De eerste elektronische tolweg van ons land blijkt een financieel drama. De zogeheten Blankenburgverbinding (A24), die de A20 met de A15 verbindt in Zuid-Holland, levert veel minder geld op dan de overheid had verwacht. De overheid, die haar burgers wantrouwt, had ten onrechte gerekend op een enorme boetegolf. Het ministerie gaat nu zelfs uit van een verlies van 10 miljoen euro, ontdekten RTL Nieuws en het ANP.

Digitalisering blijft bij de overheid een zorgenkindje

Het idee van elektronische tolheffing (e-tol) is dat automobilisten via een app per rit door de tunnel 1,51 euro aan tol betalen; vrachtverkeer betaalt 9,13 euro. Wie zich niet via een app heeft aangemeld, kan vooraf of uiterlijk drie dagen na het passeren van de tunnel via een website alsnog betalen. Wie niet op tijd betaalt, krijgt een herinnering. Wie ook daar niet op reageert, ontvangt een boete van 35 euro.

In de praktijk is het vaak moeilijk de app, die dankzij een Europese aanbesteding door een Portugese firma wordt gerund, te downloaden. Alhoewel dat nu iets beter gaat dan in het begin. Maar een bijkomend probleem is dat oudere mobiele telefoons de app niet aankunnen.

De Blankenburgverbinding (A24) is de eerste weg in Nederland waarop digitaal tol wordt geheven. De nieuwe toltunnel op de A24 bij Rotterdam leverde de overheid in het eerste jaar 25 miljoen euro op aan tolgeld en boetes. Maar de kosten waren dit jaar met 35 miljoen euro veel hoger. Per saldo dus een verlies van 10 miljoen euro. Het betekent dat alle inkomsten van mensen die het afgelopen jaar tol betaalden opgingen aan kosten voor administratie en exploitatie van de weg.

Vooral de opbrengsten vallen zwaar tegen. Er reden veel minder voertuigen door de tunnel en er werden veel minder boetes uitgedeeld dan verwacht. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat had namelijk over 2025 verwacht bijna 50 miljoen euro meer op te halen aan tolgeld en boetes van mensen die vergeten zijn te betalen. De tolweg dreigt hierdoor een financieel fiasco te worden.

Diep in de rode cijfers

In de praktijk is de elektronische tolheffing tot een boetemachine gemaakt door de overheid. Het ministerie had erop gerekend dat de helft van alle inkomsten zouden komen uit in totaal 1,2 miljoen boetes. Omgerekend zijn dat er ruim 3000 per dag. Hoewel er enkele honderdduizenden boetes werden uitgeschreven, zijn dat er veel minder dan verwacht. En dus eindigt het eerste jaar aan elektronische tolheffing diep in de rode cijfers.

Het idee was dat de tunnel na 25 jaar afbetaald zou zijn, zodat iedereen er tolvrij doorheen kan rijden. Door de tegenvallende resultaten na een jaar is het totale af te lossen bedrag van 405 miljoen euro niet afgenomen, maar juist met 10 miljoen euro toegenomen. Het verkeer zal enorm moeten toenemen om de opbrengsten te verhogen.

Overheid die zijn burgers wantrouwt

Het ministerie ging ervan uit dat in het eerste jaar maar liefst 1,2 miljoen chauffeurs op de bon geslingerd zouden worden. Een extreem aantal, volgens experts. ‘Het roept de vraag op of er een systeem ontwikkeld had kunnen worden dat minstens even goed voldoet, maar waarmee minder mensen de fout in zouden gaan’, stellen experts in het wegvervoer. Lector schuld en incasso aan de Hogeschool Utrecht, Rosanne Oomkens, is zeer kritisch en vraagt zich af of wel alles op alles wordt gezet om boetes te voorkomen. ‘Er kan een perverse prikkel van uitgaan. Wanneer de begroting voor zo’n groot deel “rekent” op inkomsten uit boetes is er minder aan gelegen om te zorgen dat onnodige kostenoploop voor de burger wordt beperkt. Terwijl dat wel iets is wat de overheid zegt na te streven.’

Geen boete voor buitenlandse kentekens

Een groep van ongeveer 300.000 chauffeurs had eind september 2025 nog helemaal niet betaald voor het passeren van de tolweg. Ruim 40 procent van de niet-betalers reed met een buitenlands kenteken. Zij kregen geen herinneringsbrieven en ook geen boetes, omdat Nederland geen overeenkomst heeft met de landen waar deze mensen vandaan komen, waardoor adressen vaak niet te achterhalen zijn.

De vorige minister van Infrastructuur en Waterstaat, Robert Tieman (BBB), zei in een reactie blij te zijn dat het aantal boetes veel lager is dan verwacht. ‘We willen tol heffen en geen boetes opleggen. Deze gelden enkel als stok achter de deur.’

De minister zei toen zelfs te streven naar nul boetes. Opvallend, want juist het tekort aan boete-inkomsten zorgt voor rode cijfers. Voor de komende jaren rekent het ministerie nog steeds op tientallen miljoenen euro’s per jaar aan inkomsten uit boetes en betalingsherinneringen.

Volgens diverse deskundigen wordt het niet eenvoudig om kosten en inkomsten voor de tolweg weer in de juiste balans te krijgen. Het ministerie zou de tarieven kunnen verhogen. Maar dan wordt omrijden ook aantrekkelijker. En het is politiek-maatschappelijk moeilijk te verkopen dat mensen vanwege de hoogte van de tol bij de tunnel, die is aangelegd om overige wegen te ontlasten, toch weer van de ‘oude’ route gebruik gaan maken.

Nog even wennen

Volgens het ministerie van Infrastructuur zijn er op dit moment geen plannen om de tarieven substantieel te verhogen. Een woordvoerder zegt dat weggebruikers nog ‘even moeten wennen’ aan de A24. ‘Zowel het vinden van de weg als het gebruik van e-tol.’ De problemen met de Portugese app vond hij ‘verwaarloosbaar’. Het gebruik van de weg neemt vanaf de opening geleidelijk toe en volgens hem ‘wordt verwacht dat het gebruik nog verder toeneemt’. Het ministerie verwacht daardoor de komende jaren meer tolinkomsten. Hoewel experts er grote vraagtekens bij zetten is het volgens het ministerie nog altijd een ‘realistisch streven’ dat de hele tunnel in 25 jaar is afbetaald met tolinkomsten.

*Harald Hameleers is journalist.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eerste elektronische tolweg moest geld opbrengen, maar kost miljoenen verscheen eerst op Wynia's Week.

De nieuwe versie van premier Rob Jetten wijst niet met het belerend vingertje. Hij wil luisteren, ook naar tegengeluiden. Dat leidde in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen onder meer tot het wapperen met de Nederlandse vlag en biertjes tappen op een krantenredactie. Nieuwe maatregelen voor het klimaat en andere progressieve stokpaardjes blijven uit. Het enige wat dit kabinet wil is versnellen. Het kabinet wil ‘aan de slag’, en het liefst zo snel mogelijk. Niet alleen met ‘oplossingen’ maar ook met uw gedrag.

Betuttelmaatregelen

De filosofie achter gedragssturing is even simpel als verontrustend. Het idee is dat mensen geen rationele wezens zijn en daarom sturing nodig hebben bij het maken van de ‘juiste keuzes’. Wat die juiste keuzes zijn ligt vast in internationale afspraken, voor onder meer het klimaat en ‘volksgezondheid’.

Dit gegeven is al langer zichtbaar in het denken over gezondheidszorg. Het kabinet heeft, na jaren van bezuinigingen, besloten dat er 19 miljard euro naar Defensie moet. Het geld daarvoor komt onder meer van bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid. Dat klinkt niet ‘links’, maar ook aan bezwaren uit de sociale hoek is gedacht: als niemand ziek wordt is er ook geen zorg nodig. Het al langer bestaande geloof in preventie levert tal van betuttelmaatregelen op. Van ongekend hoge accijns op ‘ongezonde’ – en ongewenste – producten tot buitenruimtebetutteling in de vorm van lokale reclameverboden en rookloze parken.

Die maatregelen hebben Nederland niet gezelliger gemaakt. En al helemaal niet socialer. Onder meer de Nederlandse Patiëntenfederatie trekt aan de bel over de zorgplannen. Het is niet de enige manier waarop het preventiegeloof als een boemerang werkt. Dankzij de extreem hoge accijns op benzine, tabak en drank wijken Nederlanders massaal uit naar het buitenland voor hun boodschappen. Desondanks blijft de overheid uitgaan van gedragsverandering als motor van ‘vooruitgang’.

‘Zet de knop om’

Vooral D66 zet graag in op preventie. De ‘linksliberalen’ willen ook ‘effectieve alcoholpreventie’, net als ‘leefstijlpreventie’ en ‘suïcidepreventie’. Ook seksueel geweld en geweld tegen vrouwen wordt grotendeels bestreden met preventie. Dit gebeurt via seksuele vorming op scholen en het aanpakken van grapjes, uitsluiting, straatintimidatie en online haat. Ook ‘desinformatie’ moet niet worden onderzocht of betwist, maar worden voorkomen via ‘prebunking’.

In het klimaatbeleid draait het eveneens om gedragsverandering. Eén voorbeeld daarvan is de campagne ‘Zet de knop om’. Die richt zich op het verminderen van stroomgebruik tussen vier en negen uur, de uren waarin mensen doorgaans thuis zijn en dus stroom gebruiken. Dat de stroomproblemen vooral zijn veroorzaakt door elektrificatie voor duurzaamheid is bijzaak.

Aansturen

Naast de Rijksoverheid is bijna elke instantie – van ziekenhuizen tot universiteiten – druk bezig met gedragsprojecten. Goed genoeg is ons gedrag zelden. Zo pleitte een vorig jaar verschenen ambtelijke studie voor verregaande gedragsverandering om fors minder energieverbruik te bewerkstelligen. Wat de ambtenaren betreft is daarbij ‘enige vorm van dwang of sturing’ ook nodig. Naast tal van prijsprikkels wordt gedacht aan het ‘direct en op afstand aansturen van warmtepompen of laadpalen bij mensen thuis’. ‘Decennialang was het in Nederland doodnormaal dat stroom altijd en overal beschikbaar was, maar die tijd is nu echt voorbij’, aldus een NRC-artikel over het rapport.

