Na twee mislukte formaties presenteerden Hart voor Den Haag, VVD, DENK en CDA hun akkoord: 24 van de 45 zetels, en een college van tien wethouders. De coalitie rechtvaardigt het met de behoefte aan ‘bestuurlijke slagkracht en zichtbare aanwezigheid in de stad’. Daar staat het al, zwart op wit: de ombudspolitiek als werkmodel, met tien wethouders die vooral gezíen moeten worden.

Verdiende comeback

De Mos verdient erkenning. Hij won de verkiezingen met overmacht, en dat is geen toeval: hij boorde aan wat de gevestigde partijen lieten liggen, de frustratie van Hagenaars die bij een kapotte stoep, een vastgelopen vergunning of aanhoudende overlast nergens terechtkunnen.

En zijn comeback is verdiend: van de corruptiezaak die hem in 2019 zijn wethouderschap kostte, is hij tot twee keer toe vrijgesproken. De vraag is alleen of het bestuur dat hij nu bouwt die frustratie oplost, of enkel wat symptomen wegpoetst.

Kijk naar het speerpunt waarmee hij de campagne won: asiel. De Mos beloofde een ‘asielstop’ en zei de spreidingswet desnoods via de rechter aan te vechten. In het akkoord is daar niets van terug te vinden. Sterker, Den Haag belóóft zich juist aan de spreidingswet te houden en bijna zeshonderd extra plekken te gaan organiseren.

De man van de asielstop tekent voor honderden opvangplekken. Op Nieuwsuur heette dat ineens ‘geen belofte, maar een inzet’: ‘Je weet hoe het werkt in coalitieland als je geen absolute meerderheid haalt.’ Precies. Zo werkt het. Kiezersbedrog.

Wat resteert is één trofee: op de plek van het oude HagaZiekenhuis aan de Sportlaan komt geen opvang voor 440 asielzoekers. Maar ook die trofee wankelt al. Het COA liet meteen weten dat een getekende overeenkomst niet eenzijdig kan worden opgezegd.

De reactie van De Mos is veelzeggend: de gemeente koopt het contract wel af, en het COA moet ‘niet verzanden in juridische gevechten’ maar ‘een kopje koffie’ komen drinken. Daar heeft u de hele bestuurlijke werkwijze in één beeld: een bindende juridische verplichting die moet wijken voor een verkiezingsuitslag en een gezellig gesprek. Dat is ombudspolitiek.

In dezelfde week waarin De Mos zijn kiezers uitlegde dat de asielstop ‘maar een inzet’ was, ontdekte zijn oudste medestrijder Rachid Guernaoui dat ook hem een belofte was gedaan die niet gold: een toegezegde wethouderspost die er niet komt. ‘Nu steekt De Mos een mes in mijn rug’, zegt Guernaoui. Wie zijn kiezers én zijn trouwste bondgenoot in één week een belofte ziet inslikken, weet hoeveel een woord van De Mos waard is.

Haagse ziekte

Hart voor Den Haag dankt zijn succes aan ombudspolitiek: persoonlijk ingrijpen, snel regelen, zichtbaar resultaat. Een raadslid dat een bewoner meeneemt naar het stadhuis om zijn zaak bij een ambtenaar te bepleiten, het is herkenbaar en niet onsympathiek. Maar dat een burger een politicus nodig heeft om een ambtenaar in beweging te krijgen, is geen oplossing. Het legt de echte Haagse ziekte bloot: de politiek krijgt de vierde macht, het ambtenarenapparaat, niet meer aan het werk.

Mandaten ontbreken, processen lopen dood, de ambtenaar durft zonder rugdekking niet te beslissen, en niemand op het stadhuis is bij machte daar iets aan te veranderen. Ombudspolitiek is geen aanval op dat apparaat, het is de capitulatie eraan: in plaats van de ambtenarij te dwingen te leveren, loopt de politicus er per geval omheen. Sterker nog, hij heeft er belang bij dat het apparaat blijft haperen, want elke vastgelopen zaak is een nieuwe kans om te scoren.

Deze werkwijze is niet schaalbaar en niet neutraal. Wie de juiste ingang heeft of de wethouder kent, wordt geholpen; de rest wacht. Zo sneuvelt het meest basale beginsel van behoorlijk bestuur: gelijke gevallen gelijk behandelen, voorspelbaar en zonder aanzien des persoons.

Den Haag krijgt zo geen sterkere overheid maar een willekeuriger overheid, en dat hoort ons allen te verontrusten. Het wordt bovendien erger nu dit model niet vanuit de oppositie maar vanuit het college wordt bedreven: dan is de grootste partij van de stad tegelijk de belangrijkste klachtenbalie én de baas van de ambtenaren achter die balie.

