Er rijzen dan twee vragen. In de eerste plaats: in hoeverre die beslissing beïnvloed is door Korver of sympathisanten van Korver binnen het OM. Daarover kan en wil – het gaat me niet om de persoon Korver – ik kort zijn. Er is namelijk geen directe aanwijzing bekend geworden waar dit uit blijkt. Maar dat leidt tot een vraag die deze casus overstijgt: in hoeverre komt de neutraliteit van het OM in het algemeen, en een specifieke AG in het bijzonder, in het geding in zo’n casus?

De advocaat-generaal is een mens

Het is goed om bij enkele ogenschijnlijk simpele punten stil te staan. Een advocaat-generaal (AG) is een mens, en mensen hebben ideeën over hoe de wereld eruit zou moeten zien. Voor mensen in maatschappelijke beroepen geldt dat soms wellicht zelfs sterker. Een AG zal dus doorgaans bepaalde politiek-ideologische voorkeuren en afkeren hebben. Dat is onvermijdelijk en niet uit te schakelen, maar hoeft geen onoverkomelijk probleem te zijn.

Voor ik daar verder op in ga, moet ik de volgende vraag beantwoorden: Waarom zou je als AG – of als overheidsmedewerker in soortgelijke posities – je politiek-ideologische voorkeuren, misschien wel delen van je identiteit, moeten uitschakelen of verzachten?

Een AG aan een gerechtshof vertegenwoordigt het Openbaar Ministerie. De AG vertegenwoordigt onze staat bij zo’n hof, in de opsporing en vervolging van strafbare feiten. Een verdachte heeft recht op een eerlijk proces. Tegen een verdachte bestaat een verdenking, maar dat betekent niet dat hij of zij het vermeende strafbare feit heeft gepleegd.

De verdachte moet erop kunnen vertrouwen dat de staat zo objectief mogelijk aan waarheidsvinding doet, in het belang van alle burgers – waaronder het belang van de verdachte. Hoewel absolute neutraliteit of objectiviteit van officieren van justitie (OvJ’s) of rechters een illusie lijkt, is het niet wenselijk dat Geert Wilders wordt vervolgd door een OvJ in een D66-jas. Waarom? Omdat dit de schijn kan doen opwerpen dat die OvJ – hoe bekwaam dan ook – een politiek motief had voor de vervolging: om diens politieke oppositie te doen wegvagen.

Kleur bekennen

Maar is dat niet hypocriet? Dat het oké is dat een AG in het geheim sympathie heeft voor XR of Pegida, maar niet als die AG daarvoor uitkomt? De meeste AG’s zullen sympathieën en afkeren hebben, maar die zijn bij ons simpelweg niet bekend. Is dat geen struisvogelpolitiek? Je zou immers kunnen stellen dat als niemand helemaal objectief is, het handig is om te weten hoe iemand in zo’n machtspositie naar de wereld kijkt. Als een Pegida-sympathisant een strafzaak tegen iemand van Antifa behandelt zou diegene extra terughoudend moeten zijn – of wellicht extra gecontroleerd moeten worden door een collega.

Zulke maatregelen kunnen slechts worden uitgevoerd als er politiek-ideologische openheid bestaat binnen overheidsorganisaties. Daar valt iets voor te zeggen. Maar het bekennen van kleur zou alleen kunnen gebeuren als onderdeel van checks and balances, en alleen binnen die organisaties. Anders komt de schijn van neutraliteit in de buitenwereld in het geding.  

XR staat voor meer dan alleen klimaat

Welke ruimte zou een AG privé moeten hebben? Het is goed om te beseffen dat participeren in een demonstratie iets anders is dan in petit comité – bijvoorbeeld onder vrienden – te sympathiseren met een beweging. Dat heeft te maken met het publieke karakter van de actie, met het actief uitdragen. Maar dat gaat verder dan alleen de uitstraling van neutraliteit behouden. Als het Nederlandse klimaatbeleid je zo ernstig raakt dat je ervoor gaat demonstreren tegen de overheid, in hoeverre ben je dan nog in staat om je eigen gevoelens en ideeën los te laten wanneer je een zaak tegen Shell draait?

Je zou kunnen stellen dat AG’s geen rechtszaken zouden moeten draaien die politiek-ideologisch dichtbij ze staan. Oké, dus Winfried Korver zou geen zaken moeten oppakken tegen klimaatactivisten en geen zaken tegen klimaatveranderingssceptici. Maar XR staat voor meer dan alleen het klimaat. XR strijdt tegen vermeende oneerlijke welvaartsverdeling, kapitalisme an sich, bepaalde (land)bouwmethoden, seksisme, racisme en discriminatie, en voor meer decentralisatie van macht en veganisme. En klimaatveranderingssceptici worden ook met allerlei andere politiek-ideologische voorkeuren in verband gebracht.

