul deel van het Nederlandse volk vertegenwoordigt, opeens benoemd tot wetgever, uitvoerende macht en deurwaarder in één.

Milieudefensie heeft zijn eisenpakket aan de 30 grootste Nederlandse bedrijven gestuurd. Naast (weer) Shell, eisen ze dat ook ABNAMRO, Akzo, Tata, Unilever en een hele rits andere bedrijven voor 15 april as. hun ‘klimaatplannen’ bij Milieudefensie indienen. Die plannen zullen dan worden geverifieerd door het ‘New Climate Institute’ in Keulen, de consultant bekend van de ‘Climate Action Tracker’ die van het klimaat een enorm verdienmodel heeft weten te maken.

‘De brief die alles verandert’

‘De brief die alles verandert,’ zo noemt Milieudefensie dit initiatief. Dit is een verwijzing naar de titel van het boek van de klimaatactiviste Naomi Klein, ‘Dit verandert alles: het klimaat tegen het kapitalisme.’ Dat de klimaatbeweging het kapitalisme en de democratie als de grote boosdoeners zien, is al lang duidelijk. Maar dat Milieudefensie nu ook de Nederlandse industrie als een gevaar voor de mensheid en de planeet beschouwt, is een nieuw dieptepunt in deze misantrope ideologie.

Door de autorisatie van de Haagse rechter heeft Milieudefensie in feite de wetgevende, uitvoerende en handhavende macht gekregen over het Nederlandse klimaatbeleid. De situatie in Nederland is nu als volgt: Urgenda beheerst de staat, Milieudefensie bestuurt het bedrijfsleven.

Milieudefensie mag naar eigen inzicht de klimaatplannen van bedrijven opeisen en beoordelen. Ieder bedrijf dat een klimaatplan indient dat Milieudefensie niet kan bekoren, kan rekenen op ernstige reputatieschade en juridische procedures.

Privileges

Hoe pervers deze privileges zijn, blijkt wanneer je de beginselen van de democratische rechtsstaat er naast legt. In een normaal functionerende democratie is het de wetgever, niet een ongekozen private club, die de regels stelt. In zo’n samenleving worden deze regels door de democratisch gelegitimeerde overheid, niet door een groep activisten, ten uitvoer gelegd en, zo nodig, afgedwongen.

In de door de Haagse rechter geschapen nieuwe wereldorde is alles echter anders: ongekozen klimaat activistische groepen als Milieudefensie, die van het Nederlandse volk geen enkel mandaat hebben gekregen en aan het Nederlandse volk ook geen enkele verantwoording verschuldigd zijn, hebben van de rechter de macht gekregen om het wereldwijde beleid van bedrijven te maken, op te volgen en af te dwingen. Dit staat gelijk aan het inruilen van de democratische rechtsstaat voor wereldwijde ‘dikastocratie’, oftewel regering van rechters.

‘Vergroenen of verdwijnen’

Milieudefensie draait steeds om de hete brij heen, maar als je tussen de regels door leest zeggen zij dat de democratie er niet toe doet. Want ‘we’ moeten ‘de ergste klimaatrampen voorkomen door grote vervuilers te dwingen gezond te werken. Voor jouw gezondheid. En die van je kinderen.’ Steeds weer worden die kinderen opgevoerd, die straks worden opgezadeld met een enorme schuldenberg, een volledig ingestorte economie zonder voldoende werkgelegenheid en een constitutionele crisis.

Volgens Milieudefensie is de keuze duidelijk: ‘vergroenen of verdwijnen’. De democratische rechtsstaat en daarmee de burgers en bedrijven van dit land, hebben het nakijken.

De nieuwe wet

Er is mogelijk nog een sprankje hoop. Er is nu een nieuw juridisch argument beschikbaar dat eerder niet ingezet kon worden. Sinds 1 januari 2020 geldt de ‘Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie’ die de juridische basis voor de vertegenwoordigingsbevoegdheid van Milieudefensie heeft gewijzigd.

Milieudefensie zal in verdere acties tegen Nederlandse bedrijven moeten aantonen dat het ‘voldoende representatief’ is, gelet op de achterban en de omvang van de vertegenwoordigde vorderingen. Dat geen enkele organisatie dat kan hard maken ten aanzien van de klimaat-gerelateerde belangen van alle Nederlanders staat bij voorbaat vast, maar of de onafhankelijke rechter die conclusie zal trekken?

Wat kan deze aberratie nog verhelpen?

De Hoge Raad heeft met zijn arrest in de Urgenda-klimaatzaak de teloorgang van de democratische rechtsstaat ingeleid en de Haagse rechter heeft de dolk nog wat dieper in het hart van de democratie gestoken.

De oplossing zou van de politiek kunnen komen. Met nieuwe wetgeving kan de wetgever dit soort illegitieme procedures eenvoudig uitsluiten. Daarvoor is al gepleit, maar de gevestigde belangen bij het huidige ondemocratische systeem zijn groot.

Juridische procedures

Een meer kansrijke optie is een juridische procedure. Het procesrecht laat toe dat andere partijen zich in de rechtsstrijd tussen Shell en Milieudefensie mengen.

Een organisatie die opkomt voor het ideële belang van klimaatbeleid gebaseerd op wetenschap, zou bijvoorbeeld de door de Haagse rechter zelfstandig en zonder eigen onderzoek gemaakte veronderstellingen over de toestand van het klimaat kunnen betwisten.

Tegengas

Tot dusverre is de Nederlandse rechter nog niet geconfronteerd met klimaatzaken waarin de verdedigende partij fors tegengas geeft. De staat speelde met Urgenda onder een hoedje. En Shell, zoals hierboven besproken, kon in verband met de vrees voor reputatieschade de ‘klimaatcrisis’ niet ontkennen.

Of de rechter anders zal oordelen wanneer de sterkste argumenten tegen clubs als Milieudefensie in stelling worden gebracht, is nog een open vraag. De voortekenen rond het ‘geheime’ hoger beroep stemmen niet al te gunstig.

Enorme gevolgen

De Nederlandse industrie is nog niet dood, maar de dreiging is reëel. Het ‘Ministerie van Milieudefensie’ heeft nu alle grote Nederlandse ondernemingen tot de orde geroepen: ‘maak een klimaatplan conform de Parijse doelen of vertrek uit Nederland. Tot een reductie in de uitstoot van CO₂ zal dit niet leiden, want de activiteiten verplaatsen zich simpelweg naar het buitenland.

De actie van Milieudefensie zal voor de Nederlandse burger en samenleving enorme gevolgen hebben. Bedrijven vertrekken of sluiten hun deuren en de burgers, met name de minder kapitaalkrachtigen, worden in de energie-armoede gestort. Bovendien zullen de prijzen voor gewone consumentenproducten de pan uitrijzen en zullen honderdduizenden hun baan of bestaanszekerheid verliezen. En de gesubsidieerde ‘groene’ banen van Milieudefensie zijn alles behalve duurzaam.

De keuze van de rechter

Als de politiek het, zoals onder de kabinetten-Rutte gebruikelijk is, laat afweten, dan resteert de gang naar de rechter. Zal de rechter volharden in zijn de schending van de machtenscheiding en de rechten van burgers? Kan hij de desastreuze gevolgen van zijn oordeel voor de burger, de rechtsstaat, de economie en de werkgelegenheid blijven ontkennen?

Of zal hij tijdig tot het inzicht komen dat het geen goed idee was de zijde van klimaatactivisten te kiezen in de strijd tegen de democratie en de welvaart?

