De mens wel. Zijn dilemma is dat hij soms alleen wil zijn en soms met anderen. Advertenties laten beide verlangens zien. In reclame voor auto’s of parfums verschijnt de mens meestal alleen ten tonele. Waar bier of etenswaren worden aangeprezen zien wij steevast een groep.

Diderot versus Rousseau

Vanwege die twee aangeboren verlangens vraagt men zich al eeuwen af: Moet je om gelukkig te zijn midden in de maatschappij gaan staan, of moet je je terugtrekken in de luwte? De Stoïcijnen vonden het eerste. Zij achten het ieders plicht om niet aan de kant te blijven, maar mee te doen. Epicurus daarentegen raadde aan om je terug te trekken uit het gewoel. Hij vertoefde het liefst met zijn vrienden in zijn tuin.

Tweeduizend jaar later, in 1757,  liet Denis Diderot in zijn toneelstuk Le fils naturel een van de hoofdpersonen zeggen: ‘Alleen een slecht mens leeft alleen.’ (Il n’y a que le méchant qui soit seul.) Zijn vriend Jean-Jacques Rousseau wist meteen dat hij daarmee werd aangesproken. Rousseau had zich uit de artistieke wereld van Parijs teruggetrokken en woonde met zijn vriendin en haar moeder in een huisje op een landgoed buiten de stad, dat hem door een bewonderaarster om niet ter beschikking was gesteld.

Rousseau, de man die het eerste sociale contract bedacht, had voor zijn teruggetrokken bestaan een filosofische verklaring. Volgens hem was de samenleving gebaseerd op onderdrukking. Daar kwam alle narigheid en ongelijkheid in de wereld uit voort. Die kon je alleen ontvluchten bij de nobele wilden op het platteland. Rousseau was ervan overtuigd dat zijn vrienden die in de stad waren achtergebleven, niet in de gaten hadden in wat voor web van tirannie zij gevangen zaten. Diderot daarentegen was nooit gelukkiger dan in Parijs, het centrum van cultuur en beschaving.

Rousseau, van nature toch al achterdochtig en lichtgeraakt, was woedend om Diderots kritiek. Hij was bovendien al langer geïrriteerd omdat zijn vriend hem nooit was komen opzoeken, hoewel zijn idyllische plekje vier uur lopen van Parijs lag (Diderot kon het zich niet veroorloven een koets te huren). De boze brief, die Rousseau in reactie stuurde, hebben we helaas niet meer. We weten slechts dat het nooit meer goed is gekomen tussen de twee, al probeerden vrienden nog te bemiddelen.

Beschaving is privacy

Weer twee eeuwen later, in 1944, schreef een andere Franse filosoof, Jean Paul Sartre, in zijn eenakter Huis Clos de befaamde zin: ‘L’enfer, c’est les autres.’ (De hel, dat zijn de anderen). Volgens Sartre gebruiken veel mensen, als ze over zichzelf nadenken, niet hun eigen kennis, maar het oordeel dat anderen al over hen hebben. Die mensen leven volgens hem in een hel omdat ze teveel afhankelijk zijn van dat oordeel van anderen.

Sartre wijst daarmee op de wisselwerking tussen groep en individu. Over die samenhang bestaan veel misverstanden. Uit sociaaldemocratische, christelijke en conservatieve hoek klinkt dikwijls nostalgie naar vroeger toen we nog zouden hebben geleefd in de warmte van de groep. Individualisering is de boosdoener die ons moderne leven kil en eenzaam maakt.

Ayn Rand

Die analyse gaat echter voorbij aan de menselijke wens naar privacy; misschien omdat er geen Nederlands woord bestaat voor ‘persoonlijke vrijheid, het ongehinderd alleen, in eigen kring of met een partner ergens kunnen vertoeven’ (Van Dale). Dat talig gemis maakt het verschijnsel echter niet minder belangrijk.

De filosofe Ayn Rand gaf ons in For the New Intellectual (1961) het inzicht dat op lange termijn gezien beschaving de ontwikkeling is van een samenleving zonder privacy naar een met privacy. Het hele leven van de primitieve mens (die Rousseau zo bewonderde) speelt zich af in het openbaar en wordt geregeerd door de regels van de stam. Beschaving is het proces dat de mens bevrijdt van die dictatuur (van die invloed van ‘de anderen’ van Sartre).  

Groepsdenken in de wet: nooit goed

Die vooruitgang is ook te zien in het recht. In een beschaafde wereld wordt alleen het individu aansprakelijk gehouden voor zijn daden. In een primitieve wereld werd een hele stam gestraft voor misdragingen van één persoon. De nazi’s grepen daarop terug met hun Sippenhaft-decreet, waarmee ze de familie van een crimineel mede verantwoordelijk maakten. Die had de boef beter in de gaten moeten houden, was hun argument.

Ook in het hedendaagse Nederland hebben twee wetten een groep in plaats van een individu tot partij in de rechtsgang gemaakt. De ene keer als slachtoffer, de andere keer als dader. In beide gevallen blijkt dat niet goed uit te pakken.

Het wetsartikel dat sinds 1934 ‘groepsbelediging’ strafbaar maakt en in 1971 fors is uitgebreid, leidt, hoe goed bedoeld ook, tot inperking van de individuele vrijheid van meningsuiting. Ik vind dat het zo snel mogelijk moet worden afgeschaft.

Het wetsartikel dat sinds 1988 het lid zijn van ‘een criminele organisatie’ tot een strafbaar feit maakt, is er gekomen opdat niet meer bewezen hoeft te worden dat iemand zelf een misdrijf heeft begaan. Dat was een nuttig wapen tegen maffiapraktijken. Maar wapens worden te pas en te onpas ingezet. Dit wapen ook. Soms tegen mensen die eigenlijk niets hebben misdaan.

En toch ligt er in 2024 weer een nieuw initiatiefwetsvoorstel voor met dezelfde denkfout erin. Het heet: ‘Een wijziging van het Wetboek van Strafrecht in verband met de invoering van het

discriminatoir oogmerk als strafverzwaringsgrond.’ Het idee is om dezelfde misdrijven zwaarder te bestraffen als ze begaan worden tegen individuen die deel uitmaken van bepaalde groepen dan wanneer ze begaan worden tegen andere mensen.

