Ik heb Frits Bolkestein leren kennen kort nadat ik in 1988 medewerker van de VVD-fractie werd. De partij was dolende in de oppositie en ik was dolende in de VVD, waar ik me als oud-PvdA’er cultureel niet erg thuis voelde. Ik was al driftig op zoek naar een andere baan toen Frits in april 1990 partijleider werd. En toen veranderde alles. Het werd me al snel duidelijk dat Frits een heel bijzonder mens was. Frits ontdekte  dat ik een aardige speech voor hem kon schrijven. Met onze conservatief-liberale instincten dachten we over de meeste vraagstukken hetzelfde en al snel waren we twee handen op een buik.

Frits en ook zijn lieve vrouw Femke waren bovendien enorm aardig voor mij en mijn echtgenote en we waren regelmatig te gast in hun bovenwoning in de Cornelis Schuytstraat. Ook na mijn vertrek in 2011 naar Londen bleef Frits trouw onze contacten onderhouden. Ik zal hem altijd dankbaar blijven, want zonder hem zou mijn leven er heel anders hebben uitgezien.

3000 gulden per jaar extra

Laat ik beginnen met het leukste wat ik met Frits heb meegemaakt. Dat was een speech die ik met hem tijdens de campagne voor de Provinciale Verkiezingen van maart 1995 heb geschreven. De speech, getiteld ‘Het nationaal belang’, ging over het feit dat ons land ongelooflijk achteloos met zijn belangen omging. We waren bijna ongemerkt de grootste nettobetaler aan de Europese Unie geworden. Was het nou echt nodig dat in het vakantieparadijs Tenerife met Nederlands geld snelwegen werden aangelegd? We namen bovendien relatief 3 tot 4 keer zoveel asielzoekers op dan omringende landen en de omvang van de Nederlandse ontwikkelingshulp kende ook zijn gelijke niet.

Frits concludeerde in de speech dat deze enorme inspanningen de familie Jansen in Appingedam 3000 gulden per jaar meer kostte dan gemiddeld in Europa. In 1995 was dat een hoop geld! Ik had deze kosten zeer zorgvuldig berekend, want we wisten dat de speech tot een storm van verontwaardiging zou leiden.

Sommige VVD’ers werden nerveus toen ze lucht kregen van de speech, dus Frits besloot hem tevoren aan de fractie voor te leggen. Men reageerde opgelucht, want op schrift leek het allemaal behoorlijk genuanceerd en goed onderbouwd. Ik weet nog goed hoe anders het was toen Frits de speech uiteindelijk uitsprak.

Met zijn strenge, gezaghebbende verschijning kwam het verhaal in de zaal drie keer harder over dan op schrift. Naast mij zaten twee VVD-Europarlementariërs die van ongemak het liefst onder hun stoel hadden willen wegkruipen. Een van hen is later overgestapt naar D66 en ik vermoed dat deze traumatische ervaring daarbij een rol heeft gespeeld.

Voor het eerst werd de VVD de grootste

Zoals wij verwachtten, veroorzaakte de speech een enorme reuring. CDA-Europarlementariërs vergeleken Frits met de Belgische politicus Filip de Winter en stelden dat hij de besmette leus ‘eigen volk eerst’ had omarmd. Deze kritiek kon Frits niet echt deren. Maar op aanraden van het ons welgezinde CDA-Tweede Kamerlid Wim Mateman eiste hij excuses van de CDA-leiding. Mateman zei erbij dat die excuses nooit zouden komen en zo was het ook.

Zo hield Frits het thema tot aan de verkiezingen levend. Na een magistraal slotdebat werd de VVD op 8 maart 1995 voor het eerst de grootste partij van Nederland, met ruim 27 procent van de stemmen. Zelfs duivelskunstenaar Mark Rutte heeft dit percentage nooit weten te evenaren.

Ragfijne intuïtie

Onder Frits’ hoekige, masculiene karakter ging een ragfijne, welhaast vrouwelijke intuïtie schuil. Hoewel hij niet vaak met ‘gewone’ mensen sprak, voelde hij haarfijn aan wat er onder de bevolking leefde. Het was deze intuïtie die hem op het spoor bracht van het minderhedenvraagstuk, waar veel mensen zich zorgen over maakten.

Het aansnijden van het minderhedenthema deed een groot beroep op de grootste kwaliteit van Frits. Dat was niet zijn formidabele intellect, maar zijn enorme moed. Niemand mag onderschatten hoeveel moed er destijds voor nodig was om dit gevoelige thema bij de hoorns te vatten. Talloze malen is Frits op onheuse wijze als rechts-extremist weggezet, terwijl elk extremisme hem vreemd was.

Niets gedaan tegen massa-immigratie

Na het vertrek van Frits uit de actieve politiek is er helaas te weinig met zijn gedachtengoed gedaan. En we betalen daar een enorme rekening voor.

Frits stond vrijwel alleen in zijn zorgen over een valse start van de euro en we zitten nu in een muntunie met onhoudbare schulden die met inflatie worden betaald. Zijn waarschuwingen tegen nodeloze provocatie van Rusland werden in de wind geslagen en nu zitten we met de brokken. In heel Europa – met uitzondering van het kleine Denemarken – hebben de gevestigde partijen nagelaten de massa-immigratie in te perken. Daarom zitten we nu overal in Europa met grote populistische partijen. Met die partijen valt niets te beginnen, omdat ze niets kunnen. Ook Nederland is nu een van de vele Europese landen die daardoor niet of nauwelijks regeerbaar zijn.

Wat zouden we een man als Frits in deze hachelijke tijden goed kunnen gebruiken. Hij zou zeggen dat Europa militair zijn eigen broek moet ophouden. Niet door nog meer geld te gaan lenen, maar door even hard te gaan werken als de Amerikanen en de Chinezen. Van een keer per jaar minder op vakantie gaan we echt niet dood, zo zou hij ons en de rest van Europa voorhouden.

Een held

Frits heeft tijdens zijn leven heel veel mensen geïnspireerd. Iedereen die voor hem gewerkt heeft, vond hem een held. De huidige generatie politici heeft het niet makkelijk, levend onder de terreur van sociale media en verwende kiezers met een attention span van hooguit 30 seconden. Ik wens hun toe dat zij inspiratie kunnen putten uit de moed en de visie die Frits Bolkestein tijdens zijn leven in overvloed heeft getoond. 

Frits, dit is de laatste speech die ik voor je geschreven heb. Veel dank voor alles wat je voor ons hebt betekend.

Dit is de tekst van de toespraak van Hans Hoogervorst bij de Herdenking van de onlangs overleden VVD-leider Frits Bolkestein (1933-2025).

*Hans Hoogervorst was staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Kok II, minister van Financiën in het kabinet-Balkenende I en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in de kabinetten-Balkenende II en III. Van 2007-2011 was hij voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten en van 2011-2021 voorzitter van de International Accounting Standards Board (IASB) te Londen.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De grootste kwaliteit van Frits Bolkestein was niet zijn formidabele intellect maar zijn enorme moed verscheen eerst op Wynia's Week.

Rond 2010 was ik hoofdredacteur van Pythagoras, een klein blad voor recreatieve wiskunde. Een fysiek redactieonderkomen hadden we niet, dus redactievergaderingen hielden we soms in de Amsterdamse Academische Club aan de UvA. Dat was destijds een rustiek gelambriseerde, veilige haven voor bedaarde intellectuelen. Brainstormen en tafelen gingen daar goed samen.

Ik besprak met de redactie een speciaal nummer van het blad dat we wilden gaan maken, waarin we mensen zouden interviewen die ooit wiskunde hadden gestudeerd, maar die later om heel andere redenen beroemd en succesvol waren geworden. Allerlei namen gingen over tafel, zoals Alexander Rinnooy Kan, Hugo Brandt Corstius en Maarten van der Weijden. ‘En wisten jullie dat Frits Bolkestein ook ooit wiskunde gestudeerd heeft?’, bracht ik in. Dat bleek nieuw voor de redactie. Nog geen minuut later ging de voordeur open, en wie stapt er naar binnen? Frits Bolkestein.

Het was echt zo’n samenloop van omstandigheden waarvan goedgelovige mensen zeggen: dat kan geen toeval zijn.