Al met al beslaan deze twee uitersten veel potentiële strafrechtelijke thema’s. Zou Korver een huiselijk-geweldzaak moeten mogen draaien waarin de man een nogal klassieke man-vrouwrelatie voorstaat (omdat XR opkomt tegen seksisme)? Daarnaast speelt mee dat de meeste OvJ’s zich niet uitspreken over politiek-ideologische onderwerpen, althans publiekelijk geen kleur bekennen. Van hen weten we dus niet waar zij staan. Moeten zij bij sollicitatie een uitgebreide vragenlijst invullen over hoe ze naar de wereld kijken? Dat gaat nogal ver, naast de praktische rompslomp die het meebrengt.

Dat je als AG een mens bent, met eigen ideeën, een eigen identiteit, maakt eigenlijk niet uit. Je vertegenwoordigt de staat. Voor de verdachte zou het niet moeten uitmaken hoe jij naar de wereld kijkt. Diegene verwacht een eerlijk – en dus objectief – strafproces. De staat moet ideologieneutraal zijn wanneer het gaat om de vervolging van burgers. Dat vloeit voort uit ons sociaal contract. De staat bestaat door en voor ons, omdat wij bepaalde vrijheden hebben afgestaan aan een systeem dat ons in ruil daarvoor moet beschermen tegen grotere vrijheids- of veiligheidsdreigingen.

Een AG dient geen publieke figuur te zijn

Het is belangrijk dat iemand die namens de overheid in een machtspositie functioneert in en naar de buitenwereld zo neutraal mogelijk diens werk doet. Dat is echter niet genoeg. Omdat die machtspositie bestaat bij de gratie van het volk moet het volk erop vertrouwen dat die functie zo neutraal mogelijk wordt vervuld. Daarom moet naast zoveel mogelijk neutraliteit ook de uitstraling van neutraliteit worden hooggehouden. Daartoe helpen transparantie en motiveringen van beslissingen. Maar ook een politiek-ideologisch neutrale uitstraling.

En dus dient een AG geen publieke figuur te zijn. In diens werk dient hij of zij geen D66-jas, PVV-button, hoofddoek, keppeltje, of zichtbaar kruisje om de nek te dragen. De burger moet erop kunnen vertrouwen dat politiek-ideologische factoren geen rol spelen bij de vervolging van verdachten.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie belast is met opsporing en vervolging moet ook de schijn van neutraliteit hooghouden verscheen eerst op Wynia's Week.

De positie van de verdachte wat betreft de interne openbaarheid van het strafproces is zo mogelijk nog beroerder, meent Spong. Het recht om kennis te nemen van alle processtukken raakt in zijn visie het hart van een eerlijk proces. Immers, de verdediging moet in staat worden geacht kennis te nemen van alle procesinformatie. Er behoort bijvoorbeeld geen plaats te zijn voor geheime infiltranten en het achterhouden van ontlastend bewijsmateriaal. Spong neemt het op voor de positie van de verdachte, hetgeen te begrijpen valt vanuit zijn rol als raadsman.

Verdachte kan in verzet gaan

Hier wil ik het opnemen voor het slachtoffer. Aan de hand van de twee hoofdbegrippen, eerlijk proces en interne openbaarheid, zal ik het procesmodel, de besluitvorming door de officier van justitie zonder dat het slachtoffer en/of zijn advocaat daarbij aanwezig mag zijn, aan de kaak stellen. In dit zogenaamde officiersmodel is geen plaats voor de rechter en er is geen zitting. De officier beslist en maakt een strafbeschikking. Hij heeft de beschikking over zes mogelijkheden: hij kan aan de verdachte een taakstraf opleggen, de verdachte moet een cursus volgen of de verdachte moet een boete en/of schadevergoeding betalen. Per strafbeschikking kan ook de rijbevoegdheid worden ontzegd. Een combinatie van deze opties is ook mogelijk. De officier kan ook beslissen geen straf op te leggen.

Is de verdachte het niet eens met de beslissing? Dan kan hij in verzet gaan. In zo’n geval moet hij alsnog voor de rechter komen en beslist een rechter over de straf.  Dat kan voor de verdachte lonend zijn, want de rechter komt heel snel tot een vrijspraak of een beduidend lagere straf.

In dit model is geen plaats voor getuigen à charge of décharge. Er wordt ook niet aan de mogelijkheid gedacht dat de andere partij het niet eens zal zijn met de beslissing. Sterker nog, in deze procedure is het slachtoffer lijdend voorwerp. De advocaat Geertjan van Oosten noemt dit model een vorm van ‘rechtspraak’ waar ze in Noord-Korea jaloers op zouden zijn. Opsporing, vervolging en berechting zijn namelijk in handen van de uitvoerende overheid. Als niet-jurist meen ik dat dit model ook in strijd is met het principe van fair trial en interne openbaarheid.

Het mag duidelijk zijn dat justitie het ‘officiersmodel’  heeft geïntroduceerd om de rechterlijke macht te ontlasten. Dan hebben we het nog niet gehad over de uitvoering, want daar kan ook het een en ander fout gaan. ‘Meestal gaat de zaak op de schop als je er al iets van hoort’, laat mijn advocaat weten.                                                  

Opgelicht

In deze casus ben ik zelf het slachtoffer en dus ook partij. Wat wil het geval? Op 30 januari 2024 ben ik slachtoffer geworden van een vorm van phishing. Ik kreeg een sms met het bericht: ‘Hoi Pap, ben je druk. Mijn telefoon is gevallen. Ik krijg nu een leentoestel. Kan je me een bericht sturen naar mijn leentoestel? Dit is het nummer (…) . Er volgt een conversatie per whatsapp waarin mijn zoon, althans ik verkeerde in de veronderstelling dat het mijn zoon was, vraagt om een bedrag van 1870 euro over te maken. Hij belooft het geleende bedrag de volgende dag terug te storten.