Niet alleen de wetgever maakt fouten als hij de groep voor het individu laat gaan. Het is voor de mens, een groepsdier met eigendunk, altijd lastig om zijn individualiteit te combineren met zijn hang naar de groep. De feestdagen maken die uitdaging voor eenieder actueel.

Fijne feestdagen

In het paradijs vierde niemand feest. Feest vieren is per definitie een groepsactiviteit. Hoe we een feestdag ook noemen, in wezen vieren mensen op feestdagen hun lidmaatschap van de groep van mensen die hen het naaste staan. In een land waar van de 8,8 miljoen huishoudens er inmiddels 3,3 miljoen eenpersoonshuishoudens zijn, vergt dat meer organisatie dan voorheen.

We leven met de paradox dat steeds meer organisatie nodig is naarmate een beschaafde samenleving aan ieder mens meer individuele vrijheid biedt. In die ontwikkeling moet de wetgever zijn plaats kennen. Hij moet zich omwille van ieders vrijheid alleen met individuen bemoeien. Niet met groepen. Want anders duwt hij het individu uit de beschaafde wereld van Rand terug naar de hel van Sartre.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: De wetgever moet zich omwille van ieders vrijheid alleen met individuen bemoeien, niet met groepen verscheen eerst op Wynia's Week.

In mijn artikel legde ik uit waarom geen sprake is van groepsbelediging en waarom Keijzer zelfs een punt heeft, waarbij ik me primair baseerde op de Koran en op de islamitische overleveringen. Het OM heeft op 12 juli een persbericht verspreid waarin het stelt de aangiftes tegen Keijzer te seponeren. Goed zo, denkt u wellicht. Het OM stelt echter ook dat de uitingen van Keijzer ‘in beginsel strafbaar zijn’.

Daar hoort een historische context bij. In oktober 1993 vond in Wenen een grootschalige bijeenkomst plaats van de Raad van Europa. De Europese regeringsleiders – Ruud Lubbers namens Nederland – spraken daar met elkaar af dat er een gemeenschappelijke aanpak moest komen van ongewenste ‘extreemrechtse’ politici: door ‘intolerantie’ dan wel ‘onverdraagzaamheid’ te introduceren als een nieuw strafrechtelijk thema. Voortaan kon iedereen die onverdraagzaamheid bevorderde, daarvoor worden veroordeeld, vooral door het Mensenrechtenhof in Straatsburg.

Het OM stelt nu met betrekking tot Mona Keijzer:

‘Het OM is van oordeel dat de uitlatingen die door Keijzer zijn gedaan op zichzelf beledigend zijn over een groep mensen wegens ras en godsdienst en, ook in de context van het publieke debat, onnodig grievend zijn. Keijzer heeft naar het oordeel van het OM onvoldoende verantwoordelijkheid genomen om te voorkomen dat haar uitingen die zij in de talkshow Sophie & Jeroen heeft gedaan zouden aanzetten tot onverdraagzaamheid.’

Wie niet onderbouwt, wordt vervolgd

Die redenering van het OM ligt in het verlengde van de in 1993 gemaakte Europese afspraken. Dat Keijzer zou kunnen hebben aangezet tot onverdraagzaamheid maakt dat er sprake is van groepsbelediging, een ernstig strafbaar feit. Het OM legt overigens nog nader uit waarom de uitspraken onnodig grievend waren:

‘Als politicus zou Keijzer in staat moeten zijn om haar woorden zorgvuldig te kiezen en haar stellingen te onderbouwen, ook tijdens een talkshow op live televisie. Dat geldt bij uitstek voor uitingen over minderheidsgroepen. Zij zijn extra kwetsbaar wanneer zij belasterd worden. Keijzer is hierin onvoldoende zorgvuldig geweest. (…) Bovendien presenteerde ze de beweringen als feiten, zonder ze op dat moment van een gedegen onderbouwing te voorzien.’

Daarmee is Keijzer in de ogen van het OM strafbaar. Maar is dat wel zo?

Hek van de dam

In de eerste plaats is het lastig om tijdens een talkshow elk standpunt gedegen te onderbouwen met feiten. Daarvoor is doorgaans geen tijd en de host zit daar meestal ook niet op te wachten, want het vertraagt het gesprek. Ook speelt mee dat de spreker wellicht niet alle achterliggende feiten zondermeer kan reproduceren als gevolg van een onverwachte vraag, terwijl de conclusie nog steeds kloppend kan zijn.

Ten tweede, als een bewering niet als feit mag worden gepresenteerd zonder onderbouwing, dan is het hek van de dam voor wat betreft groepsbelediging. Dan mogen de politie en het OM een aparte afdeling openen die strafzaken draait tegen mensen die aan talkshowtafels plaatsnemen. Het ontbreken van een gedegen onderbouwing bij uitspraken lijkt daar immers eerder regel dan uitzondering te zijn.

Maar toch een sepot

Toch gaat het OM niet tot vervolging over omdat ‘strafrechtelijke vervolging van de politicus in dit geval in strijd is met de vrijheid van meningsuiting’. Het OM wijst op het risico van een chilling effect bij vervolging:

‘Het sanctioneren van een uiting kan anderen ervan weerhouden om hun mening te uiten. Dat geldt bij uitstek voor politici. Een vrije politieke discussie is in een democratische samenleving van fundamenteel belang.’

Een ‘gewone’ burger zou dus wellicht wel vervolgd worden. En precies daar wringt het. Waarom wordt getolereerd dat Keijzer dit zegt, maar geldt dit niet voor u en mij? En wat als die uitspraak feitelijk juist zou zijn? Mag die dan nog steeds niet gedaan worden? Een andere beschermende factor is volgens het OM overigens dat Keijzer reageerde op Sophie Hilbrand en niet zelf het initiatief tot de uitspraak nam. Maar maakt dat werkelijk veel uit in dit geval? 

