De Eerste Kamer heeft gedebatteerd over de zogeheten anti-conversiewet, een wet die ‘conversiehandelingen’ verbiedt, en gaat daar a.s. dinsdag hoofdelijk over stemmen. ‘Conversiehandelingen’ zijn handelingen of gesprekken die erop gericht zijn iemands seksuele gerichtheid te veranderen of te genezen.

Vroeger noemde men dit ‘homogenezing’. Die term veronderstelde dat homoseksualiteit een ziekte was, die met therapie te genezen zou zijn. In dat kader hadden er praktijken plaats (elektroshocktherapie, duivelsuitdrijvingen) die ieder weldenkend mens alleen maar met afschuw kunnen vervullen.

Het is dan ook begrijpelijk dat de indieners van de initiatiefwet het frame ‘homogenezing’ hebben gekozen. Maar er zit hier een addertje onder het gras. De betekenis van het begrip ‘conversiehandelingen’ is inmiddels danig opgerekt. Ook jonge mensen (jonger dan achttien jaar) met genderdysforie moeten kunnen zijn wat ze willen zijn en mogen niet tot de heteroseksuele norm worden ‘bekeerd’.

Waar is het voor nodig?

Dit wetsvoorstel is de Tweede Kamer al gepasseerd, en in de Eerste Kamer tekent zich een overgrote (zo’n tweederde) meerderheid af die het wetsvoorstel eveneens steunt (inclusief het CDA). Opmerkelijk is dat de BBB in de Tweede Kamer vóór het wetsvoorstel stemde maar dat de Eerste Kamerfractie, op voorstel van woordvoerder Marquart Scholtz, dat niet van plan lijkt.

In het debat ging het om de vraag of dit wetsvoorstel nou wel zo nodig is. Er is een rapport uit 2020 waaruit zou blijken dat er in Nederland nog zo’n vijftien organisaties actief zijn die conversiehandelingen aanbieden, met name in ‘orthodox-christelijke’ kring. De politici erkennen zelf dat het hier om een zeldzame praktijk gaat die in slechts weinig gevallen tot vervolging zal leiden.

Maar om de urgentie te benadrukken mocht Jacques Zonne op de ochtend van het debat overal zijn verhaal doen en een petitie aanbieden. Hij presenteerde zich als slachtoffer van pogingen – ruim vijftig jaar geleden, in 1974, ondernomen – tot duiveluitdrijving in een zomerkamp van Youth for Christ. Zijn verhaal vormde de opmaat van de bijdrage van D66’er Boris Dittrich in het debat: zulke dingen gebeuren nog steeds en er moet een einde aan komen. Maar het bewijs voor de stelling dat ‘zulke dingen nog steeds gebeuren’ ontbreekt. En als ze al gebeuren, waren ze in bestaande wetgeving al strafbaar. De kritiek van de Raad van State luidde dan ook dat deze nieuwe wet eigenlijk helemaal niet nodig is.

En waar moet nu precies een einde aan komen? Het debat spitste zich vooral toe op de vraag naar de precieze reikwijdte van het wetsvoorstel. Welke handelingen, c.q. gesprekken worden nu exact strafbaar, en vallen ook ouders, ambtsdragers en leraren onder de strafbepaling?

BIG-geregistreerde zorg- en hulpverleners vallen niet onder de reikwijdte van de wet. Maar ouders, leraren en pastores kunnen er wel onder vallen. Bij het sluiten van de markt hadden de initiatiefnemers (van VVD, D66, PvdA-GroenLinks, de Partij voor de Dieren en de SP) in de Tweede Kamer hun bedoelingen verduidelijkt door de woorden ‘stelselmatig of anderszins indringend’ toe te voegen.

Af en toe een gesprekje met iemand die met zijn seksuele gevoelens worstelt, een ‘open verkenning’ van de mogelijkheden, wordt niet strafbaar, zo verzekerden de verdedigers van de initiatiefwet, de dames Bente Becker (VVD) en Wieke Paulusma (D66). Christelijke scholen mogen ook blijven zeggen dat homoseksualiteit zondig is, en predikanten mogen zoiets ook in een preek zeggen.

Maar er zijn wel grenzen aan de vrijheid van onderwijs, de persoonlijke levenssfeer en de rechten van ouders, zo betoogden de verdedigers. Als predikanten de zondigheid van homoseksualiteit herhaaldelijk aan de orde stellen (wat iets kan doen met homoseksuele jongeren onder zijn gehoor), als pastores, mentoren of ouders stelselmatig en indringend op jongeren inpraten en druk uitoefenen, met het doel hun seksuele gerichtheid te veranderen (te ‘genezen’) of hen van een leven volgens die seksuele voorkeur af te doen zien, dan dreigt wel degelijk een hoge boete of een gevangenisstraf. Er is dan immers sprake van ‘onderdrukking’, van een vorm van geweld die strafbaar moet worden gesteld.

Hulp strafbaar?

Terecht concludeerde de NOS dan ook dat de vrijheid van godsdienst met deze wet scherper wordt begrensd: de wet stelt grenzen aan de manier waarop kerken en kerkelijke organisaties mogen omgaan met jongeren die twijfelen over hun genderidentiteit.

Daarmee dient zich echter een fors discussiepunt aan. De laatste jaren kloppen jaarlijks honderden meisjes op de deuren van genderklinieken met twijfels over hun geslacht. Voor de wetenschap is deze grote stijging nog altijd onverklaarbaar. Maar vast staat dat die twijfels in 80 procent van de gevallen van voorbijgaande aard zijn en dat aan die twijfels vaak een andere psychische problematiek ten grondslag ligt. Bevestiging van die twijfels ligt dan niet in de rede, goede gesprekken en psychologische hulp wel. Worden gesprekken en doorverwijzingen naar professionele hulp dankzij deze wet strafbaar?

Tijdens het debat viel het woord ‘jurisprudentiebeleid’. Het viel uit de mond van minister David van Weel van Justitie en Veiligheid. Daarmee wordt bedoeld dat de exacte grenzen in de praktijk zullen worden vastgesteld, door rechters welteverstaan. Dat is natuurlijk allerminst een lokkend perspectief.

Een gevaarlijke wet

Deze wet is dus een gevaarlijke wet, omdat de vrijheden van geloof en expressie worden begrensd en een bepaalde moraal (die allerminst bedreigend is) verdacht wordt gemaakt en in bepaalde omstandigheden strafbaar gesteld. En er hangen donkere wolken boven deze wet. In Genève bijvoorbeeld, zijn een vader en een moeder uit de ouderlijke macht ontzet omdat zij niet wilden meegaan in de weg die hun dochter op basis van haar seksuele gevoelens wilde bewandelen.

Maar het is ook van belang om vast te stellen dat deze wet één bepaalde opvatting over seksuele moraal voorschrijft, en dat andere opvattingen strafbaar worden gesteld. Een inperking van de godsdienstvrijheid en een instrument in linkse handen om in het leven van andersdenkende gemeenschappen in te grijpen: dat is het betreurenswaardige resultaat van deze wet.

Hier wordt het schrikbeeld van Alexis de Tocqueville realiteit, die begin negentiende eeuw al voorzag dat een verzorgingsstaat steeds dieper in het leven van burgers zou ingrijpen. Het zou burgers totaal afhankelijk maken van de staat, met uitkeringen en subsidies in de eerste plaats, maar ook door de burgers voor te schrijven hoe ze moeten denken. Een immense macht, aldus Tocqueville, werkt aan het geluk van de burgers, regelt hun behoeften en verdeelt hun erfenissen – ‘waarom kan zij hun niet volledig de moeite van het denken en de last van het leven besparen?’

Wynia’s Week volgt ontwikkelingen die burgerrechten in Nederland ondermijnen op de voet. Steunt u deze kritische, onafhankelijke journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht De overbodige ‘anti-conversiewet’ beperkt de vrijheid van denken en van geweten verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe kan de overheid menen dat zij gerechtigd is om de vrijheid van de burger te beknotten en diens leven in detail te regelen?  

Whole-of-Society

De term ‘Whole‑of‑Society’ (WoS) waarop dit extreme beleidsdenken gebaseerd is, houdt in dat de staat zichzelf bevoegd acht om in naam van een hoger doel alle maatschappelijke domeinen te sturen en waar nodig te corrigeren. Niet als uitzonderlijke noodtoestand, maar als uitgangspunt: de permanente noodtoestand. De WoS-aanpak mobiliseert niet alleen, maar normeert bovendien.

Een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat eerder deze week verscheen, bevestigt deze koers: meer centrale planning, meer sturing, meer interventie. De toon is technocratisch, maar de implicaties zijn politiek. WoS is geen beleidsinstrument, maar een nieuwe machtsclaim: de Leviathan van Thomas Hobbes beschermde de burger tegen externe dreiging, maar de post-democratische Leviathan beschermt de burger tegen zichzelf en zijn eigen schadelijke gedragingen. De burger die gedwongen wordt om ‘vrij te zijn’, zou Rousseau zeggen.

Waar klimaatbeleid begon als sectorale aangelegenheid (industrie, energie, transport), is WoS een kader dat geen grenzen kent. De redenering is simplistisch: klimaatverandering raakt alles, dus moet klimaatbeleid alles omvatten en moet de overheid alles kunnen sturen.

Zo staat het letterlijk in beleidsdocumenten. Het Nationaal Biodiversiteit Strategie & Actieplan 2025‑2030 stelt dat een WoS‑aanpak vereist dat ‘een breed scala aan maatschappelijke partijen natuur integreert in hun handelen’. Dat is geen uitnodiging, maar een normatieve verplichting. De overheid definieert het doel; de samenleving moet zich eraan aanpassen.

Geen democratische legitimiteit

De kern van de WoS‑benadering is dat politieke keuzes worden gedepolitiseerd en herverpakt als technische onvermijdelijkheden. ‘De Wetenschap’ zegt dat het moet, dus er is geen alternatief en politieke discussie is overbodig. Zo begint de totalitaire staat, zoals Hannah Arendt heeft uitgelegd: niet met geweld, maar met ‘depolitisering’ en het presenteren van een politieke keuze als technische noodzaak.  

Dit is een klassieke technocratische fuik: zodra een beleidsdoel wordt gepresenteerd als noodzakelijk, wordt elke afwijking onverantwoordelijk. De overheid hoeft geen draagvlak meer te zoeken; ze hoeft alleen nog te verwijzen naar modellen, scenario’s en de ‘grenzen van de planeet’.

Het PBL‑rapport is exemplarisch: het stelt dat Nederland moet bepalen hoeveel extra sterfgevallen door klimaatverandering acceptabel zijn en wie wel en wie niet beschermd moet worden, maar zwijgt over de kosten, risico’s en slachtoffers van het beleid zelf. Dit is geen omissie, maar een politieke keuze: het beleid wordt wetenschappelijk en moreel gedefinieerd, niet democratisch en politiek. Beleid heeft volgens het PBL kennelijk per definitie uitsluitend positieve effecten.

Als klimaatdoelen heilig zijn en WoS het middel is, volgt daaruit onvermijdelijk dat centralisatie van besluitvorming, vermindering van individuele keuzevrijheid en uitbreiding van toezicht en monitoring noodzakelijk zijn. Dit zijn de douchemuntjes en de gedeelde woningen van de defensieminister. 