Lucas Bergkamp schrijft regelmatig voor Wynia’s Week over de ondermijning van de rechtsstaat – door de overheid zelf. Vindt u deze onafhankelijke berichtgeving ook noodzakelijk? Wynia’s Week wordt gedragen door de auteurs en de donateurs. Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Waarom vindt Haagse Gerechtshof beroep van Shell tegen Milieudefensie ‘gevoelig’? verscheen eerst op Wynia's Week.

Bovendien vindt Urgenda een gewillig oor bij de rechters in Den Haag. Die staan bekend als een activistisch clubje dat het niet zo nauw neemt met de machtenscheiding.

Des te nauwer trekken deze rechters de grenzen rond Nederland. Ze denken kennelijk dat Nederland een eigen klimaat heeft dat losstaat van de landen om ons heen. Dat is onzin zoals iedereen weet. Hoe het ook zij voor rechters is het een mooi hulpmiddel om de Staat de schuld te geven. Causaliteit noemen ze dat.

Mevrouw Minnesma wil nu geld zien. In de media liet ze optekenen dat ze de eerste keer nog geen dwangsom had gevraagd – had iets met ethiek of zo te maken – , maar die coulance of ethiek is voorbij. Wie niet horen wil, moet maar voelen.

En de Staat? Hulpeloos.

Ik heb een grote hekel aan het juridificeren van beleid zoals Urgenda doet, maar mevrouw  Minnesma heeft Rutte wel bij zijn staart. Ze heeft hem een juridische steeg in gelokt waar zijn bewegingsruimte enorm beperkt is. Zij bepaalt het spel.

Wat Rutte al direct na het eerste vonnis had moeten doen, was naar de Tweede Kamer stappen en ervoor zorgen dat rechters zich niet met (klimaat)beleid bemoeien. Maar dat is niet de stijl van onze premier en dat heeft mevrouw  Minnesma goed in de gaten.

Rutte is iemand die speelt op ‘zien komen’. Altijd, overal, steeds weer. Totdat ie vast zit en dan buigt hij. We mochten dat laatst weer zien: opeens werd mevrouw Minnesma ontvangen op het Torentje. Het kan nog zijn dat ze hem alleen maar wilde bedanken voor de royale overheidssteun, maar er zal wel gedeald zijn over de formatie.

Door een juridische fictie mag Urgenda zich namelijk beschouwen als representant van het algemene klimaatbelang, minstens zo belangrijk als kiezers zoals u en ik. Kat in het bakkie.

Mevrouw Minnesma die begiftigd is met het gelijk van een orthodox gelovige, zal de rechtszaak desalniettemin doorzetten en dus komt die dwangsom er wel.

1000, wellicht 2000 miljoen…

Ze wilde eerst niet zeggen hoeveel ze verwacht, maar na wat aandringen kwam ze uit op een miljard, wellicht twee miljard euro.

Een miljard, ik zeg het even voor de rechters in Den Haag, is 1000 miljoen. Twee miljard is 2000 miljoen.

Wat moet je daarmee als klein actiegroepje? Urgenda heeft een kleine 20 medewerkers en nog een stel vrijwilligers in het land. Ze wordt rijkelijk gesponsord door de Staat en vooral door de zeer politieke Postcodeloterij. Nog meer geld hebben ze voor zichzelf niet nodig, lijkt me.

Dus even nagevraagd bij mevrouw Minnesma. Ik citeer haar letterlijk, want voor je het weet word je gedagvaard.

‘We gaan een aparte entiteit opzetten voor het benutten van de dwangsom, mocht die komen, en gebruiken al dat geld voor verdere reductie van broeikasgassen. Binnen die entiteit zullen besluiten genomen worden over benutting van die eventuele gelden. We vinden het niet netjes om daarop vooruit te lopen. Maar als voorbeeld kunt u denken aan het helpen van mensen met lagere inkomens. Een overheid kan niet zomaar zonnepanelen weggeven aan mensen die ze zelf niet kunnen betalen. Dat zou zo’n entiteit wel kunnen.’

We wisten al dat Urgenda niet veel op heeft met de democratie. Oprichter professor Jan Rotmans heeft meermalen gezegd dat de planeet niet te redden valt met democratische procedures.

Minnesma’s ministerie

Geholpen door rechters die lak hebben aan de machtenscheiding, is de eerste stap gezet naar een buitenparlementaire structuur. Tweede stap wordt het incasseren van miljarden geld van de belastingbetaler. Next level is de oprichting van een soort Ministerie voor Klimaat en Inkomen dat dit geld gaat weggeven aan armlastigen, mits ze er zonnepanelen voor kopen.

The Great Reset, maar dan geprivatiseerd, met uw en mijn geld, bereidwillig beschikbaar gesteld door de rechterlijke macht.

Het bericht Urgenda begint een Ministerie voor Klimaat en Inkomen verscheen eerst op Wynia's Week.

1: Motive

Urgenda wordt gedragen door klimaat-activisten die zo urgent hun geloof willen uitdragen dat ze vaak niet nodig vinden om te onderzoeken hoe het doel van minder CO2 het meest efficiënt kan worden bereikt. Eerst de actie, daarna de analyse.

2: Means

Volgens schatting van Syp Wynia (zie Wynia’s Week van 8 februari 2020 en 13 februari 2021) kreeg Urgenda voor het klimaatproces tegen de staat 10 miljoen aan giften van Boudewijn Poelmann, de invloedrijke baas van de Postcodeloterij, voor een luxe website en advocaat-kosten (een andere recipiënt, ook bekritiseerd in Wynia’s Week, is de Vogelbescherming die – schande –  na ontvangst van een miljoen euro niet wordt gehoord  over  de moordende windmolens).

3: Opportunity

Urgenda profiteerde allereerst van een Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat weigert om de CO2-doelen te voorzien van een serieuze kosten-batenanalyse, voor Nederland rekent met een bedriegelijk lage en onbegrijpelijke  maatstaf van zogenaamde ‘nationale kosten’ en alternatieven zoals research naar betere landbouw en hulp bij gezinsplanning in arme landen buiten beschouwing laat. Ook won Urgenda omdat de  juristen bij de Hoge Raad zich niet breder orienteerden dan bij dat ene, slechte Planbureau en aannamen dat er maar één remedie is voor Nederland: extra reductie van CO2 binnen onze grenzen.

Ik ben geen jurist (zie daarvoor Lucas Bergkamp in Wynia’s Week), en matig me geen mening aan over de twee artikelen in het EVRM die hier belangrijk zijn.  Maar ik betreur wel dat de Hoge Raad citeert maar niet ook ingaat op art. 3 lid 1 van het Klimaatverdrag van de Verenigde Naties waar we lezen dat partijen ‘het klimaatsysteem [dienen te] beschermen ten behoeve van huidige en toekomstige generaties, op basis van billijkheid en in overeenstemming met hun gezamenlijke, doch verschillende, verantwoordelijkheden en onderscheiden mogelijkheden’. 

Hierover moet ik citeren. Eerst de staat, in cassatie:

‘Het hof is bij zijn oordeel …zonder enige motivering voorbijgegaan aan het betoog van de Staat dat hij …ook kennis beschikbaar stelt en (substantieel) financieel bijdraagt aan klimaatfinanciering voor ontwikkelingslanden, waarmee deze landen mitigatie- en adaptatiemaatregelen kunnen treffen. …Door mitigatiemaatregelen in andere landen te ondersteunen draagt de Staat immers evenzeer bij aan het … tegengaan van klimaatverandering en opwarming van de aarde als door het beperken van de uitstoot in Nederland.”