Het wordt echter nog ernstiger. In de brief aan de aangevers stelt het OM:

‘Ondanks dat Keijzer in het fragment duidelijk probeert te maken dat het niet om alle asielmigranten uit islamitische landen en moslims gaat, is de beschuldiging ernstig genoeg om het beeld over in ieder geval een deel van deze groepen aan te tasten. Daarmee zijn de uitingen van Keijzer in de uitzending van Sophie & Jeroen op zichzelf beledigend over een groep wegens ras en godsdienst.’

Er zijn twee interpretaties van deze passage mogelijk. In de eerste plaats dat Keijzer strafbaar zou zijn voor wat ze niet heeft gezegd. Haar nuances doen er niet toe, omdat sommige mensen er sowieso aanstoot toe nemen. Het gaat erom hoe mensen haar woorden interpreteren en niet om wat zij gezegd heeft.

Een tweede interpretatie is dat Keijzers nuances er niet toe doen, omdat zij nog steeds uitspraken doet over een deel van de groep. Maar dat is precies haar doel. Zij legt de vinger op een zere plek, door te benoemen hoe problematisch een groep orthodoxe of radicale mensen naar joden kijkt. En eens te meer: wat als haar uitgesproken zorg juist is? Mag die waarheid dan niet geuit worden?

Het OM lijkt zich hier te veel met politiek te bemoeien. Toen Geert Wilders in 2008 de film Fitna online zette, werd ook hem het bijdragen aan onverdraagzaamheid verweten. Het OM wilde Wilders echter aanvankelijk niet vervolgen, maar moest dat alsnog doen als gevolg van een artikel-12-procedure. Ook in de brief aan de aangevers in de zaak tegen Mona Keijzer staat vermeld dat de aangevers een zogeheten klaagschrift in kunnen dienen, conform artikel 12 Wetboek van Strafvordering. Dan kan alsnog tot vervolging worden overgegaan.

Religiekritiek in de beklaagdenbank

Mona Keijzer uitte slechts kritiek op een cultuur, en dan met name op het religieuze deel van die cultuur. Als die kritiek strafbaar is, dan lijkt daarmee religiekritiek te worden gecriminaliseerd. In een liberale samenleving moeten burgers echter bijna alles kunnen zeggen. De nuancering ‘bijna’ zit erin dat niet tot geweld mag worden opgeroepen. Als de waarheid niet gezegd mag worden omdat een vermeend kwetsbare culturele groep tegen die waarheid beschermd moet worden, dan wordt het multiculturalisme boven de liberale grondgedachte geplaatst dat burgers alles mogen doen zolang andere burgers daardoor niet worden geschaad.

Het OM geeft daarmee de belangrijkste argumenten tegen de strafbaarstelling van groepsbelediging: het conflict met vrijheid van meningsuiting en het eventueel uitspreken van de waarheid, het subjectieve karakter van belediging, de moeilijkheid om tot een eenduidig oordeel over de uiting te komen, de ogenschijnlijk weinig consistente vervolging van soortgelijke casussen en het chilling effect.

Het is de hoogste tijd om groepsbelediging te decriminaliseren en uit het Wetboek van Strafrecht te halen.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zaak Mona Keijzer bewijst: hoog tijd om groepsbelediging uit het Wetboek van Strafrecht te halen verscheen eerst op Wynia's Week.

Frank Wieland (Gorinchem, 1949) was één van de drie rechters in het langdurige, in 2007/2008 gestarte ‘liquidatieproces Passage’. In dit proces stond onder anderen de topcrimineel en voormalige Heineken-ontvoerder Willem Holleeder terecht. In 2019 kreeg hij van de Amsterdamse rechtbank een levenslange gevangenisstraf opgelegd voor het uitlokken van zes aanslagen, waarbij tussen 2002 en 2006 vijf mensen werden vermoord. Voor Wieland was het de laatste zaak voor hij op zijn zeventigste met pensioen ging.

Nederland telt zo’n 2500 rechters. Binnen de wereld van de rechtspraak gold Wieland als een buitenbeetje. Hij stond bekend om de luchtige, amicale toon waarmee hij verdachten en getuigen bejegende. Ook liet hij niet de gelegenheid voorbijgaan om een feestje van het advocatenkantoor van Ficq & Partners, met veel zware criminelen als cliënt, op te luisteren met zijn aanwezigheid. Naar Wielands mening moest dan kunnen, want hij acht zich ‘door en door betrouwbaar, onkreukbaar en correct’. Dat is hier overigens niet het issue; waar het om gaat is dat zo’n bezoek kan leiden tot verkeerde interpretaties bij andere mensen. Peter R. de Vries vond dat het niet kon. Jammer genoeg gaat Wieland in zijn boek niet in op de vraag of er bezwaar kan worden gemaakt tegen al te innige banden tussen strafadvocaten en misdaadjournalisten. Daar zijn voldoende voorbeelden van.

Begrip als essentiële waarde

Begrip is essentieel voor het vertrouwen en het draagvlak in de samenleving, zo lezen we in het hoofdstuk waarin Wieland een toelichting geeft op de rol van de persrechter. Dat is zoals bekend een lid van het gerecht die het aanspreekpunt is voor de pers en tevens woordvoerder over de zaken die de rechtspraak van het college betreffen. In de loop der jaren zijn rechters, mede onder invloed van nieuwe wetgeving, criminelen zwaarder gaan bestraffen. Die samenleving is heel wat anders gaan kijken naar rechtszaken waar doorgewinterde criminelen als Willem Holleeder, Mink Kok  en Ridouan Taghi terechtstaan. In een strafproces staat niet langer preventie, maar ook vergelding en generale afschrikking centraal.

In zijn boek besteedt Wieland veel aandacht aan het milieu van Holleeder en de getuigenissen van zijn zussen, Sonja en Astrid. Het was een oplettend gezin, waar de ontvoering van biermagnaat Heineken in 1982 alles op zijn kop zette. De vader van Willem Holleeder was werknemer van de firma Heineken.