In lijn daarmee suggereert het PBL dat de overheid, onder het mom van ‘we moeten moeilijke keuzes maken’, behoort te bepalen waar mensen wonen, hoe ze zich verplaatsen, en wat ze consumeren. Dat is centrale planning in de klassieke zin van het woord, maar dan met een ecologische en moralistische rechtvaardiging.

Gedwongen gedragsverandering

De transitie van vrijwilligheid naar dwang verloopt volgens een herkenbaar patroon van nudging (gedrag subtiel sturen) en beprijzing (ongewenst gedrag financieel ontmoedigen en gewenst gedrag subsidiëren) naar verbod en gebod (keuzevrijheid formeel beperken) en de bijbehorende monitoring (naleving van ge- en verboden controleren). 

De geleidelijkheid als beleidsstrategie reflecteert de toenemende urgentie. Douchemuntjes-gate was geen ontsporing, maar nog een testballon: een verkenning van de vraag hoever de overheid kan gaan in het reguleren van privégedrag.

De verbouwing van Nederland is een fysiek project, maar bovenal een politieke herstructurering. Onder de vlag van klimaat- en stikstofbeleid worden boeren onteigend, mobiliteit beperkt en de oude infrastructuur afgebroken.  

Niet omdat dit democratisch is besloten, maar omdat het past binnen een technocratische visie op de noodzakelijke groene herinrichting. De gremia en overlegstructuren waarin deze keuzes worden gemaakt, bestaan grotendeels uit ambtenaren, wetenschappers, Government-Organized Non-Governmental Organizations (GONGO’s), consultants en groene bedrijven. De burger is daarin geen actor, maar een variabele.

Erosie van de privésfeer

Als klimaatdoelen absolute prioriteit krijgen, wordt de privésfeer per definitie politiek. De logica is onontkoombaar, want uw woning verbruikt energie, uw eten heeft een voetafdruk, uw vervoer veroorzaakt uitstoot en uw vakantie beïnvloedt het klimaat. Volgens de bestuurskundige theorie maken deze ‘negatieve externaliteiten’ (dat wil zeggen ongunstige gevolgen voor anderen) van privé-gedragingen een publieke aangelegenheid die overheidsinterventie vereist. 

De negatieve gevolgen van uw gedragingen voor het klimaat geven de overheid de bevoegdheid, zo niet de plicht, om in te grijpen om die negatieve gevolgen te beperken. De naleving van de maatregelen moet bovendien gegarandeerd worden. Met een slimme meter, digitale identiteit, het volgen van uw vervoersbewegingen en persoonlijke koolstofbudgetten kan de overheid aan haar plicht voldoen. 

Dat noemen de bestuurskundigen niet een dystopische verschrikking, maar noodzakelijk beleid. Zo belanden we in de ultieme biopolitiek van Michel Foucault waarmee de post-democratische staat macht uitoefent door het reguleren van de biologie van de mens en diens gezondheid, hygiëne, mobiliteit en voeding.

Whole-of-Society wordt gepresenteerd als een beleidsaanpak, maar is in feite een inversie van de staat: de overheid dient niet langer de burger, maar de burger dient de beleidsdoelen van de overheid. De staat wordt niet begrensd door de samenleving, maar de samenleving wordt begrensd door de staat.

De vraag is niet of klimaatverandering bestaat. De vraag is ook niet of klimaatbeleid noodzakelijk of zelfs maar effectief is. De vraag is hoeveel macht een overheid mag claimen in naam van een hoger doel. De vraag is wat er van individuele vrijheid overblijft als ‘alles en iedereen’ voorwerp van het beleid wordt.

De Totaalstaat

De douchemuntjes en gedeelde woningen waren geen incident, maar een signaal. Een voorproefje van een technocratische beleidslogica die, eenmaal geaccepteerd, geen natuurlijke rem of grens kent.

De Whole-of-Society-filosofie introduceert een totaliserende beleidslogica waarin politieke keuzes worden gepresenteerd als technische noodzakelijkheden, individuele autonomie ondergeschikt is aan ecologische doelstellingen, en de grens tussen publiek en privaat (en daarmee tussen wet en moraal) oplost. 

De Totaalstaat is een staat die niet de burger dient, maar een staat die burgers in haar eigen beeld heropvoedt met totaliteit als noodzakelijke en moreel verantwoorde beleidsvoorwaarde. Hoe u uw leven leidt is niet langer een privékwestie, maar een zaak van overheidsbeleid.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u (weer) mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De verborgen boodschap achter de Haagse ‘douchemuntjes’-rel verscheen eerst op Wynia's Week.

Bilderberg

Wij weten nog steeds niet waarom. Als wij geheime genootschappen onderzoeken dan biedt in Nederland de Bilderberggroep het beste uitgangspunt. Daar was des konings grootvader prins Bernard, de Nederlandse vertegenwoordiger van het Amerikaanse wapenconcern Lockheed, immers de eerste voorzitter van. De huidige voorzitter is een dame die in 1949 in Franstalig Canada werd geboren als Marie-Josée Drouin. Dat kan geen toeval zijn.

Rond haar twintigste werd ze assistent van een Canadese minister en niet alleen dat: ook zijn maîtresse. Dat werd een schandaal en ze vond in 1971 een nieuwe baan bij het Hudson Institute, een denktank mede opgericht door de wiskundige Herman Kahn, misschien wel de intelligentste man ter wereld.

Atoombomstrategie

Kahn werd door Samuel T. Cohen, de bedenker van de neutronenbom, aangenomen bij de Rand Corporation een denktank van de Amerikaanse luchtmacht. Daar bedacht hij de theorie van nucleaire afschrikking. Hij betoogde in het heetst van de Koude Oorlog dat de Verenigde Staten in staat moesten zijn tot een ‘second strike’ in geval van een nucleaire aanval van de Sovjetunie. Alleen dit zou zo’n aanval voorkomen. De Amerikaanse regering volgde zijn adviezen en mede daarom is de Koude Oorlog nooit warm geworden.

Na zijn vertrek bij Rand zette Kahn bij het Hudson Institute een nieuwe tak van wetenschap op poten: De futurologie. Hij werd grondvester van de scenarioplanning. Daarmee inspireerde hij de Fransman Pierre Wack, die hoofd scenarioplanning zou worden van Royal Dutch Shell, de eerste onderneming die deze techniek ging toepassen.

Mystiek en olie

In dit verband mag niet onvermeld blijven dat Wack in zijn jonge jaren in Parijs een lezing heeft bijgewoond van de Armeens-Russische mysticus George Gurdjieff, wiens ideeën over de ‘vierde weg van bewustzijn’ later in Londen werden verspreid door de Russische filosoof Pjotr Oespenski, die weer bewonderd werd door Aldous Huxley, de schrijver van Brave New World, de dystopie die Orwells 1984 bijna evenaart.

En we weten allemaal dat de Armeense zakenman Calouste Gulbenkian een eeuw geleden een belangrijke rol speelde bij het openleggen van de oliereserves in het Midden-Oosten voor buitenlandse bedrijven en beschouwd kan worden als een van de oprichters van Shell.

‘Barbaarse’ herschikking van het bedrijfsleven

Maar het gaat nog verder: Herman Kahn overleed in 1983 en het jaar daarop (toeval?) verliet Marie-Josée Drouin het Hudson Instituut. Ze trad in het huwelijk met Charles Dutoit, de dirigent van het symfonieorkest van Montreal. Tien jaar later verliet ze hem om te trouwen met de fabelachtig rijke Henry Kravis.

Deze Kravis, begonnen bij effectenhandelaar Bear Stearns, had die firma verlaten om in 1976 zijn eigen bedrijf te beginnen als beheerder van geld van de superrijken. Hetzelfde deed de in de gevangenis op raadselachtige wijze overleden Jeffrey Epstein, de man van het grote seksschandaal dat Bill Clinton, Donald Trump, Bill Gates en het Britse koningshuis raakte. Het kan geen toeval zijn dat Epstein van 1976 tot 1981 ook bij Bear Stearns werkte voordat hij zijn eigen bedrijf begon.

Kravis was de bedenker van ‘private equity’ en de met geleend geld gefinancierde overnamegolf die in de jaren tachtig het management van het Amerikaanse bedrijfsleven opschudde. De vijandige overname door zijn firma Kohlberg Kravis Roberts (KKR) van de tabaks- en voedingsgigant RJR Nabisco in 1988 was een van de meest geruchtmakende transacties aller tijden en is vereeuwigd in een boek met de passende titel Barbarians at the Gate. De exorbitante feestjes die hij gaf voor de New Yorkse jet-set – tot in het Metropolitan Museum aan toe, waren in de laatste twee decennia van de vorige eeuw ‘the talk of the town’. 

De moord op Kennedy

De huidige baas van Bilderberg, nu al ruim dertig jaar mevrouw Kravis, is de derde echtgenote van Henry. Voor dit onderzoek is ook diens tweede echtgenote van belang: de in 1951 in Kirksville (Missouri) geboren Jane Smith. Ze begon als model en assistente van de beroemde Oscar de la Renta. Deze modeontwerper was vanaf 1963 verantwoordelijk voor de couture voor Elisabeth Arden en kwam twee jaar later met een confectielijn onder eigen naam, die gretig aftrek vond.

Onder hun vaste klanten was Jacky Bouvier, later Kennedy die weer later trouwde met de mysterieuze Griekse scheepseigenaar Aristoteles Onassis (die daartoe in 1968 zijn vriendin, operazangeres Maria Callas, aan de kant zette). En Onassis had zijn eerste miljoen overigens verdiend in de jaren dertig in Argentinië (het land van koningin Maxima!) doordat vrouwen in hogere kringen toen sigaretten gingen roken. Hij maakte sigaretten met een paars uiteinde.

Dat kan geen toeval zijn.

Toen Jane Smith met Henry Kravis in het huwelijksbootje stapte, had ze al haar eigen modehuis en heette ze Carolyne Roehm. Daarmee komen we bij de kern van de zaak. Ze kreeg die naam immers op basis van haar eerste (kortstondige) huwelijk met Axel Röhm, een van de erfgenamen van het fortuin van de grote Duitse uitvinder dr. Otto Röhm (1876 – 1939), stichter van de nog steeds bestaande firma Rohm & Haas te Philadelphia.

Chemische wonderen

Otto Röhm was in 1891 als apothekersassistent begonnen te werken in een stadje vlakbij Stuttgart en verdiepte zich in zijn vrije tijd in enzymen. Zijn eerste ontdekking was een middel om leer te looien. Tot dan toe werd om het zacht en soepel te maken beschimmelde hondenpoep gebruikt, maar Röhm wist uit de alvleesklier van slachtvee enzymen te halen die een hygiënischer manier van werken mogelijk maakten. Hij zette daartoe in 1907 met de zakenman Otto Haas een onderneming op die zich ook meteen vestigde in de Verenigde Staten.

De zaken liepen meteen goed maar Otto Röhm bleef zich met hart en ziel inzetten voor onderzoek. Dagelijks bezocht hij zijn laboratoria en fabrieken om met eigen ogen te zien hoe het onderzoek vorderde. ‘Ik geloof niets tot ik het zelf heb geprobeerd’, was zijn motto.

