Dat kunnen we zien aan het vorige week verschenen rapport Een zeker bestaan II. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum. Het is geschreven door de vorig jaar door CU-minister Carola Schouten (Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen) ingestelde Commissie sociaal minimum.

Het onderwerp van het rapport vereist een econoom met verstand van de arbeidsmarkt en een automatiseringsdeskundige met inzicht in wat er mis is met de computers van de Belastingdienst. Maar we kregen een commissie voorgezeten door een socioloog met als specialisatie sociale klassen, die zich tevreden stelde met beschrijving in plaats van analyse: de Rotterdamse hoogleraar Godfried Engbersen, tevens lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Niet de persoon die hier nodig was.   

Een eenzijdig samengestelde commissie

Leden van de commissie komen uit de hoek van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) en Divosa (de vereniging voor leidinggevenden in het gemeentelijk sociaal domein), of zijn specialist in de juridische praktijk van bijstand en toeslagen. Mensen dus die alles weten over de Nederlandse situatie, maar zonder veel kennis van de aanpak in andere landen of van economische analyses over de onderliggende problemen op de arbeidsmarkt.

Enige uitzondering: Kees Caminada, hoogleraar Empirische analyse van sociale en fiscale regelgeving aan de Universiteit Leiden, die veel heeft gepubliceerd over internationale vergelijkingen tussen welvaartsstaten, maar vooral descriptief. 

Die ‘foute’ samenstelling van de Commissie is niet zonder gevolgen gebleven. In Een zeker bestaan II lezen we veel over de geschiedenis van de sociale klassen in Nederland (in het verlengde van eerder werk uit 1990 van Kees Schuyt), en vindt een nuttige signalering plaats van de groepen die het meest in de knel zijn gekomen, te weten gezinnen met kinderen en één werkende ouder.

Maar we lezen bijna niets over het grote probleem waar de politiek al zo lang mee worstelt: is het mogelijk om minimumloon, bijstand en kinderbijslag te verhogen en tegelijk de wirwar aan toeslagen minder talrijk en minder ‘tegen elkaar inwerkend’ te maken? De ambitie in de ondertitel Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum wordt nergens waargemaakt. Dat vereist een analyse van het waarschijnlijke gedrag van de ontvangers: gaan die meer uren werken bij een hoger inkomen, maar met minder toeslagen?

Niemand in de Commissie heeft die kennis en dus blijft het rapport beschrijvend. Concrete wegwijzers en suggesties voor oplossingen ontbreken. Engbersen en zijn mede-auteurs melden daarover alleen dit (op pagina 182):

‘Een aansprekend voorbeeld van een recente stelselvereenvoudiging vond plaats in het Verenigd Koninkrijk. Het VK kent nu een relatief eenvoudig stelsel dat is gebaseerd op de landelijke bijstandsregeling Universal Credit. Bij invoering in 2013 verving Universal Credit zes bestaande regelingen gericht op sociale minima. (…) Het succes van de Britse vereenvoudiging is moeilijk te meten. (…) Toch lijkt het samenvoegen van bestaande regelingen een nuttige beweging om meer duidelijkheid en overzicht te bieden aan sociale minima. De Britse uitkeringsontvanger hoeft nog maar één loket te bezoeken voor het merendeel van zijn of haar inkomensondersteuning.’

De Tweede Kamer heeft behoefte aan praktische inzichten

Hier wreekt zich – denk ik – dat Engbersen het erg druk heeft. Hij publiceert al heel lang iedere maand twee nieuwe wetenschappelijke boeken of artikelen. De onderwerpen zijn belangrijk en ik bewonder ’s mans energie, maar dat moet haast wel ten koste gaan van de zorgvuldigheid. Over dit belangrijke Britse voorbeeld wil de lezer natuurlijk weten:

•          Werden de zes regelingen tegelijk afgeschaft of sequentieel?

•          Was er een proef in een regio, of ging de verandering met een big bang?

•          Was bekend wie achteruit zou gaan bij de overzetting van zes regelingen in één nieuwe uitkering?

•          Welke compensatie werd geboden aan de mensen die er inderdaad op achteruitgingen?

Dat is allemaal géén sociologie, maar wél praktische inzicht dat de Tweede Kamer dringend nodig heeft om eindelijk stappen vooruit te kunnen zetten. We zoeken het tevergeefs in het rapport van Engbersen en de zijnen.

Er bestaat overigens wél een rapport van het Nederlands Economisch Instituut (NEI) over het royaler maken van sommige toeslagen. Ook zijn er proefberekeningen die laten zien hoe mensen die meer uren gaan werken, daarna 70 tot 85 procent van hun extra inkomsten weer verliezen door verlaagde toeslagen. Allemaal welbekend in politiek Den Haag, ook bij Pieter Omtzigt. De Commissie sociaal minimum had dat debat in de goede richting kunnen sturen, bij voorbeeld met een serieuze analyse van de in Groot-Brittannië opgedane ervaringen.

Eveneens teleurstellend is de slappe tekst over de aanpak in Vlaanderen. Daar krijgen de ouders van elk nieuwgeboren kind een eenmalig startbedrag van 1200 euro. Daarna is de kinderbijslag voor kinderen in het basisonderwijs ongeveer twee keer zo hoog als bij ons. Ook is er een regeling voor extra hulp aan ouders (ons ‘kindgebonden budget’), maar die geeft in Vlaanderen aanleiding tot terugvordering in slechts één op de honderd gevallen, terwijl dat in Nederland nodig wordt geacht bij één of de vier gezinnen.