‘Decolonisation and decarbonisation’

De Amsterdamse Academische Club is twee jaar geleden bezet en gevandaliseerd door XR-achtige studentactivisten die eisten dat dit elitaire onderkomen werd getransformeerd tot een ‘autonomous space for students and staff to discuss and educate themselves on decolonisation and decarbonisation’ – typerend voor de woke agressie en domheid die Bolkestein verafschuwde en zijn hele politieke leven bestreden heeft, ook toen het woord ‘woke’ nog niet eens bestond.  

De laatste paar jaar was Bolkestein echt oud en moe, en bemoeide zich nauwelijks nog met de actualiteit. Over het Nederlandse stikstofdrama heb ik hem dan ook niet gehoord, maar ik heb wel een vermoeden hoe hij, in goede doen, gehakt gemaakt zou hebben van de D66-politici en -bestuurders die hier vooral verantwoordelijk voor zijn.

Een van de gekmakende struikelblokken in dit stikstofdrama, die landbouwminister Femke Wiersma nu uit de weg hoopt te kunnen ruimen, is de ondergrens voor vergunningsplicht van 0,005 mol (stikstofdepositie per hectare per jaar, ofwel 0,07 gram, ofwel het beruchte vogelpoepje). Wiersma kondigde afgelopen week aan, dat ze, op basis van een peer-reviewde, dus wetenschappelijke onderbouwde publicatie, die grens gaat optrekken naar 1 mol, dus tweehonderd keer zoveel. Daarmee zou de bouw van  het slot kunnen, en de absurd illegale status van de duizenden PAS-melders zou rechtgezet worden, omdat die allemaal onder de 1 mol zitten. 

Nu hoeven alleen bedrijven of evenementen die minder dan die homeopathische 0,005 mol op omringende Natura2000-gebieden laten neerslaan, geen tijdrovende en dure procedure te doorlopen om een natuurvergunning aan te vragen. Die zal vaak door de ingehuurde ecologen nog geweigerd worden ook, met als argument ‘Er is al te veel stikstof, er mag niets meer bij’. Daarom kan er vrijwel niets meer in de wijde omgeving van Natura2000-gebieden, en dat is zo’n beetje heel Nederland buiten de Randstad. 

Al jaren is duidelijk dat zulke letterlijk onmeetbaar kleine hoeveelheden stikstof, zoals berekend door computermodel Aerius, nauwelijks enige relatie met de werkelijkheid hebben. Bovendien, zelfs als je van duizend boerderijen rond een Natura2000-gebied die 0,005 mol optelt, en aanneemt dat die reëel  zijn, dan kom je nog niet aan een hoeveelheid stikstof (5 mol) die enig meetbaar effect op de natuur heeft. Vandaar dat je in Duitsland als individueel bedrijf tot 21 mol stikstofdepositie mag veroorzaken zonder dat je een natuurvergunning hoeft aan te vragen.

Nalatig

In een rationele politieke omgeving was dit hele probleem al jaren geleden met één pennestreek opgelost. De minister heeft namelijk de bevoegheid om die ondergrens op te trekken naar een waarde die wel wetenschappelijk onderbouwd is, daarvoor hoeft de wet niet eens veranderd te worden. Dat de stikstofminister in het vorige kabinet, Christianne van der Wal, dit niet eens geprobeerd heeft, is bijna criminele nalatigheid, gezien de gevolgen voor Nederland. (NB: dit staat los van de voor Van der Wal heilige ‘stikstofdoelen’, dat wil zeggen in 2035 en 2050 bepaalde percentages Natura2000-gebieden in ‘goede staat van instandhouding’ brengen). 

‘Een hogere ondergrens is niet juridisch houdbaar’, roept de ecolobby triomfantelijk, allang blij dat stikstofregels geen wetenschappelijk onderbouwing meer nodig hebben, maar nu het exclusieve domein van juristen geworden zijn. Inderdaad heeft de Raad van State met hun PAS-uitspraak in 2019 en daarna nog met hun vonnis over de Bouw- en Sloopvrijstelling, de facto een ondergrens van 0 ingevoerd (wat rekentechnisch in Aerius neerkomt op 0,005 mol).

Hiervoor beroepen ze zich op het voorzorgsprincipe: zelfs van homeopathische hoeveelheden stikstof valt een effect op de natuur ‘niet op voorhand uit te sluiten’. Op grond van het voorzorgsprincipe kun je barbecuen op Rottumerplaat verbieden, want het valt niet bij voorbaat uit te sluiten, dat een vleug rook van die barbecue het vasteland bereikt en enige picogrammen fijnstof deponeert in de longen van een Groninger.

Gelukkig is de Raad van State niet consequent. In een andere stikstofzaak erkenden ze namelijk wel de afkapgrens van 25 kilometer in Aerius. Dat wil zeggen: op meer dan 25 kilometer van de bron worden de berekeningen van Aerius dermate onzeker, dat het niet meer te verantwoorden is om die gegevens te gebruiken. Ze zeggen zelfs letterlijk in hun vonnis, dat zulke afkapgrenzen gebaseerd moeten zijn ‘op de beste wetenschappelijke kennis’. Exact hetzelfde argument dus, waarom Wiersma nu een wetenschappelijk onderbouwde – niet puur rekentechnische – ondergrens vast wil stellen. Dat vonnis van de Raad van State was nog in het tijdperk Van der Wal, en ik heb toen al opgeroepen om dit te gebruiken om de 0,005 mol aan te vechten bij de rechter. Maar Van der Wal was de handtas van de D66-lobby in dat kabinet, dus er gebeurde niets. 

Minister Wiersma beroept zich voor de 1 mol op een peer-reviewed wetenschappelijk rapport van Arthur Petersen. Hij was de enige buitenlandse expert die om zijn mening over zo’n ondergrens werd gevraagd in een eerder rapport van Ernst Meijer van TNO en Emiel van Loon van de UvA. Alle Nederlandse usual suspects in het stikstofdossier draaiden desgevraagd om de hete brij heen, maar Petersen zei klip en klaar dat een ondergrens van 1 mol wetenschappelijk robuust is.  

Daar was de misinformatie weer

De minister hoopt blijkbaar dat Petersen nu voldoende wetenschappelijk gewicht in de schaal legt, om de 1 mol bij de Raad van State juridisch houdbaar te maken. Meteen nadat ze dit aankondigde, begon het misinformatiecircus in de media. Trouw en Volkskrant publiceerden beiden artikelen waarin het plan als een nieuw ‘geitenpaadje’ werd afgeschilderd; een door serieprocedeerder Johan Vollenbroek geintroduceerde term die door de media klakkeloos wordt overgenomen voor elk nieuw stikstofbeleid. Terwijl zo’n ondergrens van 1 mol het minimum is om de modelberekeningen enigszins wetenschappelijk verantwoord te maken.

De NOS citeerde het RIVM, dat zich ronduit laf opstelt door nu te beweren dat het geen wetenschappelijke onderbouwing voor een grenswaarde in Nederland ziet. Volgens hen is dat puur een kwestie van beleid. RIVM heeft Aerius onder zijn hoede, en houdt dus bij hoog en bij laag vol, dat je met hun modelwerkelijkheid alle kanten op kunt: ondergrens 0,005 mol is beleid, ondergrens 1 mol is ook beleid, u vraagt wij draaien.

Ze weten daar bij het RIVM donders goed, dat áls er jarenlang onderzoek zou worden gedaan om specifiek voor Nederland een ondergrens vast te stellen, die ergens in de buurt van de ondergrens in Duitsland uitkomt; misschien niet helemaal bij hun 21 mol, maar echt wel 10 mol of hoger, dus tweeduizend keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol. Dat is ook wat het TNO-UvA rapport al zei. Om dan nu nog te doen, alsof ze geen wetenschappelijke rechtvaardiging zien voor een ondergrens van slechts 1 mol is schandalig plichtsverzuim. Dat verwacht je van een actiegroep als Greenpeace, niet van een onpartijdig instituut dat in het landsbelang moet werken. En de pest is, veel politici die er zelf niks van af weten varen blind op het RIVM, zoals we in de corona-periode gezien hebben.

De media zaaiden ook nog volop verwarring over de juridische toetsing die Wiersma wil laten doen. Als de 1 mol wordt ingevoerd, gaat Vollenbroek er tegen procederen, maar dan duurt het jaren voor je uiteindelijk bij de Raad van State terecht komt en finale zekerheid krijgt over die juridische houdbaarheid. Om die procedure te verkorten, start Wiersma nu zelf al een proefproces op, waardoor ‘al’ na anderhalf jaar een uitspraak van de Raad van State volgt.