Circulaire keuzes

Bij ‘duurzaamheidsdwang’ blijft het evenmin. De volgende stap is dat burgers ‘circulair gedrag’ gaan vertonen. Een eenduidige definitie van circulariteit bestaat niet, maar dat het doel om Nederland in 2050 circulair te maken om gedragsverandering vraagt, is al wel duidelijk. Uit het rapport ‘Gedragsstrategie Burgers en circulaire economie’ blijkt dat de overheid mikt op het vergemakkelijken van circulaire keuzes via onder meer het aanpassen van prijzen, reclames en het normaal maken van circulair gedrag. Onder ‘normaal’ wordt ook verstaan het minder vaak wassen van kleding, het vaker dragen van tweedehandskleding en het delen en lenen van huishoudelijke apparaten.

Het makkelijk en ‘eerlijk’ maken van circulair gedrag is zeker geen pleidooi voor vrijblijvendheid, stelt het rapport, dat openlijk pleit voor ‘meer drang en dwang’, zoals een verplicht percentage tweedehandsspullen in winkels of het verbieden van bepaalde producten.

Kritiekloos conformisme

De glijdende schaal van gedragssturing mag duidelijk zijn, maar volgens de overheid zelf zijn er weinig morele bezwaren bij burgerbeïnvloeding. Daarbij wordt gerefereerd aan een onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) uit 2014. Gedragsbeïnvloeding door overheden is volgens dat onderzoek gerechtvaardigd, ‘mits het geen controversiële kwesties betreft, er voldoende transparantie is en de gebruikelijke rechtstatelijke aspecten worden meegewogen’. In het nieuwe WRR-rapport over hetzelfde onderwerp wordt gepleit voor een verdere inbedding van gedragskennis op alle beleidsterreinen.

Dat overheden aan gedragssturing doen is in zekere zin logisch. De scheidslijn tussen ‘een duwtje in de rug’ en dwang wordt dunner. Kritiekloos conformisme ligt al langer op de loer. Of alle gedragssturing transparant is, en nog proportioneel, is ook de vraag. Dat onderzoeken vraagt juist om vertraging; om debat en om dwars gedrag.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het kabinet wil graag dat u uw gedrag nog sneller verbetert verscheen eerst op Wynia's Week.

Als tiener in de jaren zeventig voelde Nederland benauwend. Alles werd geregeld, gepland en herverdeeld, maar niets werkte echt. Inflatie vrat spaargeld op, werkloosheid groeide, stakingen waren aan de orde van de dag. Ondernemen was verdacht. Belastingen werden steeds hoger. Eigen initiatief verdween. De overheidsfinanciën waren helemaal uit het lood geslagen. Het overheidsmonster werd steeds groter. Het land ademde niet meer.

Juist in die periode las ik Free to Choose van Milton Friedman*. Dat boek was geen pamflet en geen belofte van paradijselijke markten. Het was een verklaring, een lens om te begrijpen waarom samenlevingen vastlopen wanneer ze vrijheid inruilen voor maakbaarheid. Er werd aangetoond met allerlei praktische voorbeelden dat centrale sturing fundamenteel ongeschikt is voor complexe vrije samenlevingen. Dit boek was een lichtpunt en een verademing voor mij.

Vrijheid als voorwaarde

Wat mij toen raakte – en wat nu opnieuw knaagt – is zijn kerninzicht: vrijheid is geen ideologische luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor welvaart, verantwoordelijkheid en menselijke waardigheid. Het bepaalt hoe we omgaan met schaarste, keuzes, risico’s en de kansen van onze kinderen.

Nederland leek deze les later te begrijpen. In de jaren tachtig en negentig werd het roer omgegooid. De overheid trok zich terug waar zij te dominant was geworden, overheidsfinanciën werden gesaneerd, ondernemerschap kreeg ruimte. Het was geen dogmatisch liberalisme, maar een correctie op doorgeschoten sturing. Het werkte: economische groei trok aan, werkgelegenheid herstelde en maatschappelijke dynamiek keerde terug.

Maar vanaf ongeveer het jaar 2000 is het beeld opnieuw verslechterd. De koers richting meer centrale sturing, regelgeving en bureaucratie werd heropend, sluipend maar breed. Dit keer technocratisch, en daardoor misschien gevaarlijker. Paradoxaal genoeg in een periode van uiteengevallen communisme en bloei van de (sociale) markteconomie.

Milton Friedman waarschuwde voor wat hij de ‘illusie van controle’ noemde: de gedachte dat centrale planning en regels maatschappelijke problemen kunnen beheersen. Vandaag lijkt deze illusie terug te keren in bijna elk groot dossier, terwijl de realiteit juist wordt gevormd door de keuzes van miljoenen burgers en bedrijven.

Geen marktfalen maar beleidsfalen

Neem het energie- en klimaatbeleid. De doelen zijn ambitieus, de morele overtuiging sterk, maar de economische logica ontbreekt vaak. Prijssignalen worden verstoord door subsidies, verplichtingen en plafonds. Het resultaat: verkeerde investeringen, netcongestie en structurele onzekerheid voor bedrijven en huishoudens. Elektriciteit wordt onnodig duur, nieuwe projecten stagneren, en huishoudens betalen steeds meer terwijl de beloofde voordelen vaak uitblijven.

Dit is geen marktfalen; dit is beleidsfalen dat rechtstreeks voortvloeit uit het negeren van de principes die Friedman al decennia geleden beschreef. De uitgangspunten van een realistisch, betrouwbaar en betaalbaar energie- en klimaatbeleid worden continu veronachtzaamd. Ideologisch, moralistisch en angstdenken voeren de boventoon.

Te weinig en te dure woningen

Hetzelfde geldt voor de woningmarkt. Prijzen werden jarenlang genegeerd als informatiedragers, bouwen ontmoedigd door regels, procedures en bezwaarstructuren, terwijl de vraag – vrijwel uitsluitend door migratie – structureel toenam. Friedman waarschuwde dat het negeren van prijssignalen leidt tot schaarste.

Wat we nu zien, is geen verrassing, maar een direct gevolg van beleidskeuzes: te weinig woningen, te hoge prijzen en frustratie bij zowel starters als gezinnen die een huis zoeken. Bovendien geldt dat we helemaal niet in een wooncrisis waren beland als we de afgelopen decennia een realistisch migratiebeleid hadden gevoerd.

Een ander fundamenteel Friedmaniaans principe is de beperkte rol van de overheid. De staat moet randvoorwaarden scheppen: rechtszekerheid, eigendomsrechten, concurrentie. Niet tegelijkertijd planner, producent, moreel kompas en crisismanager worden. In Nederland zijn die rollen vermengd geraakt. De overheid stuurt steeds gedetailleerder, wantrouwt uitvoerders en burgers, en creëert een woud aan regels dat niemand nog kan overzien.

Sterkere regeldruk en hogere belastingen 

Voor ondernemers – vooral in het midden- en kleinbedrijf (mkb) – en voor boeren is dit dagelijks voelbaar. De regeldruk en de belastingen zijn de afgelopen 15 jaar gigantisch gestegen. Ondernemen betekent niet langer kansen zien, maar risico’s ontwijken. Boeren behoren tot de meest efficiënte ter wereld, maar worden afgerekend op modellen, doelen en papieren werkelijkheden.

Lokale kennis en vakmanschap worden verdrongen door centrale normen. Friedman zou dit onmiddellijk herkennen: centrale planning vernietigt de informatie die nodig is om goed beleid te maken. De innovatiekracht verdwijnt, het platteland verarmt, en jongeren die willen boeren of starten in het mkb krijgen steeds minder ruimte.

Democratische afstand

Cruciaal in Free to Choose is ook de koppeling tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. Wie keuzes maakt, moet de consequenties dragen. In Nederland is het omgekeerde steeds gebruikelijker geworden: risico’s worden collectief gemaakt, falen wordt gecompenseerd, prikkels afgevlakt. Dat voelt sociaal, maar ondermijnt verantwoordelijkheid, initiatief en wederzijds vertrouwen. Het is een recept voor afhankelijkheid en stagnatie.

Ook op Europees niveau zien we deze ontwikkeling. Steeds meer beleid wordt op afstand genomen, technocratisch gelegitimeerd en moeilijk corrigeerbaar. Friedman waarschuwde expliciet voor concentratie van macht — niet omdat machthebbers slecht zijn, maar omdat fouten groter worden naarmate ze verder van de dagelijkse praktijk afstaan.

De democratische afstand die veel burgers voelen, is geen verbeelding, maar een systeemkenmerk dat de legitimiteit van besluiten ondermijnt. Ook het beleid van de ECB met voortdurende monetaire financiering druist volledig in tegen de basisprincipes van (monetarist) Friedman. Dit beleid heeft de afgelopen jaren geleid tot heel hoge inflatie die zeer moeilijk te beteugelen valt.

Collectief geheugenverlies

Daarnaast verergert de combinatie van migratie-, energie- en klimaatbeleid en regulering de situatie. We proberen meerdere complexe problemen tegelijk centraal te sturen zonder het draagvlak of de capaciteit goed in te schatten. Resultaat: schaarste, hogere kosten, onzekerheid, maatschappelijke spanning. Nederland zit opnieuw in een vicieuze cirkel: goede intenties, slecht resultaat.

Wat mij persoonlijk het meest frustreert, is het collectieve geheugenverlies. We hebben dit eerder meegemaakt. We weten hoe dit eindigt: hogere lasten, lagere productiviteit, minder innovatie, en groeiende maatschappelijke spanning. En toch is de reflex bij elk nieuw probleem dezelfde: meer regels, meer subsidies, meer centrale sturing. Het is comfortabel, het suggereert grip, het geeft het gevoel dat iemand ‘aan het stuur zit’. Maar het is schijncontrole.