Hard werken en zuinig zijn

Hij ontdekte rond 1914 een hele nieuwe manier om enzymen voor wasmiddelen te maken. In 1920 introduceerde hij enzymen in de geneesmiddelenindustrie en in 1934 vond hij een eerste toepassing in de voedingsmiddelenindustrie: het helder maken van vruchtensappen. Intussen was hij het stofje waarover hij in 1901 zijn proefschrift had geschreven niet vergeten: acrylaat. Dat leidde tot weer een spectaculaire uitvinding: dunne bladen van acryl die het handelsmerk PLEXIGLAS® kregen.

De in 1939 overleden Röhm was een harde werker die punctualiteit en zuinigheid predikte. Hij was iedere ochtend vroeg op zijn werk en om een nieuw potlood te krijgen moesten medewerkers het stompje van het oude inleveren. Ook hield hij hen voor in hun correspondentie geen moeilijke woorden te gebruiken. ‘En korte zinnen zijn het beste.’ Hij speelde ook piano.

Linkse intellectuelen

U begrijpt waar ik naartoe wil, maar eerst moeten we nog even terug naar Herman Kahn, die bij het Hudson Institute ook Raymond Arron had aangetrokken, een van de weinige Franse intellectuelen van zijn generatie die niet de excessen in de Sovjet-Unie vergoelijkte. In zijn boek, L’Opium des Intellectuels (1955), uitte hij hevige kritiek op Jean-Paul Sartre en andere intellectuelen die zich in het socialistische kamp schaarden.

Herman Kahn zelf keerde zich tegen het doemdenken van de Club van Rome die sinds 1968 de ondergang van de wereld voorspelde. Volgens hem hadden kapitalisme en technologie een bijna grenzeloos potentieel voor vooruitgang.

De samenzwering bloot gelegd

We kunnen tot de conclusie komen. De feiten spreken immers voor zich. Ons onderzoek toont aan dat al meer dan een eeuw mensen van velerlei pluimage soms in de gedaante van wetenschapper, soms in die van zakenman of huwelijkspartner hun doelen proberen te bereiken op de manier die hen zelf het beste lijkt. Sommigen van hen worden daarbij puissant rijk. Er is zelfs een naam bedacht voor dit systeem: de vrijemarkteconomie.

Linkse politieke partijen stellen in Nederland alles in het werk om dit tegen te gaan, maar worden daarbij enorm gehinderd doordat steeds minder jongeren nog naar hen luisteren. Waarom niet blijft een raadsel. We zijn toch allemaal gelijk?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Een jaar nadat Joe Biden vrijmetselaar werd: Tijd om een internationale samenzwering bloot te leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Tot zover het goede nieuws. Helaas hebben we die opbrengst alvast verdeeld: Uitgaande van die 6 procent rendement vindt de onlangs door u gekozen Tweede Kamer het redelijk dat u 2,2 procent van uw beleggingen aan de overheid geeft.

Al is redelijk niet de juiste term want in deze politieke afweging is geen sprake van een relatie tussen oorzaak en gevolg maar van een ‘forfaitaire’ relatie. Ook als zou blijken dat u minder dan 6 procent verdient, of zelfs geld verliest moet u die 2,2 procent betalen. Bovendien raakt u 3 procent van uw vermogen kwijt aan inflatie die in Nederland al twintig jaar hoger is dan het gemiddelde in de Europese Unie.

Zo is het leven in wat de meeste ‘opiniemakers’ een kapitalistisch en neo-liberaal systeem noemen, dat door bezuinigingen alles wat sociaal is kapot maakt en alleen maar is gericht op winst maken voor aandeelhouders. Ik hoor dat aan met holle lach.

De fout van links

Op voorstel van de meest rechtse regering ooit houdt u volgend jaar nog geen één procent rendement over en waarschijnlijk lijdt u verlies. Mocht een volgend kabinet wat linkser worden, dan wordt uw rendement natuurlijk minder, want links ziet in de wereld een tweedeling tussen rijk en arm, vindt dat niet eerlijk en streeft daarom naar gelijkheid.

Ook dat is niet redelijk. Links ziet dat verkeerd. Gelijk maken leidt niet tot minder armoede. Gelijkheid afdwingen doet de gemiddelde rijkdom dalen van de grote groep in het midden. Het doel van overheidsbeleid zou moeten zijn om de gemiddelde rijkdom te vergroten. Dat doe je niet door herverdelen, maar door vrijlaten. Dat is het verschil tussen socialisme en liberalisme. Je helpt de armen niet door de rijken te vernietigen. Om een welvarend land te zijn moet je rijkdom tolereren. Welvaart ontstaat door ondernemen; door wedijver niet door na-ijver.

Het blijkt moeilijker om deze kennis algemeen te doen aanvaarden, dan het was om het paradigma te verschuiven van de aarde in het midden van het heelal naar dat van de aarde in een baan om de zon, of van zesdaagse schepping naar evolutie. Die dwalingen afschudden lukte binnen een eeuw nadat ze aan de kaak waren gesteld. Maar het linkse wereldbeeld beklijft hardnekkig; als een intellectuele teek.

Taal als oorzaak

Ingrid Thijssen, de vertrekkende voorzitter van de nog resterende commerciële Nederlandse werkgevers (de helft van de Nederlanders werkt inmiddels voor de overheid) deed onlangs in de Thorbecke-lezing een poging te verklaren waarom het maar niet wil lukken om de linkse misvatting uit te roeien. In onbewuste navolging van de filosoof Ludwig Wittgenstein stelde zij: ‘Taal doet iets met de manier waarop wij naar de werkelijkheid kijken.’

De redeneringen van Wittgenstein (telg van een puissant rijke familie) zijn vaak duister, maar Thijssen gaf heldere voorbeelden: ‘Waarom zou je opkomen voor de vervuiler, de uitbuiter, de graaier? Hoe verkoop je dat aan de kiezer?’ Volgens haar ontstaat door het gebruik van negatieve woorden over het bedrijfsleven ‘vruchtbare grond voor onverstandig beleid’.

Ik ben dit met de vertrekkende VNO/NCW voorvrouw eens. Van de moord op Pim Fortuyn hebben we geleerd hoe gevaarlijk het ‘demoniseren’ van mensen is. Toch kent het demoniseren van het bedrijfsleven halt noch genade.

Winst als maatstaf

Volgens mij is de basis van de misleiding gelegen in de totale onwetendheid over het begrip ‘winst’. De meeste mensen denken dat winst een hoeveelheid geld is, die in een kassa of kluis ligt opgeslagen of op een bankrekening staat. Maar winst is geen geld. Winst is een maatstaf. Zoals een meter lengte meet en een kilo gewicht, zo meet winst de prestaties van een onderneming.

Winst brengt ons de werkelijkheid, de waarheid. Hadden we geen winst dan wisten we niet hoe goed mensen beroepshalve bezig zijn. Iedereen kan wel druk, druk rondlopen en zijn best doen, maar hoe zinvol is dat allemaal? Die kennis is onontbeerlijk voor welvaart.

Wij kennen drie beroepsgroepen die op zoek zijn naar de waarheid: De journalist, de rechter en de accountant. Dat de best betaalde van die drie de waarheid omtrent winst bepaalt, geeft wel aan hoe belangrijk het begrip van winst is.

Misleidende winst

Wel moet worden gezegd dat als het om winst gaat ook leden van VNO/NCW zich schuldig maken aan taalgebruik dat ‘vruchtbare grond voor onverstandig beleid’ oplevert. Vrijwel alle beursfondsen houden de buitenwereld andere prestatiemaatstaven voor dan winst. Philips bijvoorbeeld publiceert elk kwartaal een cijfer buiten de officiële boekhoudregels. Het bedrijf telt ‘tijdelijke’ en ‘eenmalige’ kosten niet mee. Aandeelhoudersvereniging VEB ziet een patroon in al dat ‘eenmalige’: ‘Sinds begin 2022 is circa 4,4 miljard euro aan kosten buiten het aangepaste winstbegrip gelaten. Hierdoor oogt de aangepaste winst stabieler, en vooral fors hoger, dan de winst volgens de officiële regels.’

Dat is een zaak tussen beleggers en accountants. In de echte wereld betalen bedrijven met het geld dat ze van klanten ontvangen hun werknemers, hun leveranciers en hun financiers. Op die manier verspreiden ze welvaart door de hele samenleving. Als dan nog iets over is ook onder aandeelhouders. Zo werkt het kapitalisme.

Kapitalisme leidt tot vrijheid en welvaart

Ayn Rand, een van de weinige filosofen die echt heeft nagedacht over kapitalisme, heeft gewezen op een wijdverbreide foute premisse die de zorgen van Ingrid Thijssen verklaart. Die aanname is dat mensen altijd al produceerden en handelden en dat ook altijd zullen blijven doen. Op basis van die gedachte is het basisvraagstuk in de economie hoe de gemeenschap om moet gaan met het totale resultaat van al die menselijke inspanningen. Rand noemt dat het ‘tribale axioma’: welvaart zou iets zijn van ons allemaal, iets van de stam die de welvaart verdeelt. Dat axioma leidt volgens haar tot slavernij, want dan bepaalt het stamhoofd wie recht heeft op wat.

De werkelijkheid is dat alle rijkdom wordt geproduceerd door iemand en van iemand is. Dat individualisme is het uitgangspunt van het kapitalisme en leidt tot vrijheid: niet tot het afpakken van rijkdom maar tot het scheppen van welvaart.

Winst en wil om te winnen

Of bedrijven welvaart kunnen blijven scheppen hangt ervan af of ze het beter doen dan hun concurrenten. Dat meten we via winst. Om een voetbalvergelijking te maken: Een onderneming is een professioneel voetbalteam dat de wedstrijd moet winnen om de salarissen van spelers en staf te kunnen blijven betalen.

Bij amateurs hoeft dat niet. Zij voetballen in hun welverdiende vrije tijd en hen gaat het uiteindelijk om het spelplezier. Maar bij professionals gaat het om winnen. Wie winst een ‘vies’ begrip vindt, heeft van economie niets begrepen en kan maar beter supporter van Ajax worden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Leve de winst! Winst is goed! Winst is de basis van de vrije democratische samenleving. verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik begon dan ook met hoge verwachtingen aan het vorig jaar verschenen Over Vrijheid, maar de teleurstelling kreeg algauw de overhand. Snyder heeft zijn historische bekwaamheid ingeruild voor een amateuristische vorm van filosofie. Het boek bestaat uit een aaneenschakeling van losse fragmenten, nauwelijks gestructureerd en vaak autobiografisch gekleurd.  

Negatieve vrijheid

Rode lijn is een aanklacht tegen het begrip ‘negatieve vrijheid’. Snyder vindt dat een zeer schadelijk concept en daarom is het vreemd dat hij niet in debat gaat met het werk van de man die dat begrip heeft geïntroduceerd en zijn grote bekendheid gegeven. Die man is Isaiah Berlin (1909-1997), een Britse filosoof van Joods-Russische herkomst.

Berlin wordt zegge en schrijve twee keer genoemd in het boek, een keer om te zeggen dat Snyder het niet eens is met diens belangrijkste essay, ‘Two concepts of liberty’. Daarvoor geeft hij geen argumenten.

