Sinds enige tijd is het schaduwonderwijs de nieuwe steen des aanstoots. Bijlessen, examentrainingen en huiswerkbegeleiding buiten de gewone lessen om zouden aantonen dat scholen het verkeerd doen: hoogopgeleide ouders kopen kansen en commerciële bureaus verrijken zich aan een falend stelsel. Schaduwonderwijs als commerciële aanval op de kansengelijkheid?

De academic coach

Eerstejaars student Robin mag zich sinds vorige week academic coach noemen. Tegenover hem zit de leerling. De coach geeft eerlijk toe dat hij nog nooit les heeft gegeven. Van het huiswerkinstituut heeft hij een handleiding en een inlogcode meegekregen. Bovendien is er de geruststellende gedachte dat alle antwoorden achter in het boek staan.

‘Waar zullen we mee beginnen?’ vraagt coach Robin.

‘Nergens mee.’

‘Je ouders hebben je aangemeld omdat je moeite hebt met wiskunde.’

‘Nee, mijn ouders hebben moeite met m’n cijfers. Dat is iets anders.’

Met zichtbare tegenzin opent de leerling zijn boek. De coach kiest een vergelijking en begint die uit te leggen. Al na twee zinnen loopt hij vast.

‘Dat klopt niet,’ zegt de leerling.

‘Jawel, zo staat het bij de antwoorden achter in het boek.’

‘Dan kloppen de antwoorden niet.’

Coach Robin rekent opnieuw, krijgt een andere uitkomst en opent zijn laptop. De leerling zucht en legt uit waar het misgaat.

‘Kijk,’ zegt Robin, ‘nu zijn we er samen uitgekomen.’

De leerling zucht.

Volgens de Monitor Aanvullend Onderwijs maakte in het schooljaar 2024/2025 ongeveer 27 procent van de kinderen in het primair onderwijs en 36 procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs gebruik van enige vorm van aanvullend onderwijs. Het gaat zowel om betaalde als onbetaalde begeleiding en ook om oefenmateriaal en ondersteuning bij bijzondere onderwijsbehoeften. In het voortgezet onderwijs is bijles met 12 procent de meest gebruikte vorm, gevolgd door huiswerkbegeleiding met 8 procent.

Het beeld van een hele generatie die dagelijks naar een commercieel instituut wordt gestuurd, lijkt dus enigszins overdreven. Bovendien vindt onbetaalde begeleiding meestal op school of thuis plaats.

Betaalde begeleiding wordt vaker door een extern bedrijf verzorgd. De commerciële markt is groot. De Monitor schatte in 2024 dat er ongeveer 6100 bedrijven zich met aanvullend onderwijs bezighielden. Van 38 procent was omzetinformatie beschikbaar: samen waren deze ondernemingen goed voor 101 miljoen euro. Omdat bijles vaak van btw is vrijgesteld en van veel bedrijven geen omzet bekend is, geeft dat bedrag geen volledig beeld van de markt.

Uiteenlopende resultaten

Internationaal onderzoek laat zien dat bijles de leerprestaties kan verbeteren, maar de resultaten lopen uiteen naar vorm, vak en context. Een meta-analyse van 22 experimentele studies vond gemiddeld positieve effecten, maar concludeerde dat er geen garantie is dat iedere vorm van commerciële bijles werkt. De opbrengsten hangen mede af van de kwaliteit en continuïteit van de begeleiding, de deskundigheid van de begeleider en de afstemming met de school en de behoeften van de leerling.

Dat betekent dat niet iedere vorm van begeleiding effectief is. Slecht georganiseerde of opgedrongen begeleiding kan juist frustratie en verlies van motivatie veroorzaken. Voor Nederland is nog weinig overtuigend onderzoek beschikbaar waarmee het zelfstandige effect van commercieel schaduwonderwijs kan worden vastgesteld.

Onderwijstaken in particuliere handen

Veel van wat de critici zeggen, is waar. Ouders zien de volle klassen, lesuitval, leraren die onvoldoende tijd hebben voor individuele begeleiding, en bedenken zelf oplossingen. Betaald schaduwonderwijs kan de kansenongelijkheid vergroten, omdat de toegang tot extra tijd, uitleg en toetsvoorbereiding ongelijk is verdeeld.