Veel bestuurskundig jargon

De Vlamingen hebben het dus beter voor elkaar, en we zouden willen weten hoeveel dat allemaal kost en of we Nederlandse ouders snel op het Vlaamse systeem kunnen ‘overzetten’. Maar dat wordt ons door de Commissie niet verteld. Wel lezen we in doods bestuurskundig jargon het volgende:

‘Illustratief is dat er al meerdere jaren wordt gesproken over alternatieven voor het toeslagenstelsel, maar dat er nog geen besluitvormende keuzes zijn gemaakt over de richting. Politieke sturing over de richting is nodig om het proces voor een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum (en het stelsel van inkomensondersteuning) verder te helpen.’ 

Hetzelfde taaie proza treffen we ook aan in de conclusies:

‘De Commissie hecht uiteraard wel aan gezonde arbeidsmarktprikkels. Bij voorkeur zit er enige ruimte tussen de bijstand en het minimumloon. Het is in elk geval niet wenselijk dat mensen erop achteruit gaan als ze de stap van uitkering naar werk zetten.’

Jaarlijks komen 130.000 huishoudens in financiële problemen omdat de toeslagen te ingewikkeld zijn en te veel extra inkomen wegbelasten. Zó urgent is dit onderwerp. Dit is wat we op korte termijn al kunnen doen:

Eén: de toeslagen langzamer afbouwen als het inkomen stijgt. Bij ons is de bovengrens voor de toeslagen een jaarinkomen van 39.000 euro; in de als hardvochtig bekendstaande Verenigde Staten lopen toeslagen door tot een jaarinkomen van 56.000 euro. En dat is niet omdat Amerikaanse belastingbetalers zo graag de middeninkomens van hun medeburgers subsidiëren, maar omdat economisch onderzoek duidelijk en herhaaldelijk heeft laten zien dat de winst van langzaam afbouwen van toeslagen (zodat niet 70 procent of meer van extra verdiend geld weer verdwijnt) groter is dan de kosten.

Twee: een proef in één provincie met het Vlaamse systeem. Dus met van een ‘wiegbonus’ vn 1200 euro, hogere kinderbijslag en waar nodig extra hulp, maar dan in Vlaamse stijl, dus met één procent foutmeldingen in plaats van vijfentwintig. 

Een goed gefundeerde aanpak is niet dichterbij gekomen

En wat het uitbesteden van onderzoek door het ministerie betreft: zorg voor commissies met niet alleen ervaringsdeskundigen en bestuurders, maar met meer gespecialiseerde economen die preciezer kunnen aangeven welke lessen we kunnen trekken uit de aanpak in andere landen.

Een zeker bestaan II telt driehonderd literatuurverwijzingen, vooral naar Nederlandse rapporten en nauwelijks naar studies die betrekking hebben op ervaringen in het buitenland. De commissieleden hebben kennelijk niet op het netvlies hoe grondig en frequent internationale economische toptijdschriften publiceren over toeslagen voor mensen met een laag inkomen en wat daarvoor de beste vorm is. Het belangrijke onderwerp van de armoede is daarom in het rapport van de Commissie sociaal minimum niet dichter bij een goed gefundeerde aanpak gekomen. Regering en Tweede Kamer hebben meer en beter nodig.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Een armoedige commissie heeft een armoedig rapport over armoede gebaard verscheen eerst op Wynia's Week.

De uitvoerende medewerkers van de Afdeling Toeslagen – dat zijn er zo’n dikke duizend – zijn niet gehoord. Begrijpelijkerwijze sprong ook niemand van hen op de bühne om ‘s even een boekje open te doen.

We moeten het voorlopig dus doen met wat anderen over hen zeggen.

Op de geringste foutjes van ouders en gastouderbureaus werd bikkelhard gereageerd. Wie klaagde, werd vijandig en rigide bejegend.

Over de clientèle werd op discriminerende toon gesproken: ‘zwartjes’, ‘een nest Antillianen’, dat soort taal.

En men gebruikte de (dubbele) nationaliteiten van de ouders voor ‘risicoselectie’, dat is vaagtaal voor het al dan niet beschuldigen van fraude.

Samengevat: schandalig. Deze mensen deugen niet.

Noteert u even met mij dat niemand in ons land ook maar de geringste aanstalten maakte om de medewerkers van Toeslagen te verdedigen of de beschuldigingen te nuanceren. Tegenover het ongekende onrecht dat ouders was aangedaan hoort kennelijk een monochroom beeld van meedogenloze Schreibtischmörder.

Nu ben ik jarenlang baas geweest van zeer uiteenlopende, grote organisaties met duizenden medewerkers en nog veel meer klanten en cliënten. Ik kwam veel op de werkvloer, wist (behoorlijk) goed wat er speelde en sprak met grote regelmaat medewerkers en klanten, vooral ook als zij klachten of ideeën hadden.