In plaats daarvan zet hij het begrip ‘negatieve vrijheid’ voortdurend in een kwaad daglicht door het te omschrijven als iets wat het niet is of door het toepassingen toe te dichten die niemand er ooit aan gegeven heeft. Op pag. 18 schrijft hij: ‘Volgens die negatieve opvatting van ‘vrij’ staat het [hun] vrij om te roven en te moorden.’ Op pag. 231 staat: ‘We hebben enkele vormen van negatieve vrijheid onder ogen gezien: reken gewoon af met privébezit (Marx), reken gewoon af met de Joden (Hitler), reken gewoon af met de imperialisten (antikolonialisten), reken gewoon af met de overheid (Amerikanen).’

Met dit soort demagogische aanvallen op negatieve vrijheid geeft hij een volkomen verkeerde voorstelling van het politiek-filosofische concept van Isaiah Berlin. Die omschrijft negatieve vrijheid als de beschikking over een ruimte waarbinnen iemand, zonder door anderen gehinderd te worden, kan doen of zijn wat hij wil. Hoe groter of kleiner die ruimte, hoe groter of kleiner de negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is de vrijheid die het individu heeft ten opzichte van de overheid. Concrete voorbeelden zijn de klassieke grondrechten: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, de vrijheid van vereniging en vergadering. Die vrijheden worden negatief genoemd omdat overheid en medeburgers iets niet mogen doen, namelijk die vrijheden inperken.

Hoe je de negatieve vrijheden gebruikt, mag je zelf bepalen. Je kunt je mening uiten, maar ook besluiten dat niet te doen. Je kunt keurige meningen uiten, maar ook meningen die je medeburgers walgelijk vinden. De vrijheid van meningsuiting ís er juist voor meningen die walgelijk gevonden worden.

Ware vrijheid

Maar Snyder denkt er anders over. Hij schrijft dat de vrijheid van meningsuiting niet negatief maar positief is, dat ze niet bestaat bij de gratie van een afwezigheid maar van een aanwezigheid. Op pag. 46 heeft Snyder het over de weigering van Zelensky om Kiev te verlaten toen de Russen Oekraïne binnenvielen: ‘Zijn weigering om te vertrekken, geeft ons een idee van wat positieve vrijheid – ware vrijheid – zou kunnen zijn.’ En als Zelensky nu eens had besloten om te vertrekken? Zou dat dan onware vrijheid zijn geweest? Vrijheid is toch de mogelijkheid om te kiezen? En je kunt toch ook in alle vrijheid keuzes maken die anderen verkeerd vinden?

Snyder noemt de vrijheid van meningsuiting alleen maar positief in het geval van een mening of een daad, bijvoorbeeld die van Zelensky, die hij toejuicht, positief waardeert. Hij haalt twee betekenissen van positief door elkaar. Maar dat niet alleen. Zijn uitspraak dat het besluit van Zelensky ‘ware vrijheid’ was, impliceert dat opvattingen en handelingen waar hij het niet mee eens is, niet echt vrij zijn.

Ontsporingen

Hiermee illustreert Snyder het gevaar dat Isaiah Berlin zag in ‘positieve vrijheid’. Berlin definieert positieve vrijheid als de mate waarin iemand zelfstandig richting kan geven aan zijn leven. Positieve vrijheidsrechten zijn rechten die het individu in staat stellen inhoud te geven aan zijn vrijheid. Ze worden positief genoemd omdat ze gericht zijn op de overheid van wie geëist wordt dat ze van alles onderneemt om het individu te emanciperen. Denk aan het recht op onderwijs, op gezondheidszorg, op een waardig leven zonder armoede.

De tweede keer dat Snyder Berlin noemt, is om te zeggen dat deze een voorstander was van de verzorgingsstaat. En de verzorgingsstaat is bij uitstek de belichaming van positieve vrijheid. Maar Snyder vertelt er niet bij dat Berlin er nadrukkelijk voor waarschuwt dat het streven naar positieve vrijheid gemakkelijk kan ontaarden in een inperking van de negatieve vrijheid. Ook in een democratie. Ontsporingen dreigen op te treden wanneer de burger door de overheid in een bepaalde richting wordt gestuurd, wordt gedwongen bepaalde waarden te onderschrijven of een bepaalde levenswijze aan te hangen.

Als de overheid de burger gaat helpen om gelukkig te worden, krijgt ze totalitaire trekjes. Dan komt de neiging boven om mensen die tegenstribbelen tot andere gedachten te dwingen. Voor hun eigen bestwil natuurlijk. Ik moest denken aan CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal die zich in een tweet afvroeg of we mensen die ‘desinformatie over klimaatverandering de wereld inhelpen’ niet strafrechtelijk kunnen vervolgen.

Ook Snyder dreigt de vrijheid te reserveren voor het eigen gelijk. Hij schrijft: ‘Bij al het geklets dat we nu horen over de vrijheid van expressie is het gemakkelijk om te vergeten waarvoor die ook weer bedoeld was: om de omstandigheden te scheppen waaronder feiten het individu verheffen en de machthebbers uitdagen.’ Snyder denkt te weten wat het doel van de vrijheid van meningsuiting is. Maar die vrijheid heeft geen doel. Als dat wel zo zou zijn, zou het geen vrijheid zijn. De vrijheid van meningsuiting is zelf het doel.

Berlin heeft steeds gewaarschuwd tegen rechtvaardigingen van staatsterreur in naam van de positieve vrijheid. Hij doelde op het communisme en het nationaal-socialisme die hij beide van nabij had meegemaakt. Vanwege dat gevaar plaatst hij de negatieve vrijheid in het centrum van zijn politieke filosofie. Alleen door een duidelijk domein af te bakenen waarin elk individu zijn eigen keuzes kan maken, kun je de mogelijkheid van ontsporingen die dreigen bij het propageren van positieve vrijheid enigszins inperken.

Vrijheid van meningsuiting onder druk

Dit is geen zuiver theoretisch probleem. Tegenwoordig staat de vrijheid van meningsuiting nogal onder druk. Het komt bijvoorbeeld regelmatig voor dat Britten naar de gevangenis worden gestuurd wegens anti-immigratie-uitingen op sociale media. In Nederland werd vier jaar geleden PVV-leider Geert Wilders veroordeeld wegens groepbelediging, omdat hij zijn getrouwe aanhang had gevraagd of ze meer of minder Marokkanen wilden, met het voorspelbare antwoord.

Vorig jaar zei BBB-politicus Mona Keijzer in een tv-programma dat ‘antisemitisme bijna onderdeel is van de islamitische cultuur’. Volgens justitie was dat in beginsel een strafbare uitspraak. Keijzer werd alleen maar niet vervolgd omdat dat haar vrijheid van meningsuiting als politicus tezeer zou aantasten. Keijzer is gelukkig bij het gerechtshof in beroep gegaan tegen deze beslissing van het OM. Het valt te hopen dat het hof haar niet alleen gelijk geeft wat betreft haar opvatting dat feiten niet strafbaar kunnen zijn , maar ook gehakt maakt van het absurde onderscheid dat het OM maakt tussen de vrijheid van meningsuiting van politici en niet-politici. Dat onderscheid is op zichzelf al een aantasting van de vrijheid van meningsuiting.

Snyder gebruikt het begrip negatieve vrijheid steeds in een uiterst versimpelde betekenis, namelijk als het streven om elke belemmering voor ‘de machtigen’ weg te nemen. Zo beweert hij op pag. 83 dat ‘Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden om vele redenen, maar een ervan is negatieve vrijheid’. Als lezer vraag je je wanhopig af: Hoe dan, beste Snyder? In Rusland is de staat oppermachtig en de negatieve vrijheid uiterst beperkt. Je hebt er geen vrijheid van meningsuiting en geen vrijheid van vereniging en vergadering. Hoe kan die niet bestaande negatieve vrijheid dan een reden zijn geweest dat Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden?

Snyders boek is vooral gericht op en tegen de Verenigde Staten. Het lijkt erop dat hij van Amerika een verzorgingsstaat naar Europees model wil maken en dat hij negatieve vrijheid ziet als belemmering daarvoor. Waarschijnlijk wil hij alleen maar wat meer positieve inspanningen van de overheid om meer Amerikanen in staat te stellen zichzelf te ontwikkelen. Op zichzelf een nobel doel.

Maar dan is het toch goed te beseffen dat er in alle westerse landen een mix bestaat van negatieve en positieve vrijheden. En dat overheidsinspanningen om de burger te beschermen tegen, bijvoorbeeld, klimaatverandering ten koste gaan van de individuele vrijheid. Voorzichtigheid is dus geboden, en revolutionaire ingrepen moeten geschuwd worden.

Wat meer negatieve vrijheid graag

In de westerse wereld lijkt de wind in een andere richting te waaien dan de door Snyder gewenste. In Europa, zeker in Nederland, zou wel wat meer negatieve vrijheid gewenst zijn. Volkshuisvesting, landbouw en industrie worden verstikt door eindeloze, uiterst gedetailleerde en soms volkomen waanzinnige regeltjes en voorschriften. Bovendien heeft de overheid hier op veel terreinen hopeloos gefaald. Om dan de oplossing te zoeken in nog meer overheid zou dwaas zijn. Hier is veel minder overheid op zijn plaats en veel meer ruimte voor de burger.

Timothy Snyder, Over Vrijheid, Uitgeverij Balans, 454 pagina’s, € 32,50.

Isaiah Berlin, Twee opvattingen van vrijheid, Uitgeverij Boom,, 111 pagina’s, € 34,95.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Timothy Snyder begrijpt niets van vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Vooral uit de gelederen van D66, met Marietje Schaake en Kees Verhoeven in de voorhoede, klinkt het geluid dat er bureaucratische lichamen geïnstalleerd moeten worden die, met hopelijk nieuwe wetgeving in handen, uit naam van ‘democratische waarden’ greep op onwelgevallige sociale media-platforms moeten krijgen.  

In gewone mensentaal: zij willen dat de ongecontroleerde gedachtewisseling op die platforms gestopt wordt simpelweg omdat die een kant uitgaat die niet strookt met het gedachtegoed van D66. 

Sociale media & de power game 

Je hoeft de naam ‘Elon Musk’ maar te laten vallen of de mensen in de progressieve bubbel vallen over elkaar heen om hun walging over X (het door Musk overgenomen platform dat in een vorig leven Twitter heette) de vrije loop te laten. Hoewel ze absoluut een punt hebben als ze beweren dat Musk algoritmes zo laat afstellen dat zijn eigen berichten zichtbaarder worden op zijn eigen platform, en daarmee berichten van anderen naar achteren duwt, is niet het vermeende vals spelen hun uiteindelijke steen des aanstoots, maar de politiek-incorrecte content die vrijelijk op die platforms de ronde doet (ten faveure van radicaal-rechts).  

Want over de hoofdredacteuren van de ‘kwaliteitskranten’, die door diezelfde progressieve bubbel worden verheerlijkt als wél betrouwbare nieuwsbronnen, valt inzake partijdigheid eenvoudig, dat snappen zij ook wel, een dossier op te bouwen dat minstens zoveel vooringenomenheid laat zien als bij Musk (zie mijn vorige artikel over de verbeten wijze waarop kranten hun eigen dogma’s beschermen). 