Tijdens het proces werden alle getuigen door de rechter, advocaat en officier van justitie nog eens ondervraagd. Sonja, de weduwe van Heineken-ontvoerder Cor van Hout, bleek goed van zich af te kunnen bijten toen zij onder vuur kwam te liggen van Holleeder-advocaat Sander Janssen. Ze schetste het beeld van haar broer als ‘een tikkende tijdbom’. Zus Astrid, van beroep advocaat, legde bij de onderzoeksrechter niet minder dan veertig verklaringen af. Haar leven, en ook dat van Sonja, was een hel.

Rechters zijn ook mensen

Eerder schreef Astrid een bestseller over haar leven als zus van Willem Holleeder met de opmerkelijke titel Judas. In de rechtszaal verklaarde zij: ‘Het is mijn broer… die ik nu verraad.’ Astrid zei geen haatgevoelens te koesteren, maar ze vindt haar broer ziek en hem opsluiten maakt hem ongevaarlijk: ‘Hij kan niet anders, ik weet niet waarom. Als je een heel lieve hond hebt die kinderen bijt, moet je die hond in laten slapen om de kinderen te beschermen, hoe naar dat ook is.’

Deze zin trof Wieland als een mokerslag. Het deed hem ook terugdenken aan zijn persoonlijke omgang met huisdieren. Hij schorste de zitting: ‘Als iets je aangrijpt, moet je letterlijk afstand nemen. Het mag je niet beïnvloeden.’ Zijn boodschap luidt: rechters zijn ook mensen.

Ook de door Astrid in het geheim gemaakte geluidsopnames kwamen tijdens de zitting ter sprake. Op een vraag van de rechtbank legde ze uit waarom die naar haar oordeel van belang waren: ‘Omdat het anders zijn woord is tegen dat van mij. Nu vertelt hij het zelf, in zijn eigen woorden.’ Als je de context kent, begrijp je ook de inhoud van het gesprek beter. De door Willem Holleeder gemaakte schietgebaren  konden helaas niet worden opgenomen. Wel de begeleidende tekst: ‘Hij is aan de beurt, die gaat.’ De geluidsbanden werden een belangrijk onderdeel van het feitencomplex op grond waarvan Holleeder werd veroordeeld.

Ook misdaadverslaggever Peter R. de Vries werd als getuige gehoord. Hij heeft beide zussen, die vreesden voor hun leven, op vele manieren bijgestaan. Niet alleen bij het schrijven van het boek Judas, maar ook bij het naar buiten brengen van de geluidsopname met de scheldtirade. Veel passages rond Holleeder zijn ook in De Vries’ boek over de Heineken-ontvoering te lezen en hadden door Wieland beter kunnen worden weggelaten. Hij stelt vast dat De Vries een boeiende getuige is die er niet voor terugschrok om Holleeder-advocaat Janssen flink van repliek te dienen.

Levert het boek van Wieland nieuwe inzichten op? Het is natuurlijk interessant kennis te nemen van zijn visie op fenomenen als zwijgrecht, wraking, de introductie van het spreekrecht door slachtoffers, de gewenste en ongewenste gevolgen hiervan en de wijze waarop het smartengeld aan slachtoffers wordt vastgesteld. Wieland waarschuwt ook voor de neiging van de Tweede Kamer om de rechterlijke macht met nieuwe taken te belasten die ze, gelet op de huidige onderbezetting, niet aankan.

Nadat Holleeder zijn vonnis te horen had gekregen, klonk applaus in de rechtszaal, zelfs een enkele juichkreet. Wieland vond dat ongepast. Aan het fenomeen van de levenslange gevangenisstraf wijdt hij een apart hoofdstuk. Wieland, zo lijkt het, wil graag overkomen als een zeer humane rechter, die niet gelooft in strenger straffen als remedie tegen de zware criminaliteit.

Over dreigementen richting Wieland lezen we niks

Over de totstandkoming van het vonnis tegen Willem Holleeder komen we niets te weten, want dat is het geheim van de raadkamer. In een arrest van meer dan vijfhonderd pagina’s werd de levenslange gevangenisstraf in 2022 door het Amsterdamse Gerechtshof gehandhaafd. Dat was een koude douche voor de Amsterdamse knuffelcrimineel, die nog rekening hield met de mogelijkheid van vrijspraak. Holleeder was diep verontwaardigd. ‘Pisbak’ was zijn reactie, typerend voor iemand die gewend is zijn gelijk te krijgen.

Wieland gaat in zijn boek evenmin in op het aspect van de beveiliging en de toenemende tendens om rechters en andere wetsdienaren te bedreigen. Wat is daarover zijn oordeel? Is hij zelf ook bedreigd ten tijde van het proces tegen Holleeder? Graag had ik hierover meer willen lezen. Kennelijk was dat voor Wieland een stap te ver.

Frank Wieland: Het proces. Een rechter over de zaak-Holleeder, uitgeverij Ambo Anthos (Amsterdam, 2023). Prijs €22,99.

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is gepubliceerd door Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het persoonlijke relaas van de rechter die Willem Holleeder tot levenslang veroordeelde verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we allereerst de realiteit onder ogen zien. Deze mannen zijn vrijwillig naar conflictgebieden afgereisd om mee te vechten voor een zaak die indruist tegen zo ongeveer alle fundamentele waarden van onze samenleving. Ze zijn naar een ander land afgereisd om zich daar vrijwillig aan te sluiten bij een terroristische organisatie die verantwoordelijk is voor vreselijke gruweldaden.

Er is geen enkele garantie dat ze hun extremistische overtuigingen zullen afzweren, zelfs als ze beweren hun leven te willen beteren is het nog onmogelijk om de oprechtheid van dergelijke verklaringen en achterliggende intenties te beoordelen.

Het zal moeilijk worden voldoende bewijs te verzamelen

Het internationaal recht wordt in deze discussie als argument gebruikt om onze Nederlandse burgers terug te halen. Omdat Nederlandse burgers verantwoordelijk moeten worden gehouden voor de misdaden die zij hebben begaan. Hoewel het belangrijk is dat Nederland voldoet aan haar verplichtingen onder het internationaal recht, neemt het berechten in Nederland in dit specifieke geval aanzienlijke veiligheidsrisico’s met zich mee.