Bij dit alles past een kanttekening bij De Mos zelf. Van omkoping is hij vrijgesproken, maar veroordeeld werd hij wél, voor het schenden van zijn ambtsgeheim: het lekken van vertrouwelijke stukken uit datzelfde bestuur waar hij nu terugkeert.

En het bleef niet bij die zaak. Tijdens de campagne bleek dat voor Hart voor Den Haag werd geflyerd door Bulgaren die geen Nederlands spraken, uitgerekend bij een partij die vindt dat wie geen Nederlands spreekt geen recht op voorzieningen heeft; de eigen campagneleider wist van niets.

Telkens dezelfde blinde vlek

Het zijn geen losse incidenten. Het lekken van geheime stukken, een flyercampagne die alles tegenspreekt waar zijn partij voor staat, een getekend contract dat hij met een kopje koffie denkt weg te praten: telkens dezelfde blinde vlek. De Mos mist de fijnzinnigheid om vooraf te voelen waar de grens ligt, en merkt pas achteraf dat hij eroverheen is. Wie dat instinct mist, herhaalt de fout vanzelf. Het is niet de vraag óf het volgende ongeluk komt, maar wanneer.

Het alternatief? Een overheid die werkt. Met vaste, afdwingbare beslistermijnen op vergunningen en meldingen. Met doorlooptijden en achterstanden die openbaar worden gemaakt in een dashboard, zodat iedereen ziet waar het vastloopt zonder dat er een raadslid aan te pas komt. Zo’n overheid legt het mandaat om te beslissen zo laag mogelijk in de organisatie, met een escalatieroute langs de lijn en niet langs een politieke tussenpersoon. Zo wordt een ja-cultuur gecreëerd waarin mensen initiatief mogen nemen. Zo’n overheid rekent haar ambtelijke top af op één ding: dat de burger op tijd antwoord krijgt en problemen worden opgelost.

Dat is minder spectaculair dan een wethouder die triomfantelijk een dossier vlottrekt, of een kopje koffie dat een rechtsgeldig contract moet wegtoveren. Maar het is het verschil tussen een stad die van haar redders afhankelijk wordt gemaakt, en een stad die geen redders meer nodig heeft. Den Haag verdient het tweede, maar krijgt met De Mos aan het stuur het eerste.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De man van de asielstop tekent nu voor de spreidingswet en voor honderden extra opvangplekken: waar is Richard de Mos mee bezig? verscheen eerst op Wynia's Week.

De rechtbank ging daar mid-2023 niet in mee. Het OM liet daarop meineed en deelneming aan een criminele organisatie vallen, maar kondigde direct aan in hoger beroep te gaan voor wat betreft haar primaire punten van omkoping van een ambtenaar en het schenden van de geheimhoudingsplicht. In juni 2024 voegde het Gerechtshof Den Haag zich bij het standpunt van de rechtbank en er volgde wederom vrijspraak (ECLI:NL:GHDHA:2024:1014). Strafzaken zoals deze kosten onnodige capaciteit en scheppen potentieel gevaarlijke precedenten.

Giften

Kort samengevat gaat het omkopingsgedeelte onder andere over het ontvangen van geldbedragen ter waarde van enkele tienduizenden euro’s ten behoeve van de politieke partij, door facturen ten behoeve van de partij en een boottocht met etentje met De Mos te betalen. Het OM stelt dat De Mos hierdoor niet meer ‘neutraal, vrij, onbevooroordeeld, onafhankelijk en objectief’ naar de gevers van de giften zou kunnen handelen.

Een van de gevers wilde volgens het OM investeren in hotels in de regio Den Haag. Het OM meent dat de giften dienden om De Mos als wethouder om te kopen om vergunningen of dergelijke te verkrijgen. Het Gerechtshof stelt daarover: ‘Overigens staat voor het hof ook niet vast dat het [medeverdachte 4] was die wilde investeren in hotels. Het hof acht het op grond van het strafdossier mogelijk dat het de verdachte [BC: De Mos] was die uit partijpolitieke ideologie (meer) hotels in de stad wilde en daartoe (onder andere) [medeverdachte 4] nodig had.’

Daarmee raakt het Hof een belangrijk punt. Voor een wethouder is het belangrijk om een sterk en uitgebreid netwerk te hebben, met name bestaande uit bestuurders, burgers en ondernemers. Om dingen geregeld te krijgen is het soms juist de wethouder die iets gedaan wil krijgen van anderen. En zo’n netwerk verkrijg je door evenementen te bezoeken, door met bepaalde mensen te eten of een koffietje te drinken. Het gaat om mensenwerk.