En dan de Hoge Raad:

‘De Staat klaagt in onderdeel 8.2.3 dat het hof is voorbijgegaan aan zijn stelling dat hij bijdraagt aan beperkingen van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen door kennis en financiële middelen ter beschikking te stellen aan ontwikkelingslanden…Deze stelling is echter door hem niet uitgewerkt. [Ik: daaraan had het Planbureau voor de Leefomgeving natuurlijk moeten werken!] De Staat heeft onder meer niet aangevoerd dat door deze bijdrage een reductie van de uitstoot van broeikasgassen wordt verwezenlijkt. Deze klacht faalt dus.’

Stel je voor dat bij  het Corona-beleid een Planbureau van de overheid alleen zou willen nadenken over beperkende maatregelen: niet naar het werk, niet naar de kroeg, niet naar opa en oma, niet op bezoek. Nu weten we dat covid-19 beter wordt onderdrukt door innovatie met de beste, nieuwe technologie: vaccins die bescherming bieden.

Zo ook hier met CO2: de Hoge Raad volgt Urgenda, wil alleen minder en nog veel minder CO2. Logischer, en veel geschikter voor het land met de beroemdste landbouwuniversiteit van de wereld, is ook bij CO2 een inzet van technologie en innovatie. Het zijn arme landen, niet Nederland, die te veel kunstmest gebruiken, oude kolencentrales niet voorzien van scrubbers en die meisjes met 13 jaar uit school halen om te trouwen en vijf kinderen te baren.

Nu Stichting Urgenda een dwangsom eist, hoop ik dat de rechter de staat ruimte biedt om een geloofwaardige belofte te doen over CO2 met vooral research en steun aan arme landen die recht doet aan ‘de gezamenlijke, doch verschillende, verantwoordelijkheden en onderscheiden mogelijkheden’ van rijk en arm.  En het Planbureau voor de Leefomgeving is nog steeds niet bereid om de vele aanbevelingen in de internationale literatuur te vertalen naar de unieke Nederlandse mogelijkheden, dan moeten de ministers de financiering van de 250 treurig falende stafleden stoppen. Er staat hier te veel op het spel.

Ten slotte worstelt de Hoge Raad nog met de irrelevante  vraag of de gewenste CO2-reductie per land moet worden berekend naar ratio van de bevolking of in verhouding tot de economie. Het is een schijndiscussie. De Raad heeft gemist dat Nobelprijswinnaar William Nordhaus uitlegt waarom proportioneel toewijzen van kortingen voor CO2 al dertig jaar is mislukt.

Laat Nederland in de komende rechtszaak over de dwangsom een forse inspanning beloven, maar dan wel op een manier die recht doet aan onze expertise. Als de staat snel en geloofwaardig toezegt om de 700 miljoen flink op te hogen die Nederland nu al geeft om landbouw in arme landen efficiënter te maken, en om in Wageningen en aan de drie technische universiteiten onderzoek naar betere landbouw en schonere energie royaal te financieren – dan is dat goed CO2-beleid en kan de dwangsom vervallen.

Het bericht Hoe Urgenda één ronde won maar nu moet verliezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom is er geen opstand als enkelingen namens de burgers van Nederland procedures bij de rechter voeren, zonder dat die burgers daarmee hebben ingestemd? En waarom accepteren we de ‘juridische alchemie’, waarmee niet-verplichtende VN-afspraken door de rechter tot mensenrecht worden verheven en zo verplicht worden opgelegd?

Jos Teunissen, emeritus-hoogleraar Staats- en Bestuursrecht, fileert zowel het ‘salonpopulisme’ als de ‘juridische alchemie’.

door Jos Teunissen

Medio 1994 werd in de vorm van een nieuw art. 3:305a in het Burgerlijk Wetboek een civielrechtelijke versie ingevoerd voor het beroepsrecht dat in het bestuursrecht al aan collectief en algemeen belangorganisaties was toegekend. In het eerste lid werd bepaald:

‘Een stichting of vereniging met volledige rechtsbevoegdheid kan een rechtsvordering instellen die strekt tot bescherming van gelijksoortige belangen van andere personen, voorzover zij deze belangen ingevolge haar statuten behartigt.’

Bij de vormgeving van dat nieuwe actierecht heeft de wetgever zich laten inspireren door de Amerikaans ‘class action’, die echter duidelijk is bedoeld voor de behartiging van collectieve belangen (van mensen in hoedanigheid van consument, werknemer, etc.) en niet óók voor procederen over algemene belangen.

Dit Nederlandse actierecht gaat aanzienlijk verder dan de bestuursrechtelijke beroepsmogelijkheid. Zo’n actie kan bovendien niet alleen worden ingesteld tegen de overheid maar ook tegen een private organisatie, zoals het recente Shell-vonnis laat zien.

Eerder was er het Urgenda-arrest van 20 december 2019, dat iedere Nederlandse ingezetene raakt. Dat arrest, waarbij het nalaten van de Staat om de CO2-uitstoot sterker te beperken onrechtmatig werd geoordeeld en de Staat werd verplicht te zorgen voor een daarbij bepaalde CO2-reductie in 2020, was slechts mogelijk door toepassing van twee kunstgrepen. 

Urgenda vertegenwoordigt het gehele Nederlandse volk

De eerste kunstgreep is het aanvaarden dat de stichting ‘Urgenda’ namens alle ingezetenen mocht procederen en dat daarvoor niet hun instemming en zelfs hun bekendheid met de procedure is vereist, een kunstgreep die door de wetgever mogelijk is gemaakt. Een stichting – een rechtspersoon zonder leden – ondervindt immers zelf geen gevolgen van stijging van de CO2-concentraties in de lucht. Maar ‘andere personen’, wier belangen Urgenda met haar rechtsvordering wil beschermen, zouden die gevolgen wel kunnen ervaren. ‘De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk’, is te lezen in art. 50 van Grondwet. Maar een stichting zoals Urgenda – een club zonder leden – kan dit dus óók, zo volgt uit het Urgenda-arrest.

Juridische alchemie met mensenrechten

De tweede kunstgreep, die nodig was om het beweerdelijk statelijk nalaten als onrechtmatig te kunnen kwalificeren,  was een vorm van ‘juridische alchemie’. Een alchemistisch transformatieproces bestaat uit drie fasen; zo ook hier.

Hoewel de bepalingen in het VN-klimaatverdrag waarin een emissiereductie van minimaal 25 procent in 2020 als streefcijfer is opgenomen, alléén zijn gericht tot de deelnemende staten en op zichzelf geen rechtstreekse werking hebben, moet dit volgens het Haagse rechters tóch als een juridisch afdwingbare resultaatsplicht worden gezien. Bij het niet behalen van dat resultaat zouden namelijk bepalingen uit het Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens (artt. 2 en 8: kortweg het recht op leven en het recht op een privéleven) worden geschonden, die wél ‘eenieder verbindend’ zijn.

Dit is de eerste fase in het alchemistisch proces: een streefcijfer in een niet-afdwingbaar verdrag wordt ‘eenieder verbindend’ gemaakt door het te laten opgaan in verdragsbepalingen die dat wél zijn.