Terugkeren naar Friedmans basisprincipes betekent niet terug naar de jaren tachtig. Het betekent vooruit naar beleid dat beter begrijpt hoe samenlevingen functioneren. Dat prijzen informatie dragen. Dat concurrentie disciplineert. Dat vrijheid verantwoordelijkheid vereist. En dat goedbedoeld beleid vaak averechts uitpakt.

Wat nu moet gebeuren

Nederland heeft een koerscorrectie nodig, en wel onmiddellijk:

• Een kleinere en effectievere overheid, die terugkeert naar kerntaken zoals rechtshandhaving, eigendomsbescherming en mededinging.

• Lagere en eenvoudiger belastingen, zodat werken, ondernemen en investeren weer loont.

• Een ondernemers- en boerenklimaat dat ruimte geeft voor initiatief, innovatie en lokale kennis.

• Realistisch energie- en klimaatbeleid, waarin prijssignalen en uitvoerbaarheid voorop staan, en subsidies en verplichtingen beperkt worden.

• Eerlijkheid in migratiebeleid, afgestemd op draagkracht, integratiecapaciteit en regionale planning.

• Herwaardering van nationale zeggenschap binnen Europa, met behoud van samenwerking, maar zonder automatische afstand van democratische controle.

Ademruimte

Kortom: vrijheid herstellen, verantwoordelijkheid terugbrengen, en centrale sturing beperken tot waar zij echt meerwaarde biedt. Niet als ideologie, maar als noodzakelijke randvoorwaarde voor een gezond, welvarend en leefbaar Nederland.

Toen Free to Choose voor mij als tiener een bevrijding was, ging het vooral om ademruimte. Die ademruimte dreigt Nederland opnieuw te verliezen.

* Milton Friedman (1912–2006) was een Amerikaanse econoom en een van de meest invloedrijke economen van de 20ste eeuw. Hij is vooral bekend vanwege zijn werk op het gebied van monetarisme, de theorie dat de geldhoeveelheid in een economie een cruciale rol speelt in het veroorzaken van inflatie en economische groei. Friedman heeft de manier waarop economen en beleidsmakers naar geld en inflatie kijken drastisch veranderd. Zijn ideeën hebben invloed gehad op het economische beleid in de jaren 1980, met name bij regeringen zoals die van Ronald Reagan in de VS en Margaret Thatcher in het VK.

**Rob Cozijnsen is econoom, zelfstandig ondernemer en senior programmamanager, met meer dan 30 jaar ervaring in het opzetten, leiden en implementeren van omvangrijke, bedrijfsbrede transities in uiteenlopende sectoren.

Wynia’s Week bestaat officieel 7 jaar! Met dank aan alle auteurs, donateurs en alle andere lezers, kijkers en supporters. Op naar de volgende 7 jaar! www.wyniasweek.nl/doneren

Het bericht Laat de overheid een flinke stap terugdoen zodat burgers weer ruimte krijgen om te ademen en te ondernemen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is een vrije markt, maar alle belanghebbenden voelen de verantwoordelijkheid voor een sociaal rechtvaardige samenleving. Niet alleen de overheid, ook het bedrijfsleven, de vakbonden en allerlei instituties hebben sociale rechtvaardigheid hoog in het vaandel en handelen daar ook naar. Zo houdt de ondernemer in het Rijnlandmodel zich niet alleen bezig met winst maken, maar neemt ook zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid. Klassieke voorbeelden zijn Anton Philips en Freddy Heineken.

Vicieuze cirkel

Niets op aan te merken, hoor ik u denken. Dat is ook zo, ware het niet dat het Rijnlandmodel de laatste jaren in onbalans is geraakt. Het evenwicht dat er was tussen aan de ene kant de overheid, de instituties en de vakbonden en aan de andere kant het bedrijfsleven is zoekgeraakt. De overheid is uit haar krachten gegroeid, zowel letterlijk als figuurlijk. Het aantal ambtenaren is sinds Rutte I met 30 procent toegenomen en de bemoeienis van de overheid met de economie, maar eigenlijk met van alles en nog wat, kent geen grenzen.

Het gevolg is een vicieuze cirkel waar moeilijk uit te komen is. Door een veelheid aan regelgeving ontstaat een veelheid aan problemen, die in de visie van de huidige overheid alleen maar kunnen worden opgelost met nog meer overheid. Die nog meer regels maakt, met als gevolg weer meer problemen. En het proces herhaalt zich, maar steeds op een hoger niveau.

De overheid blijft daarmee groeien. Dat gaat ten koste van het bedrijfsleven, dat aan de steeds toenemende regel- en belastingdruk – het laatste om alle overheidsbemoeienis te bekostigen – te gronde gaat. Het bedrijfsleven krimpt in bijna dezelfde mate als de overheid groeit. Het blijken communicerende vaten.

Op de een of andere manier lukt het niet om de overheid te verkleinen. Ondanks het plan van het huidige kabinet-Schoof om het aantal rijksambtenaren met 22 procent te verminderen, is er in het eerste halfjaar van 2025 juist een toename van bijna 4000 fte’s opgetreden. Deze groei komt doordat de beleidskolom weliswaar stabiel is gebleven, maar de uitvoerende, inspectie- en ondersteunende functies met bijna 6 procent zijn toegenomen.

Stikstofbeleid

Enkele concrete voorbeelden kunnen verduidelijken waarom het maar niet lukt om de overheid te verkleinen. Laten we beginnen met de stikstoffuik. Met de Nitraat- en Habitatrichtlijnen van de Europese Unie in de hand vond de Nederlandse overheid het nodig de strengste interpretatie te hanteren van alle EU-lidstaten. Een uiterst strenge norm voor stikstofdepositie. In buurland Duitsland is die 7 tot 21 mol per hectare, in Nederland 0,005 mol per hectare. Gevolg? De helft van de boeren moest verdwijnen. Met een uitkoopregeling die miljarden kost (nog afgezien van het menselijk leed). En diverse projecten konden niet doorgaan, omdat er geen ‘stikstofruimte’ voor was. Een voorstel om de norm te verruimen tot 1 mol per hectare verlicht hopelijk de impact, maar het kwaad is grotendeels al geschied.

Als de overheid zich niet had bemoeid met de zaak, niet een veelheid aan kleine Natura2000-gebieden had gedefinieerd en niet een strengere norm had vastgesteld dan nodig, hadden we alle boeren nog gehad, hadden we miljarden aan uitkoop bespaard en waren er vastgoedprojecten doorgegaan, die de woningnood hadden kunnen verlichten.

Klimaatbeleid

Een tweede sprekend voorbeeld is het klimaatbeleid. Wat heeft dat niet een ellende veroorzaakt. Met het uitfaseren van fossiele energie en de invoering van dure, onrendabele en onbetrouwbare wiebelstroom (zonne- en windenergie) is de energieprijs voor huishoudens en de industrie tot ongekende hoogte gestegen. Doordat de energieprijs hier vier keer zo hoog is als in de VS zijn veel industriële bedrijven niet meer concurrerend, gaan failliet of verlaten Nederland. De haven in Rotterdam verliest haar wereldwijde positie en maar liefst 14.000 bedrijven kunnen geen netaansluiting krijgen. Want vanwege de wiebelstroom moet het hoogspanningsnet worden verbouwd, wat miljarden kost en nog jaren gaat duren.

Zo onnodig allemaal. Als de overheid zich niet had bemoeid met de energievoorziening, was dit alles niet gebeurd. Hadden we nog een gezonde economie gehad met een verdienmodel dat onze verzorgingsstaat in stand kan houden. Het Groningse gas had als overgangsbrandstof in de energietransitie kunnen dienen en als er bijtijds toestemming was gegeven om kerncentrales te bouwen, was de energierekening betaalbaar gebleven en waren er geen aansluitingsproblemen geweest.

De woningbouw mag als derde voorbeeld dienen. Door alle knellende regelgeving, die de overheid zo nodig los moest laten op de woningbouw: vergunningenstelsel, bouwvoorschriften, waaronder energielabels, verhuurnormen en andere restrictieve maatregelen, is bouwen in Nederland niet meer rendabel. Met als gevolg dat er sinds enkele jaren niet meer of in ieder geval veel minder dan nodig wordt gebouwd.

Als de overheid zich niet had bemoeid met de woningbouw, was er geen woningnood geweest. Kijk bijvoorbeeld naar België, daar is geen woningnood, want de overheid bemoeit zich niet met de woningbouw.

Om het woningprobleem in Nederland op te lossen stellen diverse politieke partijen voor om een miljardenfonds (36,6 miljard, roept Timmermans) te creëren om de woningbouw te stimuleren. Onnodig. Stop de overheidsbemoeienis en het probleem lost zich vanzelf op.

Het toeslagenstelsel

Niet alleen het bedrijfsleven en daarmee het verdienmodel van Nederland is de dupe van de uit z’n krachten gegroeide overheid. Ook de burger ondervindt schade van de toegenomen overheidsbemoeienis. Met goede bedoelingen werd een toeslagstelsel opgetuigd. Maar op een wijze die het tegendeel bereikte van wat werd beoogd. En dan heb ik het nog niet eens over de uitwassen van het stelsel, lees: de toeslagenaffaire. Het stelsel zelf werkt niet. Het heeft ervoor gezorgd dat werken niet meer loont.

Een miljoen mensen zit thuis met bijstand en allerlei toeslagen. Als zij zouden werken verhoogt dat hun inkomen niet. Dus waarom zouden ze. De overheid bemoeit zich ook hier te veel. Het is ten eerste een onnodig rondpompen van belastinggeld en ten tweede creëert het allerlei uitvoeringsorganisaties met veel ambtenaren. Zoals de Dienst Toeslagen van het ministerie van Financiën (en inmiddels de uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen!), voor huurtoeslag, zorgtoeslag en kinderopvangtoeslag. Daarnaast het UWV, dat behalve voor de bijstand ook aanvullingen geeft op de (bijstands)uitkeringen in het kader van de WW, WIA en Ziektewet.