Zelden ben ik uitvoerende medewerkers tegengekomen die zich van nature kwalijk of zelfs discriminerend jegens de klandizie opstelden. O zeker, er zaten soms pummels en bitches tussen, contactgestoorden en kletsmajoors. Er werd onder elkaar soms gefoeterd op lastige klanten. En ja hoor, er werden ook wel eens ongepaste grappen en opmerkingen gemaakt. Maar van een algehele afwijzende en zelfs discriminerende houding heb ik vrijwel nooit iets gemerkt. En ik ben verre van naïef.

Als dus wordt gesuggereerd dat het op de werkvloer van de Afdeling Toeslagen foute boel is, dan is dat naar mijn idee nogal bijzonder en moet dat tot op de bodem worden uitgezocht. Anders tast de overheid haar toch al geschonden geloofwaardigheid nog meer aan. Ook de getroffen ouders hebben daar recht op.

Bovendien mogen de medewerkers van Toeslagen rekenen op hun werkgever. Zo lang er niets is onderzocht, zijn ze in staat van beschuldiging en zijn ze gebrandmerkt.

In de kabinetsbrief aan de Kamer wordt inderdaad een onderzoek aangekondigd. Na een decennium deze medewerkers te hebben gebruikt of genegeerd, slaat het kabinet een dreigende toon aan. Als de beschuldigingen waar zijn, volgen maatregelen. Of u zelf er bij wilt denken dat het onderzoek zonder vooringenomenheid wordt verricht.

Overigens, geheel in (zijn) stijl relativeerde de premier in het Kamerdebat het vermeende racisme weer door het incriminerende ‘zwartjes’ om te katten naar de achternaam Zwartjes.

Die bestaat, ik heb het zekerheidshalve nog even opgezocht, net zoals de naam Turken. Maar ‘Antillianen’ is geen achternaam en ‘nest’ geen voornaam.

Wat dus resteert, is een beschuldiging van ongepast en discriminatoir gedrag. En een onderzoek dat dreigend wordt ingezet.

Leuk, als je bij Toeslagen werkt. Fijne werkgever.

Mijn verwachting is dat zal blijken dat het klein bier is. Misschien wordt hier of daar ‘een nest ambtenaren’ aangetroffen dat waar een bedenkelijke sfeer heerst, maar dat is het dan ook wel.

Wat betreft dat rigide en vijandige gedrag durf ik te voorspellen dat medewerkers vaak met gekromde tenen het ‘vonnis’ van de dienst hebben moeten uitleggen. Dan kun je de meest uiteenlopende stijlfiguren verwachten, van zoetgevooisd erom heen praten tot bits meedelen. Los daarvan, de harde lijn was beleid.

Voordat iemand begint te roepen dat ik verkeerd gedrag zit goed te praten: ik leg slechts uit wat de bron van dat gedrag kan zijn geweest. Kan zijn geweest.

Dan die risicoselectie op basis van nationaliteiten. Dat is niet een dingetje van de werkvloer, het is van hoger hand opgelegd. We zullen nog heel wat vingerwijzingen, buikpijntjes en wegvallende herinneringen moeten meemaken voor we precies weten wie wat besliste, maar vast staat wel dat ergens hoog in de organisatie tot deze risicoselectie werd besloten.

Wat die hoge managers bezielde om bewust de wet te overtreden en (oude?) bestanden met nationaliteiten te gebruiken voor de jacht op fraudeurs, rechtvaardigt een apart artikel. Hier gaat het om de werkvloer.

De medewerkers daar deden wat hen was opgedragen. Menigeen zal zijn twijfels hebben gehad en wellicht ook geweten hebben dat zij meededen aan grootschalige wetsovertreding en hoogst onethisch handelen.

Hadden die uitvoerende ambtenaren dan niet zelf hun mond kunnen open doen?

Dat is een vraag die zich gemakkelijk laten beantwoorden als je rustig deze column zit te lezen, maar die aanzienlijk meer stress opleveren als het om je baan gaat. Met klokkenluiders loopt het doorgaans verkeerd af, zoals ook in deze zaak is gebleken.

Tel daar nog even dit bij op.

De fraudebestrijding was een hot issue bij Toeslagen. Het had de speciale aandacht van de hoogste echelons van het departement.

Reken maar dat die echelons regelmatig hebben laten blijken hoe belangrijk de fraudejacht was, dat de bewindslieden er ook erg aan hechtten, dat de premier zelf een ministeriële commissie fraudebestrijding leidde en dat ook de Kamer er boven op zat.

In zo’n klimaat worden teksten gebruikt als ‘de randen opzoeken!’. Legitimerend, aanmoedigend en complimenterend.

Totdat de wind draait.

Je mag hopen dat degenen die de afdeling Toeslagen gaan onderzoeken, iets begrijpen van het echte leven in complexe organisaties die onder grote druk staat.

Ik houd mijn hart vast.

Er wordt namelijk nog naarstig gezocht naar een Barbertje.

Paul Verburgt schrijft voor Wynia’s Week vooral over het functioneren van de overheid. Meer van zijn columns staan hier.

Het bericht Komt er dan niemand op voor de hardwerkende ambtenaar van de kinderopvangtoeslag? verscheen eerst op Wynia's Week.

“Het zal tijd worden. Vóór Kerstmis vorig jaar hadden een miljoen Amerikanen al een injectie gehad. Bij ons moesten ze eerst ruzie maken of de oudjes eerst mogen of dat de zorgverleners voorgaan.”