Dan volgt de tweede fase: hoewel deze mensrechten zijn geformuleerd als onthoudingsrechten en artikel 94 van de Grondwet – dat bepaalt dat wettelijke voorschriften ‘buiten toepassing’ moeten worden gelaten als die toepassing niet verenigbaar is met eenieder verbindende verdragsbepalingen – naar de letter inhoudt dat de overheid zich in zulke geval van ingrepen moet onthouden, moet volgens de Haagse rechters worden aangenomen dat sprake is van een positieve verplichting om een bepaald resultaat te bereiken, dus van een voor de rechter afdwingbare positieve prestatieplicht.

Tenslotte de derde en laatste fase in het alchemistische transformatieproces. Dat op mensenrechten een positieve verplichting van de staat wordt gebaseerd, is al uitzonderlijk.

In de stukken wordt verwezen naar vier uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Hoewel die uitspraken een principieel ander karakter hadden dan de Urgendazaak, verruimen de Haagse rechters dit tot een positieve resultaatsverplichting voor de Staat tot het bereiken van een doel met een algemene strekking voor het gehele Nederlandse territoir, waarbij alle inwoners zijn betrokken. 

De democratie ‘onder curatele’

Dit soort procedures zijn een vorm van omgekeerd populisme: salonpopulisme [1]. Aan populisten wordt verweten dat ze zich, met de redenering dat niet wordt geluisterd naar de ware noden van het volk, niet neerleggen bij de uitkomst van het democratisch proces. Maar dat is precies dezelfde redenering als die van ‘salonpopulisten’: hoger opgeleiden die, met de redering dat politici onvoldoende oog hebben voor belangrijke zaken als nitraat en klimaat en daarmee bewijzen dat ze niet inzien wat in het algemeen belang is, hun opvattingen over het algemeen belang met een daartoe opgerichte organisatie willen en kunnen afdwingen via de rechter, waardoor ‘het algemeen belang’ afhangt van wie de organisatie is met de beste lobby en de diepste zakken om advocaten en deskundigen te betalen. De advocaat van Urgenda ‘motiveerde’ de tegen de staat ingestelde procedure met de woorden dat de democratie ‘onder curatele’ moest worden gesteld omdat deze het klimaatprobleem niet adequaat zou aanpakken.

‘(Klimaat)noodtoestand’: de autoritaire verleiding

Rechterlijk activisme zoals in de Urgendavonnissen wordt gerechtvaardigd met de ‘(klimaat)toestand’, die zou nopen tot snel en adequaat optreden, waartoe de wetgever niet in staat wordt geacht. Dat is een argumentatie die ook in autoritaire regimes pleegt te worden gehanteerd.

Kenmerkend voor autoritaire heersers is dat ze democratische besluitvorming overbodig en slechts tijdrovend achten en ook rechterlijke toetsing van hun gesties ongewenst achten, omdat ze menen zélf de wijsheid in pacht te hebben en te weten wat in het algemeen belang nodig is. Wat is eigenlijk het verschil met rechters die – zoals in de Urgendazaak – menen de democratie onder curatele te moeten stellen?

Is het niet een tikkeltje arrogant om enerzijds dergelijke uitspraken toe te juichen maar anderzijds de regeringen van Polen en Hongarije wegens schending van democratisch-rechtsstatelijke kernwaarden ate kritiseren, hoe terecht die kritiek ook moge zijn (nog daargelaten dat de EU, gelet op haar democratisch deficit, zelf niet zou voldoen aan de criteria om te worden toegelaten tot de EU)?

Expertocratie in plaats van democratie?

‘Maar in de Urgendazaak baseerden de Haagse rechters zich op wetenschappelijk inzichten!’, zo luidt een veel gebruikt argument vóór hun uitspraken. Als dat een deugdelijk argument zou zijn, zou – wat er van die inzichten ook zij – de hele democratie maar beter direct kunnen worden vervangen door een expertocratie: besluitvorming door deskundigen. Autocratieën zijn trouwens in de praktijk expertocratieën: een autoritaire heerser pleegt zich ter rechtvaardiging van zijn beslissingen te beroep op door hem aangewezen experts.

Het Shell-vonnis

In het vonnis van 21 mei 2021 in de zaak die op grond van art. 3:305a BW door Milieudefensie en anderen niet tegen de Staat maar tegen een private onderneming (Shell) is aangespannen, gaat de rechter nog weer (aanmerkelijk) verder dan in de Urgendazaak. Mensenrechtenbepalingen zoals art. 2 en 8 EVRM zijn geformuleerd als ‘onthoudingsrechten’ ten opzichte van de overheid, die deze rechten slechts onder bepaalde voorwaarden mag beperken, waaronder de voorwaarde dat zo’n beperking moet worden gesteld bij wet, waarmee ook de democratische legitimatie is gegeven.

In de Urgendazaak had de rechter uit die rechten al positieve prestatieplichten voor de Staat afgeleid en daaraan bovendien een algemeen karakter toegekend, werkend voor het gehele grondgebied. In het Shell-vonnis wordt de reikwijdte van die – voor de Staat aangenomen – verplichtingen – verder uitgebreid en ook op een particuliere onderneming (Shell) van toepassing verklaard. De rechtbank doet dat door zich te beroepen op allerlei ‘soft law’. Mij deed de redenering van de rechtbank denken aan de manier waarop ik in mijn gymnasiumtijd de opgaven voor algebra en goniometrie oploste, namelijk door éérst te kijken naar de achterin het leerboek afgedrukte uitkomst, om vervolgens terug te redeneren naar de opgave.

Het tekortschieten in nakoming van de door de rechtbank uit art. 2 en 8 EVRM voor (ook) Shell afgeleide CO2-reductieplicht is – zo redeneert zij verder – een aantasting van deze mensenrechten van alle ingezetenen van Nederland en daarmee een aantasting van de jegens hen geldende ‘ongeschreven zorgvuldigheidsnorm’ en ‘dus’ een onrechtmatige daad.

‘De norm die wordt geschonden als Shell haar reductieverplichting schendt, strekt – zo overweegt de rechtbank – ter bescherming van de belangen van de Nederlandse ingezetenen (…), waarvoor in de collectieve acties wordt opgekomen. Uit de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm vloeit voort dat Shell gehouden is de mensenrechten van deze personen te respecteren’.

Om tot deze conclusie te komen voegt de rechtbank aan het door de Hoge Raad toegepaste transformatieproces dus nog een stap toe: als Shell er niet voor zorgt dat de CO2-uitstoot met een bepaald percentage wordt gereduceerd, zou dat een schending van de ‘ongeschreven zorgvuldigheidsnorm’ zijn. Op grond van art. 6:162 BW is een handelen of nalaten dat zich niet verdraagt met de ‘zorgvuldigheid die in het maatschappelijk verkeer betaamt jegens eens anders persoon of goed’ namelijk een onrechtmatige daad, ook als daarmee geen wettelijke eisen of eigendoms- of andere private subjectieve rechten zouden worden geschonden. In deze situatie geldt die zorgvuldigheidsnorm jegens alle aardbewoners, dus ook jegens alle Nederlandse ingezetenen.