Kinderen van hoger opgeleide ouders maken vaker gebruik van betaald aanvullend onderwijs, terwijl kinderen van lager opgeleide ouders vaker zijn aangewezen op gratis ondersteuning. Kinderen van lager opgeleide ouders zijn meer afhankelijk van de ondersteuning die hun school of gemeente gratis beschikbaar stelt. Niet ieder gezin kan honderden euro’s per maand betalen voor huiswerkbegeleiding, bijles of examentraining. Wie geld heeft, koopt geen slimmer kind, maar wel tijd, rust, extra uitleg, oefening, vertrouwdheid met toetsen en kennis van de spelregels.

Toenmalig onderwijsminister Arie Slob uitte in 2018 al zorgen over de gevolgen voor de kansengelijkheid. Op het moment dat scholen leerlingen voor ondersteuning naar betaalde aanbieders verwezen, raakte volgens hem de verantwoordelijkheid van de school in het gedrang. Onderwijstaken kunnen zo ongemerkt in particuliere handen terechtkomen en daarin schuilt een wezenlijk gevaar. De kwaliteit van het commerciële aanbod is bovendien niet altijd inzichtelijk. Op begeleiding buiten school bestaat niet hetzelfde toezicht als op het bekostigde onderwijs.

De vraag naar aanvullend onderwijs heeft verschillende oorzaken. Ouders die vrezen dat hun kind achteropraakt wachten niet altijd geduldig af tot het onderwijs zichzelf heeft gerepareerd.

De coronacrisis gaf het aanvullende onderwijs vervolgens een krachtige financiële impuls. In februari 2021 stelde het kabinet via het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) ruim 8,5 miljard euro beschikbaar voor herstel en ontwikkeling, waarvan ongeveer 5,8 miljard bestemd was voor het primair en voortgezet onderwijs. Van de scholen die zelf aanvullend onderwijs bekostigden, zette 40 procent in het primair onderwijs en 74 procent in het voortgezet onderwijs daarvoor NPO-middelen in.

Twee gezichten

Schaduwonderwijs heeft twee gezichten. Proponenten wijzen erop dat extra begeleiding zwakke leerlingen kan helpen om mee te komen in de klas. Gratis bijles na schooltijd is daarvan een goed voorbeeld. Idealiter wordt de stof dezelfde dag opnieuw behandeld, volgens dezelfde methode die in de klas wordt gevolgd en door een getrainde tutor onderwezen. Een leerling krijgt zo de aandacht waarvoor tijdens de reguliere les onvoldoende tijd was.

Betaalde begeleiding en examentraining kunnen worden ingezet om toegang te krijgen tot een gewenste onderwijsroute of om afstroom te voorkomen. Critici betogen dat het laatste bijdraagt aan sociale en economische ongelijkheid. Schaduwonderwijs vervult zo een competitieve functie in plaats van een remediërende. De beschikbare begeleiding komt niet vanzelfsprekend terecht bij de leerling met de grootste achterstand, maar eerder bij de toch al bevoorrechte leerling. Bijles kan dus voor het ene kind een reddingsboei zijn om niet verder achterop te raken en voor het andere een extra duwtje richting een hoger onderwijsniveau.

Ongelijkheid naar sociale herkomst

Internationaal onderzoek laat zien dat vroege selectie samenhangt met een sterkere scheiding tussen leerlingen uit verschillende sociaaleconomische milieus. In onderwijsstelsels waarin leerlingen later over schooltypen worden verdeeld, zijn sociaal bevoordeelde en achtergestelde leerlingen doorgaans minder sterk over afzonderlijke scholen gescheiden.

Onderzoek naar onderwijshervormingen in eenentwintig Europese landen laat bovendien zien dat uitstel van het selectiemoment gepaard ging met een afname van de ongelijkheid naar sociale herkomst, al gold dit niet voor iedere onderzochte maatstaf.

