Wouter Roorda zocht het uit, in een verhaal in 3 bedrijven. Afgelopen donderdag verscheen aflevering 1 over hoe de Vegalobby in elkaar zit, welk beleid zij voor staat en waarop dit is gebaseerd. Vandaag deel 2 over hoe de overgang naar een plantaardiger dieet wordt gemonitord, met maar liefst drie monitors die alle drie hetzelfde meten.

Op 18 november 2022 hebben drie NGO’s zichzelf uitgenodigd voor een overleg op het Ministerie van landbouw (LNV) over het monitoren van de Eiwittransitie. Dit zijn Food Valley, ProVeg en de Green Protein Alliance (GPA). Dit blijkt uit een WOO-verzoek van Wynia’s Week, dat de innige relatie blootlegt tussen het Ministerie van LNV en NGO’s die de consumptie van plantaardig voedsel willen stimuleren.

Nederland moet meer vega

Onder andere op aandringen van deze NGO’s heeft toenmalig minister Staghouwer (CU) zich in maart 2022 namens de overheid gecommitteerd aan een consumptiepatroon waarbij 50 procent bestaat uit dierlijk eiwit en de andere 50 procent uit plantaardig eiwit. Momenteel haalt de gemiddelde Nederlander een kleine 60 procent uit dierlijk eiwit.

Bij het bevorderen van de consumptie van ‘duurzaam’ voedsel en het verminderen van dierlijke eiwitten in ons voedingspatroon krijgt de overheid hulp van diverse NGO’s, zo bleek uit deel 1. Tegelijkertijd blijken die NGO’s niet zonder financiële hulp van diezelfde overheid of de Postcodeloterij te kunnen, bij gebrek aan een eigen achterban. Dat geldt ook voor de drie NGO’s die tijdens het overleg op 18 november hun ‘Eiweet’-monitor presenteren en vragen om financiële ondersteuning voor dit initiatief. Het doel van deze monitor is om in het kader van de Eiwittransitie inzichtelijk te maken hoe in de omzetten van de supermarkten de doelstelling van een voedingspatroon dat voor de helft bestaat uit plantaardig eiwit dichterbij komt.

GPA ijvert al langer voor een meer plantaardig voedselpatroon. Het is een coalitie van bedrijven, NGO’s en overheidsorganisaties, met financiering van Stichting DOEN van de Postcodeloterij. Prominente bedrijven onder de leden zijn, naast verschillende supermarkten, de conservenfabrikanten HAK en Schouten. GPA is een ANBI die naast contributies van leden en geld van Stichting DOEN verder bijna alleen inkomsten uit subsidie ontvangt. Het totale budget van circa een kwart miljoen is relatief bescheiden en ook is er maar een kleine staf.

Opmerkelijk is een jaarlijkse gift van Stichting CHIEF, wat staat voor Centrum Hulp bij Innovatie, Educatie en Fascinatie Plantaardige Eiwitten. Dit is een ANBI die wordt gefinancierd door de firma’s HAK en Schouten. De voornaamste bezigheid van CHIEF is het runnen van een regiopilot in de gemeente Altena om ‘mensen te inspireren vaker een plantaardiger keuze te maken’. Financiële bijdragen hiervoor komen naast van CHIEF van de gemeente Altena, de provincie Noord-Brabant en de Regio West-Brabant. Niet toevallig zijn zowel HAK als Schouten gevestigd in deze gemeente.

CHIEF is ook een promotor van Bean Deal, een samenwerkingsverband van 72 organisaties dat de consumptie van Nederlandse peulvruchten promoot als Bean Meal. Daaronder veel bedrijven en overheidsorganisaties, naast een enkele NGO. Ook de Bean Deal is onderdeel van de Nationale Eiwitstrategie, maar publiceert geen financiële cijfers.

Enthousiaste ambtenaren

GPA werkt al sinds 2017 aan het opzetten van een monitor om de eiwitinname te meten. In 2021 is er een eerste publicatie op basis van een samen met Albert Heijn uitgevoerde pilot. Hierbij waren ook ProVeg en Stichting Natuur en Milieu betrokken. In 2022 hebben de meeste supermarkten hun deelname toegezegd aan de Eiweet-monitor. In de subsidieaanvraag wordt geld gevraagd voor het opstarten van de monitor, die dus al volop in de steigers staat en daarna moet worden gefinancierd door de gebruikers.

De ambtenaren van LNV reageren enthousiast op de aanvraag: ‘De Eiweet monitor kan ons veel inzicht geven’, schrijft één van hen in een email. Wat dat inzicht dan is, staat er niet bij. En dat is vreemd, omdat er al twee initiatieven zijn op dit terrein. Het RIVM voert periodiek een Voedselconsumptiepeiling uit die beschikbaar is via de site wateetnederland.nl. Daaruit blijkt hoeveel dierlijk en plantaardig eiwit de Nederlander gemiddeld inneemt.

GPA zegt zelf dat deze data accuraat zijn en allesomvattend, maar minder actueel. Met name retailers zouden volgens GPA hebben aangegeven dat ‘actualiteit’ belangrijk is om ‘vroegtijdig trends te kunnen ontwaren’. Verschuivingen in voedingspatronen gaan echter langzaam. Reden voor het RIVM om niet elk jaar een meting uit te voeren.

Daarnaast is er ook nog de Eiwitmonitor van de universiteit van Wageningen (WUR). Zowel deze Eiwitmonitor als de peiling van RIVM laat de consumptie van dierlijk en plantaardig eiwit zien. De WUR Eiwitmonitor inventariseert tevens het productenaanbod van supermarkten. De in 2023 gestarte WUR Eiwitmonitor wordt elk jaar uitgevoerd en bevat dus actuele cijfers.

Wat de Eiweet-monitor hieraan toevoegt zijn enkel de verkoopcijfers per supermarktketen. Iets wat toch eenvoudig kan worden geïntegreerd in de WUR-monitor zou je zeggen. De WUR-monitor en de Eiweet-monitor komen ook tot nagenoeg dezelfde uitkomst; het RIVM resultaat wijkt licht af.

De overlap wordt voor lief genomen, omdat het nu mogelijk is om eventueel te ‘kunnen sturen op de activiteiten en output van supermarkten’. Men wil dus gegevens per supermarktketen om te kunnen identificeren wie er achterloopt. Dat is conform de afspraak in het Nationaal Klimaatakkoord, waarin staat dat de supermarkten zich expliciet committeren aan het minder verkopen van vlees.

Het sturen op ‘output’ klinkt daarbij nogal onheilspellend. De ambtenaren vragen in de correspondentie ook om de namen van de supermarktketens die niet onmiddellijk hun volledige medewerking hebben toegezegd, zodat eventueel ‘druk’ kan worden uitgeoefend.

Aanbesteding gemeden

GPA is volgens de stukken ‘de beoogde langjarige uitvoerder van de Eiweet-monitor’. Dat doet de vraag rijzen wat deze kleine organisatie zonder vaste medewerkers zo geschikt maakt om een dergelijke monitor uit te voeren. Een vraag die de ambtenaren van LNV helemaal niet stellen. Er zijn tal van organisaties in Nederland die veel meer ervaring hebben met het verzamelen en interpreteren van datamateriaal.

De geraamde structurele kosten voor de Eiweet-monitor bedragen 40.000 euro per jaar. De bedoeling is dat supermarkten na de opstart dit geld bijeen brengen door jaarlijks een bedrag van tussen de 2000 en 5000 euro te betalen, afhankelijk van hun marktaandeel. Voor het opstarten wordt een subsidie gevraagd van 48.600 euro (excl. BTW). Werken supermarkten niet mee, dan wordt dat expliciet vermeld en wordt een schatting gemaakt van hun verkopen.

Het gevraagde bedrag is niet toevallig gekozen. Tot een bedrag van 50.000 euro (excl. BTW) hoef je geen openbare aanbesteding te organiseren. Door er een opdracht van te maken, gelden de striktere subsidiecriteria niet, zo leggen de ambtenaren elkaar uit via de email.

