Menno Tamminga beschreef in Wynia’s Week al hoe het kabinet vanaf 2028 wil heffen over vermogensaanwas: 36 procent belasting over de jaarlijkse waardestijging van beleggingen, óók als die stijging alleen op papier bestaat en de belegger er geen cent van in handen heeft. Dat dit internationaal een uitzonderingspositie is, en dat de overheid het vooral doet omdat vermogen een makkelijke melkkoe is, hoeft hier niet nogmaals betoogd te worden. De vraag die blijft liggen, is een andere: houdt dit stelsel eigenlijk wél ergens stand, als je de beste argumenten vóór serieus neemt?

Oude en nieuwe fictie

Voorstanders hebben die argumenten, en de eerlijkheid gebiedt ze te noemen.

Ten eerste zou een aanwasbelasting economisch juist superieur zijn: door elk jaar af te rekenen voorkom je dat mensen beleggingen enkel vasthouden om de fiscus te ontlopen. Op het schoolbord klopt dat. Maar het veronderstelt een wereld zonder liquiditeitsproblemen, zonder inflatie en met volledige verliesverrekening, precies de drie punten waarop deze wet faalt. Een theoretisch elegante heffing die de burger dwingt te verkopen om een winst te betalen die hij niet in handen heeft, is in de praktijk geen verbetering maar een verslechtering.

Ten tweede: vermogen werd jarenlang te licht belast, want onder het oude forfait bleef rendement boven de zes procent ongemoeid. Dat is waar, maar het is een argument tégen dat oude forfait, niet vóór het belasten van niet-gerealiseerde winst. Rechtvaardigheid bereik je door werkelijk gerealiseerd inkomen te belasten, niet door de oude fictie te vervangen door een nieuwe.

Ten derde zou uitstel juist vóór invoering pleiten, omdat elk jaar op de huidige ‘puinbak’ de rechtsonzekerheid verlengt. Ook waar. Maar dat is geen reden om dan maar het verkeerde stelsel in te voeren. Van de puinbak moeten we inderdaad af, en wel richting een systeem dat wél deugt, niet richting een volgende regeling die over een paar jaar eveneens bij de rechter sneuvelt.

Weeg dat alles, en er blijft geen houdbaar argument voor deze wet over, tenzij je jaloezie inmiddels tot deugd hebt verheven.

En de praktijk bevestigt het. In Noorwegen joeg een verhoging van de vermogensbelasting naar 1,1 procent juist kapitaal het land uit: vermogenden verlegden voor miljarden euro’s hun fiscale woonplaats naar het buitenland. Het resultaat was niet méér maar minder opbrengst: de gehoopte meeropbrengst sloeg volgens berekeningen om in een derving van honderden miljoenen. In Nederland vloeit naar schatting zestig tot tachtig miljard euro uit box 3 weg, naar het buitenland en naar andere structuren. Prins Constantijn waarschuwde dat aandelen- en optieregelingen voor personeel bij start-ups onwerkbaar worden. En de huurmarkt raakt door de uitponding van beleggers verder in de verdrukking.

Goedkoop populisme

Laten we het misverstand wegnemen dat onder dit alles ligt. Politici durven de wet niet af te schieten, uit angst voor het verwijt dat zij ‘de rijken’ ontzien. Maar dat is goedkoop populisme, want het zijn niet de rijken die box 3 het hardst voelen. Het zijn de zzp’er zonder pensioenfonds, de bakker en de huisarts die van hun nettoloon iets opzij hebben gezet voor later, en de mensen met een paar verhuurde pandjes als oudedagsvoorziening. Wie hen aanslaat over winst die enkel op papier bestaat, beschermt niemand tegen de rijken, maar straft de zelfredzame middenstand.

Daar komt de willekeur bij. Het collectieve pensioenvermogen, veruit de grootste vermogenspot van het land, blijft in box 3 volledig buiten schot, terwijl de spaarder en de kleine zelfstandige die zonder pensioenfonds hun eigen oudedag regelen wél jaar na jaar worden aangeslagen. Wie voor zichzelf zorgt, betaalt de rekening. En dat terwijl het hele stelsel drijft op één getal: ergens is bepaald dat box 3 negen miljard euro moet opbrengen. Wordt de wet niet ingevoerd, dan heet dat plotseling een ‘gat’ van 2,4 miljard per jaar, grotendeels gewenste belasting, ingeboekt in een raming en daarna gepresenteerd als verlies. Niet de rechtvaardigheid stuurt hier, maar de begroting.