Daar werd in de media meteen van gemaakt, dat de 1 mol nog minstens anderhalf jaar niet kan worden ingevoerd, en dat de bouw en de PAS-melders dus blij gemaakt waren met een dode mus.

Ontluisterend was hoe Rob Jetten, leider van D66, hier op X bij aanhaakte:

‘Wat een bedrog, wat een amateurisme. Duizenden boeren zijn onterecht blij gemaakt met het nieuws over soepeler stikstofnormen. Maar nu blijkt het een goedkoop politiek vluggertje, uitgemolken door BBB en nergens op gebaseerd. BBB-minister Wiersma draait boeren een rad voor ogen.’ Als je nog geen hekel had aan partijpolitiek, dan krijg je het wel van zo’n door en door hypocriete tweet van een politicus die van het begin af aan een van de belangrijkste facilitators van deze stikstofwaanzin geweest is.

Traineren

In feite zal die 1 mol al op korte termijn worden ingevoerd. Maar wat dan, als dat niet juridisch houdbaar blijkt? Dit is zó kenmerkend voor de kramp waar het bestuur van dit land in terecht gekomen is… Tegen elk milieubeleid kunnen actiegroepen procederen, en uiteindelijk bij de Raad van State terecht komen. Van niets wat de overheid doet, is bij voorbaat de juridische houdbaarheid gegarandeerd. Maar types als Jetten en destijds Van der Wal gebruiken dat als uitvlucht om niets aan dit waansysteem te willen veranderen.

Als ik minister was, zou ik juist niet aansturen op zo’n versnelde procedure om de 1 mol juridisch te laten toetsen. Laat die procedures maar lekker een jaartje of drie, vier aanslepen, en bouw in die tijd zoveel mogelijk woonwijken, emissie-arme stallen en alles wat onder die 1 mol verder mogelijk is.

Stel dat de Raad van State over vier jaar tot het finale besluit komt dat de 1 mol terug moet naar 0,005 mol. Gaan ze dan bevelen om al die woonwijken en stallen weer af te breken? Dat kan dan niet meer, want sloop veroorzaakt meer dan 0,005 mol stikstof, en de Raad van State heeft zelf in 2022 de Bouw- en Sloopvrijstelling om zeep geholpen. Wie de eigen agenda wil doordrukken met juridische sabotage, zal tot de ontdekking komen dat dit een tweesnijdend zwaard is.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Laat stikstofminister doorpakken: niks proefproces, gewoon bouwen verscheen eerst op Wynia's Week.

‘De Russen hebben de Krim in 1783 veroverd op de Turken en sindsdien is het altijd Russisch geweest. Iedereen met enig historisch besef en gezond verstand had dit [het conflict tussen Rusland en Oekraïne – bjs] kunnen zien aankomen. Rusland ziet Oekraïne niet als zelfstandig land. Het is het gebied waar het Russische rijk is ontstaan. Iedereen wist dat Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie als een ramp beschouwt. Het Westen heeft gebruikgemaakt van de chaos. Hadden we dat niet gedaan, dan had Rusland de Krim misschien wel laten zitten.’

Met deze woorden blikte Bolkestein in 2015 terug op het befaamde debat dat hij in 1997 in de Tweede Kamer veroorzaakte en waarin hij zich uitsprak tegen de oostelijke uitbreiding van de NAVO. ‘Ik vond dat Rusland genoeg vernederd was. Het Rode Leger lag in de touwen, dus strategisch was er geen enkele noodzaak tot versterking van de NAVO. Daarom zei ik: niet doen. De regering wilde goede banden met Rusland houden en tegelijk de NAVO uitbreiden. Volgens mij kon dat niet tegelijk. Volwassen mensen die de wereld kennen, snappen zoiets.’

Het was vintage Bolkestein: met een beroep op de geschiedenis en de rede, de ‘twee lampen van de staatsman’, gaf hij een realistische interpretatie van de politieke ontwikkelingen, niet gehinderd door enige vorm van valse nederigheid. Het was zijn handelsmerk: deze combinatie van eruditie, dictie en onafhankelijkheid, en hij dwong er bij vriend en vijand respect mee af.

Dat respect voor Bolkestein is in deze week van zijn overlijden allerwegen geuit. Zozeer zelfs dat het bijna een beetje vals begon te klinken. Want die postume erkenning stond in scherp contrast met de verguizing die hem tijdens zijn politieke leven vaak ten deel viel. Toen hij begin jaren negentig als eerste en enige de kwestie van de massamigratie en de gebrekkige integratie van al die immigranten in het moderne Nederland aan de orde durfde te stellen, zou hij volgens zijn vele critici slechts de onderbuik van de samenleving bespelen, alleen maar uit zucht naar electoraal gewin. Toen Bolkestein zich in een lezing in Groningen uitsprak tegen de ‘polygame gezinshereniging’, beschuldigde Willem Breedveld van Trouw hem van ‘schrijftafel-discriminatie’, verwijzend naar de nazi Adolf Eichmann, die Schreibtischmörder werd genoemd. Alle kritiek gaf Bolkestein een artikel in de pen waarin hij betoogde dat ‘zij die de verontrusting negeren, juist het ressentiment jegens minderheden voeden dat ze willen bestrijden’.

Het belang van cultuur

Wat Bolkestein vooral van andere politici onderscheidde, was zijn scherpe oog, zijn genie, voor het belang van cultuur. Cultuur, niet zozeer en niet in de eerste plaats in de zin van de schone kunsten, maar als het geheel van waarden en normen dat het fundament van een samenleving vormt. Hij sprak daarbij (naar een dichtregel van Marsman) over het belang van een ‘bezielend verband’, een ethos van een gezamenlijke overtuiging dat een samenleving bijeenhoudt.

Bolkestein was er begin jaren negentig diep van overtuigd dat het liberalisme zijn superioriteit op politiek en economisch vlak had bewezen. De liberale democratie en de vrije markt hadden getriomfeerd. Maar dat was geen reden om tevreden achterover te leunen. Er waren ook ‘zorgwekkende trends’ waarmee liberalen, zo schreef hij eerlijk als ‘behoedzaam liberaal’, niet zo goed raad weten. De muren van de wet en ook het economisch leven dienen te worden geschraagd door een ‘stevig fundament’, een ‘morele basis’. Om die reden moeten ook liberalen, juist liberalen, zich zorgen maken over dat ‘normen- en waardenstelsel dat op den duur inderdaad onontbeerlijk is voor een liberale economie en maatschappij’. Het voortbestaan van vrijheid, gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid veronderstelt ‘deugdzaamheid’, ‘om eens een ouderwets woord te gebruiken’.

Maar dan dient zich een probleem aan, want liberalen houden er niet van om over moraal te praten. Vrijheid, geen paternalisme, is hun adagium. Maar in het huis van de liberale traditie wonen ook denkers als Alexis de Tocqueville en Adam Smith. Laatstgenoemde had, vóór zijn boek over de vrije-markt-economie (The Wealth of Nations, 1776), een boek over moraalfilosofie geschreven en had het daarbij gehad over ‘deugden’ als ‘smeerolie voor de samenleving’.

Liberalen, zo luidde de oproep van Bolkestein, moesten, laverend tussen neutralisme en paternalisme, ‘een zeker cultureel conservatisme’ gaan propageren, ‘die normen en waarde propageren die essentieel voor het voortbestaan van een open samenleving zijn’.

Dit inzicht vormde de achtergrond van zijn zorgen over de multiculturele samenleving, zoals hij die vanaf 1991 had geuit. ‘Mede door de komst van veel mensen met andere waarden en normen, vormen op cultureel vlak instabiliteit en verbrokkeling een groter gevaar dan starheid. Vandaar het belang van de christelijke en humanistische traditie als bindend element voor onze samenleving’. De ontkenning of verwaarlozing van die traditie getuigde zijns inziens van ‘intellectuele zelfhaat’.

Maar Bolkestein begreep dus dat het liberalisme – een liberalisme dat grondleggers als Tocqueville en Smith niet verwerpt of negeert – die traditie niet zelf onderhoudt maar erop parasiteert. En daarom moesten liberalen weer een eigen verhaal over dat culturele fundament ontwikkelen.

De leider legt het af

Die strijd heeft hij binnen zijn eigen partij verloren. Hans Dijkstal keerde zich tegen hem. ‘Ik vind het verkeerd als de VVD zich zou willen gaan baseren op de christelijke deugden. Dat past niet meer bij de culturele samenleving waarin we terecht zijn gekomen.’ Op een partijraad in juni 1996, bijeen in theater ’t Spant in Bussum, koos de partij voor de lijn-Dijkstal: het woord ‘moralisme’ werd uit het liberale vocabulaire geschrapt en wie het woord nog eens in de mond zou nemen diende het pand met pek en veren overladen te verlaten.