Op 22 juni 2023 wordt de opdracht verleend voor een bedrag van 47.352 euro (57.296 inclusief BTW). Partner bij de uitvoering is de ProVeg. Als adviseur treedt op de immer om geld verlegen zittende Stichting Natuur & Milieu, die ervaring heeft met het aanboren van overheidssubsidies voor onderzoek zonder toegevoegde waarde – zo bleek uit een eerder WOO-verzoek van Wynia’s Week.

Vega-groei

ProVeg wil de overgang naar een plantaardig voedselsysteem ‘versnellen’ door halvering van de consumptie van dieren in 2040. Het is een ANBI met als voornaamste financiers Stichting DOEN van de Postcodeloterij, Triodos Foundation, Turing Foundations (van de oprichters van TomTom) en het Erasmus+-programma van de Europese Unie. Ook de Hans van Eck Stichting draagt bij, die verder allerlei radicale dierenactivisten financiert.

ProVeg, met kantoor in Utrecht, is de afgelopen tien jaar fors gegroeid. De jaarlijkse inkomsten namen toe van circa 50.000 euro naar bijna 1,2 miljoen euro in 2023. De helft hiervan is afkomstig van genoemde vermogensfondsen en het grootste deel van de andere helft van particulieren. ProVeg maakt deel uit van de gelijknamige internationale organisatie met hoofdkantoor in Duitsland.

De derde partner, Food Valley, is niet operationeel betrokken bij de Eiweet-monitor. Dit is een ANBI die nagenoeg volledig wordt gefinancierd met overheidssubsidies. Van het totale budget van 5,7 miljoen euro in 2023 is circa 4 miljoen euro afkomstig van de provincie Gelderland. Food Valley is ooit begonnen als samenwerkingsverband van de WUR, de provincie Gelderland en een aantal agrifood bedrijven. Het wil ‘a rich ecosystem’ creëren ‘full of wonderful, inspiring examples’. Die voorbeelden vloeien voort uit de drie prioriteiten van de organisatie, te weten de eiwittransitie, voedsel en gezondheid en circulair agrifood.

De subsidie is voor GPA en ProVeg niet zo zeer van belang voor de uitvoering van de monitor. Die is al gewaarborgd door de deelname van de supermarkten. Ook hadden de tientallen kapitaalkrachtige bedrijven en organisaties die zich aan GPA hebben verbonden toch zelf wel het relatief kleine bedrag van 50.000 euro kunnen ophoesten?

Het gaat er vooral om dat de uitkomst een plaatsje krijgt in het Dashboard Duurzaamheid Supermarkten, waar ‘de bijdrage van supermarkten aan een duurzaam voedselsysteem’ kan worden gevolgd. Door de opname hierin is voor de betrokken NGO’s hun kostje gekocht tot 2030, waarbij zij elk jaar ten minste 40.000 euro krijgen voor het aanleveren van een cijfer waarvoor zij niet veel werk hoeven te doen.

Wie namelijk de Eiweet-monitor bekijkt ziet dat deze niet meer omvat dan de door elke supermarktketen zelf aangeleverde verhouding in verkopen tussen dierlijke en plantaardige eiwitten. Het enige wat GPA en ProVeg hoeven te doen is deze gegevens samenvoegen en een conclusie schrijven. Via het Dashboard kan dan exact worden bijgehouden welke supermarktketen voor- of achterloopt in de eiwittransitie. Hoe die in de periode tot 2030 precies vorm moet krijgen, zal blijken uit deel 3.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Op 3 februari 2025 verscheen zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek De Nederwolf bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe conservenfabrikanten en ambtenaren de handen ineen slaan met activisten en de Postcodeloterij om Nederland plantaardig te maken (2) verscheen eerst op Wynia's Week.

Klimaatverandering is voor de overheid een ideale kapstok om de eigen bevoegdheden en budgetten op te rekken. Voor ngo’s fungeert het als extra verdienmodel. Door een relatie te leggen met het klimaat lijkt overheidsingrijpen op voorhand gelegitimeerd. Bijvoorbeeld als het gaat over de vraag wat er op uw bord komt te liggen.

Veel mensen zullen nu lachend hun schouders ophalen, maar de zogenoemde eiwittransitie die door de overheid met hulp van ngo’s in gang is gezet, beoogt precies dat: zorgen dat u minder dierlijk en meer plantaardig eiwit eet. Met financiële steun van de volledig door de Nationale Postcode Loterij gefinancierde Stichting DOEN.

Het begon als een initiatief van de Europese Commissie om minder afhankelijk te worden van de import van onder meer soja. Dat wordt gebruikt voor veevoer. In de Voedselagenda 2016-2020 werd een koppeling gemaakt met het bevorderen van de volksgezondheid en met klimaatbeleid. In 2020 was de Nationale Eiwitstrategie geboren, die een omslag in de consumptie wil bereiken van dierlijk naar plantaardig eiwit.

Misleidende gezondheidsclaim

Waar eerst de beleidsdoelstelling voor de verhouding dierlijk versus plantaardig 60 om 40 procent was, begonnen ngo’s al tijdens de Voedselagenda 2016-2020 aan te dringen op een 50/50-verhouding. Aangespoord door het gevoel dat de klimaaturgentie voortdurend dringender werd, was het een kwestie van tijd voordat de overheid overstag zou gaan. En inderdaad: in 2022 kondigde toenmalig minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Henk Staghouwer aan dat de doelstelling op 50/50 kwam te liggen, waarbij overigens ook de totale consumptie van eiwit diende te worden teruggedrongen. De feitelijke verhouding tussen dierlijk en plantaardig was toen inmiddels conform de oorspronkelijke doelstelling circa 60/40.

Grotere zelfvoorzienendheid verdween als doelstelling naar de achtergrond, het bevorderen van de volksgezondheid en het tegengaan van klimaatverandering resteerden. De claim dat de consumptie van meer plantaardig in plaats van dierlijk eiwit goed is voor zowel de gezondheid als het klimaat werd onderbouwd in een advies van de Gezondheidsraad uit 2023. Op die onderbouwing valt nogal wat af te dingen; de gezondheidsclaim is zelfs misleidend.

De eiwittransitie is ingebouwd in de bekende Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, die is gebaseerd op de zogenoemde ‘Richtlijn goede voeding’ van de Gezondheidsraad. De geclaimde gezondheidswinst heeft echter betrekking op het volledig overnemen van het beschreven voedingspatroon; niet op het wel of niet eten van vlees. De consumptie van vlees, en dan met name rundvlees, wordt met het noemen van allerlei mogelijke gezondheidsrisico’s verdacht gemaakt. Wat onder tafel wordt geschoven, is dat deze risico’s pas optreden bij een abnormaal hoge dagelijkse inname van vlees. Bij een gemiddelde consumptie zijn deze risico’s nagenoeg afwezig en blijkt vlees een waardevol bestanddeel van het dagelijkse dieet. Dat laat een gezaghebbende overzichtsstudie zien, die echter wordt genegeerd door de Gezondheidsraad.

Overgaan van een 60/40- naar een 50/50-verhouding tussen dierlijk en plantaardig eiwit zou een reductie opleveren van broeikasemissies van tussen de 10 en 15 procent ten opzichte van het huidige voedselpatroon. Gegeven het aandeel van de landbouw in de totale uitstoot van broeikasgassen van circa 17 procent (volgens cijfers van het CBS) is dat een reductie van circa 2 procent van de totale uitstoot. Dat is de uitkomst van een modelberekening, waarvan de onzekerheidsmarges zijn weggelaten. Voorbij wordt gegaan aan de grote variatie in emissie tussen de verschillende bronnen van dierlijk eiwit, die ook locatie-afhankelijk zijn. Ook blijken sommige plantaardige eiwitvormen samen te gaan met een flinke klimaatbelasting, die soms groter is dan voor bepaalde dierlijke eiwitten. Dit blijkt uit bijgaand plaatje uit het rapport van de Gezondheidsraad.

Het voorgaande vormde geen beletsel om in het aan de klimaattafels onder leiding van Ed Nijpels overeengekomen nationaal Klimaatakkoord op te nemen dat de consumptie van vlees stevig naar beneden moet. In het Klimaatakkoord staat ook expliciet dat de supermarkten zich committeren aan het verkopen van minder vlees.