Den Haag hakt geen knopen door

En het pijnlijke is: het alternatief is niet ingewikkeld. Er zijn twee internationaal beproefde routes. Ofwel een eenvoudige, gematigde vermogensbelasting van rond de één procent, zoals Zwitserland en Noorwegen die kennen. Ofwel een belasting op werkelijk gerealiseerde winst tegen een gematigd tarief van rond de 20 procent. Dat is onder de tarieven in Duitsland (ruim 26 procent) en Frankrijk (30 procent), die nu al tot de hoogste ter wereld behoren, en internationaal goed te verdedigen. Met de voorgestelde 36 procent zou Nederland juist, ná Denemarken en Noorwegen, het op twee na hoogste tarief van Europa hebben. Kies er één, lijn hem uit met het buitenland, en klaar.

Maar daarvoor is leiderschap nodig, en juist daar wringt het. Ook als het gaat om stikstof, woningbouw en de energievoorziening durft Den Haag geen knopen door te hakken. Overal dezelfde slappe hap: uitstel, compromis, en de rekening vooruitgeschoven. Box 3 is daarvan het schoolvoorbeeld geworden.

Het is niet ingewikkeld om te weten wat juist is: belast wat werkelijk wordt verdiend, niet wat wordt verzonnen. Het is alleen ingewikkeld geworden om het te dúrven. En zolang dat zo blijft, strompelt de wet van reparatie naar reparatie, met nergens een oplossing in zicht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het probleem heet niet box 3, het heet besluiteloosheid en slap leiderschap verscheen eerst op Wynia's Week.

Als ik iets heb begrepen van het onderzoek over geluk dat ik de laatste tien jaar heb gezien dan is het dat mensen het gelukkigst zijn in landen waar de instituties goed werken, weinig corruptie voorkomt en waar de inkomens- en vermogensverschillen niet al te groot zijn.

Helemaal gelijk verdeeld moeten inkomens en vermogens niet zijn. Verschillen werken als prikkel en mensen accepteren dat er tot op zekere hoogte verschillen zijn omdat iedereen kan zien dat er verschillen zijn in inspanning, talent, ondernemingszin en de resultaten daarvan.

Emotioneel geladen

De studie van het CPB constateert, zoals eerdere studies, dat inkomens- en vermogensverschillen groter worden en dat het belastingstelsel die toename niet compenseert. Sterker nog, er wordt geconstateerd dat mensen met hoge inkomens en vermogens gebruik kunnen maken van fiscale regelingen waardoor hun belastingdruk, als percentage van hun inkomen of vermogen, juist lager is dan van minder vermogenden.

Dit soort onderzoek is emotioneel, moreel en politiek geladen. Er komen altijd veel en vaak uitgesproken reacties op. De materie is tamelijk complex en de scribenten kunnen de lezers behoorlijk bij de hand nemen in de richting die zij wenselijk achten. Uit de losse pols plaats ik een aantal kanttekeningen bij zulk onderzoek in het algemeen en de recente CPB-studie in het bijzonder.

Een van de auteurs heeft een blog op de website van het CPB geschreven als een soort reflectie. Daarin schrijft hij dat het BBP tussen 2006 en 2024 met circa 90% is toegenomen en het vermogen van huishoudens met zo’n 140%. Daardoor is het inkomen uit vermogen steeds belangrijker voor inkomensverschillen.