Terug naar kerntaken

De oplossing voor burger en bedrijfsleven is simpel. Vervang het toeslagenstelsel door een negatieve inkomstenbelasting voor de laagstbetaalden (met behoud van een bijstandsregeling voor degenen die buiten hun schuld niet kunnen werken), verlaag de regel- en belastingdruk voor het bedrijfsleven en los de energiecrisis, woningcrisis en stikstofcrisis op door je er als overheid niet langer mee te bemoeien. En ga zeker niet nog meer overheidsbemoeienis genereren, met daarvoor benodigde extra ambtenaren en miljarden belastinggeld.

De overheid moet terug naar haar kerntaken. Zorgen voor veiligheid, extern (defensie) en intern (blauw op straat), optreden als marktmeester, opdat er een gelijk speelveld is voor het bedrijfsleven en taken uitvoeren die niet (goed) aan de markt kunnen worden overgelaten. Terug naar het Rijnlandmodel. Dat heeft goed gewerkt en verdient een tweede kans.

Het is echter aan de kiezer om het Rijnlandmodel een tweede kans te geven. Alle grote partijen in de Tweede Kamer pleiten in hun verkiezingsprogramma’s voor meer overheid. De linkse partijen meer dan de middenpartijen, maar toch. Alleen de kleine rechtse partijen en de twee libertaire partijen LP en Vrij Verbond pleiten voor minder overheid.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Veel problemen verdwijnen als sneeuw voor de zon met een kleinere en minder bemoeizuchtige overheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook de noodzaak om iets aan (de groei van) het ambtenarenapparaat en overmatige reguleringen te doen zal wel weer verkondigd worden. Het zal dus een toonbeeld van ‘smalle marges’ zijn waarbij voorbijgegaan wordt aan echt wezenlijke aspecten en problemen. In feite is er sprake van een hoge mate van continuïteit van beleid waarbij de elementaire status quo klakkeloos geaccepteerd wordt.  

Een kolossale overheid 

Zodoende zal er niet of nauwelijks aandacht zijn voor het gegeven dat de overheid en de aan haar op allerlei verschillende manieren gelieerde semi-overheden (onderwijs, gezondheidszorg, culturele sector, openbaar vervoer, corporaties, etcetera) een enorm grote rol in economie en maatschappij zijn gaan spelen, maar dat zij die rol al te vaak ronduit slecht uitvoeren.  

Iets minder dan de helft van de totale economische activiteit in Nederland loopt via de overheid, gemeten als overheidsuitgaven in procenten van het Bruto Binnenlands Product (BBP). In termen van werkgelegenheid zijn overheid en semi-overheid nóg groter: de collectieve sector is goed voor 5,9 miljoen werkzame personen, wat  57 procent is van het totale aantal werkenden van 10,3 miljoen. Dit ontzagwekkende belang weerspiegelt de geleidelijke op- en uitbouw van de verzorgingsstaat na de Tweede Wereldoorlog.  

Je zou denken dat het functioneren van een dergelijk kolossaal apparaat de hoogste aandacht krijgt en nadrukkelijk kritisch wordt geëvalueerd. Maar dat valt vies tegen. De aandacht richt zich hoofdzakelijk op de politieke keuzes – hoeveel extra geld gaat er naar defensie?, wat doen we met de benzineaccijns?, met hoeveel gaat de AOW omhoog?, hoeveel extra investeren we in de gezondheidszorg en verlagen we het eigen risico?, – waarbij er stilzwijgend vanuit wordt gegaan dat overheid en semi-overheid een en ander operationeel en organisatorisch prima voor elkaar krijgen. 

Niets is dus minder waar. Het gaat dus niet om het al dan niet eens zijn met de politieke besluiten maar, gegeven die besluiten, om de kwaliteit van uitvoering.  

Wanverhouding 

Denk aan de schadeafhandeling in Groningen die 13 jaar na de aardbeving in Huizinge nog steeds stroef verloopt met veel al jaren voortslepende dossiers. Er is sprake van een wanverhouding tussen de uitvoeringskosten en de feitelijk uitgekeerde schadevergoedingen: in 2023 heeft het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) voor elke euro die het uitkeerde 78 cent aan kosten gemaakt. Eind 2024 had het IMG meer dan 1.000 medewerkers in dienst.  

Of wat te denken van het onderwijs waarvan de kwaliteit ondanks enorme investeringen steeds verder terugloopt? Een derde voorbeeld betreft de onduidelijkheid over de definitie van ‘schijnzelfstandigheid’ van zzp’ers (waarmee men al 9 jaar worstelt) en het daarop gebaseerde handhavingsbeleid van de Belastingdienst. Dit begint serieuze problemen te veroorzaken op de arbeidsmarkt in het  algemeen en voor mensen die zelfstandig willen werken in het bijzonder.  

Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) heeft tal van uitkeringen fout berekend en de hersteloperatie is hem boven het hoofd gegroeid, vooral door de uiterst complexe regelgeving. Daarom heeft de minister van Sociale Zaken in juli besloten dat arbeidsongeschikten die in het verleden een te hoge WIA-uitkering hebben gekregen, dat overschot niet hoeven terug te betalen. Dit zijn slechts vier voorbeelden uit vele.  

Mission impossible 

Het onderliggende, structurele probleem is niet alleen de nauwelijks nog te managen enorme absolute omvang van de (semi-)overheid, maar vooral ook het steeds verdergaande specifiek en gedetailleerd ingrijpen in economie en maatschappij.  

De (semi-)overheid is zich de laatste decennia geleidelijk aan steeds meer gaan bemoeien met de concrete, praktische uitvoering van beleid terwijl men daartoe vaak niet goed in staat is. De (semi-) ambtelijke organisatie is er niet geschikt voor en het ontbreekt aan de noodzakelijke kennis, vaardigheden en vrijheid van praktisch handelen. Het idee dat men ‘van boven’ van alles en nog wat specifiek en gedetailleerd kan aansturen, al dan niet op basis van veronderstelde wetenschappelijke inzichten, blijkt dan een misvatting. De uitvoerende instanties worden met een mission impossible opgezadeld.  

Zware last voor mensen die het werk doen 

Zodoende wordt enorme schade aangericht. De kosten van het in deze opzichten disfunctionerend apparaat zijn extreem hoog, inclusief de kosten van alle organen, instanties, adviseurs, toezichthouders en wat dies meer zij eromheen: ‘het veld’. Maar de baten laten vaak te wensen over, en kunnen zelfs negatief zijn als men de operationele uitvoering meer in de weg loopt dan dat men reëel waarde toevoegt.  

Naast hoge eigen kosten en lage of zelfs negatieve inhoudelijke toegevoegde waarde legt men de betrokkenen ‘op de werkvloer’ niet zelden een zware last op. De docent voor de klas, de verpleegkundige aan het bed, de zzp’er die een job wil doen, de vrijwilliger die een evenement wil organiseren, en vele anderen, hebben hier allemaal onder te lijden. Hun praktisch op ervaring gestoeld eigen inzicht wordt gewantrouwd en in toenemende mate begrensd of vervangen door hoofdzakelijk op theoretische overwegingen gebaseerd ingrijpen door mensen en instanties die ver van de dagelijkse praktijk afstaan; zowel qua positie als qua mentaliteit. Geen wonder dat efficiency, effectiviteit en snelheid van handelen het zo vaak  afleggen bij de (semi-)overheid.  

Hoe moet het wel  

Alleen een grondige herziening van de rol van de (semi-)overheid kan uitkomst bieden. Zij moet zich (weer) gaan richten op algemene richtlijnen met eenduidige randvoorwaarden waarbinnen degenen die het feitelijke werk doen maximale vrijheid van handelen krijgen. De (semi-)overheid beperkt zich dan tot de hoofdlijnen met bijbehorend financieel kader. De politiek kan zich op hoofdzaken concentreren en voortaan afzien van populistische interventies en praatjes voor de bühne. (Het aantal moties in de Tweede Kamer kan zodoende omlaag van meer dan 5.000 per jaar nu naar, zeg, 500.)  

De (semi-)ambtenaren kunnen zich vooral richten op de rechtmatigheid van het beleid en erop toezien dat de ontvangers van het geld binnen de afgesproken budgetten blijven. Hoe die ontvangers dat doen moeten ze vooral zelf weten. Het aantal (semi-)ambtenaren kan dan fors omlaag. ‘Het veld’ in bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg kan flink (50-75 procent?) worden ingekrompen.  

Vernieuwingen en experimenten komen primair vanuit de mensen uit de praktijk, bottom-up, en veel minder top-down. Polderen gebeurt op hoofdzaken, zoals het ooit begonnen is, en ontaardt niet langer in eindeloos geneuzel over details en een paar centen. Allerhande instellingen – scholen, universiteiten, onderzoeksinstellingen, ziekenhuizen, verpleeghuizen, musea, welzijnsorganisaties – richten zich op hun core business en reduceren indirecte kosten en overhead. Financiële bijdragen van de overheid zijn primair daarop gericht en stellen dit als voorwaarde. 

Gepruts in de marge helpt niet 

De kwaal van overregulering wordt zo langzamerhand vrij algemeen erkend en initiatieven om er wat aan te doen zijn niet van de lucht. Maar waar sommige regels worden geschrapt springen andere weer even hard, of harder, op. Dat het ingrijpen van de (semi-)overheid vaak faalt – leidend tot hoge kosten, ernstige vertragingen, geringe of negatieve toegevoegde waarde, en veel frustraties – is ook wel duidelijk voor wie het open en eerlijk beschouwt. Maar het blijft bij kurieren am symptom waarbij het structurele probleem buiten schot blijft. De (semi-)overheid is zo groot en alom aanwezig geworden dat falen algauw een gigantische impact op economie en maatschappij heeft, en daarmee op veel burgers. Het is hoog tijd om dit serieus aan te pakken; wat gepruts in de marge haalt niets uit.  