De Gezondheidsraad maakt nogal een punt van hoe supermarkten vlees en vegetarische of veganistische alternatieven aanbieden. Alsof de ligging in het schap op ooghoogte of in een hel verlichte vitrine naast vleesproducten plotseling van iemand een vegetariër of veganist zal maken. Deze claim wordt onderbouwd met een verwijzing naar een overzichtsstudie in het tijdschrift Appetite, een tijdschrift op het gebied van de gedragswetenschap en de voedingsleer. De daarin aangehaalde twee studies onderbouwen de claim echter niet. Zij gaan over het prominenter onder de aandacht brengen van vegetarische producten op het menu of via reclame. Daarmee wordt het effect van extra marketinginspanningen gemeten. Die leiden wel tot een (tijdelijke) extra consumptie, zonder dat dit bij de betreffende supermarkten tot een vermindering van de hoeveel verkocht vlees leidde. Desalniettemin heeft het ministerie van ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, zoals we zullen zien, deze claim tot één van de speerpunten van het beleid gemaakt.

Met dank aan de Nationale Postcode Loterij

Dat beleid staat sterk onder invloed van ngo’s. Die waren aanvankelijk – met Milieudefensie voorop – alleen verantwoordelijk voor het aanscherpen van de doelstelling, zoals we hiervoor zagen. Maar vanaf 2020 kreeg het promoten van de eiwittransitie een extra impuls via twee nieuwe ngo’s. Beide werden opgericht met geld van de Nationale Postcode Loterij, die eerder al via de Stichting DOEN een aantal edities van de Nationale Week Zonder Vlees organiseerde.

We hebben het dan allereerst over de True Animal Protein Price Coalition (TAPP Coalition), die van de aan de Nationale Postcode Loterij gelieerde Stichting DOEN een forse financiële impuls kreeg, waarna andere activistische vermogensfondsen als het Gieskes-Strijbis Fonds en Porticus (beheerd door de familie Brenninkmeijer, oprichters van C&A) eveneens jaarlijks geld begonnen te doneren. Ook de aan Urgenda gelieerde actiegroepen Caring Doctors en Caring Farmers sloten zich aan, evenals de gemeente Amsterdam. Tijdens de laatste klimaattop COP29 in Azerbeidzjan eiste TAPP extra belastingheffingen op vlees en melkproducten. Ook zonder extra taksen stegen de prijs van vlees in Nederland tussen 2020 en 2024 al met gemiddeld 27 procent, mede dankzij allerlei extra overheidsregels.

Ook bij de Stichting True Price, die wil dat de (de door hen berekende) milieukosten en sociale kosten in productprijzen tot uitdrukking komen, kwam van de grond dankzij een donatie van Stichting DOEN: 150.000 euro voor de periode 2020-2022. Daarna volgde een gift van het Gieskes-Strijbis Fonds van 350.000 euro voor de periode 2023-2025. Voor zowel TAPP als True Price geldt dat het ANBI-stichtingen zijn die hun middelen vooral gebruiken voor het betalen van een staf van inmiddels enkele tientallen hoogopgeleide jonge mensen. Zij houden zich vanuit kantoren in Amsterdam en Utrecht bezig met het verbeteren van de wereld, door te lobbyen voor hogere voedselprijzen.

Een mooie financiële opsteker voor True Price vormde de donatie van 195.000 euro van Stichting Netherlands Food Partners (NFP) voor de jaren 2023-2025. NFP is een in 2020 gestart initiatief van de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Met een jaarlijks budget van circa 5 miljoen euro en een staf van circa twintig mensen opereert het vanuit een kantoor in Utrecht om ‘food systems meer economisch, sociaal en milieuvriendelijk te maken’. Het in de prijs van voedsel tot uitdrukking brengen van de ‘werkelijke kosten’ die met de productie ervan gepaard gaan, is ook voor NFP een belangrijk speerpunt van beleid. Daarmee zit men op exact dezelfde lijn als Stichting True Price.

NFP heeft twee partners. De ene is Wageningen Center for Development Information (WCDI) van Wageningen University & Research. De andere is The Broker. Dit is naar eigen zeggen een kennismakelaar ‘for fostering a globally sustainable and inclusive society’.

Fraai verdienmodel

The Broker heeft de ANBI-status, maar drijft bijna volledig op subsidie van overheden en dan in het bijzonder van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In 2021 ging het om 905.000 euro; in 2022 om 840.000 euro. Helaas zijn er geen cijfers over 2023 beschikbaar, ondanks de wettelijke verplichting daartoe. Van dit geld wordt ook weer een heel aantal beleidsmedewerksters gefinancierd die kantoor houden in Amsterdam. Over de financiering door de overheid hoeft The Broker zich geen zorgen te maken, want de subsidie is vernieuwd tot 2029.

Een belangrijke taak die al deze organisaties voor zichzelf zien weggelegd is het ontwikkelen van berekeningsmethodes die de ‘werkelijke kosten’ van de productie van voedsel in kaart brengen. De daaruit resulterende hogere prijzen voor dierlijke producten moeten bijdragen aan de eveneens door al deze organisaties gedeelde doelstelling om de consumptie van dierlijke eiwitten te verminderen. De eendrachtige samenwerking tussen de Nationale Postcode Loterij en het Ministerie van Buitenlandse Zaken, die ook op andere terreinen zichtbaar is, moet ook hier tot een betere wereld leiden. De daarmee samenhangende activiteiten leveren een fraai verdienmodel op voor de betrokken ngo’s. En daar zijn er nog meer van, zo zullen we zien in deel 2.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Op 3 februari verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek De Nederwolf bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe zit de vegalobby in elkaar? Wie zitten er achter? En wie profiteren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Na maandenlang overvloedige regenval en wateroverlast kwam het bericht dat op tal van plekken in Nederland schaarste aan drinkwater dreigt. In de jaarlijkse waterbehoefte van 2,2 miljard kubieke meter zou niet meer kunnen worden voorzien. Dit terwijl er jaarlijks aan neerslag 32 miljard kubieke meter valt en alleen Rijn en Maas al 75 miljard kubieke meter water per jaar aanvoeren, zo rekende Arnout Jaspers voor.

Waterverbruik moet terug naar 100 liter per dag

Ook opmerkelijk is de grafiek die het zgn. neerslagtekort weergeeft. Dat bedraagt momenteel gemiddeld 46 millimeter, ondanks de zeer overvloedige en ongebruikelijke hoeveelheid regenval. Een neerslagtekort dat optreedt ondanks het feit dat het de afgelopen decennia gemiddeld natter is geworden in ons land.

Er lijkt bij zoveel ongerijmdheden iets anders aan de hand dan spontaan ontstane natuurlijke schaarste. Al snel kwam de aap uit de mouw dat de provincies treuzelen met het afgeven van vergunningen voor het winnen van water. Naast andere overwegingen als natuur en woningen speelt hier dat het waterverbruik van de gemiddelde Nederlander van overheidswege terug moet van 134 liter per dag nu naar 100 liter in 2035.

Een kuub drinkwater kostte huishoudens begin dit jaar 95 cent (exclusief vastrecht). Daar komt 42 cent belasting per kuub bij en over beide bedragen ook nog 9 procent btw. Van de prijs van elke extra kuub water vloeit dus zo’n 35 procent in de schatkist. Het vorige kabinet-Rutte IV overwoog om een gedifferentieerd ‘comfort’-tarief in te voeren, door de belasting boven een hoeveelheid van 100 liter per dag flink te verhogen.

Absoluut gezien gaat het voor de meeste huishoudens niet om grote bedragen aan belasting. Veel landen heffen echter helemaal geen belasting op drinkwater, omdat ze water zien als een eerste levensbehoefte. Ook hebben belastingen de neiging voortdurend te stijgen, wat ook hieruit blijkt dat vorig jaar het tarief 38,2 cent per kuub was, en te stapelen. Als water wordt bewerkt komt er nog een verbruiksbelasting bij van 26 cent per liter, omdat anders deze dranken te goedkoop worden in vergelijking met water. Het is een kaartenhuis van ‘goede bedoelingen’ waarvan het uiteindelijke resultaat is dat de burger flink meer moet betalen voor iets dat niet schaars is.