“Wees blij. Ik moet nog tot na de zomer wachten.”

“Wachten. Dat is Nederland. Eerst moet je wachten omdat er te weinig capaciteit is om te testen. Dan moet je wachten omdat er te weinig personeel is om je in het ziekenhuis te behandelen. En dan moet je weer wachten omdat ze niet direct na levering van de vaccins kunnen gaan vaccineren. Terwijl ze dat in andere landen in Europa wel meteen doen, en de meeste landen met de oudjes beginnen.”

“Je moet niet zo zeuren, opa.”

“Ik zeur niet. Ik stel vast.”

“Je kunt alles wat je nodig hebt online kopen. Vroeger moest je daarvoor naar de winkel.”  

“Kon je het tenminste zelf uitzoeken. Nu moet je maar afwachten wat je krijgt. En afwachten tot je het krijgt. Tegenwoordig kan het weken duren voordat ze je bestelling leveren. Al die tijd zit je zonder.”

“Hoef je in ieder geval niet zelf te slepen.”

“Vroeger ook niet. Ik ging voor mijn plezier naar de winkel. Dan maakte ik een praatje met de bakker, de groenteman, de slager. Ik kende ze allemaal, kocht kleine beetjes en had nooit zware zakken.”

“Vroeger was alles beter, zeker?”

“Niet alles. Een heleboel wel. Breek me de bek niet open.”

“Vertel!”

“Dan hou ik voorlopig niet meer op. Het begon in mijn studententijd. Op een gegeven ogenblik was daar ineens D66. Onder Hans van Mierlo. Die had grote zorgen over de tanende invloed van de kiezer. Hij wilde een gekozen burgemeester. Ik vond het prachtig. Maar Hans van Mierlo wilde geen correctief referendum. Er stond in 1966 in het appèl van D66 niets over een referendum. En in 1975 stemde Hans van Mierlo zelfs als enige van zijn fractie tegen het correctief referendum. Dat werd pas anders 11 jaar later. In de tekst van het partijprogramma van D66 uit 1986 onder Van Mierlo stond te lezen: door referenda ‘kunnen de onvolkomenheden van het vertegenwoordigend stelsel enigermate worden gecorrigeerd en wordt de politieke participatie van burgers gestimuleerd.’ Dat was toen al heel wat. Toegeven dat burgers, die in een democratie de macht horen te hebben, gestimuleerd moeten worden tot politieke participatie. Aardig stapje richting correctief referendum, zou je zeggen.

Maar in 2018 moest Minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (D66) zelfs het intrekken van een raadgevend referendum in de Kamer verdedigen. Dezelfde Kajsa Ollongren, die in de woorden van Arthur van Amerongen haar onderdanen met zichtbaar genoegen schoffeert en het klootjesvolk minacht. Van Mierlo zou zich in zijn graf omdraaien, zei Martin Bosma van de PVV.”

“Blijf rustig, opa. Denk aan je hart.”

“Ik kan er nog steeds kwaad om worden. Dat is dan die partij die bij de oprichting zo broodnodig wou vernieuwen. Nou zijn de leiders hooghartige omhooggevallen aristocraten die zulke vernieuwingen juist willen tegenhouden. De nieuwe D66-leider is Sigrid Kaag. Ze wil premier worden. Toe maar! Ze wil nationale soevereiniteit opofferen. Want we zijn niet alleen Nederlanders. We zijn ook Europeaan. Wat een onzin! Nigerianen zijn Afrikanen. Maar ze hebben wel degelijk nationale soevereiniteit. Dat je onderdeel bent van een werelddeel betekent niet dat je je nationale soevereiniteit moet opofferen.”

“Kaag bedoelt waarschijnlijk dat we lid zijn van de Europese Unie.”

“Daar kom ik straks op. Eerst nog even dat referendum. Eind 2020 kwam de VVD plotseling met een voorstel van wat ze een ‘prereferendum’ noemden. Burgers zouden zich vooraf mogen uitspreken over een wetsvoorstel. Slap aftreksel van een echt referendum. Niettemin stemde de meerderheid van de VVD-leden voor een motie om dit plan te schrappen. En dus ging het hele voorstel niet door. Kijk, dat is de omgekeerde wereld. In een democratie heeft het volk de macht. Niet betalende leden van een politieke partij.”

“Dat is het systeem in Nederland.”

“Dat systeem deugt dus niet in een democratisch land.”

“Hoezo niet? We hebben toch een Tweede Kamer met gekozen volksvertegenwoordigers.”

“Betalende leden van politieke partijen zijn niet door het volk gekozen. En politieke partijen maken lijstjes met namen van personen op wie gestemd kan worden. Niet het volk maakt die lijstjes. Dus de gekozenen zijn geen volksvertegenwoordigers. Het zijn vertegenwoordigers van politieke partijen.”

“We hebben al meer dan twee eeuwen een Tweede Kamer. Daar is toch niks mis mee?”

“Dat de Tweede Kamer al meer dan twee eeuwen bestaat, wil niet zeggen dat er niets is veranderd.