Overheid en semioverheid moeten grondig op de schop.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Laat de overheid zich beperken tot hoofdlijnen en geef de mensen die het werk doen maximale vrijheid  verscheen eerst op Wynia's Week.

Evalueren van overheidsbeleid heeft in Nederland en andere
OESO-landen een geschiedenis van zo’n 50-60 jaar. In de VS was Johnsons Great Society-politiek (1964) met talloze nieuwe wetten en interventies de aanjager van de eerste ‘golden years’ van dit onderzoeksterrein. Decennia lang was de VS ook nummer 1 in de toptien van de internationale evaluatie-atlas. Opvallend is dat het nu ook de VS is waar vanaf begin dit jaar zwaar bezuinigd wordt op evaluaties, maar ook op het toezicht/inspectie-wezen.

Van Willigenburg schreef in zijn Bericht uit de Samenleving dat ‘we ons kapot evalueren’ en maakt melding van het bestaan van een Evaluerende Klasse: zij die er dagelijks mee bezig zijn en er een goede boterham aan overhouden. Waar hij een heel breed evaluatie-begrip hanteert waaronder het beoordelen of de maat nemen van ‘de kroeg, een film, een concert of populaire tv-programma’s’, gaat deze bijdrage over beleidsevaluaties: zijn er wel effecten van beleid in zijn diverse uitingen, welke dan, bij wie en voor hoe lang, zijn er ook (ongewenste) neveneffecten en is er sprake van doelmatigheid van de interventies, en van het evalueren? 

Beleidsevaluaties zijn booming business

In een vergelijkend onderzoek (Sridharan & Leeuw, in uitvoering) gaan we ten eerste na of de wereld van de beleidsevaluaties (in Nederland en een aantal OESO-landen) als booming business te kenschetsen is. Dat geluid wordt vaak gehoord. Ons tel- en rekenwerk van aantallen publicaties, evaluatoren, instituten, centra, beroepsverenigingen en leden dat we voor de periode 1960-2024 uitvoerden, bevestigt dat geluid: in vergelijking met de jaren ’60-’70, toen er hooguit en met uitzondering van de VS, toen de beleidsevaluaties nog in de kinderschoenen stonden, is er nu sprake van een booming business.

De onlangs overleden Andries Hoogerwerf verweet de Nederlandse rijksoverheid 50 jaar geleden veel te weinig aandacht te hebben voor het evalueren van beleid, ‘een situatie die in een beschaafd land eigenlijk niet mag voorkomen’. De Algemene Rekenkamer begon in de jaren ’80 met rijksbrede onderzoekingen van diverse overheidsinterventies en was keer op keer kritisch over de te geringe aandacht ervoor.

Van dat beeld is niets meer over. Integendeel, meer en meer wordt over ‘evaluiitis’, ‘evaluation overload’  en de ‘evaluation society’ gesproken. Onderdeel daarvan is – sjiek uitgedrukt – de ‘institutionalisering’: talloze kaders, standaarden, criteria, richtlijnen, procedures, protocollen, evaluatiebeleid en regelgeving, afkomstig van overheden, VN-organisaties, ontwikkelingsbanken, OESO en NGO’s. Doorgaans gaat die ontwikkeling gepaard met hoera-geluiden: hoe meer institutionalisering, des te beter (voor ons allemaal).

Wat vergeten wordt is dat deze ontwikkeling een sterk (quasi)-gouvernementeel, ‘governance’-gericht karakter heeft, waar al in de jaren ’70 en ’80 voor gewaarschuwd is. Zonder veel effect dus. Evert Vedung uit Zweden is een van de weinigen die zich daar recent kritisch over uitliet. Is institutionalisering wel zo goed als gedacht wordt? Neen, zegt hij, er zijn neveneffecten zoals dat evaluaties routines worden, heel gemakkelijk door degenen die geëvalueerd worden bespeeld kunnen worden en zelfs bedrog kunnen opleveren.

Donkere kanten

In onze vergelijkende studie analyseren we deze en een aantal andere donkere kanten. Eén eerste fenomeen zijn ‘evaluation machines’: periodiek draaiende metingen van diverse organisaties over van alles en nog wat. Vaak gaat het over beleid of over het functioneren van organisaties of hoe ‘de samenleving’ bepaalde ontwikkelingen beoordeelt. Ze komen voort uit wet- of regelgeving, internationale afspraken, ‘Agreements’, ‘Declarations’ en dergelijke.

Ooit was zo’n aanpak verstandig, maar het machinematige en soms bijna dwangmatige karakter ervan dreigt in het tegendeel daarvan te verkeren. Overheden maken er gebruik van om bij niet-naleving of te weinig ondersteuning van hun beleid door de bevolking, te pleiten voor nieuwe (en ‘betere’) interventies (of voor zogenaamde maatwerkbenaderingen), die vervolgens ook weer via deze ‘evaluatiemachines’ onderzocht worden. Het draagt allemaal bij aan routinisering, meer-van-het-zelfde en te weinig oog voor verschillende contexten waar beleid op probeert in te grijpen.

De onafhankelijkheidsparadox

Een ander zwarte rand-fenomeen is georkestreerde onafhankelijkheid: talloze zogenaamde waarborginstrumenten, zoals richtlijnen, gedragscodes, mandaten, klachtenregelingen, raden van advies/toezicht en ‘morele beraden’ creëren een beeld van  onafhankelijkheid. Dat is belangrijk voor de reputatie, overlevings- en verdiencapaciteit van de professie, want wie daar niet aan voldoet, wordt snel als ‘gekke Henkie’ weggezet. Evaluaties en evaluatoren moeten immers (totaal) onafhankelijk zijn, maar omdat het moeilijk, zo niet onmogelijk is dat in de echte wereld met zijn diverse (semi-) publieke financieringsstromen en afhankelijkheden te realiseren, wordt aan beeldvorming gedaan via de weg van de orkestratie. Wim Derksen sprak in dit verband wel over het beeld dat onderzoekers (zoals evaluatoren) als ‘onafhankelijke helden’ worden gezien en beleidsambtenaren als ‘bedrieglijke paladijnen’.

Een ander probleem met orkestratie is dat zij die geëvalueerd worden, in staat zijn de onderzoekingen te bespelen en daarmee ook te anticiperen op wat (vermoedelijk) gewenste antwoorden zijn. Erger is dat de onafhankelijkheid van het gedrag van evaluatoren  nauwelijks verband houdt met de georkestreerde ‘onafhankelijkheid’ op papier. Niet voor niets bestaat er zoiets als de onafhankelijkheidsparadox.

Ten derde is er een verschijnsel dat zijn oorsprong vindt in wat verstrengeling heet van (gecoöpteerde) toezichthouders en de sector oftewel: regulatory capture. Daar hebben evaluaties ook mee te maken en dan heet het ‘evaluation capture’. Doorgaans zijn het evaluatoren, criminologen en andere onderzoekers die ‘regulatory capture’ ontmaskeren. Nu heeft de booming business van het evaluatiewerk er zélf mee te maken.

Het is het verschijnsel waarin evaluaties en evaluatoren omringd zijn door protocollen, richtlijnen, aanbestedingseisen, normen, criteria, sjablonen, toezicht en beoordelingen van nationale en supranationale organisaties, overheden, NGO’s en agentschappen die evaluaties aanvragen en (mede) financieren. Deze institutionalisering binnen bureaucratieën heeft de verkeerde prikkels gecreëerd voor evaluatoren, degenen die geëvalueerd worden en voor beleidsmakers: de prikkel is namelijk niet om primair de beste beleidsmaatregelen te ontwikkelen die het meeste bijdragen aan het verbeteren van de positie van burgers en hun organisaties, maar soms vooral om evaluatiesystemen te hebben die bruikbaar zijn om blunders, ‘foutje-bedankt’-gedrag, tegenvallers en vergelijkbare situaties te verhelpen en mede langs die weg ook reputatierisico’s voor bestuurders, politici, managers en sponsors te verminderen. Er is immers geëvalueerd. Dat het soms goed uitpakt en evaluaties wel bijdragen aan het realiseren van kansrijk beleid, is mooi meegenomen.

Vragen naar wat het kost is ‘kleinzielig’

Ten vierde en ten slotte: het verdwijnen van wat de ‘spulleboel’ aan evaluaties kost. Waar in de (internationale) overzichten van criteria en normen ‘transparantie’ en ‘publieksvriendelijkheid’ van evaluaties hoog in het vaandel staan, worden antwoorden op de vraag naar wat het kost, afgedaan óf als ‘gegevens-zijn-niet-beschikbaar, jammer maar helaas’, of als ‘zoek het zelf maar uit’ via de website van de zus-of-zo-organisatie (waarbij dan blijkt dat daar nauwelijks wat te vinden is en zeker niet over een langere periode).

Wat ik evaluation hubris noem, kan helpen dit fenomeen te verklaren: vragen naar geld is kleinzielig en misschien wel irrelevant. Immers, wie zou nu twijfelen aan de doelmatigheid van het evaluatie-instrument of van toezicht en inspectie? Die begrijpt simpelweg niet dat het dáar dus niet over moet gaan. Furubo & Vestman vragen zich dat juist wél af: zijn evaluatoren wel altijd de ‘good guys’? Anderen willen weten hoe het zit met de toegevoegde waarde van het huidige evaluatie-fenomeen en of het gebrek aan kennis daarover wellicht verband houdt met negatieve oordelen over de ‘evaluatie-fabriek’. Ik stelde die vraag zelf voor het eerst in 2008.

Enfin, zo zijn er meer kritische kanttekeningen te maken. Het boek waar Sridharan en ik aan werken gaat op deze en andere zaken in, maar wil ook een bijdrage leveren aan de wijze waarop het serieuze en hoogwaardige evaluatiewerk te handhaven is maar dan zonder de donkere kanten.