Water is schoner dan in jaren

Water in Nederland voldoet bovendien vaak niet aan de Europese norm, waaruit activisten de conclusie trekken dat het ernstig is vervuild. Dat die norm de afgelopen decennia sterk is aangescherpt, dat het water in Nederland schoner is dan het in vele decennia is geweest en dat de biodiversiteit in het water floreert, wordt er niet bij verteld. Nederland past die norm ook nog eens relatief vaak toe op veel kleinere wateren en hanteert voor bijvoorbeeld stikstof een veel striktere norm dan Duitsland of Vlaanderen. Het draagt bij aan het idee van schaarste en dat we zuinig moeten zijn met het beschikbare schoon water.

Duurdere energie

Iets soortgelijks als bij water zien we bij de winning van fossiele energie. Niet alleen in Nederland maar in de hele EU is het winnen van fossiele energie op land vrijwel onmogelijk geworden. Op zee wordt het nog wel toegestaan. Zoals een gaswinningsproject boven Schiermonnikoog onlangs illustreerde, wordt de uitvoering ervan gefrustreerd door procedures aangespannen door NGO’s die menen dat wanneer het aanbod van fossiele energie opdroogt we des te sneller kunnen omschakelen naar een fossielvrije samenleving. Zij vertragen daarom dit soort trajecten en maken met allerlei aanvullende eisen (bovenop de al uitgebreide regelgeving) de uitvoering ervan een stuk duurder.

Het resultaat van dit soort acties is dat de EU steeds minder in de eigen energiebehoefte kan voorzien. Omdat andere vormen van energie het ontstane gat niet konden vullen werd het tekort aangevuld met import uit Rusland. Toen deze leveranties wegvielen na de Russische inval in Oekraïne waren veel hogere prijzen het logische gevolg. De paniek bij de gemiddelde burger kon rekenen op een vrij lauwe reactie bij beleidsmakers. Die waren namelijk al jaren bezig om via het verhogen van de belastingen energie duurder te maken.

Wen maar aan stroomuitval

Uiteindelijk kwamen er compensatiemaatregelen, die ook weer vrij vlot werden afgebouwd behalve voor de laagste inkomensgroepen. Het is het concept van de sociale energietransitie (een term van GL-PvdA): De hogere prijzen worden alleen gecompenseerd voor de lagere inkomens, waarbij voorbij wordt gegaan aan het feit dat het de overheid zelf is die de prijzen opjaagt.

Inmiddels zijn we weer terug in de situatie dat na de gedaalde prijzen voor de gemiddelde burger bijna de helft van de energierekening bestaat uit belastingen.

Burgers en bedrijven die meegaan in het verhaal van de overheid en investeren in hernieuwbare energiebronnen zien zich geconfronteerd met het feit dat het steeds moeilijker wordt (en op steeds meer plaatsen onmogelijk) om aangesloten te worden op het stroomnet. Dat gaat gepaard met de boodschap dat we maar moeten wennen aan stroomuitval, hetgeen miskent hoe belangrijk een stabiele en betrouwbare energievoorziening is voor onze welvaart.

ADVERTENTIE

Dat een beleid gericht op iedereen van het gas af en een steeds verdere elektrificatie consequenties heeft voor de energie-infrastructuur was een even voorspelbare als ook sterk genegeerde logische consequentie. Hallucinant is het dat bij de hoogste energieprijzen ter wereld, waarvan de helft uit belastingen bestaat, velen het hebben over fossiele ‘subsidies’ die moeten worden afgebouwd. Dat dit afbouwen niets anders betekent dan nog hogere belastingen wordt er niet bij verteld.

Water en energie zijn elementaire levensbehoeften. De prijzen ervan werken sterk door in die van andere producten, vooral van voedingsmiddelen. Het doorberekenen van kostenstijgingen werd door links afgedaan als ‘graaiflatie’. Iets waar we niks meer van horen nu is gebleken dat de marges van supermarkten zijn gedaald.

Consument de dupe

De door toenmalig EU-commissaris Frans Timmermans in het kader van de Green Deal geïnitieerde ‘Farm to Fork’-strategie wil 25 procent van de landbouwgrond biologisch laten zijn in 2030. Nederland mikt vooralsnog op 15 procent (nu: 4,2 procent). Deze vorm van landbouw is veel duurder, want heeft (veel) minder opbrengst per hectare.

De volgens onderzoek van de Consumentenbond gemiddeld 48 procent hogere prijzen voor biologische producten in de winkel zijn activisten een doorn in het oog. Om dat prijsverschil te overbruggen zijn er meerdere opties. Eén daarvan is alleen nog de biologische variant van een product aan te bieden, zoals inmiddels meerdere supermarkten doen. Het prijsverschil wordt hierdoor aan het oog onttrokken. Het is vreemd dat een organisatie als de Consumentenbond hierin meegaat en deze strategie zelfs propageert, terwijl die de keuzevrijheid en de koopkracht van de consument aantast.

Eiwittransitie

Hetzelfde geldt ook voor de ‘eiwittransitie’, waarbij vrijwel alle supermarkten hebben afgesproken dat in 2030 60 procent van de eiwitten in producten plantaardig moet zijn en 40 procent dierlijk. Deze verhouding ligt nu precies andersom. Ook hier geldt dat een dergelijke strategie, die nog een stuk verder gaat dan het creëren van schaarste, schadelijk is voor de koopkracht en keuzevrijheid van de consument en zou moeten worden bestreden door organisaties die zeggen op te komen voor de consument, zoals de Consumentenbond en de ACM.

30 procent Nederland beschermd natuurgebied

Kunstmatig gecreëerde schaarste belemmert ook het grondgebruik in het algemeen en de woningbouw in het bijzonder. Allerlei door klimaat- en milieubeleid geïnspireerde regels maken, tezamen met hoge energieprijzen, daarnaast bouwen duur. In het kader van het bevorderen van de biodiversiteit heeft het kabinet-Rutte IV zich er aan gecommitteerd dat 30 procent van Nederland beschermd natuurgebied moet zijn in 2030. Dit maakt bouwgrond nog schaarser, welk effect wordt versterkt doordat er daarnaast ook nog gebieden zijn waar om andere redenen niet gebouwd mag worden, zoals het Groene Hart. Tal van regels en gedetailleerde bestemmingsplannen vergroten deze schaarste nog meer en drijven de kosten verder op.

De beschermde status van veel van deze gebieden verplicht de overheid op basis van de Habitatrichtlijn om te zorgen voor een ‘gunstige staat van instandhouding’. Negatieve invloeden van buitenaf moeten dus worden voorkomen. Dit leidde onder andere tot rigide stikstofwetgeving, waardoor landbouw- en andere activiteiten rond het Natuurnetwerk Nederland in het algemeen en de Natura 2000-gebieden in het bijzonder vrijwel niet meer mogelijk zijn. De enige bruikbare bestemming voor dit soort buffergebieden is dan ook natuur, zoals Arnout Jaspers al aan gaf in De Stikstoffuik.

Kunstmatige schaarste in combinatie met daaruit en uit bewust beleid voortvloeiende hoge prijzen worden door de overheid ingezet om het gedrag van burgers in de ‘goede’ richting te sturen. Ten grondslag aan dit wat economen ‘nudging’ noemen, ligt de gedachte dat er allerlei verborgen (of externe) kosten zijn die door consumenten niet worden meegenomen in hun afwegingen en leiden tot suboptimale uitkomsten. Dat deze ‘kosten’ niet of nauwelijks observeerbaar of zelfs afwezig zijn en vooral ideologische gedreven zijn, komt niet op bij beleidsmakers. Evenmin als de gedachte dat de economie en samenleving complex zijn en overheidssturing vaak de plank misslaat of zelfs averechts uitwerkt.

‘Jarenlang te weinig betaald’

Dat de samenleving niet maakbaar is en de overheid de burger niet aan een touwtje heeft, is al talloze malen gebleken maar toch blijft diezelfde overheid het steeds weer opnieuw proberen. Dit beleid jaagt de burger op steeds hogere kosten, als een kikker die langzaam wordt gekookt. Compensatie is er alleen soms voor de lagere inkomens, want om met Diederik Samsom te spreken: We hebben jarenlang veel te weinig betaald voor energie en voedsel.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt.Wynia’s Week volgt de macht in Nederland waar anderen het spoor bijster zijn. Dat wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs, die we van harte danken. Doet u mee?