In grote lijnen zijn er drie dingen veranderd. Het volk is niet meer volgzaam. Informatie is vrijwel onmiddellijk beschikbaar. En er zijn teveel politieke partijen. Vroeger was het simpel. Er waren drie stromingen: een christelijke, een liberale en een socialistische. De christelijke stromingen waren vertegenwoordigd in christelijke politieke partijen, de liberale stroming in de VVD, de socialistische in de Partij van de Arbeid. Lange tijd was de KVP, de katholieke volkspartij, veruit de grootste van de christelijke politieke partijen. Dankzij al die rooms-katholieken in Noord-Brabant en Limburg, die als volgzaam volk vrijwel automatisch KVP stemden. Als de bisschoppen zeiden dat ze KVP moesten stemmen, dan deden ze dat. Toen de bisschoppen zeiden dat ze niet op de Partij van de Arbeid mochten stemmen, deden ze dat dus niet. Die Partij van de Arbeid was boven de grote rivieren juist populair, mede dankzij Willem Drees, die liefhebbend vadertje Drees werd genoemd. Het was toen heel gewoon dat KVP en Partij van de Arbeid na verkiezingen samen genoeg Kamerzetels hadden om een kabinet te vormen. De VVD was nog klein. Die hadden ze daar helemaal niet voor nodig. Dus je zou kunnen menen, dat indertijd het volgzame volk toch de macht had, via KVP en Partij van de Arbeid, en het land dus democratisch was. De partijleiders, Carl Romme en Willem Drees, konden toen samen doen wat ze wilden, want ze deden het immers in de naam van het Nederlandse volk.”

“Is dat dan nu niet meer zo?”

“Nee. Het volk is niet meer volgzaam. Burgers zijn veel beter geïnformeerd dan vroeger. Via TV, internet, sociale media. De invloed van de Rooms-Katholieke Kerk is geen schijn meer van wat die hier ooit was. Niet zo raar, lijkt mij. Ik heb vroeger geleerd dat de mens een schepsel van God is. Dat geldt dus niet alleen voor heteroseksuelen, maar ook voor bijvoorbeeld homoseksuelen, lesbiennes.

Het christendom heeft sinds zijn ontstaan seks tussen gelijke geslachten verworpen. Dat werd lang als zondig beschouwd. Maar dat kun je niet meer maken nu wetenschappelijk is aangetoond, dat het een bepaalde aanleg of genetische ontwikkeling is. Geen zonde. Homoseksuelen en lesbiennes zijn dus net zo goed schepsels van God, kinderen van God, als heteroseksuelen.”

“In bepaalde landen worden ze nog steeds vervolgd.”

“Op basis van verzinsels dus. Kun je nagaan, hoe onzinnig sommige overheden zijn. Hoe dan ook, nu de burgers veel betere informaties krijgen dan vroeger, worden ze vanzelf meer bewust van wat ze zelf willen en heeft dat invloed op hun politieke voorkeuren.”

“Je bedoelt dat ze daarom niet meer automatisch op bepaalde politieke partijen stemmen.”

“Zo is het. Maar bedenk wel, dat het – net als nu – in de tijden van Willem Drees en Carl Romme de politici waren die beslisten wie met wie ging samenwerken. Niet het volk. Enkel omdat het volk toen volgzaam was en dat vanzelfsprekend leek te vonden, kun je menen dat in die tijd dat volgzame volk in feite de macht had, politieke partijen die de meeste stemmen hadden gekregen de vrijheid gaf de beslissing te nemen wie met wie ging samenwerken, en dat Nederland een democratisch land was.

Maar dat is een doorzichtig drogbeeld. Een volgzaam volk heeft zelf geen macht. Het volgt anderen.       

Het woord “volgzaam” betekent gehoorzaam, onderdanig. Dus ook in de tijden van Drees en Romme was Nederland niet een democratisch land.”

“Wat is er dan nu veranderd?”

“Wat er veranderd is, is dat het volk niet langer volgzaam is. Burgers worden vrijwel dagelijks goed geïnformeerd en hebben hun eigen politieke wensen. Daar horen dan politieke partijen bij, die aan die wensen tegemoet lijken te willen komen. En omdat er zoveel verschillende burgers zijn met hun eigen politieke wensen, ontstaan er min of meer als vanzelf veel verschillende politieke partijen. Er zijn nu 16 fracties in de Tweede Kamer. Voor de verkiezingen van 17 maart 2021 hebben zich al 89 partijen geregistreerd. Resultaat is dat het steeds moeilijker wordt genoeg politieke partijen bij elkaar te brengen om een parlementaire meerderheid te creëren die een bepaald beleid ondersteunt. Zeker als bepaalde politieke partijen samenwerking met sommige andere politieke partijen al bij voorbaat uitsluiten. Van de invloed van burgers, van het volk, op het uiteindelijke beleid van een kabinet blijft dan weinig tot niets meer over. Democratie is een illusie geworden. Het volk heeft geen macht meer.”

“En dan?”