Zwembaden vol routine-evaluaties

Er bestaan serieuze evaluaties van niveau, waar pittige vragen gesteld worden, daadwerkelijke onafhankelijkheid is, aandacht is voor theorieën die het geëvalueerde kunnen verklaren, transparantie bestaat over methodische aspecten en tegelijkertijd bescheidenheid in oordelen is. En er zijn zwembaden vol met routinematig werk die – gezien het volume ervan – ongetwijfeld ook nog veel geld kosten. Het zou mooi zijn als de Algemene Rekenkamer eens naar het Nederlandse beleid ten aanzien van evaluaties (en toezicht) zou kijken en ook de vraag naar het financiële belang ervan zou stellen.

Dat deed ze eerder in 1991 al een keer en het leverde een beperkte schatting, gebaseerd op weinig gegevens, op. Nut en impact van evalueren en niet alleen voor het overheidsapparaat zelf, zou ook bij zo’n exercitie horen maar ook het traceren van onbedoelde neveneffecten.

*Frans L. Leeuw is emeritus-hoogleraar aan de universiteiten van Maastricht en Utrecht en oud-directeur van de Algemene Rekenkamer en het WODC.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Laat Rekenkamer eens kijken naar het nut en de kosten van die zwembaden vol evaluaties verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de werkelijkheid totaal anders is, wordt vooral bewezen door het voortdurend uitdijende rijksambtenarenapparaat.

‘Het kabinet brengt het aantal ambtenaren en externe inhuur substantieel terug,’ stond vorig jaar te lezen in het regeerprogramma van het inmiddels demissionaire kabinet-Schoof. Dat leek een reusachtige cesuur. Maar toen kwamen dit voorjaar de nieuwe cijfers van de Algemene Rekenkamer. De personeelsomvang van het Rijk bleek in 2024 te zijn gestegen met ruim 9.000 naar 157.000 fte. Bovendien gaf de overheid vorig jaar een recordbedrag van 3,7 miljard euro uit aan ‘externe inhuur’ van consultants, interim-managers en vooral ict’ers.

Eindeloos overleg

‘Terwijl de Nederlandse economie vanaf 2018 met zo’n 12 procent is gegroeid, zijn de groeicijfers van het aantal voltijdbanen bij de overheid soms het dubbele of meer,’ concludeerde Menno Tamminga eerder deze maand in Wynia’s Week. Bij de rijksoverheid (inclusief Defensie en Belastingdienst) steeg het aantal voltijdbanen tussen 2018 en 2024 met maar liefst 30 procent. In het gesubsidieerde onderwijs was de groei 15 procent en bij gemeenten 18 procent. In totaal groeide het aantal voltijdbanen bij de overheid als geheel (rijk, gemeenten, provincies, onderwijs) met 16 procent.

‘Wie af en toe op de ministeries rondloopt, ziet dat overal wordt vergaderd met soms wel vijftien, twintig ambtenaren aan de vergadertafel,’ schreef Annemarie van Gaal onlangs in haar wekelijkse Telegraaf-column. ‘Eindeloos overleg over teksten, notities en rapporten. Alles moet over honderd schijven en voor advies ook nog naar een van de vele honderden adviescolleges gestuurd worden, waarbij er gaandeweg nóg meer vergaderd, gecoördineerd en overlegd wordt.’

Ambtelijk waterhoofd

Een voortdurend groeiende overheid met een steeds groter ambtelijk waterhoofd: als een verschijnsel zo hardnekkig is, ga je als vanzelf vermoeden dat er wel diepe historische wortels zullen zijn. Maar is dat ook zo?

Decennialang werd het aanzien van de Nederlandse politiek bepaald door drie stromingen: het liberalisme, de christen-democratie en de sociaal-democratie. Tegen het einde van de negentiende eeuw ontwikkelden zich binnen deze stromingen de eerste politieke partijen. Tussen die partijen bestonden fundamentele inhoudelijke verschillen. Maar er was ook een fundamentele overeenkomst: hun afkeer van te veel staatsmacht.

Om met de liberalen te beginnen: die huldigden destijds het grondbeginsel van het individualisme. De staat had vooral de taak om de ‘onvervreemdbare rechten’ van burgers te beschermen: vrijheid, leven en eigendom. In het bijzonder de economie diende daarentegen zoveel mogelijk verschoond te blijven van overheidsbemoeienis. Wanneer iedere burger in vrijheid zijn eigen belangen kon najagen en daarbij niet werd belemmerd van boven af, zou de maatschappij zich als vanzelf op de meest gezonde wijze ontwikkelen. Ook met sociale wetgeving was het volgens de liberalen oppassen geblazen: die zou zomaar kunnen leiden tot een ‘maatregelen-staat’, en dan was het met de vrijheid van de burgers gedaan.

Toonaangevend in het christelijke kamp waren de orthodoxe protestanten. Hun voorman Abraham Kuyper (1837-1920) was eveneens wars van grote staatsbemoeienis. Zijn overwegend gereformeerde volgelingen waren – toen ze zich begonnen los te maken van de Nederlandse Hervormde Kerk – op harde wijze door de overheid vervolgd. Dat nooit meer. Kuyper formuleerde het leerstuk van de ‘soevereiniteit in eigen kring’. Daarin was de staat niet meer dan een van de ‘levenskringen’, net als het gezin, de kerk, de school en het bedrijf.

En wat te denken van de negentiende-eeuwse sociaal-democraten. Hun grote inspirator was de zeer anti-etatistische Duitse denker Karl Marx (1818-1883). Het door hem geformuleerde politieke einddoel was het ‘afsterven’ van de staat. Sociaal-democraten waren daarom allergisch voor alles wat riekte naar ‘verstatelijking’. Met een overheid die op de stoel van de ondernemer ging zitten, schoten arbeiders immers niets op. Het kapitalisme zou dan – zij het in een andere vorm – toch blijven bestaan. Nog in 1912 stelde de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) een beginselprogramma op waarin van de staat nauwelijks werd gerept.

Regels, restricties en voorschriften

Als we terugkijken, wat voor Nederland lag er dan ruim honderd jaar geleden in het verschiet, met zoveel liberale, christelijke en socialistische nachtmerries over een oppermachtige staat? Toch zeker níet het land dat we sindsdien – dankzij een hele reeks liberale, christelijke en socialistische bestuurders – zijn geworden.

Het onderwijs, de woningmarkt, de zorgsector: ze zijn verstrikt geraakt in een web van Haagse regels, restricties en voorschriften. Als daardoor problemen ontstaan, wordt geroepen om nóg meer Haagse regels, restricties en voorschriften. Betutteling en bevoogding van de burger zijn heel gewoon geworden. Van vuurwerk-, alcohol- en rookverboden tot de ban op gratis plastic tasjes. Tijdens de coronapandemie bleek de overheid zelfs bij machte ons een avondklok op te leggen, nota bene zonder een zakelijke, cijfermatige onderbouwing.

‘In ’t verleden / Ligt het heden / In het nu wat worden zal,’ zo luiden de bekendste dichtregels van Willem Bilderdijk (1756-1831). Mooi gezegd. Maar in het licht van ons anti-overheidsverleden is de oppermachtige ambtenarenstaat die we in 2025 overal om ons heen zien, totaal onbegrijpelijk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De ambtenaar is eigenlijk een totaal on-Nederlands verschijnsel verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze droombanen zijn de afgelopen jaren echter een steeds zwaardere last voor Nederland geworden. Terwijl de Nederlandse economie vanaf 2018 met zo’n 12 procent is gegroeid, zijn de groeicijfers van het aantal voltijd banen bij de overheid soms het dubbele of meer.

Bij de rijksoverheid (inclusief defensie en Belastingdienst) steeg het aantal voltijdbanen tussen 2018 en 2024 met maar liefst 30 procent, meldde statistiekbureau CBS afgelopen week. In het gesubsidieerde onderwijs was de groei 15 procent, bij gemeenten 18 procent, in totaal groeide het aantal voltijdbanen bij de overheid als geheel (rijk, gemeenten, provincies, onderwijs) met 16 procent.

Groeimarkt consultants

In dat groeicijfer zijn echter alleen werknemers in loondienst meegeteld. De werkelijke groei ligt, gezien de verslaving aan extern ingehuurde medewerkers en consultants, nog wel wat hoger. Ook hier een stijgende lijn sinds 2018, blijkt uit eerder dit jaar gepubliceerd onderzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken. De externe inhuur steeg van 10 procent van de personele uitgaven in 2018 naar 15 procent in 2023. Denk aan ict-specialisten, maar ook mensen die helpen bij de gasboringenschade-afhandeling in Groningen en de dienst herstel kinderopvangtoeslagen.

De groei van overheidswerknemers is geen natuurwet. Tussen 2011 en 2018 daalde het aantal werknemers wél. Dat waren jaren van bezuinigingen. De eerste twee Rutte-kabinetten. De besparingen waren een reactie op de bankencrisis (2009/2009) en de daaropvolgende economische recessie. Maar na 2018 krijgen de personeelsmanagers onder de laatste twee Rutte-kabinetten en het kabinet-Schoof de vrije hand.

Tegelijkertijd stapelen de maatschappelijke problemen zich juist op. Problemen waarin de overheid een hoofdrol speelt. Woningnood. Stikstofcrisis. De nasleep van de schade van de Groningse boringenschade en van het toeslagenschandaal. Het overbelaste stroomnet.

Hoe kan het dat de overheid na 2018 steeds meer uitdijt én de maatschappelijke problemen een rem zetten op economische groei, het vestigingsklimaat verstieren en de cohesie in de samenleving ondermijnen?

Het antwoord komt van twee deskundigen uit de publieke sector zelf. Ruim een jaar geleden publiceerde Het Financieele Dagblad een sterk staaltje onderzoeksjournalistiek. Niet over fraude of bedrog, maar over de verbijsterende groei van het ambtenarenapparaat van de rijksoverheid.

Explosie van beleid

De krant constateert dat de groei niet zit in de uitvoeringsdiensten, zoals politie, UWV en Belastingdienst. De groei zit bij beleidsambtenaren, met als opvallende blikvanger de afdelingen communicatie en voorlichting.