Wat hij niet schrijft, is dat het belegde vermogen van pensioenfondsen over die periode met circa 215% is gestegen. Waarom pensioenvermogen vaak buiten beschouwing wordt gelaten in dit soort studies, is mij niet duidelijk. Een interdepartementale groep ambtenaren die in 2022 een rapport over inkomens- en vermogensverschillen schreef, liet het vermogen van pensioenfondsen ook buiten beschouwing. Hun rapport meldde dat de conclusies niet anders zouden zijn als pensioenvermogen wel was meegenomen. Ik waag dat te betwijfelen. Vooral voor middengroepen is pensioenvermogen van belang. Als je pensioenvermogen meeneemt worden verschillen tussen middengroepen en de onderste groepen zeker niet kleiner, maar tussen middengroepen en de hogere groepen wel.

Jaag allerrijksten niet weg

Er is steevast een behoorlijke obsessie in dit soort rapporten met de ‘allerrijksten’, de 0,01%. Die zijn inderdaad puissant vermogend. Let wel, dat gaat volgens het rapport om circa 1400 mensen in ons land. Je kunt natuurlijk nadenken over mogelijkheden die mensen zwaarder te belasten. Daarbij is het de vraag of er zich geen onvoorziene en ongewenste neveneffecten van zulke maatregelen voordoen. Het kan best kan zijn dat de belastingdruk op vermogende huishoudens procentueel minder is dan de druk op minder vermogende huishoudens.

Daarbij wordt doorgaans echter gemakkelijk vergeten dat zelfs een relatief kleine groep vermogenden een disproportioneel groot deel van de totale belastingopbrengsten in euro’s genereert. Met hun ondernemingszin creëren ze bovendien veel werkgelegenheid voor anderen. Dit soort mensen wil je koesteren, niet wegjagen.

Mensen moeten ergens wonen

Voor middengroepen is het eigen huis (zeker als pensioenvermogen buiten beschouwing wordt gelaten) het belangrijkste vermogensbestanddeel. Huizen zijn duur; de huizenprijzen zijn de afgelopen tien jaar per saldo harder gestegen dan het algemene prijspeil. Zo worden huiseigenaren slapend rijk terwijl huurders niet profiteren van de waardestijging van hun woning. Huiseigenaren profiteren bovendien van de hypotheekrenteaftrek.

De discussie over de eigen woning als vermogensbestanddeel verbaast mij vaak. Natuurlijk is het zo dat huiseigenaren op papier vermogender worden als de huizenprijzen stijgen. Maar daar moet je direct aan toevoegen dat mensen ergens moeten wonen. Je kunt dat zien als een ‘off balance sheet liability’. De virtuele kosten van het wonen in een eigen woning stijgen net zo hard als de huizenprijs. Tussen 2015 en 2025 is de huur voor een woning, die natuurlijk sterk wordt bepaald door de sociale huursector, volgens CBS-cijfers met 30% gestegen. De verkoopprijzen van woningen is in dezelfde periode met 115% gestegen. Dan kun je ook stellen dat de kosten van het wonen in een eigen woning navenant veel meer zijn gestegen dan de huren. Gezinnen die één woning bezitten, schieten met een prijsstijging weinig tot niets op. Pas als een gezin meerdere woningen bezit, wordt het feitelijk vermogender door de huizenprijsstijging.

Steunen kinderen is zeer natuurlijk

Het CPB-rapport gaat ook in op de erf- en schenkbelasting. Een groot aantal commentatoren vindt het onrechtvaardig dat sommige mensen vermogen meekrijgen van hun ouders en anderen niet. Erfbelasting is een effectieve manier om die onrechtvaardigheid te adresseren. Economen beschouwen de erfbelasting bovendien als een heel goede belasting omdat die het economisch proces weinig tot niet zou verstoren. Toch roept erfbelasting onder grote delen van de bevolking veel weerzin op en wordt die juist als onrechtvaardig ervaren. Ik ken niemand, niet rechts, maar ook niet links in het politieke spectrum die niet probeert de meestal zuurverdiende spaarcentjes op een fiscaal gunstige manier aan het nageslacht door te geven.

Als jongeren in aanraking komen met jeugdzorg of justitie, vraagt men zich af waarom de ouders niet beter op hun kinderen letten. Van ouders wordt ook verwacht dat ze hun kinderen stimuleren om hun best te doen op school etc. en dat ze hun kinderen opvoeden tot evenwichtige en verantwoordelijke burgers. Maar als ouders hun kinderen financieel een steun in de rug willen geven dan wordt daarover negatief geoordeeld, terwijl het steunen van je kinderen mijns inziens een zeer natuurlijke eigenschap is.