Natuurlijk heel dom van mij dat ik in deze valstrik ben getrapt, maar ik wilde hem heel graag ter wille zijn. Hierdoor was ik minder kritisch. In het kort komt het erop neer dat ik 1870 euro heb overgemaakt aan een zekere persoon, met de door mij bedachte naam G. van Houten.

Briefwisseling met ING

In deze oplichtingszaak fungeerde Van Houten als geldezel, dat wil zeggen een persoon die als financieel tussenschot dient bij de oplichting. Deze Van Houten stelde zijn bankrekeningnummer ter beschikking aan de feitelijke oplichters. Hij heeft in opdracht gehandeld van de persoon die mij heeft benaderd met het verzoek 1870 euro over te maken. Ik verkeerde toen nog in de veronderstelling dat deze persoon mijn zoon was. Het feit zelf wordt ‘overige horizontale fraude’ genoemd.

Met de betrokken bank, ING, heb ik een intensieve briefwisseling gevoerd. Naar mijn mening had de bank het rekeningnummer van deze Van Houten meteen moeten blokkeren, nadat gebleken was dat hij zijn bankrekening eerder had misbruikt. Dit baseerde ik op het feit dat in het telefoongesprek met een medewerker van de bank, dat vrijwel direct na het overmaken van het geld plaatsvond, hij mij nadrukkelijk had verzocht aangifte te doen en een afschrift van het proces-verbaal naar de bank te sturen. Ik leidde hieruit af dat sprake was van dossiervorming.

Op 13 februari 2024, je moet hiervoor een afspraak maken, heb ik bij de politie in Amsterdam aangifte gedaan van de oplichting. Ik word door de verbalisant keurig te woord gestaan. Een kopie van de aangifte heb ik naar ING gestuurd. De uitgebreide briefwisseling heeft echter niet geleid tot het door mij beoogde resultaat: financiële compensatie van het door mij overgemaakte bedrag van 1870 euro. ING vindt dat zij niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de geleden schade. Ik heb immers zelf opdracht gegeven voor de betaling en die geaccordeerd.

Op 8 mei 2024 word ik door het Arrondissementsparket Rotterdam op de hoogte gesteld van het feit dat de politie de verdachte heeft kunnen opsporen en aanhouden. Hij moet op 9 juli 2024 bij het Openbaar Ministerie (OM) verschijnen. De officier van justitie beslist dan over de op te leggen straf. In de brief staat dat ik noch mijn advocaat op deze bijeenkomst aanwezig mag zijn. Er is immers geen zitting. Na de bijeenkomst zal ik per brief op de hoogte worden gesteld van de beslissing. Ik heb wel de mogelijkheid de voortgang van de strafzaak online te volgen. Als ik over deze procedure vragen heb, kan ik contact opnemen met het Informatiepunt Slachtoffers. In mijn antwoord heb ik de officier laten weten dat ik graag bij de zitting aanwezig wil zijn. Ik wilde graag kennismaken met de verdachte en weten wie zijn opdrachtgever was. Niets van dit alles.

Geen toevoeging van een advocaat

Bij de brief bevindt zich een bijlage met vragen of ik nader geïnformeerd wil worden over de strafzaak en of ik een schadevergoeding wil. Op beide vragen reageer ik positief, met daarbij mijn verzoek ook inzage te krijgen in het proces-verbaal. Als slachtoffer heb ik immers ook recht op informatie. Ik wil weten wat door het OM is gedaan aan vervolging, niet alleen van de geldezel, maar ook van de opdrachtgevers. Als slachtoffer voelde ik mij ook behoorlijk gedupeerd, want ik verkeerde in geldnood en kon bijgevolg mijn huur niet meer betalen. Ik heb geld moeten lenen. Ook laat ik op het antwoord-formulier weten dat ik veel correspondentie heb moeten voeren met de ING-bank, die de door mij geleden schade niet wil vergoeden.

Om wat meer gewicht in de schaal te leggen, besluit ik een advocaat in de arm te nemen. Mijn advocaat, Geertjan van Oosten, schrijft een brief naar het OM met de aankondiging dat ik een beroep zal doen op schadevergoeding. Een toevoeging van de advocaat door de overheid is in mijn geval niet mogelijk. Dat hebben professionele drugscriminelen beter geregeld.

Geen poging opdrachtgevers te achterhalen

Tot mijn vreugde en verrassing is de dader in april 2024 aangehouden. Chapeau politie. Na herhaald verzoek, kennelijk is dit niet gebruikelijk, krijg ik via het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam inzage in het proces-verbaal, dat werd opgemaakt op 22 april 2024. Het blijkt te gaan om een 22-jarige jongeman met een uitkering, die verslaafd is aan drugs. Hij kreeg een bedrag van 50 euro aan drugs om zijn gironummer ter beschikking te stellen. Hij zou benaderd zijn door twee personen, naar ik vermoed dealers. Hij is woonachtig te Rotterdam en is in het bezit van de Nederlandse nationaliteit. De dader is geboren in Dinant, België. Mijn Vlaamse vriendin stelt meteen vast dat het om een Waal gaat.