Het terughalen van deze mannen garandeert niet dat ze adequaat zullen worden berecht, en het terughalen kan hierdoor juist leiden tot straffeloosheid. En in hoeverre is bijvoorbeeld het voorkomen van statenloosheid aan de orde wanneer mensen een dubbele nationaliteit bezitten? Wat weegt zwaarder als het gaat over verantwoordelijkheid en veiligheid?

Bovendien is het komen tot een berechting van de misdaden van deze IS-mannen een enorme juridische uitdaging. Het verzamelen van voldoende bewijs voor misdaden begaan in conflictgebieden is buitengewoon moeilijk en er is een groot risico dat ze vrijuit gaan vanwege gebrek aan bewijs. Als deze mannen wel berecht worden, bestaat het gevaar dat ze in gevangenschap verder zullen radicaliseren en hun medegevangenen kunnen beïnvloeden, wat kan resulteren in het vormen van nieuwe terroristische netwerken binnen onze gevangenissen.

Ook bestaat het risico dat ze, eenmaal vrijgelaten, steun zullen krijgen van gelijkgestemden, waardoor het gevaar voor terroristische activiteiten toeneemt na vrijlating.

Sommigen pleiten voor rehabilitatie, in de hoop dat intensieve begeleiding deze mannen zal de-radicaliseren zodat ze opnieuw kunnen integreren in de samenleving. Hoewel dit een nobel doel is, moeten we realistisch blijven en ons niet laten leiden door idealisme. Het monitoren en begeleiden van teruggekeerde uitreizigers is erg ingewikkeld en het vereist aanzienlijke kosten en inspanningen om hun activiteiten en contacten bij te houden.

We moeten niet vergeten dat deze mannen hoogst waarschijnlijk een training hebben gehad in terrorisme en het gebruik van extreem geweld vaak onbewust genormaliseerd hebben. Het zal jaren van intensieve rehabilitatie en monitoring vergen en zelfs dan zullen we er nog niet 100 procent op kunnen vertrouwen dat deze mannen geen bedreiging meer vormen voor onze samenleving. De veiligheid van onze samenleving en onze burgers moet ten alle tijden voorop blijven staan.

Christenen en yezidi’s zijn massaal gevlucht

Voor de slachtoffers van IS, die zijn vermoord of gevlucht, moet het terughalen van IS-mannen naar Nederland of andere westerse landen waar ze nu wonen een ware nachtmerrie zijn. Onder Saddam Hoessein leefden er 1,5 miljoen christenen en 250.000 yezidi’s in Irak. Na de inval van de Verenigde Staten vond er een ware exodus plaats van deze minderheden uit Irak naar Europa en andere westerse landen, omdat zij het slachtoffer werden van de opgelaaide etnisch religieuze strijd om de macht in Irak tussen soennieten en sjiieten.

Toch besloot niet iedereen om te vertrekken. Zo ook Samir Yalda, een christen die samen met zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen in Mosul woonde en het niet kon opbrengen om zijn geboorteland achter te laten, hoe nijpend de situatie voor christenen en andere minderheden was. Ondanks dat hij dag en nacht werkte om rond te komen in uiterste moeilijke en onzeker omstandigheden, bleef hij positief over de toekomst. Hij geloofde dat ondanks alles het goed zou komen met Irak.

Tot die bewuste nacht in juni 2014 toen er door de buurman hard op de deur werd geklopt: ISIS, een militante radicaalislamitische groepering voortgekomen uit de overblijfselen van Al-Qaeda in Irak, was in aantocht en vermoordde alle christenen, yezidi’s en seculiere moslims. Halsoverkop en zonder nog om te kijken moest Samir alsnog zijn dromen achterlaten en Irak ontvluchten. Zijn levenslust is nooit meer wedergekeerd.

Wat zal Samir denken nu hij weet dat rechters in Nederland en andere westerse landen overwegen om zijn beulen naar Nederland te laten komen om hier te berechten? Het betekent immers niet alleen dat de afstand tussen de IS-beulen en hun slachtoffers kleiner wordt, maar ook dat zij en alle andere Nederlanders betalen voor de opvang en zorg van deze IS-beulen. De Nederlandse gevangenissen zijn een stuk comfortabeler dan de massagraven van IS.

Het is duidelijk dat Nederland en andere westerse landen worden geconfronteerd met een juridisch-ethisch vraagstuk. Moeten misdaden jegens de mensheid gepleegd in het buitenland door personen met een Nederlandse paspoort hier berecht worden of toch in Irak? Omdat Irak  de rechtsmacht van het Internationaal strafhof niet aanvaardt en tot op heden vasthoudt aan de doodstraf, vreest Nederland dus een oneerlijke juridische rechtsgang die niet voldoet aan erkende waarborgen en standaarden die zijn neergelegd in verscheidene internationale en Europese mensenrechtenverdragen. Vanwege het nationaliteitsbeginsel voelt het kabinet daarom de druk om de Nederlandse IS-gangers dan maar hier te berechten.

Maar dat Irak (nog) niet een eerlijke rechtsgang kan waarborgen, mag geen reden zijn om daarom maar IS-beulen naar Nederland te halen. Ook zouden Nederlandse rechters de moeite moeten nemen om het verhaal van de slachtoffers van IS te horen en mee te wegen voor hun juridisch besluit.

Wat gaan IS-mannen doen als ze hun straf hebben uitgezeten? 

Tot slot dient de vervolging en de berechting van IS-strijders met een Nederlands paspoort te gebeuren met inachtneming van een ander principe onder het internationaal recht: staten hebben de verplichting om hun burgers te beschermen tegen andere private burgers. Wat gaat er bijvoorbeeld gebeuren wanneer deze IS-mannen met een Nederlands paspoort hier hun straf uitzitten en dan vrijkomen? Hoe garandeert de Nederlandse staat dat ze ‘genezen’ zijn?