Er is nog een aspect aan de scheefheid van de inkomens- en vermogensverdeling waarover je eigenlijk nooit iemand hoort. Als je vooral inkomen uit arbeid vergaart, hangt de ontwikkeling van je inkomen in hoge mate af van de ontwikkeling van de nationale economie. Bij vermogen is de kans groter dat het inkomen dat ermee wordt gegenereerd meer verband houdt met ontwikkelingen in de internationale economie. De oplossing voor dit euvel moet dan bij voorkeur gezocht worden in het vergroten van de groeidynamiek van de nationale economie. Ik denk niet dat je dat bereikt met het verhogen van de belastingdruk. Integendeel, zou ik zeggen.

Het lijkt erop dat via officiële kanalen van tijd tot tijd dit soort rapporten tot ons komt, met de boodschap dat er iets aan inkomens- en vermogensverschillen moet worden gedaan. Het roept de vraag op wat het nut is van dit soort rapporten, wat de beleidsmakers ermee doen en wat de gevolgen daarvan zijn. Die beleidsmakers reageren niet direct, maar aan de plannen ten aanzien van Box-3 zie je dat dit soort rapporten toch invloed heeft.

In de kern diep socialistisch

Wat mij opvalt, is dat je zelden of nooit voorstellen ziet voor maatregelen die mensen zonder of met weinig vermogen ertoe aanzetten om meer vermogen op te bouwen. De voorgestelde en uiteindelijk genomen maatregelen zijn eerder een ontmoediging en straf op het vergaren van vermogen. Dat is erg jammer, want zoals een goede vriend mij onlangs schreef (ik parafraseer): ‘…pas als een economie de voorwaarden kent voor het verwerven van individueel vermogen uit onderneming zullen bedrijven tot grote bloei komen, waarvan de bevolking in de volle breedte zal profiteren’. Mark Rutte had gelijk toen hij zei dat ons land in de kern diep socialistisch is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jammer dat instanties als het CPB het opbouwen van vermogen nooit aanmoedigen maar altijd ontmoedigen verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland gaat 36 procent belasting heffen over de koersstijging (aanwas) van beleggingen, zoals aandelen, obligaties, bitcoins en andere cryptovaluta. Ook als je die belegging na de stijging niet hebt verkocht, moet je dokken. In de rest van de wereld reken je af met de fiscus bij verkoop, als de opbrengst op je rekening staat.

Bizar

De Tweede Kamer heeft drie weken geleden met wat tegenzin ingestemd met deze zogeheten vermogensaanwasbelasting in de Wet werkelijk rendement box 3. De Eerste Kamer is nu aan zet. Senatoren zijn geschrokken van de kritiekgolf.

En juist in deze tussenfase kondigt minister Eelco Heinen van Financiën (VVD) plompverloren aan dat zijn ministerie nog eens gaat kijken naar de wet. De timing was bizar. Pal voor het debat over de regeringsverklaring vorige week. De uitspraak zelf was bizar. Heinen zegt: ik neem de Tweede Kamer pas serieus als internationale kritiek opsteekt. En hij sprak voor zijn beurt, want staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) is eerstverantwoordelijk.

Heinens ommezwaai leidde ertoe dat de Tweede Kamer in het debat over de regeringsverklaring een motie van JA21 en de Christen Unie steunde over de vermogensheffing. Over een wetsontwerp dat al was behandeld. Prijsschieten maar.

Twee vragen dringen zich op. Wat is misgegaan? En wat zegt dat over de rol van het ministerie van Financiën?

Aan de basis van het box 3-debacle ligt Haagse halsstarrigheid. In het belastingstelsel dat in 2001 is ingevoerd wordt inkomen uit vermogen (de eigen woning uitgezonderd) belast op basis van een fictief rendement. Simpel en overzichtelijk. Voor spaargeld was dat toen 4 procent. De spaarrente was duidelijk hoger.