Het door de Haagse rechtbank aangenomen mensenrechtenconcept past niet in een rechtstaat, die wordt gekenmerkt door een principiële (onder)scheiding tussen publieke rechtssfeer (‘Staat’) en private rechtssfeer (‘maatschappij’), waarbij grond- en mensenrechten in wezen fungeren als extra beschermingsgordels tegen de staat rond belangrijke onderdelen van de eigen vrijheidssfeer.  Dat grond- en mensenrechten tegelijkertijd plichten behelzen, is een totalitair concept en was kenmerkend voor marxistisch-leninistische staten, waraan de scheiding tussen publiek en privaat wezensvreemd was. Daar was – om een voorbeeld te noemen – het recht op arbeid tevens een afdwingbare arbeidsplicht. Het mensenrechtenconcept dat ten grondslag ligt aan het Shell-vonnis van de Haagse rechtbank is wezensvreemd aan het rechtsstatelijke mensenrechtenconcept.

Schending van art. 6 EVRM (dispositiebeginsel)

Dat art. 3: 305a BW de mogelijkheid biedt om namens alle Nederlandse ingezetenen een procedure te voeren – ook zonder hun instemming en zelfs wetenschap – is naar mijn oordeel in strijd met het kernartikel van het EVRM, nl. art. 6 EVRM, dat het recht van burgers erkent om in geval van schending van ‘zijn’ burgerlijke rechten de rechter te benaderen.

Óf iemand wiens rechten worden geschonden, een procedure aanspant – en, zo ja, wat hij vordert – behoort zijn eigen vrije beslissing te zijn (het zgn. dispositiebeginsel). Dit kan slechts anders liggen als het gaat om onmondige kinderen of onder curatele gestelden.

Op grond van art. 3:305a BW ligt dit echter ook bij een algemeen belangactie anders, althans volgens de (impliciete) opvatting van de Hoge Raad: dan mag de agerende organisatie in rechte opkomen voor de belangen van ‘andere personen’, bij een algemeen belang-actie tegen de Staat zelfs voor alle ingezetenen van Nederland, ook als dezen daarvoor geen machtiging hebben verleend en zelfs als ze niet eens (kunnen)
wéten dat die organisatie bezig is met het behartigen van hun belangen. Burgers als onmondige kinderen, die zelf niet weten wat goed voor ze is?

Dat is, als gezegd, in strijd met art. 6 EVRM, waaraan de rechter (op grond van art. 94 van de Grondwet) ook een wetsbepaling als art. 3:305a BW moet toetsen en die hij buiten toepassing moet laten indien hij strijdigheid vaststelt. Maar dat komt natuurlijk niet goed uit: als de Haagse rechters die strijdigheid zouden hebben geconstateerd, zouden de Urgendavonnissen en het Shell-vonnis niet mogelijk zijn geweest…

Tot slot

Het is zorgwekkend, dat zovelen in Nederland rechterlijke uitspraken toejuichen waarmee de democratie onder curatele wordt gesteld – hoewel ze vaak tegelijkertijd kritiek hebben op regimes (zoals Hongarije en Polen) waar de democratie in gedrang zou komen – en er kennelijk evenmin moeite mee hebben dat namens burgers procedures bij de rechter kunnen worden gevoerd, zonder dat ze daarmee hebben ingestemd.

Wat dat laatste betreft: het zou de pas gekozen Tweede Kamer sieren als de blunder uit 1994 – zie het begin van dit verhaal – wordt gecorrigeerd. Particulieren kunnen zichzelf wel vertegenwoordigers van het algemeen belang vinden, maar zijn het daarom nog niet.

[1] De briljante term ‘salonpopulist ’is van Pieter van Os in zijn opiniestuk ‘Het vernietigende werk van de salonpopulist’ in NRC 11 sept. 2013, p. en zijn hierover geschreven onder de titel ‘We begrijpen elkaar uitstekend’, uitg. Bert Bakker 2012,

Het bericht Urgenda en de Shell-zaak: salonpopulisme plus juridische alchemie verscheen eerst op Wynia's Week.

Geheel voorspelbaar voelde Urgenda weinig voor de lange baan en bedacht een creatieve redenering om het volledige pakket ondanks de lagere uitstoot toch door te voeren. Volgens Urgenda is het inzakken van de CO2 uitstoot een incidentele gebeurtenis terwijl het Urgenda-arrest zou gaan over structurele maatregelen. Die moeten gewoon doorgaan, crisis of geen crisis. Bovendien, als we de extra maatregelen nu niet zouden treffen dan zouden we, weer volgens Urgenda, later ‘de kous op de kop krijgen’.  Een goed gevonden maar helaas onhoudbare redenering, daarover straks meer.

Corona levert meer dan Urgenda eist

Inmiddels is duidelijk geworden dat als gevolg van de Coronacrises de reductie van de CO2 uitstoot in 2020 zeer waarschijnlijk de Urgenda-eis ruimschoots zal overtreffen. Niettemin heeft het kabinet op 24 april besloten alsnog het pakket extra reductiemaatregelen in te voeren. Uit de toelichting van minister Eric Wiebes blijkt dat het kabinet de redenering van Urgenda heeft overgenomen en daar bovendien nog een nieuwe Corona draai aan heeft toegevoegd. Als we die extra reductie maatregelen nu niet nemen zal het economisch herstel na afloop van de Corona crisis langer gaan duren. Een tamelijk boude uitspraak die de minister vergeet te onderbouwen. Voorlopig niet meer dan een doorzichtige retorische truc; wie durft er nu het economisch herstel in de weg zitten?

Lang voordat Corona toesloeg hadden de rekenmeesters van het kabinet al becijferd dat om aan het Urgenda-arrest te voldoen rond de 11 miljoen ton CO2 extra moest worden gereduceerd. In de kabinetsplannen wordt iets meer dan de helft van dat bedrag bereikt door het drastisch terugschroeven van de elektriciteitsproductie van onze ultramoderne kolencentrales. De rest komt uit een groot aantal kleine maatregelen die minister Wiebes in overleg met Urgenda bij elkaar heeft gesprokkeld.

De meeste van de voorgenomen maatregelen zullen pas in 2021 effect sorteren en dus niet in 2020 zoals bepaald in het Urgenda-arrest. De totale kosten van het pakket zijn nog onbekend maar zullen in de woorden van de minister ‘fors’ zijn. Dat betekent dat we rekening moeten houden met enige honderden miljoenen Euro’s, zo niet meer.

Het groenste kabinet ooit

Wat is er mis met de redenering van Urgenda en dus van Wiebes?  Urgenda gaat er stilzwijgend van uit dat het klimaatbeleid van de overheid tekort schiet en dat het beleid dus een extra structurele impuls nodig heeft. Dat was misschien zo in 2015 toen Urgenda voor het eerst naar de rechter stapte, de situatie nu anno 2020 is totaal anders. Er is sindsdien een mondiaal klimaatakkoord gesloten (Akkoord van Parijs), Nederland heeft een nieuwe regering gekregen (‘het groenste kabinet ooit’) en de klimaatwetenschap heeft  nieuwe inzichten opgeleverd (‘minder erg dan we dachten’). 

De basis van het Nederlandse klimaatbeleid, vastgelegd in Klimaatwet en Klimaatakkoord, is het Akkoord van Parijs van december 2015. In dat akkoord wordt bepaald dat de globale opwarming sinds de pre-industriële periode (1850) beperkt moet blijven tot ruim onder de 2 graden Celsius  en dat, als het even kan, gestreefd moet worden naar een opwarming van 1,5 graad Celsius.

Nederland klimaatgidsland

Het kabinet Rutte III heeft gekozen voor een reductie van de CO2 uitstoot van 49 % in 2030 oplopend tot 95 % in 2050. Dit pad komt overeen met een beperking van de opwarming tot 1,5 graad.  Met de keuze van dit klimaatpad behoort Nederland tot de besten van de klimaatklas, geheel conform de gidsrol die het kabinet vol overgave nastreeft.