Het gevolg van het ophalen van de mannelijke terroristen zal ook zijn dat de ‘entourage’ van deze mensen er een bewijs in zal zien dat in Nederland ongeveer alles acceptabel is en vergeven wordt. Een tweede kans voor genocideplegers en oorlogsmisdadigers is ongepast. Het heeft een diepe en ontwrichtende werking op onze samenleving, waar teruggehaalde misdadigers helden worden voor mensen die hetzelfde gedachtegoed delen maar nog niet tot geweld zijn overgegaan. Oorlogsmisdaden worden gebagatelliseerd, leed klein gemaakt en daders slachtoffers.

De Nederlandse context van rehabilitering en terugkeer in de samenleving is niet vergelijkbaar met het strafrechtsysteem van bijvoorbeeld de Verenigde Staten waar vergelding veel meer de maatstaf is. Vergelding klinkt naar, maar heeft een belangrijke functie. Niet alleen is het duidelijk naar de daders, maar vooral naar de nabestaanden en de samenleving als geheel. Want goed en kwaad maakt uit. Nu en in de toekomst.

*Margretha du Carmo Krabbe, voorzitter Thematisch Netwerk Migratie & Integratie VVD; Anouschka Agob, Nederlandse geboren in Irak; Paul Slettenhaar, vicevoorzitter platform Klassiek Liberaal.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het naar Nederland terughalen van IS-terroristen is een nachtmerrie voor hun slachtoffers en een groot gevaar voor onze veiligheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Een hachelijke zaak

Harmonisatie op het terrein van strafrecht is een stuk moeilijker te realiseren gezien het feit dat ieder land een eigen rechtscultuur kent. De strafrechts- en strafprocesstelsels van de lidstaten hebben zich gedurende vele eeuwen ontwikkeld en elke lidstaat heeft gezorgd voor zijn eigen uitwerking.    

Erkende juristen op het terrein van het Nederlandse strafrecht, onder wie de politicus en jurist Piet Hein Donner en hoogleraar André Klip, noemen harmonisatie van het strafrecht daarom een hachelijke zaak. Toch worden er steeds pogingen gedaan om te komen tot een gemeenschappelijk beleid. Als voorbeeld kan genoemd worden het opleggen van de levenslange straf, met de mogelijkheid op gratie. In geen van de landen binnen de EU bestaat nog de doodstraf, dat was ook een van de criteria om als land lid van de EU te kunnen worden.

Ondanks de vele kritiek vindt, aldus een Resolutie van het Europese Parlement van 22 mei 2012 over een EU-aanpak van het strafrecht, het beginsel van wederzijdse erkenning van het strafrecht op steeds meer beleidsterreinen ingang, met name op het punt van vonnissen en rechterlijke beslissingen. Dit beginsel vereist ook wederzijds vertrouwen. Burgers binnen de EU-landen kunnen bij voorbeeld naar het Hof van Justitie stappen wanneer zij vinden dat bepaalde artikelen van het Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) worden geschonden, zoals het recht op een eerlijk proces en het recht op juridische bijstand, het recht op menselijke behandeling in gevangenschap, het recht op asiel en het recht op gratieverlening bij levenslange gevangenisstraffen.

Opheffing van alle verschillen tussen de landen van de EU zou unificatie betekenen. Dat is allerminst de bedoeling. Harmonisatie op het terrein van het strafrecht zou met name van toepassing moeten zijn bij delicten met een internationale dimensie, die van ernstige aard zijn of een direct negatief effect heeft op de doeltreffende tenuitvoerlegging van EU-beleid in een domein waar harmonisatiemaatregelen zijn toegepast.

Trespassing van havens met containterterminals

De vraag is of nationale wetgevers en beleidsmakers zich hiervan bewust zijn en in hun overwegingen ook kijken naar wat andere landen binnen de EU op dit terrein doen. Ik heb niet de indruk dat dit gebeurt.                                     

Als voorbeeld kan het volgende feitenrelaas dienen.  Zowel de haven van Rotterdam als die van Antwerpen hebben veel last van uithalers van drugs. In het jaar 2021 zijn hiervoor in Rotterdam naar schatting 400 personen aangehouden. Tot eind vorig jaar was de straf voor het ongeoorloofd binnendringen van containerterminals, zogenaamd trespassing, slechts 95 euro. Een schijntje, zeker als men bedenkt dat de jonge uithalers van harddrugs daarmee 50.000 euro per keer kunnen verdienen. Per 1 januari 2022 kan de Nederlandse rechter, door de veranderde wetgeving met betrekking tot dit delict, een straf opleggen van één tot maximaal twee jaar.                               

Ik vraag me af of de beleidsmakers op het ministerie bij de invoering van de nieuwe wetgeving op het illegaal binnendringen van containerterminals contact hebben opgenomen met onze Belgische zuiderburen, want ook daar worden politie en justitie geregeld met dit vergrijp geconfronteerd. In België is de straf op het illegaal uithalen van drugs uit containers maximaal vijf jaar.                                              

Het zou een mooie kans zijn geweest, ook in het kader van de harmonisatie van straffen binnen EU-verband, als de straf voor het uithalen van drugs uit containerterminals in zowel België als in Nederland gelijk zou zijn getrokken en, bijvoorbeeld op drie jaar zou zijn gesteld. Nu zullen de jonge uithalers, als ze alleen rekening hoeven te houden met de verschillen in maximale strafmaat, kiezen voor de haven van Rotterdam.

In de praktijk spelen bij het uithalen van drugs natuurlijk ook andere factoren een rol, zoals de aanwezigheid van corrupte douaniers, de bedragen die deze ‘strepen’ vragen voor informatie en medewerking, en specifieke omstandigheden en factoren.

Misdaadbestrijding op het terrein van drugshandel

Drugshandel en drugscriminaliteit zijn vaak grensoverschrijdend. Daar ligt een kans op samenwerking tussen verschillende landen binnen de EU. De verschillende lidstaten van de EU hebben hiervoor een gezamenlijke EU-strategie opgesteld. Daaronder valt het elkaar snel informeren over nieuwe synthetische drugs en het inzichtelijk maken van trends en ontwikkelingen op het gebied van drugs, drugsgebruik en drugsbeleid. Het European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction verzamelt hiervoor de nodige informatie. Aangezien Nederland een sleutelrol vervult in de internationale productie en handel in drugs, zou je verwachten dat Nederland ook een prominente rol vervult in de bestrijding binnen EU-verband. Daar is tot nu toe weinig van gebleken.