Toen de Europese Centrale bank ruim tien jaar later in een economische recessie haar rente tot onder nul manipuleerde en de spaarrente volgde, bleef de fiscus uitgaan van 4 procent. Spaarders werden belast op basis van sprookjesrendementen. Toch duurde het tot eind 2021 voordat de Hoge Raad aan deze praktijk een einde maakte.

Niet nieuw…

De uitvoering van dat arrest leidde opnieuw tot halsstarrigheid. Alle spaarders (boven de vrijstelling) hadden te veel belasting betaald, maar alleen de minderheid die bezwaar had gemaakt kreeg compensatie. Vervolgens konden ministers en volksvertegenwoordigers het niet eens worden over een realistische en werkbare nieuwe wet. Hoe moeilijk kan het zijn. Andere landen kunnen het wel…

De gewraakte tussenwet, op weg naar een definitieve oplossing, ziet er nu zo uit. Een vermogensaanwasbelasting voor beleggingen (aandelen, crypto’s). Een vermogenswinstbelasting voor vastgoed en durfinvesteringen. Spaargeld wordt belast op basis van de werkelijke spaarrente.

Dat Haagse halsstarrigheid tot kwade uitkomsten leidt is helaas niet nieuw. Zie het toeslagendebacle. Zie de schade in Groningen door de gasboringen.

Tsunami

De besluitvorming over de box 3-wetswijzing wordt gegijzeld door het ministerie van Financiën. De opbrengst van de belastingheffing moet gelijk blijven. Daarom kwam de aanwasbelasting als winnaar uit de bus. Een vermogenswinstbelasting, dus belasten bij verkoop, zou jarenlang een gat slaan in de opbrengsten.

Toen kwam de tsunami aan kritiek.

Was dat te voorzien? Ja. In het debat over de wetswijziging hebben politieke partijen en belanghebbenden de nadelen al verwoord. Maar hun pogingen om wijzigingen aan te brengen stuitten op weinig overtuigende praktische bezwaren (banken zijn niet klaar om gegevens aan te leveren) én op het mantra van de gelijkblijvende opbrengst.

Cryptolobby

Wat Financiën heeft gemist is de mondiale invloed van de luidruchtige cryptolobby. Bitcoin en andere cryptobeleggingen gaan sprongsgewijs omhoog en omlaag. Dat is geen punt als je belast wordt bij verkoop. Maar wél als je belast wordt bij een koerssprong zonder dat je de belegging verkoopt. Hoe betaal je je aanslag?

Dat speelt voor buitenlandse cryptobeleggers en propagandisten als Musk (berichtendienst X) geen rol. Maar de crypto-evangelisten zien de vermogensaanwasbelasting als staatsingrijpen in hun ongereguleerde markt. Dan schieten hun haren recht overeind.

Big Tech, de libertaire missie van Silicon Valley, en crypto hebben de beleggerswereld veranderd. Dat heeft het ministerie van Financiën verrast. En juist dat is niet zo verrassend.

Wie zich krampachtig vasthoudt aan de opbrengst van een belasting komt niet tot een afweging van wat nodig, nuttig, realistisch en haalbaar is bij nieuwe wetgeving. Het ministerie blijkt zich geen raad te weten met de reacties van de buitenwereld op wat de Haagse binnenwereld heeft bedacht.

Grensoverschrijdend

Dat begint een patroon te worden. Nederland dacht online gokken af te remmen met extra regels en hogere kansspelbelasting. Gevolg? Gokkers kiezen illegale sites. De belastingopbrengst stijgt niet, maar daalt. Nederland dacht ongehinderd de accijnzen op tabak te verhogen. Gevolg: mensen nemen de bus naar Luxemburg en slaan goedkoop in. Verwachte extra opbrengsten verdampen.

Minister Heinen ondermijnt met zijn box 3-zigzagpolitiek zijn reputatie. Dat doet hij op het moment dat de oppositie in ruil voor samenwerking om extra uitgaven vraagt en zich niet bekommert om zijn financiële kader. Weg deugdelijke begrotingspolitiek.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Minister Heinen zag de kritiekgolf op box 3 en cryptobelasting niet aankomen. Dat krijg je met een ministerie dat niet snapt hoe burgers denken verscheen eerst op Wynia's Week.