Je kunt er dan ook bijna vergif op innemen dat er de komende tijd, onder de vlag van ‘desinformatie’, pogingen gedaan gaan worden onwelgevallige platforms te disciplineren (let in dezen vooral op de EU!). En mocht je denken dat het om de regulering gaat van iets onschuldigs of irrelevants waar vooral jongeren of verveelde personen doorheen scrollen, op zoek naar scherp geprijsd fastfood, leuke kleding, hippe make-up, een gezellige date of zomaar wat luchtige afleiding: vergis je niet!  

Dat de aanstaande vicepresident van Amerika, JD Vance (een intimus van Musk), er al op gehint heeft dat regulering van X door de EU mogelijk consequenties heeft voor de opstelling van Amerika binnen de NAVO, en niet in voor Europa gunstige zin, bewijst eens temeer dat sociale media-platforms onmiskenbaar onderdeel zijn geworden van de power game. Meer nog dan dat: het zijn de nieuwe, vooruitgeschoven schaakstukken in het geopolitieke spel! 

TikTok is retenslim 

Het platform dat momenteel voor het meeste rumoer zorgt, is zonder twijfel het in Chinese handen zijnde TikTok. Uit de meeste verslagen van TikTokkers, zowel enthousiastelingen als ex-verslaafden, komt naar voren dat TikTok in alles net een beetje lekkerder is (aan de positieve kant) en net een beetje verschrikkelijker (aan de negatieve kant) dan concurrenten als Facebook, Instagram of X.  

‘Nog sneller dan andere platforms heeft TikTok door wat je als gebruiker leuk vindt’, zegt Paula Heeger, die naast influencer op TikTok ook anderen adviseert om effectievere TikTok-video’s te maken. ‘TikTok is nóg ingenieuzer in het aanbieden van video’s die bij jouw voorkeur en belevingswereld aansluiten, waardoor het platform nóg een tikkeltje verslavender is. Bovendien zijn de video’s extreem kort en compact. En heb je als influencer, bedrijf of politieke partij de mogelijkheid om razendsnel mee te liften op snel opkomende trends. Waardoor je ook met weinig volgers veel views kunt krijgen.’   

Een deeltjesversneller 

Dat TikTok zo retenslim is om de meest populaire video’s binnen de kortste keren te detecteren en al even snel influencers weet te verleiden om ze verder te verspreiden, maakt dat het video’s supersnel kan laten exploderen. En dat je een koffietentje, kledingstuk, afslankproduct, lekkernij of fitnesstrend nergens zo snel tot een opflakkerende hype kunt opstuwen als op TikTok.  

In feite fungeert het platform als een deeltjesversneller: alles wat er aan wensen, verlangens, voorkeuren en aberraties in de maker of gebruiker aanwezig is, wordt door TikTok opgevangen en verhevigd. Heeger: ‘Als je niet lekker in je vel zit, bijvoorbeeld, en je bent op zoek naar hulp om eruit te komen, is er geen platform waar je zo snel zoveel suggesties krijgt om er wat aan te doen. Alleen krijg je op TikTok dan in een keer zóveel content op je af dat je er bij wijze van spreken alleen maar depressiever van wordt. In plaats van je te laten reflecteren op jouw toestand heeft TikTok de neiging je er juist dieper in te zuigen. Dat geldt eigenlijk voor alles op TikTok: het accelereert. Naar het positieve of negatieve.’      

Volgens de cynische wet dat een probleem pas bestaat als de elite het als problematisch begint te ervaren, zou je de recente uitslag bij de Roemeense presidentsverkiezingen als een ‘doorbraak’ voor TikTok kunnen beschouwen. Dankzij de pro-Russische kandidaat Calin Georgescu die vlak voor de verkiezingen zowat een nobody was, maar in korte tijd, ogenschijnlijk vanuit het niets, naar 23 procent van de stemmen klom (en daarmee de eerste ronde won), is TikTok niet alleen in Boekarest een flink stuk hogerop de agenda komen te staan, maar ook in Brussel, waar de verkoop van slaap- en hoofdpijnpillen wel eens ernstig zou kunnen toenemen als er straks naast Hongarije en Slowakije nog een derde lidstaat ingaat tegen de boycot-koers van de EU jegens Rusland.  

Los van de vraag of Rusland de TikTok-campagnes van Georgescu rechtstreeks heeft gefinancierd en/of inhoudelijk aangestuurd, mag het als een blamage gelden dat zo’n groot percentage van de Roemeense bevolking aan de hand van een stroom TikTok-video’s zijn stem heeft laten bepalen. En dat het hoogste rechtscollege van Roemenië de verkiezingsuitslag moest annuleren, was niet minder blamerend. Bij elkaar opgeteld toont het op ongelofelijke wijze de broosheid van onze liberale democratie. En te vrezen valt: niet alleen de Roemeense!  

Inhoudelijke standpunten doen er niet meer toe 

Zoals we uit eerdere verkiezingsonderzoeken weten en we dit jaar bevestigd hebben gezien in de presidentsrace in de VS neemt het belang van politiek-inhoudelijke discussies en verschillen af. Een steeds kleiner aantal kiezers laat campagne-boodschappen of politiek-inhoudelijke standpuntbepaling hun keuze in het stemhokje bepalen. De wérkelijke beïnvloeding vindt plaats in niet-politieke omgevingen, zoals op Facebook tijdens de Trump-campagne van 2016.  

Deze ontwikkeling verklaart wellicht waarom noch Harris, noch Trump tijdens hun respectievelijke campagnes ook maar een memorabel of coherent betoog over de toekomst van Amerika hebben gehouden: het doet er simpelweg niet meer toe. Zo hoefde Georgescu niet veel meer te doen dan op snel verspreide video’s in een kerk te zitten, een beetje aan fitness te doen en zijn zorgen te uiten over inflatie om in korte tijd meer dan eenvijfde van de Roemenen in te pakken (een door opgewekte gezinnen meegezongen  pro-Georgescu-lied deed een extra duit in het digitale zakje). Sneller dan wie ook legde de pro-Russische kandidaat daarmee beslag op de hoogste prijs die er in het universum van de sociale media te winnen valt: likeable-zijn.         

Dankzij TikTok.  

In aanmerking genomen dat de gevestigde partijen in Roemenië als corrupt bekend staan en het hoogste rechtsorgaan van het land op weinig elegant wijze de uitslag van de eerste ronde van de presidentsverkiezingen ongeldig heeft moeten verklaren, wordt het razend spannend of de Roemeense kiezers bij de herhaling in groten getale tegen zichzelf zullen zeggen: ‘Ik ben misleid door TikTok. Ik ga op een andere kandidaat stemmen.’  

Want reken maar dat Georgescu een nummer gaat maken van de hoogst ongebruikelijke stap van de ongeldigverklaring, tenminste, als hij ook maar ietsje meer is dan de goedgemanierde, godvrezende christen waar hij in zijn video’s gestalte aan probeert te geven. Waar hij tot voor kort bekend stond als ‘de grote onbekende’ zal hij in de aanloop naar de hernieuwde verkiezingen niemand minder zijn dan degene die het mikpunt is geweest van het politieke establishment, dat zijn TikTok-succes niet vertrouwde en zijn pad naar het presidentschap voorlopig heeft geblokkeerd. Die uitdagersrol zal hem mogelijk nog meer wind in de zeilen geven. 

Inktzwarte toekomst van het vrije woord 

Concluderend: de slag om het wel of niet reguleren van sociale media (en zo ja, hoe?) lijkt onafwendbaar. En zal, gelet op de prominente rol van Elon Musk in de aanstaande Trump-regering, op het allerhoogste niveau gevoerd gaan worden. Afgaand op wat er in Roemenië is gebeurd, lijkt een free flowing TikTok de natte droom van elk leger dat met hybride gevechtsstrategieën elders gewenste machtswisselingen wil afdwingen. 

Ervan uitgaand dat TikTok inzake slimheid en sociale besmettelijkheid binnen afzienbare tijd nog weer overtroffen gaat worden en daarmee de druk zal toenemen om toezicht en regelgeving ten aanzien van sociale media uit te breiden, ziet de toekomst van het vrije woord er inktzwart uit.  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Trekt TikTok de liberale democratie omver? verscheen eerst op Wynia's Week.

De Memorie van Toelichting die bij het initiatief van deze wetswijziging werd gedeeld, begint met ‘de gewelddadige dood van George Floyd in de Verenigde Staten van Amerika’ (een crimineel met een donkere huidskleur die door een blanke agent werd gedood gedurende een arrestatie; hierdoor ontvlamde in 2020 het racismedebat op allerlei plekken in de wereld). Ook wordt aandacht gevraagd voor het geweld tegen het joods/Israëlische restaurant HaCarmel in Amsterdam.

De initiatiefnemers willen graag een strafverhogende component in het strafrecht zien bij zogenaamde hate crimes. Dat klinkt wellicht nobel, maar is behoorlijk riskant. Toch ging een ruime meerderheid in de Tweede Kamer erin mee. Het is de zoveelste uitholling van de vrijheid van meningsuiting.

Huidige situatie

Momenteel komt discriminatie reeds voor in de strafwet. Artikel 137d luidt:

‘Hij die in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, aanzet tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.’

Het gaat dus om het aanzetten tot discriminatie (niet om het discrimineren zelf). Het gaat erom dat de dader iets zegt of doet waardoor anderen gaan discrimineren. Wat discriminatie is, staat vermeld in artikel 90quater:

‘Onder discriminatie of discrimineren wordt verstaan elke vorm van onderscheid, elke uitsluiting, beperking of voorkeur, die ten doel heeft of ten gevolge kan hebben dat de erkenning, het genot of de uitoefening op voet van gelijkheid van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch, sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het maatschappelijk leven, wordt teniet gedaan of aangetast.’

Het gaat dus om (a) een discriminerende intentie met potentieel discriminerend effect, (b) om een discriminerende intentie zonder potentieel discriminerend effect (c) of – en dit is de meest problematische optie – een potentieel discriminerend gevolg zonder discriminerende intentie.

Wie een uiting doet die niet bedoeld is om mensen uit te sluiten of anderzijds op basis van ongelijkheid hun mensenrechten te ontnemen, kan toch aan discriminatie doen als de rechter meent dat dit mogelijk het effect van die uiting zou kunnen zijn (let op de voorzichtige woordkeuze: zo’n uiting hoeft geen discriminerend effect te hebben). Wanneer daar sprake van is is echter moeilijk te bepalen. Maar is deze situatie niet bij uitstek van toepassing op cabaretiers?

Welke wetswijzigingen staan Timmermans en Bikker, met steun van de Tweede Kamer, dan voor? Hun wens is om allereerst een nieuw artikel toe te voegen aan de strafwet (art. 44bis):

‘Indien een strafbaar feit wordt begaan met een discriminatoir oogmerk dan wel bestaat uit, wordt voorafgegaan door, vergezeld van of gevolgd door gedragingen die haat tegen of discriminatie van een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun seksuele gerichtheid of hun handicap tot uitdrukking brengen, kan de op dat feit gestelde tijdelijke gevangenisstraf of hechtenis met een derde worden verhoogd.’