In het proces-verbaal wordt geen enkele poging gedaan de opdrachtgevers te achterhalen. Wel krijgen we een overzicht van zijn bankafschriften, waaruit blijkt dat ik aan G. van Houten een bedrag van 1870 euro heb overgemaakt.                                                            

Ik bel nog een keer met Slachtofferhulp. Ze laten mij weten dat de uitspraak van de zitting is: 40 uur taakstraf en het betalen van een schadevergoeding van 1870 euro in tien termijnen te voldoen. Ik laat mijn advocaat weten dat dit trekken wordt aan een dood paard, want de dader heeft een uitkering. Ik veronderstel dat hij, bij het horen van deze beslissing, zijn uitkering zal opzeggen. ‘Zou wel eens mee kunnen vallen. Het Centraal Juridisch Incassobureau (CJIB) neemt waarschijnlijk de incasso voor zijn rekening’, is de korte reactie van mijn advocaat.

Sindsdien hoor ik niets meer. Ik besluit halverwege augustus maar weer eens contact op te nemen met het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam (IPS). De ambtenaar laat mij weten dat de beslissing nog geaccordeerd moet worden. Op mijn vraag wat dat accorderen precies inhoudt kan hij geen antwoord geven. ‘En waarom moet dit zo lang duren?’ Hij zal mijn vragen aan de betreffende officier van justitie voorleggen en verzoeken om contact met mij op te nemen. Dat is niet gebeurd.

Rechtszitting moet toch openbaar zijn

Eind augustus ga ik met vakantie en ik neem daarna weer contact op. ‘Oh, heeft de officier nog geen contact met u opgenomen om uitleg te geven’, is de verbaasde reactie van IPS. ‘Nee, dat heeft-ie niet gedaan,’ laat ik de medewerker weten. Ik vraag hem de naam te noemen van de betreffende officier van justitie, zodat ik hem zelf kan benaderen. ‘Nee, dat is niet mogelijk’. 

Rond 12 september krijg ik een mailbericht van het IPS. De betrokken ambtenaar laat mij weten dat na het sturen van een aantal mails duidelijk is geworden dat de beslissing tot het vergoeden van de schade niet juist is verwerkt. Immers, de schadevergoeding was niet bij de beslissing ingevoerd, waardoor de verwarring is ontstaan. Er is een nieuwe strafbeschikking uitgestuurd, waardoor het CJIB nu wel een melding zou moeten krijgen dat er acceptgiro’s naar de verdachte, de dader G. van Houten, moeten.

Ik geef de informatie door aan mijn advocaat, die al op 5 juli 2024 een bescheiden rekening had gestuurd. Ik laat hem weten – en dat is geen verwijt – dat dit niet gebeurd zou zijn als ik niet zelf zo nadrukkelijk aan het dode paard had getrokken. Er volgt een brief (12 september 2024) waarin staat dat de beslissing van de officier nog niet definitief is en dat ik mij voor vragen kan wenden tot Slachtofferhulp.

Ombudsman protesteerde al

Een collega maakt mij nog attent op een brief (16 december 2021) van de Ombudsman aan de toenmalige minister en staatssecretaris. De ombudsman merkt op dat deze vorm van strafbeschikking onvoldoende recht doet aan de belangen van het slachtoffer, in het bijzonder waar het gaat om zijn spreekrecht en in situaties waarin hij zich laat voegen, dat wil zeggen zich laat bijstaan door een raadsman.

En nu maar wachten op de eerste betaling. In gemoede vraag ik mij af wat Gerard Spong hiervan zal vinden.

Hans Werdmölder is auteur van het boek ‘De zaak Ridouan T. De loopbaan van een topcrimineel’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eerst slachtoffer van oplichting en daarna van Noord-Koreaanse rechtspleging verscheen eerst op Wynia's Week.

De rechtbank ging daar mid-2023 niet in mee. Het OM liet daarop meineed en deelneming aan een criminele organisatie vallen, maar kondigde direct aan in hoger beroep te gaan voor wat betreft haar primaire punten van omkoping van een ambtenaar en het schenden van de geheimhoudingsplicht. In juni 2024 voegde het Gerechtshof Den Haag zich bij het standpunt van de rechtbank en er volgde wederom vrijspraak (ECLI:NL:GHDHA:2024:1014). Strafzaken zoals deze kosten onnodige capaciteit en scheppen potentieel gevaarlijke precedenten.

Giften

Kort samengevat gaat het omkopingsgedeelte onder andere over het ontvangen van geldbedragen ter waarde van enkele tienduizenden euro’s ten behoeve van de politieke partij, door facturen ten behoeve van de partij en een boottocht met etentje met De Mos te betalen. Het OM stelt dat De Mos hierdoor niet meer ‘neutraal, vrij, onbevooroordeeld, onafhankelijk en objectief’ naar de gevers van de giften zou kunnen handelen.