Het Gerechtshof legt uit wanneer het accepteren van giften of diensten strafbaar kan zijn: ‘Ook het onzorgvuldig en onvoorzichtig omspringen met giften zonder zich voldoende te realiseren dat er een verband met de ambtsuitoefening is, is strafbaar. Voor de strafbaarheid is voldoende dat komt vast te staan dat de ambtenaar heeft moeten begrijpen dat het voordeel hem met een bepaald doel is verschaft.’ Na een gestructureerd onderzoek concludeert het Hof dat er van omkoping geen sprake was.

Prestigezaak?

Uiteindelijk krijgt De Mos een geheel voorwaardelijke geldboete van 2000 euro opgelegd voor het schenden van het ambtsgeheim. In deze beperkte straf en het feit dat het Hof het hem niet onmogelijk wil maken om de komende jaren een bestuursfunctie te bekleden, zit ogenschijnlijk een oordeel over de ernst van deze strafzaak.

Het OM betoogde dat de strafzaak tegen De Mos en zijn medeverdachten geen ‘prestigezaak’ is, maar een principieel punt bevat, volgens het Hof: ‘de vragen of een donatie aan een politieke partij onder omstandigheden ook een gift aan de ambtenaar achter die partij kan zijn en, zo ja, of die ambtenaar in zo’n geval redelijkerwijs vermoedde dat die donatie is bedoeld om hem te bewegen iets te doen.’ Volgens de rechtbank is het toegestaan om een politieke partij te steunen door donaties te doen, maar dat maakt niet dat het instellen van een hoger beroep niet mogelijk is voor het OM. Als het OM denkt dat er meer aan de hand is dan alleen het doen van een partijdonatie, zoals omkoping van een ambtenaar, dan heeft het OM die ruimte.

Schade voor de democratie

Het Hof legt niet uit of zij meent dat er sprake is van een politiek proces, maar richt zich slechts op de vraag of het OM een hoger beroep had mogen instellen. Het Hof stelt slechts: ‘Feit is dat de doorzoekingen op het stadhuis en de (verdere) vervolging van wethouders en deze strafzaak, niet alleen op de verdachten grote impact hebben gehad en hebben, maar ook (nog steeds) op de gemeentepolitiek.”

Het Hof stelt daarmee eigenlijk dat een strafvervolging als deze schade voor de democratie met zich meebrengt. Dat betekent niet dat het om ernstige, onomkeerbare schade gaat. Of dat het OM daarom niet tot vervolging of hoger beroep dient over te gaan. Sterker nog, corruptie dient actief bestreden te worden. In een democratie, waarin volksvertegenwoordigers tijdelijk de plek van de macht van het volk invullen, dient geen plek te zijn voor machtsmisbruik.

Precedentwerking?

Maar het betekent dus ook dat het OM in zijn vervolgingsbeslissingen moet meewegen welke schade zijn vervolging met zich meebrengt. Eens te meer in tijden waarin mensen betrekkelijk weinig vertrouwen in de politiek, of nog breder – de overheid – hebben. Gaat er van zo’n vervolging tegen wethouders of politici geen precedentwerking uit? Dat het de volgende keer makkelijker wordt om tot vervolging over te gaan, omdat de drempel verlaagd is door er een keer overheen te rijden?

In de zaak tegen De Mos gaat het over de Nederlandse bestuurscultuur, over hoe je met wie afspraken maakt en hoe je zorgt dat je krijgt wat je nodig acht voor je stad of land. Daar mag iedereen kritiek op uiten en dat mag ook veranderd worden als dat ongepast gevonden wordt. Maar dat is niet waar het strafrecht toe dient mits er geen strafbare feiten worden gepleegd.

Het OM stelt natuurlijk dat dat wel het geval is, maar spreidt haar strafrechtelijke normen daarmee over het systeem van de politiek, over het systeem van voorkneden, warmhouden en veranderen. Het OM had na de uitspraak van de rechtbank zijn juridische vragen beantwoord zien worden en had beter zijn verlies kunnen nemen.

Onnodige strafzaak

Capaciteit is schaars in de strafrechtketen; er blijven genoeg nare strafzaken liggen door keuzes in prioriteringen. Dat er dan toch op een zaak als dit hoger beroep wordt geïnvesteerd doet wenkbrauwen fronsen.

Politici en bestuurders moeten uiteraard verantwoording afleggen en moeten gecontroleerd worden. Maar als er een angstcultuur ontstaat waarin zij hun werk niet meer zouden durven doen – als zij een etentje niet mogen laten betalen – dan komt dat de uitkomsten van hun werk, een welvarend en vrij Nederland, niet ten goede. Elke onnodige strafzaak tegen een politicus of bestuurder is er in dat opzicht een teveel.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Strafzaken zoals die tegen Richard de Mos leiden tot een angstcultuur die de democratie schaadt verscheen eerst op Wynia's Week.