Uitstel kan de invloed van de gezinsachtergrond op het uiteindelijk bereikte onderwijsniveau verkleinen. Maar wanneer hervorming ook leidt tot het verdwijnen van goede beroepsgerichte routes, kunnen leerlingen uit minder kansrijke milieus juist minder mogelijkheden krijgen om praktische competenties te ontwikkelen en aansluiting te vinden bij vervolgscholing en werk. Latere selectie heft verschillen dus niet op, maar laat wel zien dat de inrichting van het onderwijsstelsel ertoe doet.

De paradox van een vroege selectie

Nederland selecteert leerlingen internationaal gezien relatief vroeg voor verschillende routes in het voortgezet onderwijs. Juist doordat het schooladvies grote gevolgen kan hebben voor de verdere schoolloopbaan, legt dat druk op kind en gezin. Daar komt het schaduwonderwijs om de hoek kijken. Extra begeleiding kan de prestaties verbeteren die vervolgens meewegen in het schooladvies. Na de overgang kan die begeleiding opnieuw worden ingezet om het bereikte onderwijsniveau vast te houden.

Schaduwonderwijs is daarom niet alleen een reactie op tekortschietende lessen, maar ook op een stelsel waarin vroeg genomen beslissingen langdurige gevolgen kunnen hebben. Sommige ouders proberen die onzekerheid te verkleinen door extra begeleiding in te kopen. De vroege Nederlandse selectie belooft verschillen tussen kinderen te herkennen, maar mobiliseert tegelijkertijd de verschillen tussen hun ouders.

Daar ligt de paradox: bij de verdeling van onderwijskansen telt niet alleen het talent van het kind, maar ook de slagkracht van zijn ouders.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met dure bijlessen een slimmer kind kopen, kan dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer staat

De politiek is onmachtig of wordt steeds minder gelegitimeerd: door het uitsluiten van kiezersgroepen bijvoorbeeld. Maar dat verhindert die zieltogende constellatie niet om steeds meer regels, verboden, boetes en belastingen te introduceren. De greep van de kiezer op de staat neemt af, maar de greep van de staat op de burger neemt toe.

In de Ruttejaren koos Nederland rechts, maar de regering regeerde links. Dat Ruttebeleid wordt door Rob Jetten voortgezet. Er is wel een Rutte-element aan toegevoegd: miljarden extra voor defensie. Ging het daarover bij verkiezingen? Nou, nee.

Eerlijk zijn tegenover de kiezer

Kiezers willen minder asielzoekers – in de meeste landen om ons heen gebeurt dat ook, hier niet. Kiezers zijn gesteld op de verzorgingsstaat. Het mag zo zijn dat het uitkeringsland hier en daar gestroomlijnd moet worden, maar dan moet je niet daarop bezuinigen omwille van Defensie – zonder te zeggen dat de WIA-premies in feite nodig zijn voor de NAVO.

Klimaat stond nooit bovenaan de lijstjes van de meeste kiezers, wel op die van politici. Nederland heeft zich in de greep van activisten en ecologen laten brengen met het wereldwijd unieke stikstofbeleid. De lobbycratie, het NGO-complex en de rechters regeren. En dat alles tegen de achtergrond dat we de macht ook nog eens hebben weggegeven: aan EU, aan VN, aan NAVO, aan de Raad van Europa.

Het stelsel kraakt

Kiezers reageren op eindeloos ongewenst en ongevraagd beleid door op ‘populistische’ partijen te stemmen, die vervolgens worden buitengesloten of zichzelf buitenspel zetten.

Het stelsel kraakt en de machtspartijen reageren daarop met (pogingen tot) partijverboden en inperking van de democratie. Zij maken van de populistische concurrentie het gevaar in plaats van de oorzaken bij zichzelf te zoeken en de redenen voor de populistische populariteit weg te nemen.

Wynia’s Week is er drie keer per week, vaak met video’s en podcasts. En dat allemaal gratis! De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. Doe mee! Hartelijk dank!

Het bericht De onmachtige kiezer: u mag steeds minder, u moet steeds meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland stoot dan binnen de eigen landsgrenzen weliswaar minder CO₂ uit, maar die uitstoot komt er in andere landen net zo hard of nog harder bij. Deze geëxporteerde CO₂-emissie verdubbelde in de afgelopen tien jaar, en deed de binnenlandse reductie voor een groot deel teniet.