Een van de gevers wilde volgens het OM investeren in hotels in de regio Den Haag. Het OM meent dat de giften dienden om De Mos als wethouder om te kopen om vergunningen of dergelijke te verkrijgen. Het Gerechtshof stelt daarover: ‘Overigens staat voor het hof ook niet vast dat het [medeverdachte 4] was die wilde investeren in hotels. Het hof acht het op grond van het strafdossier mogelijk dat het de verdachte [BC: De Mos] was die uit partijpolitieke ideologie (meer) hotels in de stad wilde en daartoe (onder andere) [medeverdachte 4] nodig had.’

Daarmee raakt het Hof een belangrijk punt. Voor een wethouder is het belangrijk om een sterk en uitgebreid netwerk te hebben, met name bestaande uit bestuurders, burgers en ondernemers. Om dingen geregeld te krijgen is het soms juist de wethouder die iets gedaan wil krijgen van anderen. En zo’n netwerk verkrijg je door evenementen te bezoeken, door met bepaalde mensen te eten of een koffietje te drinken. Het gaat om mensenwerk.

Het Gerechtshof legt uit wanneer het accepteren van giften of diensten strafbaar kan zijn: ‘Ook het onzorgvuldig en onvoorzichtig omspringen met giften zonder zich voldoende te realiseren dat er een verband met de ambtsuitoefening is, is strafbaar. Voor de strafbaarheid is voldoende dat komt vast te staan dat de ambtenaar heeft moeten begrijpen dat het voordeel hem met een bepaald doel is verschaft.’ Na een gestructureerd onderzoek concludeert het Hof dat er van omkoping geen sprake was.

Prestigezaak?

Uiteindelijk krijgt De Mos een geheel voorwaardelijke geldboete van 2000 euro opgelegd voor het schenden van het ambtsgeheim. In deze beperkte straf en het feit dat het Hof het hem niet onmogelijk wil maken om de komende jaren een bestuursfunctie te bekleden, zit ogenschijnlijk een oordeel over de ernst van deze strafzaak.

Het OM betoogde dat de strafzaak tegen De Mos en zijn medeverdachten geen ‘prestigezaak’ is, maar een principieel punt bevat, volgens het Hof: ‘de vragen of een donatie aan een politieke partij onder omstandigheden ook een gift aan de ambtenaar achter die partij kan zijn en, zo ja, of die ambtenaar in zo’n geval redelijkerwijs vermoedde dat die donatie is bedoeld om hem te bewegen iets te doen.’ Volgens de rechtbank is het toegestaan om een politieke partij te steunen door donaties te doen, maar dat maakt niet dat het instellen van een hoger beroep niet mogelijk is voor het OM. Als het OM denkt dat er meer aan de hand is dan alleen het doen van een partijdonatie, zoals omkoping van een ambtenaar, dan heeft het OM die ruimte.

Schade voor de democratie

Het Hof legt niet uit of zij meent dat er sprake is van een politiek proces, maar richt zich slechts op de vraag of het OM een hoger beroep had mogen instellen. Het Hof stelt slechts: ‘Feit is dat de doorzoekingen op het stadhuis en de (verdere) vervolging van wethouders en deze strafzaak, niet alleen op de verdachten grote impact hebben gehad en hebben, maar ook (nog steeds) op de gemeentepolitiek.”

Het Hof stelt daarmee eigenlijk dat een strafvervolging als deze schade voor de democratie met zich meebrengt. Dat betekent niet dat het om ernstige, onomkeerbare schade gaat. Of dat het OM daarom niet tot vervolging of hoger beroep dient over te gaan. Sterker nog, corruptie dient actief bestreden te worden. In een democratie, waarin volksvertegenwoordigers tijdelijk de plek van de macht van het volk invullen, dient geen plek te zijn voor machtsmisbruik.

Precedentwerking?

Maar het betekent dus ook dat het OM in zijn vervolgingsbeslissingen moet meewegen welke schade zijn vervolging met zich meebrengt. Eens te meer in tijden waarin mensen betrekkelijk weinig vertrouwen in de politiek, of nog breder – de overheid – hebben. Gaat er van zo’n vervolging tegen wethouders of politici geen precedentwerking uit? Dat het de volgende keer makkelijker wordt om tot vervolging over te gaan, omdat de drempel verlaagd is door er een keer overheen te rijden?

In de zaak tegen De Mos gaat het over de Nederlandse bestuurscultuur, over hoe je met wie afspraken maakt en hoe je zorgt dat je krijgt wat je nodig acht voor je stad of land. Daar mag iedereen kritiek op uiten en dat mag ook veranderd worden als dat ongepast gevonden wordt. Maar dat is niet waar het strafrecht toe dient mits er geen strafbare feiten worden gepleegd.

Het OM stelt natuurlijk dat dat wel het geval is, maar spreidt haar strafrechtelijke normen daarmee over het systeem van de politiek, over het systeem van voorkneden, warmhouden en veranderen. Het OM had na de uitspraak van de rechtbank zijn juridische vragen beantwoord zien worden en had beter zijn verlies kunnen nemen.