De Tweede Kamer heeft ingestemd met de Wet werkelijk rendement. Vanaf 2028 wordt het rendement op spaargeld en beleggingen in box 3 belast tegen 36 procent. Voor aandelen en andere beursbeleggingen gebeurt dat jaarlijks over vermogensaanwas, terwijl vastgoed en start-ups pas bij verkoop worden aangeslagen. Daarmee komt een einde aan een periode van juridische onzekerheid. Tegelijkertijd begint een nieuw debat.

In Wynia’s Week beschreef Menno Tamminga hoe vermogenden in Nederland nog steeds als melkkoe worden behandeld. Hij legde scherp uit dat zogenoemd ‘liquide’ vermogen in de praktijk moet worden geliquideerd om belasting te kunnen betalen. Dat inzicht blijft onder het nieuwe stelsel onverminderd relevant. Wie belasting verschuldigd is over papieren waardestijging, moet bij gebrek aan contanten daadwerkelijk beleggingen verkopen. Dat is geen randverschijnsel, maar een structurele eigenschap van heffing over aanwas.

Vermogen kan makkelijk de grens over

Aan Tamminga’s argumentatie kan nog een aantal elementen worden toegevoegd. Allereerst de internationale positie van Nederland. Met een tarief van 36 procent over de jaarlijkse vermogenswinst behoort Nederland tot de hoogste regimes in Europa. In Duitsland wordt gerealiseerde vermogenswinst belast tegen 25 procent. Italië kent 26 procent. Spanje 19 tot 28 procent. In het Verenigd Koninkrijk ligt het doorgaans tussen 10 en 20 procent.

In vrijwel al deze landen wordt bij realisatie geheven, niet jaarlijks over papieren waardestijging. Dat verschil is niet louter theoretisch. In een open Europese kapitaalmarkt kan vermogen relatief eenvoudig de grens over. Via internationale structuren of fiscale emigratie kunnen grote vermogens reageren op verschillen in belastingdruk. Hoe groter het verschil, hoe sterker de prikkel.

Daarnaast is er het macro-economische effect. Europa staat voor een forse investeringsopgave. Het rapport-Draghi en het rapport van Wennink benadrukken dat productiviteitsgroei achterblijft en dat meer risicodragend kapitaal nodig is om innovatie en concurrentiekracht te versterken. Ook vanuit het bedrijfsleven wordt herhaaldelijk gewezen op het belang van een aantrekkelijk investeringsklimaat. Kapitaal vormt de financieringsbasis van ondernemingen.

Wanneer het netto rendement structureel daalt door hogere en vroegtijdige belasting, worden investeringen minder aantrekkelijk. Beleggers eisen een hoger bruto rendement om hetzelfde netto resultaat te behalen. Dat vertaalt zich in hogere kapitaalkosten voor bedrijven. Minder investeringen betekenen minder innovatie, minder productiviteitsgroei en uiteindelijk minder welvaart. Wie investeren fiscaal zwaarder maakt, verkleint op termijn de economische taart. Door dit nieuwe fiscale stelsel schiet de overheid zichzelf in de voet. 

Inflatie en verlies 

Een derde punt is inflatie. Als er sprake is van inflatie dan bestaat een deel van de vermogensgroei uit compensatie voor geldontwaarding. Toch wordt nominale aanwas belast tegen 36 procent, zonder expliciete correctie. Dat betekent dat ook de inflatiecomponent wordt meegenomen in de heffing.

Verder is verliesverrekening beperkt. Verliezen kunnen worden doorgeschoven naar toekomstige jaren, maar niet onbeperkt worden teruggehaald. Daarmee ligt het risico in neergaande markten zwaarder bij de belastingplichtige dan bij de fiscus.

Technocratische ficties 

Ten slotte is het relevant dat het politieke debat niet is afgerond. In de Kamer is inmiddels een motie aangenomen die het kabinet oproept om te onderzoeken of het hybride stelsel kan worden doorontwikkeld richting een volledige vermogenswinstbelasting. Dat onderstreept dat zelfs binnen de huidige meerderheid twijfel bestaat over de houdbaarheid van het gekozen model. De discussie over box 3 is dus niet afgesloten, maar verschoven.