Het idee is dus dat alle strafbare feiten in maximumstraf verhoogd kunnen worden als daar een discriminatoir oogmerk aan ten grondslag lag. Daarom willen zij aan het eerder genoemde artikel 90quater een tweede lid toevoegen:

‘Onder discriminatoir oogmerk wordt verstaan het oogmerk om haat tegen of discriminatie van een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun seksuele gerichtheid of hun handicap tot uitdrukking te brengen.’

In de Memorie van Toelichting staat vermeld dat hate crimes strenger aangepakt moeten worden:

‘Bij hate crimes worden de gedragingen immers gemotiveerd door wie de slachtoffers zijn of tot welke groep zij behoren. Het zijn delicten die deel uitmaken van polarisatieprocessen, die de sociale afstand tussen bevolkingsgroepen vergroten.’

Zoals we eerder zagen hoeft er – conform de huidige wetgeving – bij zulke delicten echter geen discriminerende intentie te zijn. Een potentieel discriminerend effect is voldoende.

Complexe vraagstukken

Deels is dit wetsvoorstel te begrijpen. Wildplassen tegen de gevel van een willekeurige ander omdat je het niet kunt ophouden is terecht beboetbaar. Wildplassen tegen de gevel van de woning van een Joods gezin omdat je een hekel hebt aan Joden is veel erger.

Maar er zijn ook genoeg twijfelgevallen denkbaar. Het is volgens de wetgever erger om te stelen van moslimmigranten omdat je meent dat zij ‘onze’ banen inpikken, dan om te stelen van mensen die een uitkering ontvangen omdat ze geen baan kunnen vinden. Als die moslimmigranten er warmer bij zouden zitten dan degenen die een uitkering ontvangen, dan durf ik niet zo stellig te zeggen dat het eerste scenario erger is dan het tweede. De ernst zou wel eens heel dicht bij elkaar kunnen liggen; dit zijn complexe morele vraagstukken.

Voorkeursbehandeling op grond van godsdienst

Dan zijn er scenario’s denkbaar die volgens de letter van de wet strafbaar zouden worden, maar ongetwijfeld niet tot vervolging zullen leiden (dit is immers ook het geval in soortgelijke zaken met de huidige wetgeving). Denk aan een discriminerende uitspraak tegen blanke mensen door iemand ‘van kleur’. Of aan discriminatoire uitspraken tegen ongelovige mensen.

Hoe moet overigens worden omgegaan met voorkeursbehandelingen die religieuze mensen krijgen ten opzichte van ongelovigen of andersgelovigen? Met zulke wetgeving is het te simplistisch om het verschil tussen het toestaan van de islamitische hoofddoek op de rijbewijsfoto en het weigeren van de pet of muts af te doen als vrijheid van godsdienst. Elk privilege dat de overheid geeft op grond van godsdienst kan dan niet anders worden gezien dan als discriminatie.       

Dat brengt me op de vraag waarom er in zo’n artikel überhaupt categorieën van bescherming worden genoemd. Dat betekent immers dat slechts op basis van deze categorieën bescherming bestaat. Oftewel dat uitsluiting, beperking of bevoorrechting op basis van iets anders dan ras, godsdienst, levensbeschouwing, geslacht, seksuele gerichtheid of handicap geen discriminatie is. Discrimineren op basis van uw inkomen, de waarde van uw eigendom, de status van uw werk, uw uiterlijk, uw provinciale afkomst, uw accent, en wellicht uw politieke voorkeur (dat is immers anders dan ideologie) is niet vervolgbaar. Waarom al deze categorieën niet? Het is niet dat de bij wet beschermde categorieën onveranderbaar zijn en deze niet, of andersom.

Het belang van vrijheid van meningsuiting

Zulke praktische implicaties zijn interessant om te overdenken. Ze tonen allerlei situaties aan waarover ogenschijnlijk niet of nauwelijks is nagedacht door de politici die dit voorstel hebben gesteund; allerlei eenvoudig zichtbare mazen in de wet. Zulke mazen hebben echter zowel morele als juridische gevolgen. Ze creëren rechtsonzekerheid. De overkoepelende vraag is echter niet gesteld: zulke wetgeving zorgt voor een verdere inperking van de individuele vrijheid van burgers. Is dat nodig en verantwoord?

Groepsbelediging werd al in 1934 strafbaar en daaruit vloeide de strafbaarstelling van het aanzetten tot haat en discriminatie voort. De aanleiding daarvoor had ogenschijnlijk te maken met de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) en de Communistische Partij van Nederland (CPN) die als bedreigingen werden gezien. Die strafbaarstelling van deze gedragingen is echter lange tijd bediscussieerd gebleven. In het Handyside-arrest (Richard Handyside versus het Verenigd Koninkrijk) van 1976 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens:

‘Freedom of expression constitutes one of the essential foundations of such a society, one of the basic conditions for its progress and for the development of every man. (…) It is applicable not only to “information” or “ideas” that are favourably received or regarded as inoffensive or as a matter of indifference, but also to those that offend, shock or disturb the State or any sector of the population. Such are the demands of that pluralism, tolerance and broadmindedness without which there is no “democratic society”. This means, amongst other things, that every “formality”, “condition”, “restriction” or “penalty” imposed in this sphere must be proportionate to the legitimate aim pursued.’

Sommige groepen worden meer beschermd dan andere

Zelfs wat beledigend werd geacht, wat choqueert of stoort, viel volgens dit hof onder de vrijheid van expressie. Dat betekende het verdwijnen van de Nederlandse strafrechtartikelen 137c (groepsbelediging) en 137d (aanzetten tot haat en discriminatie), zo denkt u waarschijnlijk? Integendeel. Door de jaren heen werden meer uitingen onder deze delicten geschaard en werd de vrijheid van meningsuiting steeds verder ingeperkt. Zowel juridisch als moreel mocht je steeds minder zeggen.

Aan het begin van de jaren ’90 ontstonden er hernieuwde politieke zorgen over wat als extreemrechts werd gezien. De afgelopen twintig, dertig, jaren werden steeds meer restricties op de vrijheid van meningsuiting opgelegd. Maar, zoals geschreven, die restricties lijken niet consequent te worden toegepast. Sommige vermeende minderheidsgroepen lijken meer juridische bescherming te genieten dan andere. Zoiets is problematisch in een liberale democratische rechtsstaat, omdat het dan juist de overheid is die discrimineert.

Hier gaat het wellicht wringen. In een liberale rechtsstaat mag iedereen doen wat hij of zij wil zolang hij anderen niet schaadt. De vraag is wanneer daar sprake van is. U mag uw eigen vrienden kiezen op basis van allerlei voorkeuren die u heeft. Als u geen homo’s in uw vriendenkring wil hebben – het lijkt me overigens een absurd criterium om uw vriendenkring mee te bepalen – dan mag u dat besluiten.

Maar de overheid mag zo’n onderscheid nooit maken. De overheid is er namelijk voor elke burger. Zij dient ons tegen elkaar te beschermen, zij dient onze vrijheden zoveel mogelijk te beschermen en daarom dient zij alle burgers in gelijke gevallen gelijk te behandelen. Een overheid die de ene vermeende groep – vermeend omdat moslims, atheïsten en transgenders geen homogene groepen zijn – privileges geeft boven de andere doet aan discriminatie.

U moet kunnen zeggen wat u denkt

U moet echter kunnen zeggen wat u denkt en voelt, ook als dat anderen zou kunnen storen, choqueren of beledigen. Dat is de essentie van een liberale democratische rechtsstaat. Zonder de vrijheid van expressie kunt u geen politiek bedrijven (noch actief, noch passief), kunnen ideeën niet worden bekritiseerd en zal de menselijke en morele vooruitgang stagneren.

Het is noemenswaardig dat de Memorie van Toelichting van de wetswijziging 14 pagina’s beslaat en uitgebreid motiveert waarom deze wijziging er dient te komen, maar niet ingaat op de vrijheid van meningsuiting; kennelijk is dat geen belang dat gewogen is of diende te worden.

Het bedrijven van politiek en het bekritiseren van ideeën wordt in 2024 te eenvoudig gezien als discriminerend van aard. Het voorstel van de strafverzwaring rondom het discriminatoir oogmerk is riskant. De kern van het juridische probleem ligt echter al verankerd in onze strafwet: de artikelen 137c (groepsbelediging) en 137d (het aanzetten tot haat en discriminatie).

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met strafverzwaring wegens discriminatoir oogmerk wordt onze vrijheid nog verder ingeperkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Islam kent niet de scheiding van kerk en staat

In dat verband kwam natuurlijk ook de ‘islamitische kwestie’ ter sprake. Manent zei dat Frankrijk voor een deel islamitisch is geworden en dat islamitische burgers, voor zover ze niet jihadistisch of fundamentalistisch zijn, ‘medeburgers’ zijn en van dezelfde samenleving deel uitmaken.

Maar de laïcité (de strenge scheiding van kerk en staat) die aan de Franse staat ten grondslag ligt, is wel een adequaat model voor een christelijk land, maar niet voor een staat met een grote islamitische bevolkingsgroep. Want die scheiding, die met het christelijk geloof gegeven is, kent de islam niet.

En dan volgt de gewraakte uitspraak: ‘De druk is momenteel zodanig dat wij beslissingen moeten nemen, ik zeg het maar recht voor z’n raap, over het aantal moslims dat zich in Europa bevindt. Als dat islamitische deel van de bevolking qua omvang redelijk blijft (al weet ik niet wat “redelijk” in dit verband precies betekent), dan is het probleem te overzien. Maar eenvoudig gezegd: dat deel kan niet oneindig blijven groeien. Als dat deel oneindig groeit, wat tegenwoordig in Europa het geval is, zijn wij op weg naar drama’s die geen enkele vorm van laïciteit kan beheersen.’ De Franse staat is ingericht naar een model waarbinnen de islam zich niet laat inpassen, en dus kunnen we een ongebreidelde migratie niet zomaar laten gebeuren.

De linkse doos van Pandora ontplofte natuurlijk. Wat Manent had gezegd was in strijd met de mensenrechten, islamofoob, discriminatoir.

De motie van Bente Becker

De discussie leek een beetje op de commotie die een motie van Bente Becker (VVD) in Nederland veroorzaakte. Zij stelde voor om onderzoek te doen naar de opvattingen van Nederlanders met een migratieachtergrond. Die motie kreeg brede steun, maar toen van links het verwijt kwam dat zo’n motie racistisch was, trokken SP en CU hun steun in, en voorzagen NSC en CDA hun steun aan de als ‘kwetsend en discriminerend’ ervaren motie van aanvullend, relativerend commentaar.

De motie heeft nog steeds de steun van een Kamermeerderheid en onderzoek naar de integratie van immigranten wordt al jaren door het Sociaal en Cultureel Planbureau uitgevoerd. Maar de motie en de daarop volgende verontwaardiging zijn typerend voor alle onderwerpen, suggesties en uitspraken die in de verte naar discriminatie rieken. Want discriminatie mag natuurlijk niet. Het verbod daarop, vastgelegd in artikel 1 van onze Grondwet, is het laatste, ene en heilige gebod in onze samenleving.