Onnodige strafzaak

Capaciteit is schaars in de strafrechtketen; er blijven genoeg nare strafzaken liggen door keuzes in prioriteringen. Dat er dan toch op een zaak als dit hoger beroep wordt geïnvesteerd doet wenkbrauwen fronsen.

Politici en bestuurders moeten uiteraard verantwoording afleggen en moeten gecontroleerd worden. Maar als er een angstcultuur ontstaat waarin zij hun werk niet meer zouden durven doen – als zij een etentje niet mogen laten betalen – dan komt dat de uitkomsten van hun werk, een welvarend en vrij Nederland, niet ten goede. Elke onnodige strafzaak tegen een politicus of bestuurder is er in dat opzicht een teveel.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Strafzaken zoals die tegen Richard de Mos leiden tot een angstcultuur die de democratie schaadt verscheen eerst op Wynia's Week.

De vervolging en berechting van professionele drugscriminelen is volgens kenners een weerbarstige en onbevredigende zaak. Van de 190 zuidelijke drugscriminelen die justitie de afgelopen twee jaar in het beklaagdenbankje zette, ging de helft vrijuit.

Kennelijk was er onvoldoende wettig en overtuigend bewijs tegen de verdachten. Hoe is dit mogelijk? Is er onvoldoende expertise binnen het OM? Worden er fouten gemaakt in de opsporing? Hebben de verdachten heel goede advocaten? Het vraagt om een verklaring, die ik niet kan geven.

De opgelegde straffen in Italië, Duitsland en Frankrijk voor drugsbezit en drugshandel zijn in het algemeen stukken hoger dan in Nederland. In Duitsland kan voor drugshandel maximaal vijf jaar celstraf worden geëist, terwijl in Nederland voor de smokkel van 61 kilo hennep onlangs een straf werd opgelegd van slechts achttien maanden. Deze straf werd op 20 juli 2020 door de rechtbank Overijssel opgelegd aan een 30-jarige Rus. Er was duidelijk sprake van handel, want het lag in de bedoeling de drugs met forse winst in Rusland te verkopen. De op zich lage straf was zelfs nog hoger dan de eis van de officier van justitie.

In 2018 kreeg de Italiaanse Nederlander Stefano Tjeerd Bianco voor de smokkel van 7,5 kilo cocaïne, via het snelrecht in Italië, een straf opgelegd van acht jaar. In Nederland zou hij voor hetzelfde vergrijp ongeveer achttien maanden hebben gekregen. In Frankrijk kunnen de straffen op de grootschalige handel en doorvoer van softdrugs tien tot vijftien jaar bedragen, met boetes van een slordige 2 miljoen euro. Voor het bezit van een paar kilo softdrugs worden door de Franse justitie straffen opgelegd die in Nederland een heroïnehandelaar zou krijgen.

Logistieke nachtmerries

Strafzaken tegen witwassen en drugskartels zijn ‘logistieke nachtmerries’, aldus Greetje Bos, sinds kort rechter aan het hof in Den Bosch en voorheen officier van justitie. ‘Ze kennen vaak een frustrerend verloop en monden niet zelden uit in celstraffen waar de verdachten niet wakker van liggen.’ Ze wijst er bovendien op dat de verdediging eindeloos onderzoekswensen kan formuleren op basis van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), waarvan de rechter de meeste toewees. Het gevolg is een rechtsgang die jaren kan duren (Brabants Dagblad, 11 december 2020).  

Haar bevindingen worden ondersteund door cijfers. In het rapport van de landelijke DSP-groep uit 2021 over de aanpak in Zuid-Nederland van de drugsgerelateerde criminaliteit wordt opgemerkt dat in 2015 in totaal 428 mensen zijn opgepakt, waarvan slechts twaalf personen zijn veroordeeld. Je vraagt je dan toch af wat er allemaal mis gaat.

Straf als bedrijfsrisico

Ook blijkt dat door het OM veel kortdurende onderzoeken – de methode van de ‘korte klappen’ – worden uitgevoerd om een tijdrovende vervolging en rechtsgang te vermijden. Het OM zet ook veel meer in op schikkingen met criminelen dan op veroordelingen.

Was het zo dat in de jaren negentig voor de grootschalige handel in softdrugs maximaal een straf kon worden opgelegd van vijf jaar en een boete, inmiddels is de straf opgehoogd naar zes jaar. De straf voor de handel in harddrugs kan variëren van zes maanden tot 12 jaar en een boete van maximaal 82.000 euro. De Belastingdienst kan daarnaast nog een forse aanslag opleggen.             

Professionele drugscriminelen als Verhoek, Zwolsman en Bruinsma zagen de opgelegde straf als ‘een bedrijfsrisico’. Ze waren en zijn vooral bevreesd voor de torenhoge boetes die kunnen worden opgelegd door de Belastingdienst. Dat doet echt pijn. De portemonnee is, zoals bekend,  de gevoeligste plek van de crimineel.