Het bericht Den Haag maakt alles schaars en duur om ons in de ‘goede richting’ te sturen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit keer zit er echter geen Flora op de mallewagen, maar een nepslager en in het gevolg lopen al die andere hippe producenten van vleesvervangers. Want de verkoop van dit soort producten, zo is gebleken uit onderzoek van de Rabobank, neemt drastisch af. De schappen liggen vol met nepkroketten en Gehacktballen die van Brussel geen gehaktbal mogen heten, maar niemand koopt ze.

Even een ‘op-de-borst-klop’-momentje. Ik voorspelde dit al in een artikel (‘Waarom we ons volstoppen met inferieur supermarktvoer’) dat ik in 2019 schreef voor HP/De Tijd. In Duitsland had Tönnies – een van de grootste vleesproducenten, die in 2017 nog 21 miljoen varkens en runderen slachtte en een omzet behaalde van 6,9 miljard euro –  destijds alle vleesvervangers in de ban gedaan. Tönnies trok de stekker uit zijn vegetarische avontuur. ‘Ik heb het twee keer geprobeerd’, zei topman Clemens Tönnies in Die Welt, ‘en twee keer is me de lust vergaan’.

De consument proefde onmiddellijk het verschil

Zijn bedrijf ging weer gewoon varkens slachten. Clemens Tönnies zei destijds: ‘Er is in Duitsland geen markt voor nepvlees en het is bovendien niet lekker’. Daarin kreeg hij gelijk van marktonderzoeksbureau GfK, dat in 2018 meldde dat de omzet in vleesvervangers in Duitsland sterk terugliep. Veel consumenten probeerden het een keer, maar lieten het daarbij. Dat dit ook in Nederland zou gebeuren was slechts een kwestie van tijd.

Nepvlees is een product dat we via de marketing en lobby van bedrijven als Unilever en grote supermarktketens de afgelopen jaren bijna letterlijk door onze strot geduwd kregen. En de boodschap daarbij was altijd klip en klaar: vlees is fout, nepvlees is goed. Wie nepvlees koopt is milieubewust, klimaatlievend, diervriendelijk en ga zo maar door.

Maar de consument is er niet in meegegaan: logisch, want je hoeft geen chefkok te zijn om het verschil tussen een sojaburger en een echte hamburger te proeven. De consument laat zich geen knollen voor citroenen verkopen. En die beseft ook wel dat je met die sojaburger echt geen regenwoud gaat redden.

Dat zijn leuke slogans voor reclamejongens en -meisjes, maar 90 procent van de sojaproductie wereldwijd gaat naar veevoer dat vervolgens in de vorm van een hamburger op ons bord ligt. Die paar procent voor vlees vervangende producten gaan echt het verschil niet maken.

En wie gelooft er nog in het sprookje dat een nepbiefstuk gezonder is, omdat het vegetarisch is? De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) waarschuwde jaren geleden al dat veel plantaardige vervangers, ook wel ‘analogues’ genoemd, vallen onder de ultra processed foods (UPF’s). UPF’s zijn sterk bewerkte voedingsmiddelen waaraan vaak veel ingrediënten zijn toegevoegd.

Ze bevatten veel calorieën en vaak veel zout, verzadigd vet en suikers. Het aandeel voedingsvezels, vitamines en mineralen is volgens de WHO in deze producten juist laag vergeleken met onbewerkte (natuurlijke) producten zoals vlees, zuivel en sommige plantaardige producten.

Het vegetarisme heeft zijn onschuld verloren

Uit het WHO onderzoek blijkt dat het regelmatig eten van UPF’s tot negatieve effecten op de gezondheid kan leiden. Denk aan overgewicht, obesitas, kanker, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Zo bekeken heeft het vegetarisme, dankzij de UPF’s, zijn onschuld verloren. Ooit stond vegetarisch voedsel voor eerlijk en puur eten, maar nu is de vegetarische markt gekoloniseerd door producenten van ultra processed foods en denk ik bij een vegetarische bitterbal steevast: wat zit daar allemaal in?

Hoe dan ook. De ene na de andere nepslager is de afgelopen jaren op Flora’s mallewagen gesprongen en nu die wagen hotsen en botsend tot stilstand komt zullen er wel weer heel wat faillissementen volgen, want je kunt wel heel hard roepen dat een nepburger net zo lekker is als een echte burger: the proof of the pudding is in the eating.

Dan helpt het ook niet als je het nepvlees, zoals de Lidl nu bij wijze van experiment doet, naast het echte product in de winkel legt. De smaak (naast de productiekosten) zal de gamechanger worden.

Kweekvlees heeft de toekomst

Wat dat betreft zet ik mijn kaarten liever op kweekvlees, dat is uiteindelijk een product gemaakt uit dierlijke cellen. Over drie jaar hoopt Mosa Meat in Maastricht vijftig kilo kweekvlees per week te produceren. De prijs van deze ecologische burger moet dan zakken naar een voor de consument aanvaardbaar niveau. Kostte de eerste kweekvleesburger in 2013 nog 200.000 euro, over een paar jaar ligt-ie voor 9 euro in de pan.

Tot die tijd knaag ik liever op een wortel, dan op een vegetarische rookworst.

Oswin Schneeweisz is journalist, columnist en podcastmaker. Hij schreef ook diverse boeken. www.oswinschneeweisz.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ondanks machtige lobby zijn vleesvervangers op hun retour: nepburgers van nepslagers smaken nergens naar verscheen eerst op Wynia's Week.

Een kwartiertje terug stond ik nog te hannesen met een iets grote overall. Mijn eigen jas en schoenen laat ik achter in de garderobe. Ik ben in Barneveld, het centrum van onze pluimveesector. Na de verkleedpartij, ter voorkoming van infecties, en een check-in per tablet volgt een rondleiding door een broederij – géén boerderij – van respeggt. Eieren ‘zonder kuikendoden,’ staat er op de website van dit Duitse bedrijf.

Vandaag leer ik hoe ze deze belofte waarmaakt. Een witte hal met veel roestvrijstaal en beeldschermen biedt een high tech oplossing voor een nijpend probleem. Dat het probleem zich aan het zicht onttrekt, wil niet zeggen dat het niet bestaat. Nu is het zo dat mannelijke kuikens na hun geboorte worden vergast met CO2. Ze zijn waardeloos omdat ze geen eieren leggen. Dat doen alleen de vrouwtjes. Alleen: je komt pas achter het geslacht nadat het ei is gebroed. Tot voor kort dan.

Van hormoonbepaling naar DNA-tests

Enkele jaren terug lukte het de Universiteit van Leipzig om al ín het ei vast te stellen of er een haan of hen uit komt. Carmen Uphoff, COO van respeggt en mijn gastvrouw, schetst de voorgeschiedenis van ‘in ovo sexing’. ‘In ovo’ is Latijn voor ‘in het ei’. Wilde deze nieuwe technologie succesvol zijn, was er een commerciële partner nodig. Uphoff: ‘Dat was ons bedrijf.’

Sinds 2019 is het bedrijf hard gegroeid. Inmiddels heeft het vier locaties, twee in Duitsland en twee in Nederland, naast die in Barneveld nog eentje in Zeewolde. Verschillende klanten brengen hun eieren langs, waarna respeggt ze controleert en enkel de vrouwtjes teruglevert. Dat wil zeggen: de eieren waar negen dagen later een vrouwtje uitkomt. De ‘mannelijke’ eieren, die dus nooit een levend wezen voortbrengen, vandaar die aanhalingstekens, worden gerecyled. De eierschaal levert calcium, de inhoud belandt in veevoer

Voortdurend worden de processen verbeterd. In deze ontwikkeling speelt de Barneveldse vestiging een hoofdrol. Niet alleen sorteert ze eieren voor haar klanten, ook zit hier de R&D-afdeling van het bedrijf. ‘Inmiddels werken we met vijfde generatie apparatuur,’ zegt Uphoff. Gebeurde de geslachtsbepaling eerst via de aanwezigheid van mannelijke dan wel vrouwelijke hormonen, nu gaat dat via een DNA-test. Deze methode is accurater.