Het klimaatbeleid van Nederland is in één woord voorbeeldig. Extra reductie maatregelen zijn dus overbodig tenzij Urgenda en Wiebes van mening zijn dat het beleid van het kabinet, vastgelegd in de Klimaatwet en het Klimaatakkoord, nog steeds tekort schiet. Dat geldt misschien voor Urgenda, voor Wiebes is dat minder voorstelbaar.

De Hoge Raad zou nu iets anders hebben gezegd

De conclusie dat er anno 2020 geen extra CO2 reductiemaatregelen nodig zijn lijkt strijdig met het arrest van de Hoge Raad. Dat komt omdat de Hoge Raad uitgaat van de stand van zaken ten tijde van het eerste Urgenda-vonnis in 2016 en latere ontwikkelingen niet in beschouwing heeft genomen.

 Met de kennis van nu had de Hoge Raad zonder twijfel een ander oordeel geveld. Niettemin ligt er sinds eind 2019 een arrest van de Hoge Raad en in een rechtstaat dient dat te worden geëerbiedigd, ook als het arrest door de feiten is ingehaald. Maar nu de Corona crisis heeft gezorgd voor een aanzienlijk lagere uitstoot, meer dan de Urgenda-eis, is er formeel aan het Urgenda vonnis voldaan en kan het Urgenda-pakket van Wiebes van tafel. Een welkome meevaller in deze bange Corona tijden.

Straks versoepeld klimaatbeleid?

Wat betekent de Corona reductie voor het klimaatbeleid? Krijgen we, zoals Urgenda beweert, de kous op de kop als we nu geen extra maatregelen nemen? Vanuit het perspectief van het klimaatbeleid is de niet voorziene Corona reductie inderdaad een incidentele meevaller. Het zal voor een betrekkelijk korte tijd zorgen voor een geringere uitstoot maar uiteindelijk zal de uitstoot weer terugkeren op het oude niveau zoals voorzien in het beleid van voor de Corona crisis. 

Dit betekent dat de nul-uitstoot opschuift naar een later tijdstip om op de 1,5 graad uit te komen. Immers, die 1,5 graad wordt bepaald door de cumulatieve uitstoot behorend bij de 1,5 graad en het moment waarop die cumulatieve uitstoot wordt bereikt valt nu later. 

Hetzelfde geldt voor de structurele reductie die Urgenda nu wil doorvoeren. Ook in dat geval verschuift het moment van nul-uitstoot naar een tijdstip later dan 2050. Zelfs aanzienlijk later omdat de reductie van het Urgenda pakket structureel is en bovenop de reductie van de Corona crisis komt.  Dit betekent dat na de invoering van het Urgenda pakket het klimaatbeleid in principe versoepeld kan worden omdat er dan meer tijd is om de nul-uitstoot behorend bij de 1,5 graad te bereiken. Geen sprake dus van een kous op de kop waarvoor Urgenda en in haar voetsporen minister Wiebes ons waarschuwt.

De effecten van Urgenda en Corona

Het effect van een incidentele en structurele reductie laat zich schematisch mooi illustreren in onderstaand  x,y diagram. Hierin staat de uitstoot van CO2 per tijdseenheid op de verticale as en de tijd op de horizontale.

De rode lijn geeft het basis uitstootpad aan overeenkomend met het klimaatbeleid van het kabinet Rutte III zoals voorzien voor de Corona crisis en voor de uitvoering van het Urgenda vonnis. Met die rode lijn stevenen we af op een nul uitstoot rond 2050 en een opwarming van niet meer dan 1,5 graad. Het oppervlak onder de rode lijn is gelijk aan de cumulatieve uitstoot en is bepalend voor de uiteindelijke opwarming. Bij een kleiner oppervlak en dus een lagere cumulatieve uitstoot is de uiteindelijke opwarming lager dan 1,5 graad.

Het donkerblauwe verticale lijntje met de pijlpunten geeft aan de reductie in uitstoot als gevolg of de Corona crisis. Het pad na de Corona crisis wordt aangegeven door de gestippelde blauwe lijn. Dit pad bestaat uit twee stukken: een herstelpad schuin omhoog terug naar het rode basispad en daarna een regulier pad op weg naar de nul-uitstoot en een opwarming van 1,5 graad. Dat reguliere pad  ligt iets boven de rode lijn omdat bij dezelfde opwarming het oppervlak onder het Corona pad gelijk moet zijn aan het oppervlak onder de rode lijn vanaf de Corona uitbraak. Het effect van de Corona reductie is dus een geringe opschuiving van de nul-uitstoot naar een later tijdstip.

Onnodige verspilling van belastinggeld

De extra structurele reductie van het Urgenda pakket van Wiebes wordt aangegeven door het  donkeroranje verticale lijntje. Die reductie komt dus bovenop de Corona reductie. De gestippelde oranje lijn geeft het uitstootpad aan na de invoering van het Urgenda pakket. Ook dit uitstootpad bestaat uit een herstelpad en een regulier pad. Het herstelpad ligt nu lager omdat het beginniveau nu lager ligt maar heeft dezelfde helling en duur als  het Corona-herstelpad.

Het reguliere pad begint nu onder het basispad maar kan aanzienlijk langer doorgaan voordat de nul-uitstoot met de opwarming van 1,5 graad is bereikt. De reguliere lijn is zo gekozen dat het oppervlak onder het Urgenda-pad gelijk is aan dat van het  basispad na de Corona uitbraak. Het effect van het Urgenda-pakket is dus een significante opschuiving van de nul-uitstoot naar een tijdstip later dan het Corona eindpunt.

De conclusie: het door het kabinet voorgestelde pakket van extra maatregelen om de CO2-uitstoot nog verder terug te brengen mist iedere grond, is geheel onnodig en zal leiden tot een forse verspilling van overheidsgelden. Werk aan de winkel voor onze volksvertegenwoordigers.

Het rapport ‘De achterkant van de nationale klimaatdoelen’ van Jacques Hagoort is HIER te lezen.

Het bericht Het ‘Urgendapakket’ van Wiebes is ongegrond en onnodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom hoeft de Nederlandse regering verder niets te doen om aan het rechterlijk bevel te voldoen. Maar Urgenda jokt over ‘structurele maatregelen’, die de rechter zou hebben opgelegd. Als de regering toch verdere maatregelen afkondigt, is dat niet alleen overbodig, maar ook een belemmering voor economisch herstel na de Corona-crisis, betoogt Lucas Bergkamp.

Zoals te verwachten viel, gebruikt de klimaatbeweging de Corona-crisis om de eigen eisen kracht bij te zetten. De reactie op deze crisis wordt als voorbeeld gesteld voor het beleid dat de regering zou moeten voeren om de door de klimaatbeweging gehypte ‘klimaatcrisis’ het hoofd te bieden. Daarbij worden de verschillen tussen de beide crises gemakshalve buiten beschouwing gelaten.

In de klimaatzaak was de rechter bang voor statistische doden door klimaatverandering in de tweede helft van deze eeuw; in de Corona-crisis hebben we te maken met echte doden in het hier en nu. Terwijl de rechter in de klimaatzaak speculatieve scenario’s aanzag voor feiten, worden de feiten in de Corona-crisis dag na dag duidelijker.

Structurele maatregelen?