Diezelfde Dijkstal volgde Bolkestein in 1998 op als partijleider, en met die keuze liet de VVD het gat op rechts ontstaan dat opeenvolgende politieke ondernemers als Pim Fortuyn, Geert Wilders, Rita Verdonk en Thierry Baudet hebben proberen te vullen. En we zijn na zoveel jaren integratiedebat niet erg opgeschoten, to put it mildly. Het woord ‘integratie’ is recent nog taboe verklaard.

Er was deze week veel lof voor Bolkestein, maar zijn belangrijkste politieke erfenis is nonchalant terzijde geschoven. Zijn genie is gedoofd met de snuiter van een gebrek aan kennis, scherpte en moed.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het genie van Bolkestein verscheen eerst op Wynia's Week.

Bolkestein had op 12 september van dat jaar een artikel gepubliceerd in De Volkskrant – de rivaal – over het migratie- en minderhedenbeleid; een debat dat gedurende decennia zou verhevigen. Hij kwam op mij over als een statige man, bijna burgermeesterachtig en formuleerde in een Nederlands dat in de jaren ’60 bij het grofvuil was gezet. Hij sprak als een boek. Een dergelijke politicus had ik nog nooit ontmoet.

Het opvallende van Bolkestein was zijn veelzijdigheid, internationale oriëntatie en vooruitziende blik. Een markant figuur in de geschiedenis van het naoorlogse Nederland. De meeste politici in de wandelgangen van de Tweede Kamer zijn druk met een dossier, of een deeltje ervan; of willen nog een commentaartje slijten. De leukste was Frans Weisglas (VVD) die mij ooit op een vrijdagochtend belde met een quote. Het gesprek kon niet te lang duren want hij had in de telefooncel niet genoeg kleingeld (kwartjes) bij zich.

Qua kennis was Bolkestein anders omdat hij veel had gestudeerd: wiskunde, filosofie, Grieks, rechten en economie aan diverse universiteiten. Daar kon geen enkel Kamerlid op bogen. Zijn kennisniveau torende boven anderen uit, die dat zagen als ‘arrogantie’. Bovendien had Bolkestein de roerige jaren ’60 van de vorige eeuw in Nederland gemist. Hij werkte toen voor Shell in Oost-Afrika, El Salvador, Londen, Indonesië en Parijs. De culturele revolutie had Nederland veranderd.

Bolkestein wilde de uitwassen van die tijdgeest bestrijden, vanuit Nederland, en deed in 1977 een poging Tweede Kamerlid te worden. Dat was van buitenaf niet eenvoudig, want niemand kende hem. Hij moest stad en land af naar de Kamercentrales van de VVD om zijn gezicht te laten zien. Zijn vriend Peter Rauwerda leidde hem langs de partijafdelingen en ook langs een partijcoryfee als Hans Wiegel – die echter niets voor hem deed. De verhouding Bolkestein Wiegel is nooit soepel geweest; de karakters schuurden. Bolkestein de intellectueel; Wiegel de entertainer. Pas in 1978 kwam Bolkestein in de Tweede Kamer, nadat het kabinet Den Uyl II er niet kwam. Uitgerekend dat kabinet wilde hij bestrijden.

Politieke drijfveer

Zijn politieke drijfveer was de bestrijding van het communisme. Hij was vol trots ‘anti-communiste primaire’. Toen Bolkestein voor Shell in Parijs zat, las hij het boek ‘Chinese Schimmen’ van de Belgische sinoloog Pierre Ryckmans (de auteursnaam was Simon Leys) over de kaalslag van de Chinese culturele revolutie. Bolkestein pendelde tussen Parijs en Amsterdam en las het boek bij voorkeur in de trein. Hij hekelde Westerse intellectuelen die grote bewondering hadden voor communistische dictaturen zoals in China, de Sovjet-Unie, Oost-Europa. En ook politici zoals de burgemeester van Rotterdam, André van der Louw, die namens het gemeentebestuur bloemen legde bij het graf van Mao voor ‘diens humane waarden’. Het aantal slachtoffers dat Mao maakte, geschat tussen de 40 en 70 miljoen, was kennelijk een noot in de geschiedenis. Zodra het over Westerse intellectuelen ging, ontstak de furie van Bolkestein.

Zijn brede historische kennis en ervaring in het buitenland gaven Bolkestein de ‘vooruitziende blik’ die elders ontbrak. Toen op 9 november 1989 de Berlijnse Muur viel, haalde hij zijn gelijk. Hetzelfde gebeurde met het migratie- en minderhedenbeleid. Hij voorzag waartoe een grote toestroom van mensen uit verschillende culturen, sommige met een ander waardenpatroon dan in het Westen, zou leiden.

Hij wees ook op de gevolgen van de enorme demografische groei van Afrika. Dit waren onderwerpen die de intellectuele en progressieve goegemeente ‘ongemakkelijk’ maakte. Bolkestein liep eens mee in een demonstratie tegen discriminatie en racisme, terwijl sommige demonstranten spandoeken meedroegen met de tekst: ‘Fuck de Bolk’. Hij liep mee in een demonstratie die juist tegen hém was gericht.

Uitbreiding NAVO

Als VVD-fractieleider verzette Bolkestein zich in een opinieartikel van 8 februari 1997, wederom in de Volkskrant die de bijnaam ‘Bolkskrant’ kreeg, tegen de uitbreiding van de NAVO. In een Kamerdebat op 4 maart van dat jaar zei hij: ‘Uitbreiding van de NAVO zal de stabiliteit van Europa niet vergroten, maar verkleinen. Uitbreiding van de NAVO zal de Russen ertoe brengen hun druk op Oekraïne te vergroten. Sluimerende pro-Russische krachten aldaar zullen zich gesteund voelen in toenadering tot Rusland’. Waar Bolkestein op duidde in 1997, is intussen gebeurd.

Vervolgens verzette Bolkestein zich tegen de uitbreiding van de eurozone met Italië omdat hij vreesde dat de criteria van het Stabiliteitspact zouden verwateren. Onder flinke druk van het kabinet-Kok en toegezegde garanties moest hij uiteindelijk toegeven. Hij verloor het debat, maar kreeg inhoudelijk gelijk. De eurozone is intussen een transferzone geworden.

Hij keerde zich tegen de Irak-oorlog in 2003 omdat dit tot een grote chaos zou leiden. De invasie versterkte enkel Iran. Ook was hij tegen het EU-lidmaatschap van Turkije omdat dit land ‘té groot, té arm en té anders’ is. In 1999 besloot de EU Turkije tot kandidaat-lidstaat te maken, maar 25 jaar na dato is er niets bereikt. Ook hier: Bolkestein had het voorzien. Niet als helderziende met een glazen bol, maar door grondige kennis van geschiedenis, politiek en economie. Een zeldzame combinatie. Als ervaringsdeskundige in Derde Wereldlanden had hij het falen van Ontwikkelingssamenwerking zelf al met eigen ogen gezien.

Europees Commissaris

In 1995 was ik naar België vertrokken om te werken voor de Vlaamse krant, De Standaard, dat toen nog ‘Alles voor Vlaanderen, Vlaanderen voor Christus’ prominent op de voorpagina had staan. Een nieuw avontuur, zo leek me. Als je het Binnenhof verlaat, verwateren contacten snel. Het is zoiets als tijdens de voetbalwedstrijd het stadion verlaten. Maar Bolkestein bleef altijd contact houden; hij nodigde me uit bij diners die hij thuis in Amsterdam hield. Samen met zijn vrouw Femke formeerde hij een ‘mix van mensen’ die elkaar wel wat te vertellen hadden. Frits hield het gesprek op niveau en genoot ervan. Ook nodigde hij me uit voor een lunch als hij en Femke via Brussel naar hun buitenhuis in het Franse Ramousies reed. We spraken dan af in Hoeilaart aan de Brusselse ring.

Op een zondagmiddag in de zomer van 1999 belde hij me op. ‘Goeden middag Derk Jan, dit is Bolkestein. ‘Zoals je wellicht hebt vernomen, sta ik op de nominatie tot Europees Commissaris te worden benoemd. Zou jij bereid zijn in mijn kabinet te werken’? Ik antwoordde met ja, waarop Bolkestein afsloot: ‘Goed dat is dan geregeld, ik wens je nog een prettige middag’. Ik had nog nooit zo’n kort sollicitatiegesprek gehad.