“Burgers zijn gefrustreerd. Ze zien wel de noodzaak in van onderhandelen en compromis, maar de ene keer is dat compromis zus en de andere keer zo, zonder dat er een echt grote verandering in de zetelverdeling in de Tweede Kamer is die het verschil tussen dat zus en zo rechtvaardigt. Dat voelt verwarrend en volstrekt willekeurig. En het versterkt de eventueel reeds aanwezige overtuiging dat de burger in dit land helemaal niks te vertellen heeft. Heb je het gelezen? Volgens Maurice de Hond  is het aantal kiezers, dat aangeeft geen idee te hebben op welke politieke partij ze in maart gaan stemmen, toegenomen. Daar komt nog bij dat die politieke partijen vaak niet consistent zijn in hun partijprogramma’s en bereid zijn die aan te passen indien ze daarmee eerder kans maken deel uit te maken van het toekomstige kabinet. Wanneer je dan als brave burger je stem hebt uitgebracht op basis van een luid verkondigd partijprogramma en de bewuste partij dat omgooit om in de regering te komen, is het niet zo gek dat je je belazerd voelt. En dan is het niet zo gek dat uitgerekend een partij als de SP komt met het voorstel een correctief referendum in te voeren.”

“Dat komt er niet.”

“Misschien niet in de tijd die mij nog rest. Maar het is de enige manier om het volk de macht te geven zogenaamde volksvertegenwoordigers terug te fluiten en een democratie te worden. In 2017 werden tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer 10.516.041 geldige stemmen uitgebracht. Dan is de kiesdeler 10.516.041 : 150 zetels = 70.107. De PVV zou nu volgens peilingen recht hebben op zo’n 25 zetels. Dat zou in 2017 de stemmen van 25 x 70.107 = 1.752.675 kiezers vertegenwoordigen.

De PVV zou daarmee de tweede grootste partij in de Tweede Kamer blijven. Maar veel andere politieke partijen hebben reeds verklaard niet te willen samenwerken met de PVV. Dat betekent dat ze 1¾ miljoen kiezers gewoon laten barsten. En dat waant zich dan nog volksvertegenwoordigers. Aan de schandpaal moeten ze!”

“Rustig, opa, je windt je weer op.”

“Oké. Oké. Laten we het dan hebben over de Europese Unie. Grootste misser van de laatste jaren. De Verenigde Staten van Amerika zijn staten, die samen één land vormen. Een unie. United States. De Europese Unie is een verzameling onafhankelijke staten, die samen niet één land vormen. Een stelletje landen dat de grenzen dichtgooit als het hun beter uitkomt, zoals tijdens de coronacrisis. Wat de Europese Unie wordt genoemd, is geen unie. Het woord “unie” is een verzinsel. Verzonnen door politici omdat ze er beter en belangrijker van dachten te worden.”

“Die landen werken toch met elkaar samen.”

“Daarom is het nog geen unie. Samenwerken kunnen onafhankelijke landen net zo goed zonder een overdreven kostbaar supranationaal systeem in Brussel. Waar gaat het om in deze wereld?”

“Nou?”

“Om de economie, stupid! Daar heb je geen unie voor nodig. Dat hadden we al lang geregeld in de tijd van de Europese Economische Gemeenschap. De EEG. Landen werkten economisch met elkaar samen. Geleidelijke afschaffing van de beperkingen in het internationale handelsverkeer, verlaging van de tariefmuren. Elk land had wel zijn eigen valuta. Maar je kon overal terecht met Duitse Marken of met Nederlandse Guldens. Net als je nu nog steeds overal terecht kunt met Zwitserse Franken en Amerikaanse Dollars. Dat je van Amsterdam naar Marbella kunt rijden, nooit onderweg door douane wordt gecontroleerd, kun je net zo goed regelen zonder die zeer goed betaalde Europarlementariërs, met hun peperdure op-en-neertjes naar Straatsburg, en nog beter betaalde bovenbazen in Brussel.

Heb je gehoord van die plannen in Rome? Ze willen de Tiber weer zodanig bevaarbaar maken dat de ongeveer twee miljoen passagiers, die elk jaar per cruiseschip aankomen om Rome te bezoeken, met elektrische bootjes van de monding van de Tiber naar Rome kunnen varen, 60 kilometer verder. Dat plan kost driehonderdmiljoen euro. Het moet worden betaald uit het Europees Herstelfonds. En wie financierde dat fonds? Wopke Hoekstra onder anderen. Dat is die zogenaamde Europese Unie. De rijk geachte landen financieren de landen die arm heten te zijn. En de arme doen met dat geld wat ze willen. De Europese Rekenkamer heeft al gewaarschuwd dat er meer werk moet worden gemaakt van controle op de besteding. Ik moet nog maar zien of dat gebeurt. In feite hebben in de EU Duitsland en Frankrijk de macht. Daar moest Engeland 1.000 jaar geleden al niks van hebben.”

“Ik voel me toch Europeaan. Heb veel buitenlandse vrienden.”

“Hoe je je voelt, is voor iedereen anders en hangt ook af van de omstandigheden. Een onderzoek van Het Parool uit 2017 toonde aan, dat vier van de vijf Amsterdammers zich meer Amsterdammer voelen dan Nederlander. En uit een peiling van de Universiteit van Leuven in 2015 onder Vlamingen bleek, dat vier op de vijf zich Europeaan voelden. Maar Vlamingen voelen zich op de eerste plaats Vlaming, dan Europeaan en dan pas Belg. Wat de omstandigheden betreft, een Rotterdammer zal zich in Amsterdam vooral Rotterdammer voelen, tijdens een vakantie in Italië misschien wel vooral Nederlander en bij een bezoek aan New York misschien wel vooral Europeaan, zo schreef Monic Slingerland in 2019 in Trouw. Wat je vrienden betreft, je zegt het net zelf: “buitenlandse vrienden”. Vrienden uit een ander land. Niet een ander land dan Europa, maar een ander land dan Nederland. Ik heb ook Zwitserse vrienden. Die wonen in een land dat niet tot de Europese Unie hoort. Maar het is een onafhankelijk Europees land. Net als Nederland, net als Duitsland of Frankrijk, net als Italië.