Niettemin liggen er grote mogelijkheden voor een gezamenlijk beleid met betrekking tot de aanpak van grensoverschrijdende drugsdelicten, maar ook voor de aanpak en bestraffing van ernstige milieudelicten zoals het dumpen van drugsafval. Ook blijken Nederlanders zeer actief bij het leveren van professionele apparatuur voor het inrichten van hennepplantages in andere EU-landen. Nederlandse growshops bedienen met hun producten de internationale markt. Deze intra-EU productie wordt aangevuld vanuit Albanië waar op grote schaal marihuana wordt verbouwd. Nederland vervult een zeer prominente rol in zowel de productie als de verspreiding van sofdrugs en xtc-pillen.

Grote verschillen in bestraffing van drugsdelicten

Er zijn ook grote verschillen te constateren in de bestraffing van grootschalige drugsdelicten tussen de landen binnen de EU. Zo staat er in Frankrijk een maximale straf van 10 jaar op drugshandel en een boete tot maximaal 7,5 miljoen euro. In Duitsland kan voor drugshandel maximaal vijf jaar celstraf en een boete worden geëist, terwijl in Nederland voor de smokkel van 61 kilo hennep onlangs een straf werd opgelegd van slechts achttien maanden. Deze straf werd op 20 juli 2020 door de rechtbank Overijssel opgelegd aan een 30-jarige Rus. Er was duidelijk sprake van handel, want het lag in de bedoeling de drugs met forse winst in Rusland te verkopen. De lage straf was zelfs nog hoger dan de eis van de officier van justitie.     

‘Nederland een van de belangrijkste drugsrotondes ter wereld’

Nederland staat binnen de EU bekend om de lage pakkans en lage straffen. Dat biedt ruimte voor criminelen om voor Nederland te kiezen als vestigingsplaats. Nederland wordt ook bekritiseerd omdat het veel drugsproductie en -handel faciliteert, en daarmee ook onveiligheid exporteert naar andere landen in Europa en daarbuiten. In de Policy-brief van het Instituut Clingendael wordt Nederland een van de belangrijkste drugsrotondes ter wereld genoemd.  

Het zou een goede zaak zijn als Nederland de strafmaat voor de grootschalige handel in drugs optrekt naar de gemiddelde EU-standaarden. Dat vereist aanpassingen in wetgeving. Ook zou Nederland, met zijn vele brievenbusfirma’s, het initiatief moeten nemen om zijn status van aantrekkelijk belastingparadijs af te bouwen. Niet alleen legale bedrijven, ook professionele criminelen profiteren van de fiscale sluiproutes.

Van criminoloog en antropoloog Hans Werdmölder verscheen onlangs het boek Nederland narcostaat;50 jaar drugshandel en 250 liquidaties (Just publishers).

Wynia’s Week stelt de vragen bij het nieuws. Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke berichtgeving? Doneren voor Wynia’s Week kan via de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08 of HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet strafmaat voor grootschalige drugshandel optrekken naar EU-standaard verscheen eerst op Wynia's Week.

Nog wel, want als het aan D66 ligt, krijgen criminelen geen korte celstraffen meer. Een taakstraf of elektronische enkelband vindt de partij wenselijker, om verschillende redenen. Dat bespaart de samenleving kosten en zou effectiever zijn. Mogelijk gaat het zo, hoewel de veronderstelde baten hier wel erg makkelijk worden ingeboekt. Van fundamentelere aard is de vraag of deze sancties passend zijn.

Met dit vraagstuk heeft D66 weinig affiniteit. Dat een misdrijf om genoegdoening vraagt, acht ze een twijfelachtig uitgangspunt. Met criminelen heeft de samenleving een rekening te vereffenen, zei toenmalig demissionair minister Sander Dekker (Rechtsbescherming). Voor D66-kamerlid Joost Sneller passen de woorden in een trend, aangejaagd door de VVD-traditie, om steeds strenger te straffen. En mochten daar nog misverstanden over bestaan, met deze jij-bak richting VVD maken de sociaal-liberalen hun afkeer kenbaar.

Abolitionisme?

Waarom bezorgt het D66-voorstel ons een déjà vu? Aanvankelijk gaan de gedachten terug naar de jaren ’70 van de vorige eeuw. Criminoloog Herman Thomas Bianchi, verbonden aan de Vrije Universiteit, ijverde voor afschaffing van het strafrecht. Een domme, vulgaire manier van kwaad met kwaad vergelden, vond hij. ‘In de verzoening blijkt de gerechtigheid.’

Deze woorden weerspiegelden de progressieve tijdgeest. Het waren ook de jaren waarin de Coornhert Liga werd opgericht, in 1971. Dit platform voor juristen, criminologen, politiemensen, reclasseringswerkers en ex-gedetineerden streefde naar decriminalisering van het recht. Alleen de allerergste strafbare feiten zouden nog onder het strafrecht mogen vallen. Een minderheid van de leden ging nog een stap verder: ze wilden een volledige afschaffing van de gevangenisstraf.

Alleen op het eerste gezicht zijn we getuige van een nieuwe goeiigheid. D66 lijkt niet zozeer ideologisch te worden gedreven. Haar plan gaat niet uit van vertrouwen in de mens, pragmatisme is haar voornaamste leidraad. Een nuchtere kostenbatenanalyse, die kijkt naar de effecten van een maatregel, zou ons ervan moeten overtuigen om te stoppen met korte celstraffen.

Gratis geld voor iedereen

Deze technocratische benadering herkennen we. Vaker worden principes gepasseerd op weg naar de progressieve samenleving. Enkele jaren terug ijverde Rutger Bregman voor het basisinkomen. Een vast bedrag voor iedereen via overheidswege, hij gaf er meerdere argumenten voor. Eén daarvan luidde: ‘Het bureaucratische toeslagencircus en het controleapparaat dat uitkeringstrekkers koste wat het kost in laagproductieve baantjes dwingt, kunnen de prullenbak in.’