Urgenda hanteert een aanverwante strategie en doet alsof de Corona-crisis niets verandert aan de uitvoering van het klimaatarrest. ‘Gewoon doordramme’ lijkt het devies. Maar Urgenda gaat nog een stap verder. Bij monde van Marjan Minnesma gaf Urgenda het volgende te kennen:

‘Het Urgenda-vonnis gaat over structurele maatregelen. Dus als die uitstoot nu even minder is, betekent dat niet dat je minder hoeft te doen. Anders krijg je volgend jaar alsnog de kous op de kop. Er kan nu beter in één keer een structureel pakket worden neergelegd waarmee je doet wat de rechter heeft bevolen. In plaats van over een half jaar weer bij de rechter te staan, want dat lijkt ons niet zo’n goed idee.’

Dit is misleidend, want het vonnis gaat juist niet over ‘structurele maatregelen’. Zoals de rechter heeft uitgelegd, gaat het uitsluitend om een emissiereductiedoel voor 2020; de regering bepaalt welke maatregelen worden genomen om dit doel te bereiken. Dat de uitstoot minder is, betekent uiteraard wel dat de staat niets hoeft te doen. Want de Corona-crisis heeft ertoe geleid dat aan het rechterlijk bevel is voldaan. ‘Een structureel pakket’ is derhalve overbodig. Het dreigement van nog een rechtszaak is loos.

Andere prioriteiten

Minister Wiebes heeft gezegd dat het Kabinet wel aan het vonnis wil voldoen: ‘Het vonnis van Urgenda is niet van tafel, maar er zijn nu andere prioriteiten.’Het kabinet kiest voor het verlagen van de elektriciteitsproductie van drie overgebleven kolencentrales om de CO2-uitstoot te verminderen. Waarom dat nodig zou zijn blijft onduidelijk, want de huidige economische crisis is in geen van de projecties verwerkt.

Onderhandelen met Urgenda

Urgenda heeft getracht een 54-puntenplan aan de regering te slijten. Daarover heeft zij met de betrokken ministeries onderhandeld. Het gaat over maatregelen zoals huurhuizen energieneutraal maken, minder koeien en varkens, maximumsnelheid verlagen, een dag per week zonder vlees, meer elektromotoren, woningisolatie, zonnepanelen en energie-efficiënte koeling. In totaal zouden deze maatregelen tot 17 miljoen ton CO2 reductie leiden. Over de kosten en het nut van deze maatregelen maakt Urgenda zich echter niet druk.

De duurzaamheidsbelangenstichting Urgenda heeft min of meer een monopolie in onderhandelingen met de overheid over de vereiste beleidsmaatregelen. Door de oppositiepartijen aan de linkerzijde is daarop aangedrongen. De motie van der Lee verzoekt de regering om voor 1 april 2020 ‘een aanvullend pakket te presenteren met maatregelen die bijdragen aan het behalen van het Urgenda-vonnis.’  Zo is de regering impliciet doorverwezen naar het actieplan van Urgenda.

De democratie twee keer opzij gezet

Urgenda heeft het roer in het klimaatbeleid in handen gekregen via een zogeheten “algemeen belang” actie – namens alle ingezetenen van Nederland heeft Urgenda met succes een rechtszaak aangespannen om de regering te dwingen de emissiereductie al in 2020 verder op te voeren. Daarvoor had Urgenda van niemand toestemming nodig. Niet meer dan 900 burgers sloten zich aan bij het initiatief van Urgenda. Urgenda is aan niemand verantwoording verschuldigd. Met verbijstering heeft het Nederlandse volk echter moeten constateren dat Urgenda, nadat de politiek haar wensen had verworpen, van de rechter wel gelijk kreeg.

Nu onderhandelt de regering met Urgenda over het beleid dat gevoerd moet worden om het klimaatarrest uit te voeren. Want anders kan Urgenda terug naar de rechter en een dwangsom eisen, of een nieuwe rechtszaak starten, zoals Minnesma al suggereerde. Dus eerst krijgt Urgenda zonder de Nederlandse burgers te vertegenwoordigers gelijk van de rechter. En vervolgens gaat het kabinet met hen onderhandelen alsof ze de burgers vertegenwoordigen. Zo wordt de democratie twee keer opzij gezet. En dat terwijl Nederland ook zonder aanvullende maatregelen naar verwachting aan het rechterlijk bevel van 25% zal voldoen.

Corona-crisis relativeert klimaatcrisis

De Corona-crisis zal een stok steken tussen de wielen van de kar van de klimaatbeweging. In het bestrijden van de COVID-19 epidemie is de politiek ernstig tekort geschoten. Terwijl de epidemie zich snel binnen Europa verspreidde, zaten onze Europese leiders geboeid te luisteren naar een spijbelend kind dat wereldfaam verwierf door het prediken van onwetenschappelijke klimaatdoem en het beledigen van politici. Het contrast had niet sterker kunnen zijn – werkelijke risico’s op korte termijn krijgen geen aandacht, hypothetische risico’s op lange termijn eisen de middelen op.

Doordat overheden slecht voorbereid waren en veel te laat reageerden op de COVID-19 epidemie, zal de staat aansprakelijk zijn voor de daardoor veroorzaakte schade. Bovendien zijn drastische maatregelen noodzakelijk geworden die de vrijheid sterk beperken en de economie ruineren. Het einde van de ‘lock-down’ is nog niet in zicht. In het post-COVID-19 Nederland zullen de prioriteiten niet bij klimaatbeleid moeten liggen, maar bij het heropbouwen van de economie — geen ‘groene economie’ voor een kleine elite, maar een gezonde, efficiënte economie voor alle Nederlanders.

Rede versus illusie

De rede zal terugkeren. En de rede leert ons dat we klimaatbeleid niet kunnen overlaten aan Urgenda (en de wet dus gewijzigd moet worden). De rede leert ons ook dat het zinloos is om hier te lande moderne, schone kolencentrales te sluiten, terwijl er elders in de wereld ouderwetse, vieze kolencentrales steeds harder gaan draaien.

Dat het verbranden van biomassa en het importeren van vieze stroom Nederland op papier meer ‘klimaatneutraal’ maakt, maar niet tot vermindering van de totale emissies leidt. En dat we nu eens eindelijk goed moeten gaan kijken naar de onzekerheden en beperkingen van de klimaatwetenschap, de mogelijke beleidsopties en de kosten van klimaatbeleid.

Als de Corona-crisis ertoe leidt dat de rede in de politiek terugkeert, dan is dat een geluk bij een ongeluk. Dat daarvoor een epidemie nodig is, is treurig. Maar het zou nog treuriger zijn, als de Nederlandse overheid na de Corona-crisis op de oude voet verder zou gaan. Zoals Rutte heeft gezegd, ‘het is een illusie dat de wereld van voor Corona terugkeert.’

In het Nederland van na Corona zijn voor de illusie van de klimaatcrisis en door Urgenda gedicteerd klimaatbeleid geen plaats.

Het bericht Aan het Urgenda-klimaatarrest is met de Corona-maatregelen wel voldaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoge hoed

Met het Urgenda-arrest van december vorig jaar heeft de Hoge Raad der Nederlanden het kabinet Rutte III opgezadeld met een vrijwel onoplosbaar probleem. Het kabinet moet de nationale uitstoot van broeikasgassen in 2020 terugbrengen met 25% van de uitstoot in 1990. Volgens de schattingen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zal de uitstootreductie in 2020 blijven steken op 21%. Het kabinet moet dus dit jaar nog zo’n 4% extra reductie uit de hoge hoed toveren.