De verdediging van het nieuwe stelsel is vooral budgettair van aard. Het moet ongeveer evenveel opleveren als het oude regime. Daarmee wordt opbrengst leidend in plaats van rechtvaardigheid en economische consistentie. Een logischer volgorde zou zijn om eerst vast te stellen welk systeem duurzaam en eerlijk is, en daarna te bezien hoe eventuele verschillen in opbrengst worden opgevangen. Jarenlang heeft de overheid zichzelf rijk gerekend met veel te hoge achter het bureau bedachte fictieve rendementen. Gericht op de realisatie van gewenste belastingopbrengsten. Nu wordt dat gecorrigeerd met een systeem dat opnieuw primair gericht is op het behalen van de technocratische ficties die de ambtenaren hadden bedacht.

Een alternatief dat aansluit bij een rechtvaardige benadering is een zuivere vermogenswinstbelasting bij realisatie tegen een gematigd en internationaal concurrerend tarief. Alleen gerealiseerde winst wordt belast. De overgang kan worden gefinancierd met een tijdelijke, aflopende heffing op grote vermogens boven bijvoorbeeld 1 miljoen euro, gecombineerd met afrekening bij emigratie en overlijden om langdurig uitstel te beperken. De opbrengsten verschuiven dan deels naar de toekomst, maar verdwijnen niet. Vermogens worden verkocht, overgedragen of vererfd. Het gaat om timing van kasstromen, niet om structureel verlies van grondslag.

Kernvraag

De bijdrage van Tamminga maakte duidelijk dat het nieuwe stelsel spanning oproept rond rechtvaardigheid en liquiditeit. De aanvullende vraag is wat het betekent voor investeringen, kapitaalvorming en internationale concurrentiepositie. In een tijd waarin Europa inzet op groei en innovatie is dat de kernvraag.

*John T. Knieriem is aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank! 

Het bericht Hoge belasting op papieren waardestijging is funest voor onze welvaart verscheen eerst op Wynia's Week.

In de televisieserie Sander en de kloof zegt Sander Schimmelpenninck meermaals dat de vermogensongelijkheid nergens ter wereld zo groot is als in Nederland. Wellicht geven de statistieken hem gelijk, maar de opwinding daarover is overtrokken. In ons land wordt namelijk nauwkeurig bijgehouden hoeveel iemand bezit, terwijl in veel andere landen mensen om de zoveel jaar in enquêtes zelf mogen aangeven hoeveel vermogen ze bezitten. Dat is natuurlijk een open uitnodiging tot onderrapportage.

Jammer genoeg is deze nuance niet besteed aan de drie linkse partijen die Nederland willen opzadelen met een progressieve vermogensbelasting. Zij herhalen de mantra dat de vermogensongelijkheid enorm is en dat daar dringend iets aan gedaan moet worden. Zzp’ers die geen pensioenvoorziening hebben maar zelf geld voor hun oude dag opzijleggen, kunnen hun borst natmaken, net als mensen die liever eerst een flink bedrag bij elkaar sparen en pas dan een woning kopen.

Over armoede hoor je de ongelijkheidsfetisjisten niet

Los daarvan is het de vraag hoe problematisch vermogensongelijkheid eigenlijk is. Tussen Schimmelpenninck en bijvoorbeeld Elon Musk gaapt een onvoorstelbare kloof. Toch roept Schimmelpenninck weinig medelijden op, want zoals we in de televisieserie kunnen zien, heeft het hem in zijn jeugd aan niets ontbroken.

Het echte probleem is dus niet dat sommigen veel minder bezitten dan anderen, maar dat bepaalde mensen te weinig hebben om fatsoenlijk rond te komen. Vreemd genoeg lijkt dat de ongelijkheidsfetisjisten nauwelijks te interesseren. Piketty, bijvoorbeeld, klaagt steen en been over groeiende ongelijkheid, maar over armoede en arme mensen lees je in diens twee vuistdikke pillen nagenoeg niets.