Hoe kon dit gebeuren? Het FD citeert Roel Bekker, voormalig topambtenaar. Hij verwijst als verklaring naar de schaamte in Den Haag vanwege de gasboringenschade en het toeslagendebacle. ‘Iedere claim werd daarna gehonoreerd, ook in termen van personeelsbudget. Je lost het maar op, ga maar over de budgetten heen, werd het devies.’

Hoogleraar Paul Frissen, decaan aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. ‘Het is inherent aan de explosie van beleid, wet- en regelgeving die over Nederland heen is gerold. Het verlangen naar een maakbare samenleving was ooit een typisch links ideaal, maar wordt tegenwoordig Kamerbreed gedragen.’

Lekker betaald

Daar komt bij dat het werk goed wordt betaald en aantrekkelijk is, juist omdat het ingewikkelde thema’s zijn. Nogmaals Frissen in het FD: ‘De professional gedijt bij al die toegenomen complexiteit. Iedereen die op een feestje vertelt over zijn baan, vertelt graag hoe interessant en ingewikkeld het is. Niemand zegt: het is eigenlijk heel simpel. Dat maakt het Rijk populair op de arbeidsmarkt.’

Het beeld dat oprijst uit de cijfers en deze verklaringen is zorgwekkend. De overheid is kennelijk een speeltuin en puzzelhoekje voor hoogopgeleide mannen en vrouwen geworden die met de beste wil van de wereld de complexiteit van maatschappelijke problemen te lijf gaan. En falen.

Op de politieke linkerflank ziet men de overheid als de beste en vanzelfsprekende partij om problemen op te lossen. Meer beleid, meer regels, meer uitzonderingen, meer complexiteit, meer ambtenaren meer geld. De ongemakkelijke waarheid is dat juist de overheid de bron is geworden van de problemen en de ogenschijnlijk onontwarbare knopen. De ongemakkelijke waarheid is ook dat de politieke rechterflank geen tegenwicht biedt aan het linkse maakbaarheidsmantra maar erin meegaat.

Nuchter richtsnoer

De burger betaalt de prijs, meerdere malen zelfs. De kosten (salaris, pensioenpremies, etc.) van het aangenomen extra personeel tussen 2018 en 2024 bedragen ruwweg ruim 1.000 euro per werkende Nederlander per jaar. De problemen zijn, zo is dagelijks duidelijk, helaas niet opgelost. Ook een kostenpost. Of soms zijn ze politiek gesproken wel ‘opgelost’, zoals de invoering van een huurplafond, maar veroorzaakt de oplossing maatschappelijke schade, namelijk minder aanbod van huurwoningen.

Van Willem Drees, de sobere sociaal-democratische premier in de na-oorlogse economische wederopbouwjaren, is de uitspraak ‘Niet alles kan en vooral niet alles tegelijk’. Zo’n nuchter richtsnoer wordt node gemist.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De overheid vreet zich vol en de kosten zijn voor de burger. Van complexiteit tot salarissen en onopgeloste problemen verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen week sloot demissionair minister Femke Wiersma (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur; BBB) met een kongsi van belanghebbenden een convenant over verbetering van dierenwelzijn.

Dierenwelzijn, goed idee.

Onderdeel van het convenant is de oprichting van een onafhankelijke autoriteit dierwaardige veehouderij die ‘meet, monitort en rapporteert of de doelen van het convenant worden gehaald’, zegt het ministerie in zijn nieuwsbericht.

Het convenant loopt tot zeker 2038. Wat nog niet duidelijk is: wordt deze autoriteit straks met een kapitale A geschreven, zoals in het nieuwsbericht van het ministerie, of met een ‘kleine’ a, zoals in de brief over het convenant aan de Tweede Kamer?

Autoriteit moet je verdienen

Een hoofdletter? Autoriteit moet je verdienen. Maar door de overheid opgerichte autoriteiten maken zich graag meteen gezaghebbender en prominenter door die A. De Autoriteit Financiële Markten. De Voedsel en Waren Autoriteit. De Autoriteit Consument & Markt. De Autoriteit Persoonsgegevens. De Autoriteit Woningcorporaties. De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming. De Nederlandse Zorgautoriteit. En wie het zonder A moet doen, zoals de Nederlandse Emissieautoriteit of de Kansspelautoriteit, compenseert dat met zijn internationale naam. Netherlands Emissions Authority. The Netherlands Gambling Authority.

Het gaat te ver om hier voor elke Autoriteit uit te leggen wat zijn taken en bevoegdheden zijn. De meeste houden toezicht op een bedrijfstak of op de naleving van wetten. Uit de politieke geestdrift voor Autoriteiten blijkt wel: toezicht houden is een onverbiddelijke groeimarkt.

Daar zijn drie redenen voor. De eerste is van politiek aard. De markt voor toezicht is dertig jaar geleden tot grote bloei gekomen toen links-liberale kabinetten marktwerking en deregulering op het agenda zetten.

Kartels en prijsafspraken werden ontmanteld. Ondernemingen kregen meer ruimte. Maar het moest natuurlijk geen wildwest worden. Dus kwamen er scheidsrechters die moesten zorgen dat de vrijheid niet zou ontsporen. De scheidsrechter heette soms marktmeester, maar dat bekt niet lekker. Autoriteit klinkt beter, toch?

Leve de technocratie

De tweede reden zit wat dieper. Depolitisering. Een goed functionerende markt is niet links of rechts, niet politiek. De minister trekt zijn handen af van eventuele uitvoeringsproblemen. Laat de Autoriteiten het maar oplossen. Leve de technocratie!

Ten derde is toezicht een groeimarkt omdat de samenleving risico’s en ongelukken wil uitbannen. Helaas zijn die er toch steeds weer. Toezichthouders zijn bijzonder bedreven in het waarschuwen voor nieuwe en onbekende risico’s. Toezichthouders als De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten bestaan voor een deel bij de gratie van het feit dat zij steeds weer nieuwe risico’s weten te ontdekken. Ook toezichthouders willen graag meer toezicht houden, meer budget, meer impact.

Misstanden zijn ook halsstarrig. Of het nu verboden kartelafspraken zijn, fraude en bedrog in de financiële wereld (beurshandel met voorkennis) of juist benadeling vanuit de financiële wereld (woekerpolissen) of de liberalisering van een markt, zoals de gokmarkt, die schadelijke gevolgen blijkt te hebben.

De frustratie met het toezicht zit ingebakken. De reflex werkt als volgt. Het euvel wordt openbaar. Er ontstaat ophef. Vragen in de Tweede Kamer. De minister of staatssecretaris moet uitleg geven. Soms volgt actie: nieuwe regels, extra toezicht. Zo ontstaat een spiraal. Meer regels, extra toezicht, meer complexiteit, extra geld voor toezicht, extra rapportages, extra mankracht op ministeries om daarop te reageren en om de minister of staatssecretaris uit de wind te houden.

Een nieuwe macht

Op deze manier is de laatste dertig jaar een imposante nieuwe macht ontstaan. Imposant vanwege hun werkterreinen én vanwege hun omvang. Want niet alleen de genoemde autoriteiten met een kapitale of kleine A houden toezicht, maar ook de al genoemde Nederlandsche Bank, talloze inspecties op ministeries (Arbeidsinspectie, Onderwijsinspectie) en andere controleurs bij gemeenten provincies, bedrijfstakken, het Staatstoezicht op de Mijnen tot en met de stichting Bloembollenkeuringsdienst.

Samen hebben deze organisaties duizenden werknemers, zo niet tienduizend. Hoeveel daarvan is dood gewicht en hete lucht? Niemand weet het. En politici willen niet graag verrast worden. Als er wat gebeurt reageren de meeste politici niet met: vervelend, pech gehad. Nee, liever meer toezicht.

Het zou toch minder…

De laag toezichthouders is niet alleen imposant, maar vormt een nieuwe macht. De kleilaag past niet in de verdeling van machten zoals die is gegroeid in het staatsbestel. De eerste macht is de wetgevende macht, het parlement gekozen door de kiezers. Inmiddels is dat niet alleen de wetgever in Den Haag, maar ook de regelgever in Brussel. De tweede macht is de regering, de uitvoerende macht, die verantwoording aan het parlement moet afleggen. De derde macht is de rechterlijke macht, die onafhankelijk is.

Vervolgens wordt het wazig. Niet voor niets geldt de ambtenarij als de vierde macht. En wie dat wil kan de massamedia als vijfde macht rubriceren. Maar waar passen de Autoriteiten en toezichthouders is dit rijtje? Deels binnen de vierde macht, maar deels zijn zij vrije vogels, publieke ondernemers in toezicht. Aan wie leggen zij verantwoording af?

Hoe meer ervan zijn, hoe meer vraagtekens je moet zetten. Je ziet ook hoe hun taak erodeert. Nogmaals de autoriteit dierenwelzijn. Deze autoriteit houdt geen toezicht, maar meet en rapporteert over de resultaten van het convenant. Moet het ministerie daarvoor een autoriteit oprichten? Het doel van het kabinet-Schoof was juist regels schrappen en de rijksoverheid krimpen.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie stop de wildgroei van ‘autoriteiten’? Want als het gaat om toezicht houden, weet de overheid van geen ophouden verscheen eerst op Wynia's Week.

Eerst maar eens kijken naar de cijfers. Sinds mensenheugenis heeft Nederland nog nooit zo weinig op links gestemd als dit jaar. En het is ook geen incident: de afgelopen drie verkiezingen op rij verloren jullie steun.

(Die dip in 2002, dat was het effect van Pim Fortuyn. Toen hadden jullie het al kunnen zien aankomen.)

Tijd voor bezinning. En nee: het is nooit de schuld van de kiezer. Kiezers zijn niet gek, althans niet allemaal tegelijkertijd. En afgezien van een paar gekkies zijn kiezers ook geen extreemrechtse griezels.