Het afpakken van crimineel vermogen via een ontnemingsprocedure is bovendien niet eenvoudig. Doorgewinterde criminelen zijn steeds meer gebruik  gaan maken van schijnconstructies om beslaglegging op hun vermogen te voorkomen. Het zijn vaak ook complexe zaken, zoals de langdurige rechtszaken tegen de drugscriminelen Charles Zwolsman en Johan Verhoek, alias De Hakkelaar, hebben laten zien. Criminelen, onder wie Willem Holleeder, gaan ook steeds in hoger beroep.

Wat gaat er mis in de rechtsgang? De rechters zijn de bewakers van de rechtsstaat. Maar zijn zij zich daarvan wel in voldoende mate bewust?

Kloof tussen burgers en rechterlijke macht  

Hoe een rechtvaardige staat er uitziet wordt bepaald door regering en parlement als wetgevende macht. Een rechter maakt in beginsel niét eigenstandig uit wat rechtvaardig is. De strafrechter zit ook niet op de stoel van de wetgever, aldus een bijdrage van de jurist Ivo Giessen in Crisis van de Rechtstaat? (2021), een recent uitgebracht rapport van de Raad voor de Rechtspraak.                      

De strafrechter is, anders dan de bestuursrechter, ook veel meer gebonden aan het legaliteitsbeginsel. Hij of zij gaat na of de overtreding wettig en overtuigend kan worden bewezen. Daarbij is de rechter zeer afhankelijk van wat door de bevoegde opsporingsautoriteiten aan hem of haar op de zitting wordt voorgelegd. Ook is de rechter gebonden aan wat in de wetgeving is vastgelegd. De rechter is ook geneigd meer begrip  te hebben voor de praktijk van de handhavers en opsporingsdiensten. Mogelijke ‘vormfouten’ kunnen  hierdoor worden hersteld.                                                   

Eindeloos zand in de machine

De vraag is of de rechter ook begrip moet tonen voor het feit dat vermogende criminelen juridisch en procedureel worden gefaciliteerd om eindeloos zand in de justitiemachine te gooien, de rechtsgang daardoor aanzienlijk te vertragen en met zware misdrijven op hun kerfstok goed weg te komen. Juristen zullen deze retorische vraag met een driemaal ‘ja’ beantwoorden,  maar toch wringt het.

Ik denk daarbij onder meer aan de casus van vastgoedmakelaar, witwasser en meesteroplichter Dirk-Jan Paarlberg. Na de moord op vastgoedhandelaar Willem Endstra verscheen Paarlberg bij de politie in beeld. Paarlberg is uiteindelijk veroordeeld tot 4,5 jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor  witwassen, valsheid in geschrifte en oplichting. In hoger beroep werd het vier jaar. Er werd hem ook een boete van 25,7 miljoen opgelegd. Tegen deze boete is hoger beroep aangetekend. Paarlberg had inmiddels domicilie gekozen in Frankrijk. Begin 2014 werd hij uitgeleverd aan Nederland.

Deze en andere feiten zijn de oorzaak van de kloof tussen wat burgers rechtvaardig vinden en wat juristen nodig en rechtstatelijk juist achten. Vermogende criminelen kunnen oneindig lang doorprocederen. Even voor de duidelijkheid, dit kan de Nederlandse rechter niet worden aangewreven. De rechter heeft bovendien te maken met een Wetboek van Strafrecht uit 1884 (met een extreem hoog aantal wetswijzigingen) en een Wetboek van Strafvordering uit 1926. Zo is de regeling met de kroongetuige pas op 1 april 2006 in het Wetboek van Strafvordering opgenomen, in artikel 226g Sv.

Geloofwaardigheid van de strafrechtsspraak

Rechters zijn weliswaar niet blind voor wat burgers rechtvaardig vinden, maar dit inzicht kan, aldus de juristen Zouridus en Steenhuis in het hierboven genoemde rapport van de Raad voor de Rechtspraak in een rechtsstaat gemakkelijk het onderspit delven. Die kloof tussen wat de rechter doet en wat de burger rechtvaardig vindt, manifesteert zich niet alleen in de strafmaat, maar ook in zaken als oplegging van de levenslange gevangenisstraf, de verlenging van de TBS-maatregel en de voorwaardelijke invrijheidstelling.

Criminelen konden tot voor kort min of meer automatisch in aanmerking komen voor éénderde strafvermindering; de zogeheten vervroegde invrijheidsstelling (v.i). Deze regeling is per 1 juli 2021 gewijzigd. Het Openbaar Ministerie moet voortaan beslissen of een gedetineerde in aanmerking komt voor v.i.  Daarbij wordt ook gekeken naar zijn/haar gedrag gedurende de hele detentieperiode. Ook veiligheidsrisico’s en slachtofferbelangen spelen een belangrijke rol in de afweging.

Generale preventie, afschrikking en vergelding

Magistraat Dato Steenhuis laat in zijn bijdrage zien dat de rechter hooguit, en afhankelijk van het type delict, slechts 10 tot 16 procent van de toegemeten sanctieruimte benut. Hij vraagt zich af wat deze cijfers betekenen voor de geloofwaardigheid van de strafrechtspraak en daarmee voor de rechtsstaat.