Steeds meer erflaters hebben geen kinderen

Schimmelpennick zegt het raar te vinden dat arbeidsinkomens zwaarder worden belast dan erfenissen, waarvoor de ontvangers geen enkele prestatie hebben geleverd. Dat is een terecht punt en het is goed dat hij dit aansnijdt. Ondertussen weet hij natuurlijk dat het voor politieke middenpartijen electorale zelfmoord is om te pleiten voor een fikse verhoging van de erfbelasting. Is het daarom niet verstandig om eerst de strijd aan te binden met de ongelijkheid die ingebakken zit in ons erfrecht, namelijk de fiscale discriminatie van niet-verwante erfgenamen?

Schimmelpennick heeft het steeds over de superlage erfbelasting en denkt bij het woord erfenis kennelijk per definitie aan vermogensoverdracht tussen ouders en kinderen. Maar erfgenamen en erflaters hoeven natuurlijk geen familie van elkaar te zijn en een groeiend aantal erflaters heeft überhaupt geen kinderen.

Vermogensspreiding is fiscaal gezien nadelig

Schimmelpennick noemt zich in de serie nadrukkelijk liberaal. Liberalen hebben er bezwaar tegen als de overheid mensen een bepaalde overtuiging opdringt. Via het bestaande erfrecht verkondigt de overheid eigenlijk dat vermogen binnen de familie moet blijven. Afhankelijk van de grootte van de erfenis betalen niet-verwante erfgenamen namelijk drie tot vijf keer zoveel erfbelasting als kinderen. Concreet: over een erfenis van een ton betaalt een kind €7.844 terwijl een willekeurige ander €29.317 aan de fiscus mag overmaken.

Je kunt het ouders dus niet kwalijk nemen dat zij het vermogen binnen de familie willen houden, want vermogensspreiding is fiscaal gezien ontzettend nadelig. Dat is extra zuur omdat alleen niet-verwante erfgenamen kunnen zeggen dat zij de erfenis hebben verdiend. Om hun kinderen te laten erven, hoeven erflaters geen testament te laten opstellen, maar een niet-verwante dierbare krijgt alleen een erfenis als hij of zij die volgens de erflater heeft verdiend en hem of haar in een testament opneemt, zoals een buurvrouw of vriend die mantelzorg verleent.

Het is eigenlijk pervers dat uitgerekend degenen die zich voor een ander hebben ingespannen — voor een genetisch wildvreemde, zogezegd — veruit de meeste erfbelasting betalen.

Maak erfbelasting relatieneutraal

Wouter Koolmees (D66) deed in 2015 een ongelukkige poging om het erfrecht te moderniseren. In een motie stelde hij voor om ‘alleenstaanden en mensen zonder kinderen’ het recht te geven om iemand aan te wijzen die tegen het kindtarief zou mogen erven. Zijn motivatie was dat kinderloze erflaters nu ‘benadeeld worden ten opzichte van mensen met kinderen’.

Een hoogst eigenaardige redenering, want niet de erflater maar de erfgenaam betaalt natuurlijk belasting. Door dit recht uitsluitend toe te kennen aan mensen zonder kinderen, wordt bovendien impliciet de boodschap afgegeven dat het hebben van kinderen en hen alles te laten erven de norm is.

Het nieuwe regeerakkoord zwijgt over de erfbelasting, maar belooft ons wel een eenvoudiger belastingstelsel. Sigrid Kaag zei een zo progressief mogelijk kabinet te willen en heeft nu als minister van Financiën een uitgelezen kans om de erfbelasting relatieneutraal te maken en te ontdoen van zoiets feodaals als de bloedband tussen erflater en erfgenaam.

Mark van de Velde was lange tijd als wetenschappelijk medewerker verbonden aan de TeldersStichting en schreef onder meer Groeien naar vermogen. Een liberaal antwoord op Thomas Piketty. Momenteel is hij als zelfstandig publicist en vertaler gevestigd in Polen.

Het bericht Pak de fiscale discriminatie van niet-verwante erfgenamen aan verscheen eerst op Wynia's Week.