Wat is er leuk aan links? Als politieke outsider vind ik een sommige linkse dingen stom, maar ik vind ook een heleboel dingen leuk:

• Jullie hebben compassie voor mensen die het moeilijk hebben.
• Jullie hebben bewezen dat ook egalitaire samenlevingen economisch succes kunnen hebben.
• Inderdaad is voor sommige investeringen de overheid de meest aangewezen partij.
• Jullie hebben ook aangetoond dat beleid gericht op emancipatie van achterstandsgroepen (arbeiders, vrouwen, immigranten) succesvol kan zijn.

Maar als jullie zo leuk zijn, waarom verliezen jullie dan kiezers?

Nederland is een egalitair land

De usual suspects zijn bekend. Klimaatradicalisme is lang niet aan alle kiezers besteed. De koppige linkse roze bril tegenover immigratie wekt wrevel. Het opgeheven linkse vingertje zorgt voor ergernis. Maar er is meer aan de hand. Ik begin met twee grafieken.

De eerste grafiek gaat over economische ongelijkheid. Hoe lager de score, des te lager is de ongelijkheid. Je ziet dat Nederland een van de meest egalitaire landen ter wereld is. Complimenten voor jullie, dat hebben jullie goed gedaan!

De tweede grafiek gaat over de gemiddelde welvaart per inwoner. Die is in Nederland een van de hoogste ter wereld, en stijgt bovendien keurig mee met de rest. Jullie verdienen nóg een compliment: terwijl de economische ongelijkheid heel laag is, blijft onze gemiddelde welvaart heel hoog.

Je zou zeggen: dat hebben jullie fantastisch gedaan, dat moet beloond worden. Maar als je het de kiezer vraagt: die is hardstikke ontevreden.

Er moet dus iets anders aan de hand zijn. Maar wat?

Op 22 november ging ongeveer 40 procent van de stemmen naar zogeheten protestpartijen. Partijen die zeggen dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat, en dat het helemaal anders moet. Dat is nogal wat. Wie zijn die kiezers, en waarom vinden ze dat?

We gaan te rade bij twee onderzoekers, Josse de Voogd en René Cuperus, die in 2021 de Atlas van afgehaakt Nederland publiceerden. Er is een flinke overlap tussen die proteststemmen en de afhakers van De Voogd en Cuperus.

Hoewel Nederland dus behoorlijk egalitair is, zijn er wel degelijk sociaaleconomische verschillen. De harde kern van de ontevreden kiezers is weinig content met het eigen leven en vindt dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat. Het zijn veelal mensen met een inkomen beneden modaal en een opleiding tot en met VMBO-niveau.

Links is vooral in trek bij hoger opgeleiden

In hun omgeving zijn er relatief veel mensen met gezondheidsklachten, arbeidsongeschiktheid, eenzaamheid, weinig vrijwilligerswerk, meer obesitas en meer langdurige werkloosheid. Die ontevredenheid straalt uit naar mensen met een opleiding op MBO-niveau. In de laatste verkiezingen is die ontevredenheid nog verder uitgedijd. Mensen zien dat er groepen buiten de boot vallen, en komen voor ze op.

Onder de stemmen op GroenLinks-PvdA zijn de hogeropgeleiden oververtegenwoordigd en de lager opgeleiden ondervertegenwoordigd. De wereld op zijn kop! Bij de laatste verkiezingen heeft Wilders meer stemmen van mensen met een laag inkomen gekregen dan GroenLinks-PvdA.

Dat is de harde kern van jullie doelgroep! Waarom lopen die kiezers bij jullie weg, terwijl de sociaal-economische ongelijkheid laag is en de welvaart al jaren groeit?

De stemmers die jullie zijn kwijtgeraakt hebben een laag vertrouwen in de overheid en hebben niet de illusie dat de politiek zich iets van hen aantrekt. Waarom hebben die stemmers zo’n laag vertrouwen? Omdat er een olifant in de kamer staat.

Een tekortschietende overheid

De afgehaakte groep heeft het dan misschien in internationaal perspectief zo slecht nog niet, maar het is wel een groep die meer dan anderen afhankelijk is van overheidsvoorzieningen. Denk aan gezondheidszorg, thuishulp, uitkeringen, adequaat onderwijs, huurtoeslag, sociale woningbouw, rechtsbijstand, bescherming tegen criminaliteit.

Hogeropgeleiden hebben ook te maken met overheidsvoorzieningen, maar ze zijn mondiger. Zij begrijpen de ingewikkelde regelingen en brieven beter, kunnen weerwoord bieden en adviseurs inschakelen. En mensen met een hoog inkomen hoeven minder vaak een beroep te doen op overheidsvoorzieningen. Als de overheid tekortschiet, kunnen zij aanvullende diensten inkopen, zoals bijles, private zorg of inbraakbeveiliging.

De afgehaakte groep kan zich dat niet veroorloven; die is aangewezen op het basispakket van de overheid. En als die tekortschiet, voelen zij de gevolgen waar de rest geërgerd de schouders over ophaalt.

En de overheid schiet nogal eens tekort.

De afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen en de toeslagenaffaire zijn overbekend, maar het probleem is veel groter. Een volledig overzicht van falende overheidsuitvoering is ondoenlijk. Het is te veel. Ik volsta met een korte litanie.

Door zorgfraude verdwijnen miljoenen euro’s aan belastinggeld. Wie een persoonsgebonden budget nodig heeft, loopt geheid vast in bureaucratie. De wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) is officieel onuitvoerbaar verklaard. Tienduizend gezinnen moeten toeslagen terugbetalen door een fout in de belastingwetgeving die niemand begrijpt. Daardoor daalt hun inkomen tot onder het bestaansminimum, met armoede en een groot risico op schulden tot gevolg.

De Belastingdienst riskeert een strop van miljarden omdat de ICT het niet meer aankan. Het Rode Kruis is ingeschakeld om hulp te bieden bij de overvolle opvang van asielzoekers. Het onderwijs en de gezondheidszorg bezwijken onder de regeldruk. De leesvaardigheid van 15-jarigen is gezakt onder het internationale gemiddelde. Het fiasco van de stikstoffuik, met funeste gevolgen voor woning- en wegenbouw en de veehouderij, daarover word je in Wynia’s Week prima op de hoogte gehouden.

Niet het beleid, maar de uitvoering

Mensen zien een falende overheid, en ze zoeken oplossingen. Dan komen de protestpartijen in beeld. Maar helaas, ook de protestpartijen hebben het probleem niet scherp. Er wordt aangedrongen op meer regels, betere handhaving, gezocht naar meer maatschappelijk vertrouwen, of naar zondebokken.

Maar het probleem ligt niet in het beleid, het ligt in de uitvoering.

De overheid gaat kapot aan zijn eigen complexiteit. En dat is de ware reden waarom jullie je aanhang kwijtraken. Mensen die afhankelijk zijn van de overheid lopen steeds vaker vast en krijgen niet de hulp die zij nodig hebben. En zelfs als de politiek wil ingrijpen, kan het bestuur geen wijzigingen meer doorvoeren omdat het systeem te complex is geworden. De overheid kan niet meer uitvoeren wat jullie willen, omdat niemand het meer snapt. Zelfs de ambtenaren niet.

Ik zeg dat niet alleen zelf, maar de overheid zegt het ook. Lees maar eens Staat van de Uitvoering, het gezamenlijke rapport van de 38 nationale uitvoeringsorganisaties. Het rapport ademt een diepe wanhoop.

Ambtenaren zijn loyale professionals, die braaf uitvoeren wat de politiek wil. Maar als er voor elke regel een uitzondering wordt bedacht, en beleid op beleid gestapeld wordt, houdt het op een gegeven moment op. Dan roepen die ambtenaren dat het moet stoppen, dat ze hun eigen beleid zelf niet meer snappen, dat er ongelukken gaan gebeuren. Dat moment zijn wij al jaren geleden gepasseerd. Er gebeuren nu dagelijks ongelukken.

Dát is de reden waarom jullie achterban jullie niet meer vertrouwt. Omdat jullie niet meer kunnen leveren wat jullie beloven.

Het was niet Einstein die zei: ‘waanzin is keer op keer hetzelfde doen en andere resultaten verwachten’. Maar het is wel waar. Het is wat jullie nu aan het doen zijn. Ik kijk naar jullie verkiezingsprogramma’s, enorme boekwerken. Meer van dit, meer van dat. Daar moeten jullie mee stoppen. Mag het ook een keertje minder?

Beloof aan de kiezers dat jullie de problemen gaan oplossen, stap voor stap. Daar heb je heel veel deskundigen voor nodig, mensen die de regels kennen, verstand hebben van uitvoering, en stapje voor stapje de uitvoering op orde kunnen brengen. Ja, dat is saai en het spreekt bij kiezers niet tot de verbeelding. Maar het is de enige manier.

Simpele regels, die iedereen kan snappen

Beloof dus niet aan de kiezers dat je alle problemen in één keer gaat oplossen. Dat gaat niet. Maar beloof bijvoorbeeld dat je elk jaar één uitvoeringsorganisatie adopteert om schoon schip te maken. En vier het uitbundig als het gelukt is. Als je de WIA hebt opgeschoond, of de rechtspraak netjes is gedigitaliseerd, of de thuiszorg eindelijk zo hebt geregeld dat iedereen het weer begrijpt.

Alleen zó krijg je stapje voor stapje het vertrouwen terug van de mensen die in jullie teleurgesteld zijn. Dat je kunt beloven dat de overheid er weer voor de mensen is. Dat mensen de overheid weer gaan vertrouwen en erop kunnen terugvallen als het nodig is.

Links is er voor de gewone mensen die soms hulp van de overheid nodig hebben. Die belofte kunnen jullie niet meer waarmaken. Dáárom lopen de kiezers bij jullie weg. Die krijg je maar op één manier weer terug: door de overheid weer terug te brengen naar de gewone mensen, met simpele regels die iedereen kan snappen.

Kaj Jalving is jurist en bestuurskundige. Na een lange loopbaan in de arbeidsbemiddeling is hij nu fulltime publicis , in het bijzonder over tolerantie.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom links zijn achterban is kwijtgeraakt – en hoe dat weer goed kan komen verscheen eerst op Wynia's Week.