Het doel van de straf is niet om recidive te voorkomen – dit klinkt ook heel obligaat als men weet dat rechters slechts 10 procent van de geregistreerde delicten op hun bord krijgen – maar ook om de samenleving te beschermen tegen criminaliteit. Met een straf wordt ook een duidelijk signaal afgegeven naar de samenleving, namelijk dat dit gedrag niet wordt getolereerd. Kortom, generale preventie en afschrikking.                                               

Jaarlijks krijgen meer dan 10.000 agenten te maken met agressie en geweld. Hulpverleners, de politie in het bijzonder, klagen al jaren dat rechters fysiek geweld tegen hulpverleners slechts bestraffen met taakstraffen en boetes. Zij willen dat in alle gevallen een celstraf volgt. Inmiddels ligt een wetsvoorstel met deze strekking in de Tweede Kamer. In dit geval is de straf ook een vorm van vergelding.

Lange tijd waren vergelding, generale preventie en afschrikking als legitieme doelen vrijwel uit het strafrecht verdwenen. Pas ná het jaar 2000 kwamen deze doelen geleidelijk weer in beeld.

Geadresseerden in de rechtstaat 

De verdachte is niet de enige geadresseerde van de straf, aldus Dato Steenhuis in zijn bijdrage aan bovengenoemd rapport. Er zijn volgens hem, weliswaar indirect, meerdere spelers in het strafrechtelijke veld, waaronder de slachtoffers, de groep potentiële daders, die de strafrechtelijke norm al hebben losgelaten en rekening houden met hun perceptie van de mogelijke pakkans en strafmaat, en degenen die de normen wel hebben geïnternaliseerd, de zogeheten ‘brave burgers’. Deze burgers willen veiligheid: een nachtrust zonder inbrekers, een fiets of auto die er morgen nog staat, een uniform op de hoek als je geld uit de muur trekt en geen koelbloedige liquidaties in de eigen straat.

Ik zou daar nog een potentiële geadresseerde aan willen toevoegen, de perceptie in het buitenland, in het bijzonder in de omringende landen. Hoe kijkt men daar aan tegen het milde strafklimaat en de lage straffen in Nederland?  Is dat mogelijk een reden dat buitenlandse criminelen, zoals leden van de Italiaanse  ‘Ndrangheta, zich in Nederland vestigen? Nederland kan zich naar mijn mening niet langer opstellen als een ‘juridisch eiland’, ook niet waar het gaat om de bepaling van de strafmaat inzake grootschalige drugsdelicten.

Daar kan tegenover worden gesteld, aldus een door mij geraadpleegde oud-rechter, dat de gemiddelde strafrechter in Nederland een strafzaak primair als een individuele zaak tegen een of meerdere verdachten ziet. Nou, daar moet verandering in komen.           

Pleidooi voor minimumstraffen

In de overweging van Steenhuis zullen rechters met bovengenoemde groepen rekening moeten houden bij de beoordeling en de bepaling van de individuele strafmaat. Hij pleit in dit verband ook voor wettelijke minimumstraffen voor bepaalde misdrijven. Aan de slag dus, dat is een dringende wenk aan het adres van de Raad voor de Rechtspraak, met de ontwikkeling van een algoritme dat is gebaseerd op factoren die de rechter zou moeten meewegen bij de bepaling van de strafmaat.

De vraag is echter hoe vaak en ten aanzien van welke feiten de minimumstraffen moeten worden verhoogd. En in hoeverre zal dat effectief zijn bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad? Zou de introductie van het snelrecht een optie zijn om lange procedures en megazaken te vermijden?        

Dit alles laat onverlet dat rechters de mogelijkheid moet worden geboden om individuele factoren in de bepaling van de strafmaat te laten meewegen. Maar rechters zouden wel degelijk, ook in de bepaling van de strafmaat aan professionele drugscriminelen, rekening kunnen en moeten houden met de andere geadresseerden in onze rechtsstaat, inclusief mogelijke belanghebbenden  in het buitenland.

Daar is al een opening voor gemaakt door slachtoffers en familieleden van slachtoffers de mogelijkheid te geven hun verhaal in een rechtszaak te vertellen.  De introductie van het spreekrecht, en in het grootschalige Passageproces getuigenverklaringen van familieleden van de hoofdverdachte, dit ondersteund door op de band vastgelegde conversaties, heeft ertoe geleid dat rechters in moordzaken zwaardere sancties zijn gaan opleggen. 

Het is echter niet aan de rechter maar aan de wetgever de taak om minimum- en maximumstraffen op te leggen. De vraag zou kunnen worden gesteld of de wetgever niet hopeloos achterloopt op de maatschappelijke werkelijkheid. In een van de volgende bijdragen hoop ik daar aandacht aan te besteden.

Criminoloog Hans Werdmölder publiceert in Wynia’s Week artikelen over misdaad, drugsbeleid, politie en justitie. Hij schreef verschillende boeken en is onder meer auteur van Nederland Narcostaat en de biograaf van de grote socioloog Den Hollander. Meer informatie daarover HIER.

Het bericht De ondraaglijke lichtheid van het Nederlandse strafklimaat verscheen eerst op Wynia's Week.