Je kunt je best Europeaan voelen, ook al woon je niet in een land dat lid is van de Europese Unie.

Geografisch is Boris Johnson nog steeds Europeaan, ook al heeft hij de Brexit doorgevoerd.”

“Maar nu staan er files vrachtwagens voor de Kanaaltunnel.”

“Volstrekt onnodig. De vloek van de EU. Hadden we de EEG nog gehad, dan had Boris gewoon lid kunnen worden. Noorwegen is geen lid van de Europese Unie. Omdat Frankrijk daar in het verleden een veto over uitsprak, en later omdat het Noorse volk zo’n lidmaatschap in een referendum afwees. Maar Noorwegen is wel lid van het Schengenverdrag. Dat houdt in dat er sinds 1993 een interne Europese markt is met vrij verkeer van kapitaal, goederen, diensten en personen. Dat had met Boris net zo goed gekund. De Europese Unie heeft nota bene met landen als Zwitserland, Noorwegen en IJsland afgesproken de personencontrole aan hun grenzen af te schaffen. En dan gaan dwarsliggen tegen Boris Johnson. Grote schande is het. Afschaffen die handel in Brussel! Het vertrouwen van de Nederlanders in de Europese Unie is in 2020 gedaald. Slechts 36% heeft een positief beeld over de Europese Unie. En ze hebben vooral economische motieven. Daar heb je geen Europese Unie voor nodig. Dan heb je genoeg aan een Europese Economische Gemeenschap. Dus terug naar de EEG!

Wanneer dat eenmaal goed geregeld is, kan wat mij betreft het Europese Gerechtshof blijven om in te grijpen als landen zich niet aan de EEG-regels houden.”

“Wat vind je ervan dat Rutte III is opgestapt?”

“Politieke pandemie.”

“Wat?”

“Besmettelijke ziekte van politici. Heb je ooit gehoord van de AWIR?”

“Nee.”

“Dat is de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen 2005. Het wetsvoorstel is aangenomen op 10 februari 2005 door de Tweede Kamer. SP, GroenLinks, Groep Wilders, D66, VVD, ChristenUnie, SGP, CDA en LPF stemden voor. Plenaire behandeling door de Eerste Kamer was op 14 juni 2005. Het wetsvoorstel is op 21 juni 2005 zonder stemming in de Eerste Kamer aangenomen. In die AWIR staat artikel 26. Ik heb het toevallig hier liggen en lees het wel voor: ‘Indien een herziening van een tegemoetkoming of een herziening van een voorschot leidt tot een terug te vorderen bedrag dan wel een verrekening van een voorschot met een tegemoetkoming daartoe leidt, is de belanghebbende het bedrag van de terugvordering in zijn geheel verschuldigd.’ Een keihard artikel, dat zowel door een meerderheid van de Tweede Kamer als door de Eerste Kamer in 2005 probleemloos is aangenomen.

Dik tien jaar later ging een vrouw in beroep bij de Raad van State. Ze had een bijstandsuitkering en zei dat ze terugvordering niet kon betalen. Op 14 december 2016 besliste de Raad van State echter dat zij het bedrag van de terugvordering niettemin in zijn geheel verschuldigd was. Dat was voor de Belastingdienst een bevestiging dat ze met dat terugvorderen goed bezig waren. Van 2007 tot 2013 had je de Bulgarenfraude. Bulgaren in Nederland vroegen via nep-adressen op grote schaal zorg- en huurtoeslag aan. Ze legden zich toe op toeslagenfraude, omdat dat veel opleverde. Na onderzoek is gebleken dat in de periode 2007-2013 805 Bulgaren circa 4.000.000 euro aan onterechte toeslagen ontvangen hadden. Je kunt er alles over lezen op internet. Ook dat de Algemene Rekenkamer reeds meermaals staatssecretarissen van Financiën op de gevaren van het toeslagensysteem hadden gewezen. Het gevolg van de Bulgarenellende was, dat de Belastingdienst nog strenger werd.”

“Maar die toeslagenaffaire was toch een grof schandaal!”

“Natuurlijk was het een grof schandaal. Je kunt niet zo maar jan en alleman fraudeur gaan noemen. Je kunt niet weigeren te reageren op bezwaren. Je kunt niet weigeren mensen te woord te staan. En je kunt niet discrimineren naar huidskleur of achternaam. Maar wanneer al die Kamerleden, die in 2005 voorstemmers waren voor de AWIR, beter hadden opgelet, was het nooit zover gekomen. Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA), Kamerleden van dezelfde partijen die in 2005 voor de wet AWIR hebben gestemd, zijn kampioenen voor hun inzet in de Tweede Kamer de toeslagenaffaire aan de kaak te stellen. De Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag werd als gevolg daarvan op 2 juli 2020 opgericht. Maar de ondervragingen begonnen pas in november 2020.

De parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag hield op 16 november 2020 een openbaar verhoor van prof. mr. dr. Albert Theodoor Marseille, hoogleraar bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ik zal je nu even voorlezen wat Marseille toen onder meer heeft gezegd.

‘Er is een algemene regel, namelijk artikel 3:4 van de Algemene wet bestuursrecht die zegt dat bestuursorganen in feite altijd moeten handelen binnen de grenzen van het redelijke. Ze hebben vaak veel speelruimte, maar ze mogen die grenzen niet overschrijden. Dan is er de wet op de kinderopvangtoeslag en die geeft allemaal regels over hoe dat wordt geregeld en wanneer er aanspraak is op een toeslag. En dan heb je nog de Awir, die algemene regels geeft over wanneer er ten onrechte een toeslag is betaald en die moet worden teruggevorderd en hoe die terugvordering in zijn werk gaat. In mijn beleving is die Awir heel streng. In artikel 26 staat dat als er is vastgesteld dat er ten onrechte toeslagen zijn betaald, het hele bedrag moet worden teruggevorderd. De Algemene wet bestuursrecht is wat mij betreft glashelder. Dus je zou kunnen zeggen dat die algemene bepaling artikel 3:4, lid 2, wat mij betreft de centrale bepaling van het bestuursrecht is die alle ambtenaren, wetgevers en wie dan ook in hun hoofd moeten hebben. Besturen moeten altijd handelen binnen de grenzen van het redelijke. Soms kan de bijzondere wetgever het zo streng opschrijven dat je voor je gevoel denkt: maar dit is eigenlijk niet in overeenstemming met die algemene bepaling in de Algemene wet bestuursrecht.’ Kun je het nog volgen?”

“Ik denk het wel. Marseille wijst erop dat er problemen kunnen ontstaan wanneer wettelijke regels in strijd zouden zijn met de Algemene wet bestuursrecht.”

“Juist. Het eerste stuk van de Algemene wet bestuursrecht is van 1 januari 1994. Je komt daar regels tegen over besluitvorming en rechtsbescherming. In artikel 3:4 sub 2 van de wet staat het volgende: 

‘De voor een of meer belanghebbenden nadelige gevolgen van een besluit mogen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen.’ Op grond van deze wetsregel concludeert Marseille, dat bestuursorganen altijd moeten handelen binnen de grenzen van het redelijke. Omdat deze wetsregel is ingevoerd in 1994, behoren bestuursorganen in hun handelen op grond van latere wetten, zoals de AWIR van 2005, net zo goed binnen de grenzen van het redelijke blijven. Doen ze dat niet, dan handelen ze in strijd met de Algemene wet bestuursrecht en dus onwettig. Marseille vindt dat alle ambtenaren, wetgevers, wie dan ook dit artikel 3:4 sub 2 in hun hoofd moeten hebben. Ik heb daar een hard hoofd in.’’

‘’Uit een reportage van RTL Nieuws bleek op 18 januari 2021 dat de toeslagenaffaire niet de enige mislukte actie van de overheid was en dat allerlei overheidsinstanties constant hun eigen regels overtreden als het om het vrijgeven van documenten gaat. In ieder geval hebben ambtenaren in de toeslagenaffaire zeker niet binnen de grenzen van het redelijke gehandeld. Ook voor al die Kamerleden, die voor aanname van de AWIR waren in 2005, geldt dat ze artikel 3:4 sub 2 van de Algemene wet bestuursrecht in hun hoofd hadden moeten hebben voordat ze hun stem uitbrachten. In feite heeft de wetgevende club A in 2005 een stommiteit begaan, waarvan 15 jaar later club B, het kabinet Rutte III dat niets van doen had met die wetgeving, de schuld krijgt. Dat bedoel ik met politieke pandemie, de besmettelijke ziekte van politici. Die was duidelijk zichtbaar toen politici, waaronder opgestapte bewindslieden die behoorden tot dezelfde politieke partijen als de voorstemmers uit 2005, op TV kwamen vertellen dat de val van Rutte III de enig juiste beslissing was. Geen woord werd gezegd over de blunder van hun voorstemmende partijgenoten uit 2005.’’

‘’Dat de meerderheid van het volk, die in een democratie toch de macht heeft, het helemaal niet zo nodig vond dat Rutte III opstapte, daaraan hadden die politici, die zich nota bene volksvertegenwoordigers wanen, kennelijk geen boodschap. Pieter Omtzigt had dan ook groot gelijk toen hij zei: “De kliek in Den Haag kijkt meer naar de partijvoorzitter dan naar de kiezer.” Een peiling van Maurice de Hond na het besluit van Rutte III om af te treden toonde aan, dat het electoraal weinig uitmaakt en dat de vier partijen die in de regering zaten juist steeds dichter kwamen bij een meerderheid van 76 zetels in de Tweede Kamer. Ik moest schaterlachen toen ik las dat de partij van Rutte nu zelfs twee Kamerzetels zou winnen. Wat zijn we toch een heerlijk volkje! Daar neem ik een borrel op.”

Het bericht ‘Opa, je krijgt een prik’ verscheen eerst op Wynia's Week.