Dat lijkt een onmogelijke opgave, tenzij, zoals de leider van GroenLinks heeft gesuggereerd, de overheid per direct overgaat tot het sluiten van één of meer kolencentrales. Nog afgezien van de praktische haalbaarheid, door die onmiddellijke sluiting zal weliswaar de nationale uitstoot afnemen maar de mondiale uitstoot toenemen. Immers, de elektriciteitsproductie van de te sluiten centrales zal worden overgenomen door minder schone buitenlandse centrales met meer uitstoot als gevolg. Uitgesloten dus.

Rooskleuriger

Maar wat dan wel? De uitweg uit de impasse  komt uit onverdachte hoek: de klimaatwetenschap. Dat zit zo. De Urgenda eis van 25% reductie berust op de stand van de klimaatwetenschap zoals vastgesteld door het  IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) in het monumentale vijfde evaluatierapport (AR5) uit 2013/2014. In de uitspraak van de Hoge Raad wordt dan ook veelvuldig naar dit rapport verwezen.

Maar de wetenschap staat niet stil. Sinds de publicatie van AR5 is er in het najaar van 2018 een nieuw IPCC-rapport verschenen (SR15) waarin een aanzienlijk rooskleuriger beeld wordt geschetst van het effect van CO2-reductie op de opwarming van de aarde. En dat heeft natuurlijk directe gevolgen voor de Urgenda-eis. Hoewel het SR15-rapport verscheen ruim een jaar voor de uitspraak van de Hoge Raad heeft de Hoge Raad dit rapport niet meegewogen. Had de Hoge Raad wel rekening gehouden met de uitkomsten van SR15 dan zou de Urgenda-eis zonder enige twijfel ongegrond zijn verklaard.

Merkel

Het SR15-rapport gaat specifiek over de haalbaarheid van de 1,5 graad Celsius opwarming die in het Akkoord van Parijs als benedengrens is opgenomen. In de jaren voorafgaand aan het Akkoord van Parijs van 2015 ging de internationale klimaatpolitiek uit van een toelaatbare maximale opwarming van 2 graden Celsius. De grote motor achter de 2 graden norm was de Duitse bondskanselier Merkel. Met succes heeft zij deze (politieke) norm bepleit, niet alleen binnen de EU maar ook tijdens de jaarlijkse politieke E7/8 toppen van de leiders van de rijkste landen.

Tijdens de onderhandelingen in Parijs is op aandringen van de lobbygroep van kleine eilandstaten AOSIS (Alliance of Small Island States) ook de mogelijkheid van een opwarming van 1,5 graad in het akkoord opgenomen. Dat leek op dat moment een concessie zonder praktische consequenties omdat op grond van AR5 de grens van 1,5 graad binnen de kortste keren zou worden overschreden. Ter verdere genoegdoening van de AOSIS hebben de onderhandelaars toen afgesproken het IPCC om advies te vragen over de haalbaarheid van die 1,5 graad. Dat is het SR15 rapport geworden. En wat bleek tot ieders verrassing: het beperken van de opwarming tot 1,5 graad is wel degelijk mogelijk, zij het met een uiterste politieke krachtsinspanning.

Koolstofbuget spectaculair verhoogd

Het nieuwe inzicht heeft te maken met een herziening van de koolstofbudgetten. Een koolstofbudget geeft de hoeveelheid CO2 aan die nog mag worden uitgestoten voordat een bepaalde opwarmingsgrens wordt overschreden. De klimaatwetenschappers van SR15 hebben nog eens goed gekeken naar de berekeningen van de koolstofbudgetten in AR5 en zijn tot de conclusie gekomen dat ze in het verleden te pessimistisch zijn geweest. En niet zo’n klein beetje ook. In het SR15 rapport zijn die koolstofbudgetten spectaculair verhoogd.

Ter illustratie, het koolstofbudget voor de grens van 1,5 graad is met niet minder dan een factor 5 toegenomen. Het duurt dus aanzienlijk langer voordat de koolstofbudgetten zijn uitgeput en dat betekent dat de strikte, op AR5 gebaseerde, uitstooteisen kunnen worden versoepeld.  Goed nieuws dus voor alle mensen die zich zorgen maken over het klimaat. Het goede nieuws is zelfs nog beter dan gedacht omdat volgens een recente analyse de IPCC-wetenschappers in SR15 een wel zeer conservatieve berekeningsmethode hebben gebruikt. Helaas is het goede nieuws ondergesneeuwd geraakt door de toenemende ‘gloom en doom’ acties en verhalen over de ‘gevaarlijke klimaatverandering’, ironisch genoeg gevoed door hetzelfde SR15-rapport.

Urgenda-eis valt buiten Akkoord van Parijs

De consequenties van de nieuwe wetenschappelijke werkelijkheid voor het Urgenda-arrest laat zich goed illustreren in onderstaand x,y diagram. Hier staat op de verticale y-as de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen en op de horizontale x-as de tijd. De gele balletjes geven de historische uitstoot weer van 1990 tot en met 2017. De door het PBL geschatte uitstoot in 2020 is aangegeven met het donker-oranje vierkantje. De groene en de blauwe lijn geven de uitstootpaden aan voor de Parijse opwarmingsgrenzen van 1,5 en 2 graden.

De paden beginnen in 2020 op het door het PBL geschatte uitstootniveau. Daarna lopen de paden met een rechte lijn schuin naar beneden tot het koolstofbudget op is. Bij 1,5 graad is dat punt bereikt in 2052 en bij 2 graden in 2096. Om aan het Akkoord van Parijs te voldoen moet de werkelijke uitstoot tussen de groene en de blauwe lijn liggen. En volgens de letter van het Akkoord dichter bij de blauwe dan bij de groene lijn. Het rode vierkantje geeft de Urgenda-reductie van 25% in 2020 aan. Zoals we zien valt de Urgenda-reductie onder het uitstootpad van 1,5 graad en dus buiten de grenzen van het Akkoord van Parijs. Het zou leiden tot een opwarming van minder dan 1,5 graad en dat hoeft nou ook weer niet.

Tussen haakjes, wat het diagram ook mooi laat zien is op welke opwarming de iconische 49% reductie uit het Klimaatakkoord van het kabinet Rutte III zou uitkomen. Zie het donkergrijze vierkantje. Bij de conceptie van de 49% in de zomer van 2017 werd nog stellig beweerd dat de 49% zou overeenkomen met de 2 graden grens van Parijs. Maar nu zien we dat dankzij voortschrijdend inzicht de 49% onder de 1,5 graden grens valt.  Het moet gezegd: het klimaatbeleid van het kabinet Rutte III is met recht voorbeeldig. Voor een verdere aanscherping van de reductie naar 55%, zoals voorzien in het Klimaatakkoord, bestaat vooralsnog geen enkele wetenschappelijke noodzaak. De conclusie is glashelder. De klimaatwetenschap heeft het Urgenda- arrest van de Hoge Raad op losse schroeven gezet, sterker nog, onderuitgehaald. Het kabinet kan dus met een gerust hart het bevel van de Hoge Raad naast zich neerleggen. En verder zou de minister van Economische Zaken en Klimaat er goed aan doen nog eens kritisch naar de uitstootdoelen van 49% en 55% te kijken.

Het bericht IPCC haalt het Urgenda-arrest onderuit verscheen eerst op Wynia's Week.