Bestuursstijl Bolkestein

Werken voor Bolkestein was natuurlijk anders dan op bezoek komen. Ik werd onderdeel van een kabinet van de Commissaris, bevoegd voor Interne Markt en Belastingen, in een groep van 6 personen: 3 Nederlanders en 3 andere EU-nationaliteiten. Ik hield me bezig met: contacten met het Europees Parlement, contacten met de Nederlandse media, liberalisering van de Europese postmarkt en toespraken schrijven.

Het eerste was lastig want Bolkestein was geen Europees federalist, dus ongelovige. De tweede zat vol met ‘oud zeer’ want Bolkestein was ‘geprikkeld’ zodra het om de vaderlandse pers ging. Bij het derde waren een meerderheid van de lidstaten en het Europees Parlement tegen. En toespraken schrijven was fascinerend om zijn ideeën in een stijl en context te gieten die een inhoudelijk punt maakte, zonder het kabinet van de Voorzitter, Romano Prodi, op de kast te jagen.

De bestuursstijl van Bolkestein was schematisch, alles op het juiste moment. Op de vergadertafel stond een klokje en als het volgens Frits te lang duurde, trommelde hij met zijn vingers op tafel. Ook bij interviews deed hij dat: het moet afgelopen zijn! Al had hij meer geduld voor de grote Britse bladen zoals de Financial Times, en was de Wall Street Journal (WSJ) kind aan huis. Nogal wat Nederlandse correspondenten omschreef hij als ‘zeikerds’.

Een Europees Commissaris heeft een kabinet om zijn of haar beleid door de bureaucratie te drukken, en de Commissaris te beschermen tegen valstrikken en intriges vanuit het ambtelijk apparaat. Dit betekent in vergaderingen steeds op je hoede zijn en de juiste coalities sluiten met kabinetten van andere Commissarissen die in dezelfde richting denken.

Tijdens zijn Commissariaat waren de verhoudingen met de Britse regering van Tony Blair hartelijk, met de Franse regering stroef en met de Duitse Bundeskanzler slecht. Dat was Gerhard Schröder, de Genosse der Bosse. De deelstaat Nedersaksen heeft een beslissend aandeel in Volkswagen (VW) en de Commissie wilde er een einde aan maken. Schröder was ook voormalig minister-president van Nedersaksen, en belde op met woedende toon. Bolkestein bleef in onderhandelingen altijd rustig als een edelman.

Hij sprak zijn talen ook goed. Vloeiend Engels, Frans, ook in het Spaans kon hij zich redden. Zijn Duits was echter wat minder, vooral omdat hij als perfectionist de naamvallen perfect wilde hebben. En dan stokt het soms. Hij nam zelfs tijdens zijn Commissietijd Duitse les.

Zijn verhoudingen met medecommissarissen was vrij goed. Na aanvankelijk twijfels vonden de meesten Bolkestein sympathiek en gezaghebbend. Hij ging ook ontbijten met zijn collega’s in het toprestaurant van de Commissie, la Convivialité, want goede persoonlijke relaties zijn in Europese politiek belangrijker dan in de nationale.

Fortuyn

Toch werd Bolkestein ingehaald door de Nederlandse politiek: de opkomst van Fortuyn! Bolkestein schoof in 1998 Hans Dijkstal naar voren als nieuwe fractieleider, overigens een vriendelijke man die ik leerde kennen tijdens een Tweede Kamermissie naar Indonesië in 1994. Dijkstal, voormalig wethouder in Wassenaar, was een vrolijk type met wie je alle kanten op kon. Ook ideologisch. Met het vertrek van Bolkestein schoof de VVD naar links en raakte de partij zijn ‘unique selling point’ kwijt: migratie.

Pim Fortuyn dook in het gat. Had Bolkestein de verkeerde opvolger aangesteld? In de dienstauto met Frits en Femke vroeg ik het eens. Was Dijkstal de juiste man? Femke zei meteen: ‘Nee, hij kan het niet’. Frits: ‘Maar wie had ik dan moeten nemen? Hans was Kamerlid, minister, vicepremier. Je zou verwachten dat hij dan lijsttrekker kan zijn’. Dat laatste zie je pas na de benoeming. Lukt het niet, dan zit de partij ermee. De keuze van de opvolger was voor Bolkestein een teleurstelling.

Pim dook in het gat en Bolkestein, die Fortuyn als persoon wel apprecieerde, wilde iets doen. Maar wat? Op zeker moment kwam hij mijn kantoortje binnen, wat hij wel eens vaker deed, om iets te testen. Hij wilde Fortuyn het etiket ‘pleefiguur’ opplakken: Pim als Nederlands premier in Europa zou daartoe leiden. Ik was niet overtuigd en zei dat Pim als ‘underdog’ de sympathie van veel kiezers geniet. De term ‘pleefiguur’ zou hem nog meer underdog maken en hem electoraal versterken. Weken gingen voorbij en ik hoopte dat de term was verdween. Ineens kwam Frits er mee voor de dag; enkele dagen later op 6 mei 2002 werd Pim vermoord. Dat kwam als een boemerang terug.

Angelsaksisch

Bolkestein als onderhandelaar was niet eenvoudig. Zodra hij een positie innam, was hij bijna niet meer te bewegen. De Latijnse aanpak was niet aan hem besteed. Dat merkte ik in de onderhandelingen voor de vrijmaking van de postmarkt. Digitaal verkeer zou briefverkeer verdringen en de postsector zou alleen nog toekomst hebben als modern logistiek bedrijf. Dat traject moest in de Richtlijn worden aangepast zodat bedrijven konden investeren. Maar de mystiek van de postbode was nog levend. Zeker bij hun vakbonden.

Het was moeilijk Frits te bewegen; het was steeds ‘niet snel genoeg’. Onder Belgisch EU-voorzitterschap lukte het de brug naar Zuid-Europa te slaan en kwam er een akkoord uit de bus van de Raad van Ministers. Frits prefereerde een Angelsaksische benadering.

In het Europees Parlement had Bolkestein behoorlijk veel vijanden, maar dat veranderde geleidelijk. Daar waren veel lunches voor nodig. Hij genoot van Straatsburg, in tegenstelling tot wat ik verwachtte. We gingen samen naar het Europees Parlement en Frits voelde zich er vrij. Hij kwam er ook los. Hij wilde ’s avonds lekker eten, in een restaurant vlak bij het Europees Parlement. Hij vertelde grappen, ook over de Nederlandse politiek. Uiteindelijk heeft de Tweede Kamer hem politiek gevormd. De relatie met Hans Wiegel, Ed Nijpels, ‘Nikkelen Neelie’. Alle drie voor verbetering vatbaar, om het eufemistisch uit te drukken.

Bolkestein-richtlijn

Uiteindelijk koos hij er niet voor zijn periode in de Europese Commissie voort te zetten. Femke kon haar draai in Brussel niet vinden en hing erg aan Amsterdam en haar vrienden aldaar. Ze hadden een appartement aan de Louizalaan in Brussel. Om 9.00 uur kwam hij per dienstauto op het werk en ging 19.00 uur terug. Hij had niet veel aanspraak, en zou bij verlenging nog 5 jaar moeten blijven pendelen. Hij hakte de knoop door: ik stop. De kabinetsleden kwamen allemaal onder dak. Ik ging over naar het kabinet van de Estse Europees Commissaris Siim Kallas, om Europa eens te bekijken vanuit het blikveld van Oost-Europa. Weer een andere beleving.

Bolkestein schreef nog wel een Europese richtlijn op zijn conto: de Bolkestein-richtlijn over de liberalisering van de Europese dienstenmarkt. Dienstverleners uit Oost-Europa mochten diensten verrichten in West-Europa, onder de voorwaarden in Oost-Europa. De richtlijn leidde tot een storm van protest in de straten van Brussel, met de ‘Poolse loodgieter’ als schrikbeeld. Vakbonden kwamen in actie tegen Bolkestein maar die was al vertrokken, want de richtlijn werd aan het eind van zijn termijn goedgekeurd door de Commissie, en later nog wat aangepast. Twintig jaar later is er echter in West-Europa een groot gebrek aan loodgieters, zij het uit Polen of andere Oost-Europese lidstaten. Loodgieters, metselaar, bouwvakkers: ze zijn onmisbaar als ‘arbeidsmigranten’.