Vergelijkbare redenering, zelfde knagende gevoel dat hier iets wringt. Zelfs als de rekensom klopt, en het basisinkomen goed is voor de schatkist, dan overheerst het misnoegen. Ook de uitvreter mag, ondanks zijn gedrag, rekenen op een zak geld. Het basisinkomen gaat voorbij aan de diepgewortelde overtuiging dat er een band moet bestaan tussen inspanning en beloning. Of omgekeerd, een straf hoort recht te doen aan het misdrijf.

Alles mee en niks tegen

Zo vanzelfsprekend is dat niet meer. Niet in de samenleving van de nieuwe machteloosheid, die de zeggenschap van burgers over hun levens relativeert. Deze maatschappij is al een tijdje in aanbouw en de voorbeelden hierboven zijn eigenlijk symptomen. Dan raken aansprakelijkheid en verdienste uit de gratie.

De laatste keer dat een politicus ‘de eigen verantwoordelijkheid’ benadrukte, was in de Troonrede van 2003, meermaals zelfs. Zijn naam: Jan-Peter Balkenende. Geen liberaal van wie je dit zou mogen verwachten, maar een christendemocraat. Inmiddels klinken zijn woorden gedateerd, niet omdat hij ongelijk heeft gekregen, de tijdgeest is veranderd. De afgelopen jaren kwam de nadruk te liggen op maatschappelijke krachten: die moeten we in de gaten houden. Achterstelling en geluk bepalen iemands positie op de sociale ladder, daar komt het op neer.

We gaan nog één keer terug naar wat vermoedelijk het opiniestuk van 2022 wordt. In NRC Handelsblad (4 februari 2022) reikte antropoloog/journalist Joris Luyendijk een verklaring aan voor maatschappelijke verschillen. Kijk naar iemands persoonskenmerken, zoals huidskleur en geslacht, check in welke mate deze eigenschappen de juiste zijn en je begrijpt zijn succes/falen.

Als Luyendijk had gezegd dat persoonseigenschappen enige rol spelen, was zijn betoog nauwelijks omstreden geweest – en vermoedelijk ook te weinig opzienbarend voor een plekje op de opiniepagina. Het moest robuuster, de aantrekkingskracht van het opiniestuk was er alleen in gelegen dat het een Allesverklarend Model biedt. Dus stond er: ‘’Zeven-vinkjes’ hebben zo ongeveer alles mee en niks tegen.’

Meritocratie

In de dagen, weken erop volgde de verontwaardiging. Voor Luyendijk was die het bewijs van zijn gelijk: de weerstand zou laten zien hoe weinig men bereid is om de eigen privileges te bevragen. Mogelijk heeft hij een punt; de spiegel kan een confronterende aanblik bieden. Toch laat de felheid van de reacties zich niet terugbrengen tot louter bekrompenheid van de status quo die dacht zijn schaapjes op het droge te hebben.

Het chagrijn zat dieper. Is het echt zo overzichtelijk dat de samenleving bestaat uit twee kampen, met aan de ene kant de pechvogels en aan de andere kant mazzelaars? Hebben beide groepen hun situatie helemaal niet aan henzelf te wijten dan wel te danken? In hoeverre mogen we ons nog een inwoner van de meritocratie wanen?

Nu was dit maatschappijtype toch al weinig populair. Dat begon al toen het begrip gemunt werd in 1958 en het werd alleen maar erger. Je maakt iedereen verantwoordelijk voor zijn eigen lot, schreef Arnon Grunberg enkele maanden terug in de Volkskrant (4 oktober 2021). Allicht is totale controle een illusie, maar om het ideaal dan maar helemaal los te laten?

Aan de hand van een populair, bijna canoniek beeld: dat niet elke krantenjongen miljonair wordt, wil nog niet zeggen dat het onrechtvaardig is als een enkeling daar wel in slaagt.

Liever iets te genereus

‘Het is geen perfect systeem,’ zegt de Britse journalist Adrian Woolridge over de meritocratie tegen de Volkskrant (18 maart 2022). ‘Maar wat is het alternatief?’ En: het is nog steeds de ‘minst slechte manier’ om tot een eerlijke samenleving te komen.

En ergens beseffen we dat zelf ook. Onze gehechtheid aan de meritocratie verraadt zich in het allereerste grondwetsartikel. We zouden het zelfs kunnen beschouwen als een uitwerking van dit ideaal. ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld,’ begint het artikel. ‘Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’ Met andere woorden, beoordeel burgers op hun daden.

Dikwijls lijken beleidsmakers dat te vergeten. Nog één voorbeeld ter illustratie daarvan. Onlangs werd bekend dat de kinderopvangtoeslag vanaf volgend jaar mogelijk niet meer wordt gekoppeld aan het aantal uren dat een ouder werkt. Een begrijpelijke maatregel met in het achterhoofd de toeslagenaffaire, die nog volop naijlt in Den Haag. Dat nooit meer, dan liever iets te genereus.

Of liever pragmatisch dan principieel. Allicht scheelt dat een hoop gedoe; minister Karien van Gennip (Sociale zaken) wil de toeslag onvoorwaardelijk maken omdat die voor veel ouders ingewikkeld is om uit te voeren. Maar dat poetst het gevoel van onrecht niet weg. Waarom zou een ouder die niet of nauwelijks werkt dezelfde vergoeding als toeslag krijgen als iemand die fulltime werkt?

Welbeschouwd is van een vergoeding niet eens sprake omdat dit een relatie suggereert met de geleverde inspanning. En die is weg, het geld komt toch wel. Mag het een tandje minder onvoorwaardelijk? Het refrein van machteloosheid kennen we nu wel. Terug naar de samenleving van verdienste.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg schrijft maandelijks een artikel voor Wynia’s Week over opmerkelijke, maar niet altijd direct zichtbare ontwikkelingen in de samenleving. U kunt deze broodnodige, onafhankelijke berichtgeving mede mogelijk maken. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Willen we dat, een land zonder straf of beloning? Mag de eigen verdienste terug alstublieft? verscheen eerst op Wynia's Week.