Hannah Ahrendt

Maar discriminatie is een recht. Dat is helder uitgelegd in een fraai, maar niet onomstreden, essay van de Joods-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt (1906-1975). Zij publiceerde dat essay in 1959, naar aanleiding van een fel oplaaiend debat over gebeurtenissen in Little Rock, Arkansas. Het besluit van de regering-Eisenhower om desegregatie aan scholen op te leggen (blanke scholen te dwingen ook zwarte leerlingen te accepteren), leidde tot protesten – en Arendt verdedigde die. Niet omdat het lot van de zwarte bevolking in het Zuiden van de Verenigde Staten haar niet ter harte ging, integendeel, maar de regering had de werkelijke problemen moeten aanpakken: de inhumane discriminatie van Afro-Amerikanen in de publieke sfeer (treinen en bussen, hotels en restaurants, etc.). Nu echter wentelde de regering een te lang genegeerd probleem af op scholen en kinderen die dat probleem helemaal niet konden oplossen.

Bovendien, en dat was het belangrijkste punt dat Arendt wilde maken, moeten we zorgvuldig en niet in ‘liberale cliché’s’ over gevoelige onderwerpen als discriminatie spreken. We moeten tussen verschillende sferen (domeinen) van het leven onderscheiden: de private, de maatschappelijke en de politieke sfeer. In de sfeer van het private en maatschappelijke is discriminatie een ‘onmisbaar sociaal recht’. In de private sfeer kiezen we zelf met wie we omgaan: onze eigen vrienden en de mensen van wie we houden. De anderen discrimineren we gewoon.

Ook in de sociale sfeer is discriminatie geoorloofd. Er bestaat immers zoiets als het recht op vrije associatie. ‘Als ik als Jood mijn vakantie alleen in het gezelschap van Joden wil doorbrengen, dan zie ik niet hoe iemand mij daar met enige reden vanaf kan houden; zoals ik ook niet zie waarom andere vakantieoorden geen klanten mogen onderhouden die op hun vakantie geen Joden willen zien.’ Vrijheid is hier belangrijker dan het principe van de gelijkheid.

Maar in de publieke sfeer is het anders. Publieke diensten spelen zich af in een domein waarin alle mensen gelijk zijn en moeten dus voor iedereen in dezelfde mate toegankelijk zijn.

Ouders mogen hun kinderen opvoeden zoals zij willen

Het probleem met de maatregelen van de regering Eisenhower is dat zij vanuit de overheid de sociale rechten van burgers negeerde. Als sociale discriminatie wettelijk wordt afgedwongen (zoals in de zuidelijke staten gebeurde), is er sprake van vervolging. Maar op het moment dat sociale discriminatie (discriminatie dus in de tweede sfeer, het sociale domein) met wettelijke middelen wordt afgeschaft, wordt de vrijheid in de samenleving geweld aangedaan. ‘De regering kan geen legitieme stappen tegen sociale discriminatie zetten, omdat de regering alleen in de naam van de gelijkheid kan opereren – en dat is een principe dat in de sociale sfeer niet van toepassing is.’

Toegepast op scholen en onderwijs: kinderen zijn eerst en vooral onderdeel van het gezin en hun thuis, en worden dus opgevoed in een ‘atmosfeer van eigenzinnige exclusiviteit. Het recht van ouders om hun kinderen op te voeden zoals zij willen, is een privacyrecht, dat tot het huis en de familie behoort.’ De invoering van de onderwijsplicht heeft dit recht wel beperkt, maar niet afgeschaft.

Iedere groep heeft het recht tot vereniging

Scholen zijn vrije associaties, behoren dus tot het sociale domein, en de dwang van de overheid op ouders om hun kinderen tegen hun wil naar een geïntegreerde school te sturen betekent dat die overheid de ouders de rechten ontneemt die hun in een vrije samenleving duidelijk toekomen: ‘het particuliere recht over hun kinderen en het sociale recht op een vrije associatie’.

Dat is allemaal heel erg duidelijk. Het betekent dus dat iedere groep in een samenleving (in de sociale sfeer) het recht tot vereniging toekomt. Geen enkele levensovertuiging laat zich achter de voordeur (in de private sfeer) opsluiten. Ook moslims mogen hun eigen scholen en weekendscholen stichten. Met wat daar inhoudelijk wordt overgedragen, heeft in principe niemand wat te maken. De grens ligt bij geweld en bedreiging, en in de bestrijding daarvan voorziet het strafrecht.

In het publieke domein is het principe van de gelijkheid van kracht. Dat houdt ook in dat de overheid alle groepen in de samenleving gelijk behandelt, geen positie kiest, geen ideologische keuzes maakt, maar alle groepen vrij laat. Het is haar taak ervoor te zorgen dat al die groepen veilig, vreedzaam en in onderling vertrouwen kunnen samenleven, elkaar niet uitsluiten maar een plek onder de zon gunnen.

Het is in dit verband relevant dat onze Grondwet (art. 2) de overheid een beslissende rol toekent in het immigratiebeleid. Immigratie mag en kan niet iets zijn wat ons overkomt, maar de toelating en uitzetting van migranten moet door de overheid worden geregeld. En als ze hier zijn, mogen er eisen worden gesteld, en vooral de eis dat de spelregels voor de onderlinge omgang die wij hier met elkaar hebben afgesproken, geëerbiedigd worden.

Daarom is het helemaal niet gek om deze integratie te onderzoeken en te volgen – zeker wanneer er gerechtvaardigde vermoedens bestaan dat zich onder die immigrantengroepen delen bevinden die onze liberale samenleving ten diepste afwijzen en anderen niet de plek onder de zon gunnen die zij voor zichzelf opeisen.

Waakzaamheid is geboden

Zoals het model van de laïcité, zoals Pierre Manent betoogde, niet volstaat om in Frankrijk de ongebreidelde instroom van moslimimmigranten te beheersen en deze te integreren, zo is ons permissieve en naïeve en multiculturele model misschien wel te inherent nonchalant als het hierom gaat.

Extra toezicht en waakzaamheid is dus geboden om alle krachten die de democratische rechtstaat van binnenuit ondermijnen (die vijfde colonne, waar Pim Fortuyn het meer dan twintig jaar geleden al over had), op de grenzen van ons samenleven te wijzen en deze grenzen streng te bewaken.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Om te voorkomen dat onze samenleving van binnenuit ondermijnd wordt, is extra toezicht zeker gerechtvaardigd verscheen eerst op Wynia's Week.

Om de aangekondigde bezuiniging van 2,5 miljard euro in perspectief te plaatsen: Het beschikbare budget van 3,7 miljard euro in 2024 komt daardoor uit op 3,6 miljard euro in 2028, in plaats van de 5,9 miljard euro die het vorige kabinet wilde besteden. Er wordt dus vooral een streep gezet door de forse toename van het budget in de komende jaren, waardoor de term ombuiging beter de lading dekt.

Hulpgeld bestendigt verkeerd beleid

Voor een zinvolle besteding van dit nog altijd omvangrijke budget is het nodig het beleid aan te passen aan moderne inzichten over de effectiviteit ervan. Met als uitgangspunt arme landen welvarend maken. Dat betekent afscheid nemen van het gedachtegoed hierover dat stamt uit de vorige eeuw. Dat laatste kan worden samengevat als ‘hoe meer, hoe beter’, waaraan effectiviteit en duurzame resultaten ondergeschikt zijn.

De Nobelprijs voor economie is dit jaar toegekend aan Daron Acemoglu, James Robinson en Simon Johnson. Hun werk bevat een glasheldere boodschap voor beleidsmakers over hoe landen welvarend worden. Eén les is duidelijk: Ontwikkelingsgeld heeft geen enkel land welvarend gemaakt. De voorbeelden van landen die het wel is gelukt welvarend te worden, laten zien dat hulpgeld daar op zijn best geen bijdrage aan heeft geleverd en vaak juist averechts uitwerkte door het verkeerde beleid te bestendigen.

Na de Koreaanse Oorlog (1950-1953) was heel Korea straatarm. Anno 2024 is Zuid-Korea een welvarend land, met vooraanstaande producenten van moderne technologie en van auto’s. Het is ook een democratisch land. De ontwikkeling naar een markteconomie resulteerde in politieke vrijheid.

Hoe het anders kan, zien we in Noord-Korea. Beide landen startten op hetzelfde uitgangsniveau. Noord-Korea heeft weinig vooruitgang geboekt. De inwoners worden nog regelmatig geteisterd door hongersnoden en behoren tot degenen in de wereld met de minste politieke vrijheid. De socialistische planeconomie voorkomt economische ontwikkeling en de gewetenloze dictatuur van Kim Jong-un drukt elk streven naar meer politieke vrijheid genadeloos de kop in.

Economische en politieke vrijheid zijn onmisbare voorwaarden

De voorbeelden van de landen die de afgelopen decennia erin zijn geslaagd zich te ontworstelen aan armoede maken duidelijk dat het recept om een rijk land te worden niet zo ingewikkeld is. Het is beschreven door Daron Acemoglu en James Robinson in hun bestseller-boeken Why Nations Fail (2012) en The Narrow Corridor (2019). Hun boodschap is in één zin samen te vatten: Breek economische en politieke machtsposities af en voorkom dat er nieuwe ontstaan. Landen zullen dat zelf moeten doen, waarbij rijke landen en internationale organisaties zich kunnen beperken tot het beschikbaar stellen van expertise en noodhulp.

Zoals het voorbeeld van Zuid-Korea en van andere Oost-Aziatische landen laat zien, is dat de gebruikelijke volgorde: Met het vrijmaken van de economie ontstaat een middenklasse, die veel te verliezen heeft bij slecht overheidsbeleid. Naarmate deze groep groeit, geeft ze ook de aanzet tot meer politieke vrijheid en een effectievere overheid. Het kan ook andersom, zoals de casus Costa Rica illustreert. Wel is het zo dat economische en politieke vrijheid beide onmisbare voorwaarden zijn; het één gaat niet zonder het ander om welvarend te worden. Alleen China lijkt dit vooralsnog te weerspreken, hoewel het nog geen welvarend land is en op tal van gebieden stagnatie laat zien.

In West-Europa waren de fundamenten al aanwezig

Ontwikkelingshulp komt als factor die bijdraagt aan welvarend worden niet voor in de boeken van Acemoglu en Robinson. Hulpgeld bevestigt juist economische en politieke machtsposities.

Maar was de Marshallhulp aan West-Europese landen na de Tweede Wereldoorlog dan geen vorm van ontwikkelingshulp? Wat de Marshallhulp deed was proberen zo snel mogelijk het bedrijfsleven in staat stellen de productie te hervatten en (nieuwe) afzetmarkten bieden, zodat de fragiele West-Europese democratieën niet vatbaar zouden worden voor het communisme. De politieke vrijheden en de democratische infrastructuur waren er al in deze landen, evenals de noodzakelijke structuren van een markteconomie. De verwoeste economie kon daardoor snel weer op de al aanwezige fundamenten worden opgebouwd.

De lievelingen van de westerse ontwikkelingshulp van de afgelopen zestig jaar kampen nog steeds met veel armoede. Landen als Kenia, Tanzania en Ghana ontvingen enorme sommen geld, ook uit ideologische motieven omdat ze werden geregeerd door ‘progressieve’ socialistische presidenten. Van schendingen van de mensenrechten in deze eenpartijstaten werd graag weggekeken. Waarmee in strijd werd gehandeld met de beide punten van Acemoglu en Robinson.