Wat een technische uiteenzetting lijkt, is een meeslepend verhaal met een bredere strekking. Geslachtsbepaling vormt een treffend voorbeeld van wat in de literatuur ‘ontkoppeling’ heet. In de media is er weinig aandacht voor, maar er voltrekt zich een stille revolutie: rijke landen slaagden erin om hun welvaart te laten toenemen, terwijl ze minder grondstoffen gebruiken.

Het is een historische trendbreuk. Het leek een ijzeren wet: economische groei zorgt voor een grotere voetafdruk. Om dingen te maken, zijn materialen nodig. En meer dingen vergen meer materialen. Zo ging het lang, totdat aan het einde van de twintigste eeuw. De lijnen maken zich van elkaar los doordat we slimmer zijn gaan produceren.

Zó slim dat het Westen in veel opzichten Peak Stuff bereikte. Na dit plafond volgde een terugloop in het grondstoffenverbruik. ‘Gemeten in kilo’s per inwoner consumeerde Nederland in 2018 ruim 20 procent minder materialen dan in 2000,’ berichtte het CBS. En de publicatie Circulaire economie in Nederland (2020) leert dat ons grondstofvoetafdruk fors kleiner is dan gemiddeld in de EU. Vooral de consumptie van niet-metaal mineralen (zoals beton, zand en grind voor in de bouw) nam af, maar ook die van metalen, biomassa en fossiele energiedragers laten een daling zien.

Liever welvaart dan degrowth

Meer uit minder, vat MIT-hoogleraar Andrew McAfee deze tendens samen in zijn gelijknamige boek. Ze wordt eveneens zichtbaar in Barneveld. Buiten schijnt de zon, binnen laat respeggt laat zien hoe we ons ‘kipverbruik’ terugdringen. Kort samengevat: niet het dierenleed, of in elk geval substantieel minder; wel ons eitje op zondagochtend. Ook dat is ontkoppeling.

Ons ei staat nog te wachten totdat het geslacht ervan duidelijk is. Deze informatie komt even later uit een prefab-gebouwtje van enkele vierkante meters buiten de productiehal. In afsluitbare bakken wordt het monster – allantoïs-vloeistof, weet ik inmiddels – verwarmd, afgekoeld en opnieuw verwarmd. Vrouwelijk DNA wordt vermenigvuldigd en met fluorescentie zichtbaar gemaakt. De machine ziet dus de vrouwelijke monsters en de computer koppelt deze informatie aan het juiste ei in de hal.

Behalve met de traditie breekt ontkoppeling met het dominante beeld in de media. Praatprogramma’s, kranten en opiniebladen bepleiten degrowth. Ontgroei. We leven op te grote voet, betogen ze. Ons welvaartspeil zou ten koste gaan van de natuur. En tot op zekere hoogte klopt dat. Eén ding is echter nog schadelijker voor planten en dieren: geen welvaart.

De ontgroei-beweging gaat voorbij aan de woorden van Bertolt Brecht, die inmiddels aanpassing behoeven. ‘Erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral,’ schreef de Duitse toneelschrijver aan het begin van de vorige eeuw. Eerst het eten, dan het milieubewustzijn, is de eenentwintigste-eeuwse vertaling van deze uitdrukking.

Wie weinig heeft, bekommert zich nauwelijks om zijn omgeving. Burgers moeten zich dat kunnen permitteren. Of zoals Uphoff het zegt: ‘Dierenwelzijn is een luxe’. Waarmee ze niet wil zeggen dat het onbelangrijk zou zijn. Wel verklaart haar realisme het dat rijke landen in West-Europa prioriteit hebben voor respeggt; opkomende economieën volgen later. ‘We beseffen dat we in een nichemarkt te zitten, met consumenten die bereid zijn meer te betalen voor hun ei. Dan gaat het om enkele eurocenten per ei in de supermarket.’

Voor alle duidelijkheid: consumenten kopen géén eieren die respeggt heeft gescreend. Het bedrijf werkt met eieren waar leghennen uitkomen. Deze zorgen vervolgens voor onze  vertrouwde tafeleieren. Een keurmerk op de verpakking belooft dat er geen kuikens omkwamen. We moeten ervoor naar Jumbo. Deze biedt ze aan in geselecteerde fillialen en haar webshop. De komende jaren is de bedoeling dat ze in meer supermarkten komen te liggen.

Schaalgrootte is cruciaal

Zover is het nog niet. Terug in de productiehal weet de computer wat wij nog niet weten: het geslacht van ons ei. Deze informatie geeft hij door aan een manshoge machine, die op de werkvloer bekend staat als ‘de sorteerder’. De rest was voorspel, hier gebeurt waar het allemaal om begonnen was: het scheiden naar geslacht.

Wil een techniek het verschil kunnen maken, is schaalgrootte cruciaal. Je tuigt geen complexe infrastructuur op voor enkele eieren. Daarom: de exacte aantallen. Wat is de dagelijkse productie van respeggt? En nog belangijker: hoeveel mannetjes redt het bedrijf van de dood? 

Meteen na de vraag volgt een correctie. Ik druk me niet correct uit, zegt Uphoff. ‘Het voelt raar om te zeggen dat we mannetjes redden. Redden betekent dat dat iemand nog leeft en deze eieren zijn nooit uitgebroed.’

Een ei met extra betekenis

Een terechte tegenwerping. Maar mijn vraag blijft staan: hoeveel? ‘Tot op heden produceerden we 10 miljoen vrouwtjes zonder doding van mannetjes. Al dit jaar zullen de cijfers drastisch veranderen. Honderdduizenden eieren worden er wekelijks geanalyseerd. Dit jaar hopen we 20 miljoen vrouwtjes te verwerken.’  Dat zijn 20 miljoen ‘geredden’ – gemakshalve blijf ik het woord gebruiken. 

Deze wetenschap geeft het ei dat ik in mijn hand houd extra betekenis. Ik weet wat er uitkomt. Op de witte schaal prijkt een stempel met groene inkt. De sorteerder heeft er het vrouwelijke seksesymbool op gezet. Over twaalf dagen kruipt hier een kuiken uit. Het mag blijven leven.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht 10 miljoen vrouwtjes zonder doding van mannetjes: in Barneveld bewijzen kuikens het ongelijk van de ontgroei-beweging verscheen eerst op Wynia's Week.

De vier grote gemeenten willen het aantal fastfoodrestaurants in armere wijken terugdringen. Ze willen dat het kabinet hun wettelijke mogelijkheden biedt om de vestiging van nieuwe verkooppunten van fastfood, bijvoorbeeld in de buurt van scholen, tegen te kunnen houden.

Eerder kwam de wethouder ‘food’ van de gemeente Ede ook al met dit idee. De staatssecretaris voor Volksgezondheid, Maarten van Oijen, onderzoekt nu de mogelijkheden van een dergelijke maatregel. De staatssecretaris is nogal druk met onderzoek doen. Zo onderzoekt hij ook welke producten in aanmerking komen voor het afschaffen van de btw op groente en fruit.

Meer deugpolitiek dan realistisch

Of deze proefballonnen ooit werkelijkheid worden, valt nog te bezien. Europese regels maken een btw-tarief van nul lastig te implementeren, de belastingdienst zal ongetwijfeld tegensputteren en zeggen dat het niet uitvoerbaar is en op grond van de Warenwet is het tegenhouden van fastfoodrestaurants ook al moeilijk uitvoerbaar.

De plannen zijn meer een teken van deugpolitiek dan realistisch. Belangrijker nog: beide maatregelen zullen vrijwel geen effect hebben op het verminderen van overgewicht en ongezond eetgedrag.