Broos

Frits bleef actief, hij schreef boeken en publiceerde artikelen. In 2011 presenteerde hij zijn boek ‘De Intellectuele Verleiding’, wat zijn Opus Magnum moest worden. Bolkestein waarschuwde voor nieuwe ideologieën met totalitaire trekken die Westerse intellectuelen wederom zouden verleiden. Er verscheen ook een versie in het Engels; The Intellectual Temptation: Dangerous Ideas in Politics.

Op 27 juni 2013 was er ter gelegenheid van zijn 80^ste verjaardag een symposium in de Amstelkerk – een soort Bolkestein-hoogmis. Vriend en vijand kwamen met bijdragen, onder wie zijn vroegere opponent Jan Pronk. Bolkestein zag het symposium als zijn formele afscheid van het grote debat, al bleef hij nog columns schrijven, zoals over het klimaatbeleid waarin hij een veredelde planeconomie ontwaarde. In Elsevier Weekblad van 12 januari 2017 noemde hij zich een ‘klimaatrealist’. Intellectuelen lieten zich volgens hem verleiden door ‘onheilsprofetieën’.

Ik bleef Bolkestein geregeld bezoeken in zijn werkruimte aan de Amstel, vlak bij het Amstelhotel. In dat appartement schreef hij, ontving er gasten, en organiseerde hij zelfs diners zoals hij vroeger thuis deed. Hij ging voor lunches graag naar ‘Bar Lempicka’ op de hoek van de Amstel en de Sarphatistraat. Dat werd wat te lawaaierig. Daarna gingen we naar het Amstelhotel, het liefst op het terras aan de Amstel. Maar Frits werd moeilijker ter been. Hij liep met een stok maar wilde zoveel mogelijk zelfstandig blijven.

Uiteindelijk kwamen Frits en Femke terecht in het Rosa Spier Huis in Laren. Ook daar ging ik op bezoek, midden in de bossen van het Gooi. We spraken er soms enkele uren. Ze vertelden bijvoorbeeld waar ieder van hen stond toen Winston Churchill zijn zegetocht maakte door Amsterdam op 8 mei 1946. Het was altijd boeiend, onder het genot van een kopje thee en een koekje.

Geleidelijk ging het echter minder goed, op het laatst met sprongen. Vorige week donderdag was ik nog op bezoek. Het ging duidelijk niet goed. Bij het vertrek wilde Frits in zijn rolstoel voor het raam in het zonnetje zitten. Daar zat hij tevreden, in de warmte en het licht van de zon. Zijn lichaam kon niet meer, maar de naam Frits Bolkestein leeft voort als monument in de Nederlandse politiek.

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Hartelijk dank!

Het bericht Met vooruitziende blik, strijdend tegen valse profeten: Frits Bolkestein (1933-2025) verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze meer kritische benadering van de EU kwam uit de koker van Frits Bolkestein, partijleider van de VVD tussen 1990 en 1998. Aanvankelijk nam de VVD met haar positieve kijk op de Europese eenwording geen standpunt in dat afweek van de andere grote partijen. Vanaf de eerste directe verkiezing van het Europese Parlement in 1979 tot en met de verkiezingen van 1994 stelde de VVD niet eens een eigen Europees verkiezingsprogramma op. Er werd campagne gevoerd met het algemene programma van de Europese liberalen, hoewel die programma’s in 1989 en 1994 wel werden opgesteld door een commissie met een VVD-Europarlementariër als voorzitter. Begin 1992 pleitte een partijcommissie van de VVD zelfs nog voor federalisering van Europa. Maar Bolkestein zag het anders en hij kreeg zijn partij mee.

Een Europa op hoofdlijnen

Binnen de VVD krijgen leiders doorgaans pas werkelijk gezag na gewonnen verkiezingen. Voor Bolkestein gold dit vanaf de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. In augustus 1998 droeg hij het partijleiderschap over aan Hans Dijkstal, maar de Europese verkiezingen van 1999 verliepen nog in Bolkesteins geest. Behalve het program van de ELD(R), de Europese federatie waarvan de VVD deel uitmaakte, was er een eigen tienpuntenplan, waarin werd gesteld dat Europa zich diende te beperken tot hoofdlijnen.

Dijkstal sloeg echter al snel een andere toon aan dan zijn voorganger. In tegenstelling tot Bolkestein – een rechts-liberaal met een conservatieve uitstraling – was Dijkstal eerder een links-liberaal. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 leed de VVD onder zijn aanvoering een dramatische nederlaag: min 14 zetels. Vooral de Lijst Pim Fortuyn (LPF) profiteerde; Dijkstal ruimde onmiddellijk het veld.

Het was het begin van een moeilijke tijd voor de VVD. De nieuwe lijsttrekker Gerrit Zalm zorgde in 2003 nauwelijks voor electoraal herstel (plus 4 zetels); zijn opvolger Mark Rutte deed het bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 nog slechter (min 6) en raakte ook nog eens verstrikt in een machtsstrijd met voorkeurstemmenkanon Rita Verdonk.

In 2009 werd Tweede Kamerlid Hans van Baalen lijsttrekker bij de Europese verkiezingen. Het was de eerste keer dat een prominente VVD’er het Binnenhof verruilde voor het Europees Parlement. Sommigen zagen het als het wegpromoveren van iemand die populairder kon worden dan partijleider Rutte. Van Baalen was een vertrouweling van Bolkestein, ook wiens leiding ook het Europese verkiezingsprogramma van de VVD was opgesteld.

De VVD verloor niettemin één van haar vier Europese zetels en werd bovendien voor het eerst voorbijgestreefd door de PVV. Rutte kreeg het op een liberale partijbestuursvergadering dan ook zwaar te verduren, maar mocht toch blijven. Wel veranderde zijn imago. Rutte, die in 2008 nog had gepleit voor een ‘groenrechtse’ VVD, werd omgevormd tot een liberale voorman die de nadruk legde op oude vertrouwde VVD-issues als belastingverlaging, veiligheid en automobiliteit.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd de VVD voor het eerst ’s lands grootste partij; Rutte werd premier. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gebeurde vervolgens iets merkwaardigs: tijdens de campagne bestreed Rutte op felle wijze oppositiepartij PvdA, maar al op de verkiezingsavond besloot hij dat de sociaaldemocraten zijn nieuwe coalitiepartner moesten worden. Daar begon het beeld dat Rutte zich in campagnetijd rechts voordeed, om vervolgens met links te gaan regeren.

De noodzaak van een ‘sterke EU’

In 2019 waren er opnieuw verkiezingen voor het Europees Parlement. Volgens Rutte waren die ‘niet zo relevant’, nationale verkiezingen waren belangrijker. Deze nonchalance was zichtbaar bij de samenstelling van de commissie die dat jaar het Europese verkiezingsprogramma van de VVD mocht opstellen. Na voormalig Eurocommissaris Bolkestein (2009) en vicepresident Pim van Ballekom van de Europese Investeringsbank (2014) kwam die commissie nu onder leiding te staan van Ruben Brekelmans, die slechts kon bogen op zijn voorzitterschap van het buitenlandsnetwerk van de VVD. Pas in 2021 werd hij Tweede Kamerlid.  

Volgens het VVD-programma voor de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar was Nederland een ‘soeverein land binnen de Europese Unie’ en was een sterke EU ‘noodzakelijk om de manier van leven van Nederlandse burgers te beschermen’. Ook was er oog voor ‘Europese strategische soevereiniteit’. Het verkiezingsprogramma van de VVD voor de Europese verkiezingen van 6 juni aanstaande begint met de Russische invasie van Oekraïne in 2022.

Terugkijkend valt op dat Bolkestein een meer kritische benadering van de EU introduceerde op het moment dat hij nog geen verkiezingen had gewonnen en zijn partijleiderschap nog niet onomstreden was. Hij onderhandelde zijn partij zowel in 1994 als in 1998 kabinetten in met de PvdA en D66, zónder zijn kritiek op de EU terug te nemen. Een groot verschil met Rutte. Onder zijn leiding regeerde de VVD vanaf 2012 met de PvdA en vanaf 2017 met D66, maar nu werd de liberale koers wél in pro-Europese zin bijgesteld.  

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe Mark Rutte de liberale euroscepsis van Frits Bolkestein overboord gooide  verscheen eerst op Wynia's Week.

Begin november moest Rutte persoonlijk de Tweede Kamerfractie onder druk zetten om die te laten instemmen met een wet die gemeenten dwingt asielzoekers op te nemen. Even dreigde een kabinetscrisis omdat nu zelfs VVD-Kamerleden weigerden applausmachine te zijn.