Het wijzen op specifieke omstandigheden in Oost-Azië snijdt geen hout. Ontwikkelingslanden die welvarender zijn geworden in de afgelopen decennia zijn wereldwijd verspreid en met Botswana ook op het Afrikaanse continent te vinden.

Geld alleen helpt niet

Helpt een grote zak met geld dan niet? Uiteraard kan dat, mits verstandig geïnvesteerd. Kijk naar de Golfstaten en Saoedi-Arabië. Het is overigens maar de vraag in hoeverre het welvaartsniveau gehandhaafd blijft, mocht de stroom oliegeld plotseling opdrogen. Temeer daar het in de meeste van die landen met de politieke vrijheden nog steeds slecht is gesteld.

Geld alleen heeft vaak perverse effecten, zoals ook zichtbaar is in de besteding van de aardgasbaten in Nederland. Het overgrote deel van de opbrengsten is verjubeld aan uitgaven voor een verzorgingsstaat die niet toekomstbestendig bleek. De miljarden die de afgelopen decennia vanuit Nederland naar Suriname en de Nederlandse Antillen zijn gestroomd, hebben die landen niet duurzaam welvarend gemaakt. Integendeel. Zelfs de ontwikkeling van de enorme natuurlijke hulpbronnen heeft de relatief kleine bevolking van Suriname geen welvaart gebracht.

De kennis van en ervaring met economische groei en welvaart heeft ertoe geleid dat onder economen sprake is van een grote mate van consensus over wat goed beleid is. Eentje die niet onder doet voor die onder klimaatwetenschappers waarmee in de politiek en de media zo vaak wordt geschermd. Waarom is die kennis niet doorgedrongen tot diezelfde politiek en media die zeggen zich zo graag op ‘de wetenschap’ te willen beroepen? Waarom wordt er door beleidsmakers zo weinig gekeken naar welke bijdrage ontwikkelingshulp levert aan de welvaartsgroei in arme landen?

In plaats daarvan krijgen we steeds weer de uitsluitend op morele gronden gefundeerde opmerking dat een ‘beschaafd’ land geld moet doneren aan inwoners van landen die in armoede leven. Als dat goed zou werken, dan zou wat mij betreft het budget voor ontwikkelingshulp mogen vertienvoudigen. Het probleem is dat het niet werkt en zelfs vaak averechts uitwerkt. Politici kijken alleen naar de omvang van het budget en niet wat dat oplevert. Zo bezien lijkt de enige verklaring dat het doneren van geld aan arme landen niets anders is dan het afkopen van het eigen schuldgevoel en schaamte dat wij hier (bij toeval) welvarend zijn geworden. Het open stellen van de eigen grenzen voor een ongebreidelde instroom van immigranten uit die landen is dan een logische consequentie.

Haal nu ook de bezem door de bureaucratie

Kortom, het huidige beleid staat zowel in de economische als in de politieke dimensie haaks op de succesfactoren die Acemoglu en Robinson onderscheiden. Daarmee werden en worden miljarden euro’s aan belastinggeld feitelijk weggegooid en het is goed dat daar nu een einde aan lijkt te komen. Het loslaten van ideologieën die niet effectief zijn gebleken en het toelaten van wetenschappelijke inzichten die buiten het departement allang common sense zijn, is een goede gelegenheid om eens flink de bezem te halen door de bureaucratie. Zelf zullen de ambtenaren hiertoe niet het initiatief nemen, verliefd als ze zijn op het uitgeven van geld, waarvan ze geloven er goed mee te doen, het begeleiden en bezoeken van projecten in verre landen en de internationale overlegfora die bijeenkomen op exotische plaatsen of in dynamische wereldsteden.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt.Kort na de jaarwisseling verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek ‘De Nederwolf’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ontwikkelingshulp heeft geen enkel land welvarend gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Die tweedeling is heel urgent geworden sinds het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de penvoerder is geworden voor de nieuwe instructies bij het opstellen van de rijksbegroting. De tekst van het in 2022 samen met het SCP en het CPB opgestelde rapport over de begrotingssystematiek begint nog onschuldig met de oproep om niet meer alleen te kijken naar financiële cijfers voor tekort, staatsschuld en dergelijke, maar veel ruimer naar ‘brede welvaart’. Dat is heel sympathiek, en in de lijn van de bekende waarschuwing dat het bruto binnenlands product (bbp) een optelling is van alle zogenaamde ‘toegevoegde waarde’ in de economie, maar dat we dan ook meetellen wat helemaal níet waardevol is. Bovendien zijn we soms blind voor schadelijke effecten van de economische groei.

We kennen allemaal de voorbeelden. Als op 31 december meer jongeren gevaarlijk vuurwerk afsteken en halfblind naar het ziekenhuis moeten, neemt het bbp toe (dat is de definitie van economische groei) door de overuren van de oogchirurgen. Als in Uganda alle tilapia uit het Victoriameer wordt gevist, is dat eenmalig een toename in het bbp, maar zijn daarna de vissers werkloos.

Geen aandacht voor vrijheid

Een goed idee dus om te kijken naar ‘brede welvaart’, maar de ambtenaren van het PBL hebben dat op een D66-GroenLinks-achtige manier ingevuld. Dit is hun lijst van de acht ‘ankers’ voor de begroting voor 2025 en volgende jaren: ‘1) Subjectief welzijn, 2) Gezondheid, 3) Consumptie en inkomen, 4) Onderwijs en opleiding, 5) Ruimtelijke samenhang en kwaliteit, 6) Economisch kapitaal, 7) Natuurlijk kapitaal, en 8) Sociaal kapitaal.’

Ziet u, lezer van Wynia’s Week, wat ontbreekt? Hint: denk aan het eerste woord in de oproep tot de Franse Revolutie in 1789 door de toenmalige BoerBurgerBeweging tegen de elite en tegen de hoge belastingen. Nog een hint: denk aan het grote beeld in de haven van New York van Lady Liberty met de opgeheven toorts.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren denken bij Lady Liberty eerder aan een dragqueen dan aan vrijheid, toch een bekend oud-Nederlands begrip van vóór de kabinetten-Rutte III en IV. In het hele rapport over de nieuwe ankers voor onze begroting komt ‘vrijheid’ drie keer voor: één keer in de context dat we leven in een democratie, en twee referenties dat we bij een hoger inkomen meer geld hebben om vrij te besteden. Dat is het.

Dat een hoger inkomen meer vrijheid geeft is zeker waar, maar wat is het fout om vrijheid daartoe te beperken. Dat is typisch voor de dictators in Orwells Nineteen Eighty-Four en nu dus helaas ook voor de PBL-ambtenaren. Nergens in het rapport gaat over andere dimensies van vrijheid. De vrijheid bijvoorbeeld om zelf te kiezen hoe je met een eigen zaak je inkomen wil proberen te verdienen. Ook niets over vrijheid voor boeren, vissers en tuinders, en over de vrijheid om een eigen bedrijf door te geven aan de volgende generatie.

Er is in Nederland vrijheid om te consumeren, al wordt dat er niet makkelijker op met de dure energie, de hetze tegen vlees en vis en de dwang om auto’s uit te faseren. Maar er is in Nederland na Rutte III en IV evident steeds minder vrijheid om te produceren. Wel vrijheid voor wolven en bevers, maar voor ondernemers steeds meer verboden, bureaucratie en kosten.

Griezelige eenzijdigheid 

De twee belangrijkste auteurs van het rapport over de begrotingssystematiek zijn Melchert Reudink en Olav-Jan van Gerwen, beiden van het PBL. Over eerstgenoemde schreef Volkskrant-columnist Toine Heijmans vorig jaar bewonderend: ‘…een interessant gesprek met Melchert Reudink van het PBL, die helder uitlegt waarom activisten elke dag de Utrechtsebaan bezetten… We hebben een Klimaatakkoord en een Klimaatwet, en toch vinden we telkens geitenpaadjes om in fossiele auto’s te blijven rijden… “We houden nu eenmaal graag vast aan comfortabele maatregelen, die onze dagelijkse leefwijze niet te veel veranderen”’.

Olav-Jan van Gerwen, de co-auteur van Reudink, zei in 2022 in de Tweede Kamer: ‘Of het kabinet een opgave wel of niet omarmt, is voor ons niet een teken om te zeggen dan bouwen we het af. Daar zijn we onafhankelijk in. Die agendering die pakken we zelf op. Voor de leefomgeving hebben we de circulaire economie, we hebben de klimaat- en energietransitie, dat is niet iets waarvan we zeggen we zien in het kabinet minder aandacht… Integendeel dat zou er ook toe kunnen leiden dat we harder op de trommel gaan roffelen. Die grote maatschappelijke opgaven die zijn voor ons echt leidinggevend’.  

Ik ben bang dat bij het PBL nu alleen nog economen, natuurkundigen, landbouwwetenschappers of geografen kunnen werken die al bij voorbaat instemmen met deze harde ideologie en dwingende toon. Een enorme managementfout om het zo ver te laten komen. Stel je voor dat bij het CPB alleen nog overtuigde monetaristen zouden mogen werken of bij het SCP uitsluitend marxistische sociologen. Als een nieuw kabinet die griezelige eenzijdigheid bij de 250 medewerkers van het PBL niet direct aanpakt, gaat Nederland nog veel meer lijden.

Slechts in één zin in het rapport komt de socioloog en emeritus hoogleraar Ruut Veenhoven aan het woord, mijn vroegere collega aan de Erasmus Universiteit, oprichter van het Journal of Happiness Studies en een mondiale autoriteit: ‘Levenstevredenheid in Nederland [hangt] samen met “landkenmerken”, waaronder de vrijheden die mensen genieten, institutionele kwaliteit, vertrouwen en tolerantie.’ Zo is het. In een interview noemde Veenhoven in 2018 zeven factoren voor geluk en ook toen zette hij vrijheid op de eerste plaats. Hij voegde eraan toe dat de ‘lage kwaliteit van de ambtenaren’ een belangrijke factor is die mensen in rijke landen als Nederland minder gelukkig dreigt te maken.

Misleidend en onbegrijpelijk

Dat is een inzicht dat het PBL zich mag aantrekken nu hun idiote, zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ (een excuus om veel van de echte kosten van milieubeleid te verdoezelen) zelfs de Miljoenennota dreigt te gaan bederven. Zo vindt het PBL blijkens het nieuwste rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte (SBR) van het ministerie van Financiën dat de Nederlandse boeren moeten worden gedwongen om de uitstoot van CO2 tot nul terug te brengen, maar dat de kosten daarvan niet hoeven mee te tellen in de afweging van het kabinet. Misleidend – en onbegrijpelijk dat de hoge ambtenaren van andere ministeries niet de moed hebben gehad om hier in te grijpen.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren hebben onder Rutte III en IV hun voorkeuren al kunnen verankeren in eenzijdig samengestelde ‘klimaattafels’, in een woekering van nieuwe ‘raden’ met behulpzame parttime professoren, en nu ook in de procedure voor Prinsjesdag. PVV en BBB hebben nog één andere partij nodig om deze ramp te blokkeren. Maar gelukkig is er naast de PVV nog een andere grote politieke formatie met het woord ‘vrijheid’ in haar naam.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Vrijheid maakt gelukkig. Maar onze rijksambtenaren zijn gespecialiseerd in steeds meer dwingelandij verscheen eerst op Wynia's Week.