Gemeenten vullen leegstand op met fastfoodrestaurants

Dat neemt niet weg dat gemeenten zich terecht zorgen maken over de toename van het aantal fastfoodrestaurants. In de afgelopen vijf jaar steeg dat aantal met 27%. Alleen al vorig jaar kwamen er 1320 bij. Snackbars, pizzeria’s en grillrooms zijn de meest voorkomende fastfoodrestaurants. Nederland telt inmiddels meer fastfoodrestaurants dan gewone restaurants. Hoe scheef de verhouding is, blijkt als we dit vergelijken met het aantal groentewinkels. Dat aantal daalde tussen 2010 en 2019 met ruim 400. Nederland telt inmiddels nog slechts 870 groentewinkels tegenover 18.250 fastfoodrestaurants.

De daling van het aantal groentewinkels en de toename van het aantal fastfoodrestaurants hangt op verschillende manieren met elkaar samen. Een daarvan is dat veel gemeenten winkelleegstand opvangen door meer verkooppunten van gemaksvoedsel toe te staan. Slagers, viswinkels en groentewinkels worden door de hoge huurprijzen uit de winkelstraten verdreven en vervangen door fastfoodketens die de hoge huren wel kunnen betalen.

Fastfood kun je ook thuis laten bezorgen

Alle reden dus om iets te doen aan de opmars van fastfood. Echter, de wettelijke maatregelen om nieuwe vestigingen tegen te kunnen houden waar de gemeenten om vragen, zullen daarbij niet helpen. Minder fastfoodrestaurants zal de consumptie van fastfood niet verminderen. Hooguit leidt het er toe dat consumenten verder moeten reizen en langer moeten wachten bij de fastfoodrestaurants die zich nog wel mogen vestigen.

Deze hinderpalen worden ook steeds makkelijker te omzeilen want fastfood is tegenwoordig makkelijk online te bestellen en thuis te bezorgen via Thuisbezorgd of UberEats. Het belangrijkste gevolg van de maatregelen waar de gemeenten nu om vragen is dat de omzet en winst van de fastfoodrestaurants die zich wel mogen vestigen zullen stijgen.

Nederlanders willen snel en goedkoop eten, en niet zelf koken

Gemeenten hebben boter op hun hoofd. Ze luiden de noodklok over de toename van het aantal mensen met overgewicht en willen maatregelen van het kabinet om het aantal fastfoodrestaurants te beperken. Tegelijkertijd doen ze er alles aan om de leegstand in winkelstraten op te vullen met fastfoodrestaurants en andere eetgelegenheden.

De opmars van fastfood weerspiegelt onze eetcultuur en de veranderende tijdsbesteding. Gemak is een belangrijke reden. Nederlanders willen snel en goedkoop eten. Fastfood voorziet daar in. Doordat voedsel de afgelopen decennia veel goedkoper en makkelijker verkrijgbaar is geworden en we minder tijd zijn gaan besteden aan het bereiden van ons eten, is onze voedselconsumptie toegenomen. Het gevolg is dat inmiddels meer dan de helft van de volwassenen te dik is.

Prijsverlaging groente en fruit heeft weinig effect

Het plan van het kabinet om de btw op groente en fruit te verlagen, is geen oplossing voor dit probleem. Niet alleen zijn de groentewinkels praktisch uit het straatbeeld verdwenen, door groente en fruit goedkoper te maken gaan we alleen maar meer eten en zal het aantal mensen met overgewicht verder toenemen. Het zijn ook, zoals zo vaak bij dit kabinet, vooral de hogere inkomens die profiteren van de btw-verlaging: hoger opgeleiden met hogere inkomens eten immers meer groente en fruit.

De btw-verlaging zal vrijwel geen effect hebben op de consumptie van groente en fruit. Op zich leidt een lagere prijs wel tot meer consumptie. Maar de prijs is maar één factor, gemak is een veel belangrijker factor. Het zelf bereiden van groente kost veel meer tijd dan het bestellen van fastfood. Dit verandert niet door de btw-verlaging. Voor veel huishoudens is tijd een groter knelpunt dan geld en gemak een belangrijker reden om niet zelf te koken. Hierdoor zal een prijsverlaging van groente en fruit uiteindelijk weinig effect hebben.

Veel minder Italianen met overgewicht

We leven ook in een cultuur waarin zelf koken niet in erg hoog aanzien staat. Uit eten gaan is dat wel. In combinatie met de typisch Nederlandse wens dat het allemaal niet te duur mag zijn, heeft dat geleid tot een enorme toename van het aantal fastfoodrestaurants.

Vergelijk onze eetcultuur met die van de Italianen. Italianen besteden een groot deel van hun dag aan eten. Lunch en diner duren makkelijk een paar uur elk. Toch is het aantal Italianen met overgewicht – zoals iedereen die deze zomer heeft doorgebracht op een Italiaans strand – veel kleiner dan bij ons. Het grote verschil is de kwaliteit en de aandacht die aan eten wordt besteed. Niet voor niets zijn er in Italië een stuk minder MacDonalds en andere fastfoodrestaurants. Italianen besteden meer tijd aan zelf koken.

Wij eten de hele dag door

De tijd besteed aan koken is in ons land de afgelopen vijftig jaar gedaald van rond de 45 minuten naar minder dan 20 minuten per dag. Zelf koken wordt ook weinig gewaardeerd. Italianen hechten meer waarde aan het zelf bereiden van maaltijden. Of zoals een ober van een hotel nabij Florence ooit tegen me zei toen ik hem vertelde dat ze daar de lekkerste pasta carbonara ter wereld maakten: ‘nee, de lekkerste carbonara maakt mijn moeder’.

Een belangrijk verschil in eetcultuur is dat Italianen op vaste tijden eten, terwijl wij tegenwoordig vrijwel de hele dag door eten en snacken. Italianen gaan stipt om half een naar huis voor de lunch en vanaf half acht staat het avondeten klaar. In Nederland adviseert het Voedingscentrum om niet meer dan zeven eetmomenten per dag te hebben. We eten meer en vaker, maar willen vooral dat ons voedsel goedkoop is en besteden steeds minder tijd aan het zelf bereiden van maaltijden. Dat is het recept voor overgewicht.

Verbeter de kwaliteit van ons voedsel

Kwaliteit en aandacht voor eten is in ons land vervangen door gemak en goedkoop eten. Dit heeft geleid tot een afstomping van smaak. Fastfood appelleert aan een primitieve voorkeur voor zout, zoet en vet. Nederlanders zijn niet bereid te betalen voor betere kwaliteit. Het verdwijnen van gespecialiseerde kwaliteitswinkels is daarvan het gevolg. De kwaliteit van vlees, vis, groente en fruit bij de supermarkt is nu eenmaal een stuk minder. Ook deze achteruitgang in kwaliteit draagt bij aan de vermindering van de consumptie van groente en fruit.

Als we wat willen doen aan overgewicht dan moeten we om te beginnen de kwaliteit van voedsel verbeteren. Een btw-verlaging van groente en fruit werkt daarbij averechts en versterkt alleen maar het beeld dat voedsel vooral goedkoop moet zijn. Het duurder maken van ongezond voedsel – producten met veel zout, suiker of onverzadigde vetten – helpt wel. Een hogere prijs voor ongezond voedsel vermindert de consumptie ervan. Doordat vooral fastfood veel zout, suiker en vet bevat, treft een vettaks en een suikertaks vooral gemaksvoedsel.

Inflatie helpt tegen overgewicht

De huidige hoge inflatie is slecht nieuws voor onze koopkracht, maar goed nieuws voor het verminderen van overgewicht. Vooral de voedselprijzen zijn het afgelopen jaar gestegen. Dit vermindert de voedselconsumptie. Sommige fabrikanten kiezen er voor om prijzen niet te verhogen maar in plaats daarvan de hoeveelheid in de verpakking te verminderen. Deze krimpflatie vermindert de consumptie. De gestegen benzineprijzen leiden er verder toe dat mensen vaker de auto laten staan en de fiets nemen of gaan lopen. Meer bewegen helpt ook tegen overgewicht. Kortom, de inflatie is goed voor onze gezondheid.

Strengere kwaliteitscriteria voor de productie van voedsel helpen ook om gezonder te eten. Boeren verplichten tot biologische productie van groente en fruit en strengere eisen aan de kwaliteit van leven van dieren in de bio-industrie verbeteren de kwaliteit van ons voedsel. Deze eisen verhogen de productiekosten en daarmee de prijs van voedsel. Dat is niet erg, want het grootste probleem is dat we te veel consumeren doordat voedsel te goedkoop is.