Het illustreert dat niet alleen partijleider Rutte, maar ook het VVD-partijbestuur en fractievoorzitter Sophie Hermans met een veel roeriger partij van doen hebben dan de afgelopen twaalf jaar het geval was.

Volgende week zaterdag, 19 november, houdt de VVD najaarscongres in de Van Nelle-fabriek in Rotterdam. Anders dan de afgelopen jaren meestal het geval was, zal die vergadering naar verwachting niet alleen maar applaudisseren voor Mark Rutte.

Tijd voor Tien Vragen aan Claudia van Zanten uit Amsterdam, hier optredend als woordvoerster van Klassiek Liberaal (KL), een beweging die zich steeds meer tot spreekbuis van kritische VVD’ers heeft gemaakt.

1) Niet iedereen kent Klassiek Liberaal. Wie zijn jullie, waarom zijn jullie opgericht en zijn er al successen te melden?

Klassiek Liberaal is opgericht in 2019, vlak voor de COVID-pandemie, door een grote groep VVD’ers uit Overijssel en Noord-Holland, onder de bezielende leiding van Ad Lagas uit Ommen. De laatste jaren is de VVD afgedreven van de liberale kernpunten waar onze partij groot mee is geworden; Klassiek Liberaal wil het oorspronkelijke geluid van de VVD nieuw leven in blazen. Ook willen de klassiek liberalen dat de VVD weer de debatpartij worden die het vroeger was; een democratische partij waar ruimte is voor discussie, met respect voor elkaars standpunten.

De VVD is, om met de woorden van de nieuwe partijvoorzitter Eric Wetzels te spreken, de afgelopen jaren teveel verworden tot een ‘applausmachine’, waar men bang was tegen de lijn van de macht in te gaan. Klassiek Liberaal is dat niet en hoopt dat ook anderen binnen de partij zich weer durven uit te spreken, zonder dat dit ten koste gaat van bijvoorbeeld je eventuele plek op een lijst.

Er zijn zeker successen te melden: de discussie in de partij op gang brengen is een heel belangrijk doel dat is bereikt. Denk aan de discussies over stikstof en het asielbeleid. Leden durven zich steeds meer openlijk uit te spreken, ook als dit ingaat tegen het beleid van de VVD-top.

Er zijn daarnaast moties ingediend tijdens Algemene Ledenvergaderingen, die zijn overgenomen of opgenomen in het landelijk verkiezingsprogramma. Moties die bijvoorbeeld gingen over veiligheid, migratie, defensie en mobiliteit/verkeer.

En niet alleen intern laat KL van zich horen; we hebben ook een zichtbare rol in het maatschappelijke debat. Zoals nu rond de asieldwangwet, andere vormen van dwang en eerder bij kritiek op het EU-coronaherstelfonds waar Nederland voor miljarden garant staat. KL blijft doorgaan met het bespreekbaar maken van pijnpunten binnen de partij; uiteraard altijd met respect voor andersdenkenden.

2) Jullie noemen jezelf ‘Klassiek Liberaal’. Als ik zie waar je voor opkomt zou het ook ‘Terug naar de VVD van Bolkestein’ kunnen heten, naar de VVD-leider die de Euroscepsis en migratiekritiek op de agenda zette.

Frits Bolkestein had een visie over de toekomst van Nederland en kon deze op heldere en intelligente wijze op de agenda zetten. Hij heeft het maatschappelijk debat in ons land diepgaand beïnvloed op de onderwerpen multiculturalisme, ontwikkelingssamenwerking en Europa.

Zoals Derk Jan Eppink het in 2013 in de Volkskrant verwoordde: ‘In dit openbreken van debatten schuilt de werkelijke betekenis van Bolkestein als politicus en denker. Niet alleen brak hij met zijn uitspraken taboes en opende hij zo de weg voor een vrij debat over belangrijke thema’s, in zijn publieke optredens liet hij ook zien hoe dergelijke debatten gevoerd dienen te worden. Maatschappelijke problemen komen en gaan; de wereld van nu is een heel andere dan die van 1978, het jaar waarin hij bijna bij toeval Kamerlid werd. Maar de methode-Bolkestein is nog altijd even waardevol: wars van politieke correctheid en zonder respect voor taboes met open vizier elke tegenstander tegemoet treden. Daarbij altijd de feiten laten spreken – hoe onwelgevallig die ook mogen zijn. In deze voorbeeldfunctie schuilt de blijvende betekenis van Bolkestein voor de Nederlandse politiek.’

Nu, negen jaar na het stuk van Eppink, is de wereld wederom een andere. Terug in de tijd kunnen we niet en is ook niet wenselijk; problemen van nu dienen met de kennis van nu te worden aangepakt. Wél is de methode-Bolkestein nog steeds even waardevol als toen en een grote inspiratie voor KL.

3) Zijn jullie opgericht in reactie op de linkse, misschien wel steeds linksere koers van de VVD onder Rutte? Is dat een linksere VVD, of is het de VVD die steeds meebuigt met linkse coalitiepartners?

We zien in met name de grote steden wel wat VVD’ers die een linksere koers (willen) varen. Maar het is vooral het laatste: de VVD die steeds, in toenemende mate meebuigt met linkse coalitiepartners. De VVD is geen linkse partij en dat is het in de basis ook niet geworden, maar na de lange kabinetsdeelname kan het geen kwaad om elkaar goed scherp te houden.  

4) De VVD-leden roeren zich nu: een meerderheid tegen het stikstofbeleid van het kabinet-Rutte (en van VVD-minister Van der Wal) en leden die een andere voorzitter kiezen dan de kandidaat van de leiding. Die voorzitter wil dat de VVD geen applausmachine is voor het kabinet. Is er nog leven in de VVD?

Wij hebben geen stemadvies gegeven, maar de meeste Klassiek Liberalen hebben veel vertrouwen in de nieuwe voorzitter, Eric Wetzels. Er is zeker nog leven in de VVD, getuige ook de overtuigende overwinning van Wetzels en het huidige debat binnen de partij over de asieldwangwet.

5 Wat staat er op de agenda om nog verder leven in de VVD te blazen?

Politiek is een dynamisch en onvoorspelbaar vak, maar onze thema’s zoals beperking van asielmigratie, MKB, veiligheid, economische vrijheid, loon naar werken en respect voor ondernemerschap staan altijd op de agenda. Wij blijven ons inzetten voor deze thema’s en blijven ons roeren waar en wanneer nodig.

6 Nederland is een overwegend sociaal voelend, centrumrechts land als je afgaat op hoe mensen zichzelf in meerderheid zien en wat hun standpunten zijn. Maar de kabinetten-Rutte voeren over het geheel genomen geen beleid dat daarmee in overeenstemming is. Wordt het niet tijd dat de VVD eens moeite doet om nu eens niet over links te regeren?

Dat zou mooi zijn. Uit recent onderzoek van MarketResponse blijkt dat de meeste burgers helemaal niet zitten te wachten op autovrije zones, deelvervoer en gezamenlijke moestuinen, maar liever gewoon een parkeerplek voor de deur hebben.

Ook willen veel burgers dat de instroom van asielzoekers wordt beperkt, zodat de ruimte en middelen die we hier in Nederland hebben, gaan naar de opvang van echte vluchtelingen. Zo kunnen we hen humaan opvangen en aandacht geven aan goede integratie, zodat zij zich hier snel thuis voelen en kunnen bijdragen aan de samenleving.

7 Is het niet een idee om, zoals de linkse partijen in de jaren ’70 deden, een coalitieakkoord te sluiten voorafgaand aan de verkiezingen? Een ‘mild-rechts’ akkoord, bijvoorbeeld. Kiezers zouden een partij als de VVD dan weer kunnen vertrouwen, omdat je ook tevoren weet met wie ze gaan regeren. Zijn er partijen die je als coalitiepartner of als gedoogpartner uitsluit en zijn er partijen waar de VVD wel mee in zee zou kunnen gaan?

Lastige vraag. DENK en Forum voor Democratie bijvoorbeeld zijn voor ons geen acceptabele partijen. JA21 is dat wél.

 8 Jullie zijn tot dusver heel omzichtig met het uiten van kritiek op partijleider Mark Rutte. Wat is daar de reden voor?

Als iets niet goed gaat, spreken wij verantwoordelijken duidelijk aan, zonder aanziens des persoons; ook als het wel goed gaat. In de zomer van 2020 is KL bijvoorbeeld zeer kritisch geweest over de door Rutte gevoerde onderhandelingen over het NextGeneration-EU-herstelfonds en heeft KL zich duidelijk laten horen over het afwijzen van GroenLinks als coalitiepartner, zoals nu ook bij een minder duale opstelling rondom de asieldwangwet. Ook tijdens de coalitieonderhandelingen was KL kritisch. Dat is KL intern sowieso en indien nodig in de media. Onze kritiek is stevig, maar wel behoorlijk en richt zich altijd primair op de inhoud.

9) Rutte is nu 16 ½ jaar partijleider – een record. Rutte is ook recordpremier. Maar nu? Veel minder leden, een onherkenbare koers, een erg eenhoofdige leiding en nu ook stagnerende peilingen. Wordt het geen tijd de VVD bij de tijd te brengen?

Het is heel knap van Rutte, maar uiteindelijk is verandering van leiderschap gezond. Tegenmacht. Dat zie je ook aan het gebrek aan dualisme, bijvoorbeeld bij de inmenging van de premier deze week in de fractie bij een wet die de openbaarheid nog niet eens heeft gezien. En verder: je weet nooit wie zich de komende tijd in de picture gaat spelen. Leiders staan op; zij worden niet gebracht.

10) In januari viert de VVD het 75-jarig bestaan. Hoeveel jaar geven jullie de VVD nog? En waar hangt dat van af?

Als het lukt om de VVD weer een herkenbare koers te laten varen, we een sterke partijtop hebben en leden die zich kunnen én mogen uitspreken (en waar dus ook daadwerkelijk naar wordt geluisterd), dan kunnen er nog minimaal 75 jaar bij.

Wynia’s Week is hét journalistieke podium voor nieuws en achtergronden, feiten en meningen die in Den Haag en Hilversum al te vaak worden genegeerd. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘VVD-leden zijn steeds minder angstig om zich uit te spreken tegen de partijtop’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Op thema’s als asiel- en migratie en stikstof ‘kennen wij de VVD niet meer terug’. ‘Daar schieten je de tranen in de ogen.’ Aldus Reinier Geerligs. Hij spreekt namens de groep ‘Klassiek Liberaal’, ruim honderd actieve VVD-leden die zich ernstig zorgen maken over de koers van hun partij.

‘Er moet zuurstof in de VVD worden geblazen,’ zegt Geerligs, lid van de kerngroep van Klassiek Liberaal. Geerligs is 37 jaar en werkzaam in de personeelssector. Hij woont in Rijssen, Overijssel.

‘Liberale kernwaarden terug’

Klassiek Liberaal werd twee jaar geleden opgericht omdat het profiel en de zichtbaarheid van hun partij hen zorgen baarde. SYP WYNIA spreekt met Reinier Geerligs in deze aflevering van Wynia’s Week TV, tevens podcast.

Doorgaans is er hooguit zacht gemor in de VVD-gelederen, als partijleider Mark Rutte weer verregaande concessies heeft gedaan aan andere coalitiepartijen (of aan grote landen binnen de EU). ‘Klassiek Liberaal’ binnen de VVD, een groep kaderleden, wethouders en statenleden, laat het daar niet bij. De VVD moet terug naar de liberale wortels, ‘de thema’s van Frits Bolkestein’ moeten weer op de agenda en de VVD in de Tweede Kamer moet zich kritisch, dualistisch opstellen over het regeringsbeleid.

Herhaaldelijk valt het woord ‘pijnlijk’ of zelfs ‘enorm pijnlijk’ in het gesprek met Reinier Geerligs. Over wat er het afgelopen jaar door de VVD allemaal weggegeven is in de coalitiebesprekingen. Over de boeren die van het CDA overgestapt waren naar de VVD en nu overstappen naar de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas.

‘Wat ik merk is dat veel VVD-leden het kabinetsbeleid met argusogen volgen,’ zegt Geerligs. ‘Als het gaat om de gestegen lastendruk, om migratie, om het klimaat en stikstof: allemaal thema’s waarvan wij zeggen: wij horen de VVD te weinig. Wij zijn ook een ondernemerspartij. Maar ondernemers draaien op voor de kosten van het kabinetsbeleid.’

Kabinet gedomineerd door D66

‘VVD-thema’s dreigen onder het tapijt te worden geveegd,’ aldus Geerligs. ‘Nu is er weer de plicht om over een paar jaar hybride warmtepompen aan te schaffen. Dat is een vorm van dwang. Dwang is er ook voor gemeenten die statushouders voor een woning voorrang moeten geven boven burgers van Nederland. De dwang komt steeds meer naar voren [in het kabinetsbeleid] en dat is een ontwikkeling waarvan wij vinden dat de VVD daar veel actiever in moet optreden,’ zegt Geerligs. ‘Wij vinden dat de VVD terug moet naar de liberale kernwaarden.’

Er is niet alleen in het coalitieakkoord teveel ingeleverd, zegt Geerligs, maar op veel te veel punten wordt het kabinetsbeleid gedomineerd door D66 en D66-leider Sigrid Kaag. ‘Frits Bolkestein was kritisch op de [uitdijende] Europese Unie. Maar wat je nu merkt, is dat de VVD het pad volgt van D66. En D66 wil vooral heel veel Europa. Wij willen een verstandig Europa. En geen eurobonds [EU-staatsleningen].’

‘Sigrid Kaag is wel heel dominant aanwezig’ zegt Geerligs. ‘Zij is minister van Financiën, maar bemoeit zich met alles, behalve financiën. We zien dat D66 wel een hele dikke vinger in de pap heeft over waar we heen willen met Nederland.’

‘Fractie is te volgzaam’

Geerligs mijdt persoonlijke kritiek op partijleider Mark Rutte en richt zijn pijlen vooral op de Tweede Kamerfractie van de VVD. Die is te volgzaam, te onzichtbaar, te weinig kritisch op het kabinet.

Er is volgens Geerligs voldoende ruimte voor regeringspartij VVD om met eigen plannen te komen: ‘Het coalitieakkoord is op hoofdlijnen gesloten. De VVD-fractie heeft alle vrijheid om zich te ontwikkelen tot buitenboordmotor van het kabinet. Er moet veel meer dualisme komen.’

Asiel: Denemarken als voorbeeld

‘Wij missen een lange termijnvisie, zegt Geerligs. ‘Waar staat Nederland over dertig jaar?’ Weer noemt hij Frits Bolkestein, succesvol partijleider in de jaren ’90, als voorbeeld. ‘Die zei ruim dertig jaar geleden al: het migratiebeleid, daar moeten we mee uitkijken. Daar was de VVD leidend mee. Nu niet. Te weinig.’ Als het aan Klassiek Liberaal ligt neemt Nederland op migratiegebied een voorbeeld aan een land als Denemarken, dat wil dat asielzoekers zich niet in Europa, maar in het (Afrikaanse) Rwanda melden en daar worden geselecteerd.

Geerligs maakt zich zorgen over de toekomst van de VVD. ‘De PvdA was ook de grootste. Het CDA was de grootste. Ook voor de VVD bestaat de kans dat je lang de grootste bent en daarna kopje onder gaat. Dat de VVD al zo lang de grootste is, is op zich een knappe prestatie. Maar juist dan moet er continu zuurstof in de partij worden geblazen. Dat vergt debat en dat vergt durf.’

De VVD na Rutte

Wat is de VVD na Rutte? Geerligs: ‘Ik heb geen glazen bol. Maar daarom zijn wij er. Wij zorgen dat ons geluid gehoord wordt. Wij hebben goede contacten in de partij, in het hele land. Wij komen met moties in de Algemene Ledenvergadering.’

‘Waarom wij de VVD van Bolkestein terug willen is ook de noodzaak van een vooruitziende blik, zegt Geerligs. Bolkestein bleef in de Kamer zitten, als het VVD-gezicht. Sophie Hermans, de huidige VVD-fractievoorzitter, moet die Bolkestein-rol op zich nemen. ‘Zij moet het doen. We zouden van haar graag meer visie willen zien. Wat wil Sophie Hermans met de VVD?’

Wynia’s Week valt iedere woensdag en zaterdag in vele duizenden mailboxen. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u nog geen donateur? U kunt zich HIER aanmelden. Hartelijk dank!

Het bericht VVD-leden roeren zich: ‘Bij VVD-koers schieten tranen je in de ogen’ verscheen eerst op Wynia's Week.