Stikstofcrisis gevolg van hang naar goedkoop en slecht voedsel

Strengere eisen aan voedselproductie dragen verder bij aan verbetering van het milieu en helpen boeren om te schakelen van intensieve landbouw naar biologische landbouw. De hele stikstofcrisis in de veeteelt is uiteindelijk het gevolg van een consumptiepatroon gericht op goedkoop en kwaliteitsarm voedsel.

Om overgewicht terug te dringen helpt het niet om gemeenten mogelijkheden te geven de vestiging van fastfoodrestaurants tegen te houden. Hiervoor is een verandering in onze eetcultuur nodig. Dat begint met meer aandacht voor kwaliteit. Hiervoor moet ons voedsel niet nog goedkoper worden, zoals voorstanders van het afschaffen van de btw op groente en fruit bepleiten, maar juist duurder.

Wynia’s Week is ongebonden en onafhankelijk. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook sponsor van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht We zijn te dik omdat we goedkoop willen eten en niet zelf willen koken verscheen eerst op Wynia's Week.

Inmiddels weet iedereen dat Oekraïne tot aan de Russische inval een grote graanexporteur was. Nu de havens aan de Zwarte Zee geblokkeerd zijn, kan dat graan niet meer verscheept worden, waardoor met name sommige Afrikaanse landen een groot probleem hebben.

Poetin zorgde voor stikstoftekort

Minder bekend is, dat de Russische inval ook een stikstofcrisis creëerde. Maar dan een echte: Afrika heeft namelijk een groot gebrek aan stikstof.  Een belangrijke reden waarom de Afrikaanse landbouw per hectare grond veel minder voedsel produceert dan de EU of de VS, is het gebrek aan voedingsstoffen zoals stikstof (nitraat) in de bodem.

Dé manier om dat tekort aan te vullen, is het gebruik van kunstmest. Behalve graan, importeerde Afrika daarom kunstmest uit Rusland, maar dat heeft Poetin nu verboden. De toch al ontoereikende eigen voedselproductie in Afrika dreigt nu dus nog verder af te kalven.

Hoe hard dat kan gaan, laat het voorbeeld van Sri Lanka zien. Daar verbood de president ruim een jaar geleden plotseling de import van kunstmest en pesticiden, waarna veel oogsten mislukten en het land in een catastrofale economische crisis raakte.

Plan om het bouwen van kunstmestfabrieken in Afrika te stimuleren

De Europese Commissie getuigt er luid en duidelijk van, dat het de hongerpijn van deze Afrikaanse landen voelt, en strooit alweer met honderden miljoenen euro’s aan extra ontwikkelingshulp. Aangezien je geld niet kunt eten, zou het logisch zijn om die hulp te besteden aan het structureel vergroten van de voedselproductie in Afrika, en een van de meest effectieve middelen daartoe is dus kunstmest.

In de boezem van de Europese bureaucratie leefde dan ook het voornemen om het bouwen van kunstmestfabrieken in Afrika te stimuleren. De EU kan helpen met de begininvesteringen, is het idee, waarna Afrika permanent minder afhankelijk wordt van de dure import van kunstmest en zelf meer voedsel voor de eigen bevolking produceert.

Maar dat wil de Europese Commissie niet

Echter, dit plan kwam uit de koker van het team rond Charles Michel, president van de Raad van Europa. De concept-tekst repte van ‘het ondersteunen van de productiecapaciteit van kunstmest en alternatieven in ontwikkelingslanden’. Daar ging de Europese Commissie volgens Reuters dus dwars vóór liggen, zeggende dat ‘het steunen van kunstmestproductie in ontwikkelingslanden niet te rijmen is met de EU energie en milieu politiek’. 

Na de top van 23 juni presenteerde de Europese Commissie derhalve verklaringen waarin over kunstmest (fertiliser) wordt gezegd dat het gebruik ervan in ontwikkelingslanden verminderd moet worden, en er meer steun moet komen voor sustainable fertiliser, waarmee, mogen we aannemen, gewoon mest bedoeld wordt. Verder hadden ze nog een geruststellende mededeling voor het thuisfront: ‘In de EU worden geen voedseltekorten verwacht, dankzij een stabiele productie die gewaarborgd is door het gemeenschappelijke Europese landbouwbeleid.’

Europese landbouw moet Afrikaanser worden

Dit is echt hypocrisie voor fijnproevers. Die stabiele en hoge productie van de Europese landbouw is namelijk vooral te danken aan het effectieve gebruik van kunstmest en pesticiden. Farm to Fork, het strategisch plan van de Europese Commissie voor de Europese landbouw, schetst weliswaar een utopie waarin per 2030 het gebruik van kunstmest en pesticiden gehalveerd is en een kwart van de landbouwgrond omgeturnd naar ‘biologische’ landbouw, met doorzettting van die trend na 2030. Maar een afname van de Europese voedselproductie die tenslotte kan oplopen tot zo’n 25 procent wordt daarbij gewoon ingeboekt als collateral damage.   

Kort samengevat wil Farm to Fork de Europese landbouw meer Afrikaans maken, en daarom mag de Afrikaanse landbouw nu geen hulp krijgen om meer Europees te worden.

Dit is ongeveer dezelfde hypocrisie die ontwikkelingslanden wil verbieden om nieuwe kolen- en gascentrales te bouwen – want slecht voor het klimaat – terwijl Europa nog steeds voor zo’n negentig procent draait op fossiele brandstoffen en daar zijn welvaart aan te danken heeft.

Als je met biologische landbouw minder produceert verhoog je toch de prijzen?

In Nederland haakt de officiële stikstofobsessie mooi in op het streven van Farm to Fork naar meer ‘biologische’ landbouw, die geen of heel weinig stikstofdepositie op Natura2000-gebieden zou veroorzaken – wat in de praktijk nog maar moet blijken trouwens. En die collateral damage van minder voedselproductie?

Volgens Tjeerd de Groot van D66 en andere politici die de Nederlandse landbouw een of twee koppen kleiner willen maken, is dat helemaal geen probleem: als je minder kilo’s aardappelen, groente en vlees produceert, dan reken je toch gewoon een hogere prijs per kilo? Dan verdien je als Nederlandse boer net zo veel, of zelfs meer!     

Dit is net zoiets als het inkomen van Uber-taxichauffeurs willen verbeteren door ze allemaal te dwingen met paard en wagen te gaan rijden. Veel beter voor het klimaat, immers. Dan kunnen ze per dag wel veel minder klanten naar hun bestemming brengen, maar in de groenlinkse droomwereld zijn al die klanten dan bereid om het driedubbele te betalen voor zo’n ritje.

Al is ‘bereid zijn’ natuurlijk een eufemisme: consumenten zullen in feite gedwongen moeten worden om die hogere prijzen te betalen, of het nu gaat om een taxi-rit met paard en wagen of ‘biologisch’ voedsel.

Verzwegen aanname van een Nexit

De utopie van De Groot en anderen waarin Nederland alleen nog maar ‘biologische’ landbouw bedrijft en Nederlanders alleen nog maar ‘biologische’ levensmiddelen kopen, berust op de verzwegen aanname van een Nexit. Immers, je zal dan tariefmuren moeten optrekken tegen al het veel goedkopere, efficiënter geproduceerde voedsel uit andere EU-landen en daarbuiten, en dat kan niet als je EU-lid wilt blijven. De Nederlandse export van landbouwproducten zal alleen al vanwege de prijs ver terugvallen, mogelijk naar nul als represaille voor die tariefmuren.

Zo fuseert Groot-Nederland van D66 met Forumland van Baudet tot een utopisch Nederland van weleer, waar niet geluk, maar armoede en verstikkende bekrompenheid heel gewoon waren.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schrijft iedere week nuchtere en heldere artikelen en columns voor Wynia’s Week. U kunt zijn stukken HIER teruglezen.

Wynia’s Week is ongebonden en onafhankelijk. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook sponsor van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Afrika moet honger lijden omdat de EU alleen woke wil boeren verscheen eerst op Wynia's Week.