De totale broeikasvoetafdruk van Nederland steeg daardoor zelfs met 4 procent in de periode 2014-2022, volgens de meest recente definitieve cijfers van het Compendium voor de Leefomgeving (CLO) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Kostenstijging zonder klimaatwinst

Martien Visser vergelijkt dit met een buitenlandse vakantie van twee weken. Het maandelijkse verbruik van elektriciteit, aardgas en benzine in je eigen huishouden halveert daardoor, maar het verbruik van je vakantiehuisje en de huurauto doen die binnenlandse besparing teniet. Dat vakantiehuisje en die huurauto kosten wel extra geld. Verplaatsing van uitstoot leidt zo tot kostenstijging zonder klimaatwinst.

Visser adviseerde in juni 2025 om CO₂-reductie in Nederland door verplaatsing ervan niet langer een klimaatdoel te noemen. Sophie Hermans, de toenmalige minister van Klimaat en Groene Groei, schortte kort daarna onder druk van de Tweede Kamer de nationale CO₂-heffing voor de industrie op. Die heffing bleek binnenlandse bedrijven het land uit te jagen, en daarmee CO₂-uitstoot te verplaatsen zonder het te reduceren. In de aanloop naar Prinsjesdag 2026 concludeerde Visser dat de formeel gerapporteerde CO₂-uitstoot waar Nederland via haar klimaatwet op stuurt, nagenoeg geen relatie heeft met haar klimaatambities.

Stientje van Veldhoven, de nieuwe minister van Klimaat en Groene Groei, negeert tot nu toe deze harde conclusie van een gepromoveerde natuurkundige en doorgewinterde lector. Dit blindstaren op de interne klimaatdoelen van Nederland en de EU noemt Remco de Boer gevaarlijk. Hij waarschuwt dat Europa met het doel van 90 procent CO₂-reductie in 2040 zijn nek in de strop heeft gelegd. Het koste wat kost in korte tijd najagen van dergelijke vergaande klimaatdoelen levert maar zeer beperkte klimaatwinst op, tegenover aanzienlijke economische en geopolitieke verliezen.

De Nederlandse en Europese chemiesector verkeert al in een crisis, aldus voorzitter Ronald van Klaveren van de Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie. Dit geldt ook voor andere sectoren zoals de auto-industrie. Volkswagen kondigde onlangs voor de tweede keer in korte tijd ontslag aan voor 50.000 werknemers. Het aantal nieuwe auto’s in Nederland en in Europa daalt echter niet, dus importeren we er meer uit bijvoorbeeld China.

Industriële zelfvernietiging

Aluminiumfabrikant Aldel in Delfzijl ging in 2022 definitief failliet door hoge energieprijzen. Nederland verbruikt echter niet minder aluminium, en importeert dus meer. Die import komt voor een belangrijk deel uit Rusland, direct of indirect via bijvoorbeeld Turkije en Aziatische landen. De klimaatwinst van al deze industriële zelfvernietiging is negatief. Rusland, Turkije, China en andere Aziatische landen hanteren immers minder ambitieuze klimaatdoelen en milieuregels dan wij.

De Boer en Visser zijn net als Fenna Swart van Comité Scone Lucht beslist geen klimaatsceptici. Zij zijn voorstander van verduurzaming en CO₂-reductie, maar bekritiseren met wetenschappelijke en cijfermatige onderbouwing de manier waarop Nederland en de EU dat aanpakken. Het kabinet zou er verstandig aan doen om onderbouwde en opbouwende kritiek uit onverdachte hoek te omarmen. In plaats daarvan negeren minister van Veldhoven en premier Jetten deze kritiek.

Het kabinet kiest in de klimaat- en energiebegroting voor 2027 met name voor wind op zee, bestaande subsidieregelingen zoals SDE++, onderdelen van de energie-infrastructuur en ondergrondse CO₂-opslag (project Aramis). Los van de dubieuze effectiviteit van deze maatregelen ontbreken de twee grootste onderdelen van een totale energietransitie: elektriciteitsnetten en kerncentrales. De beoogde energietransitie vergt een integrale systeemtransitie waarin de hoeveelheid hernieuwbare energie allang niet meer de beperkende factor is.

In de komende tien jaar gaat het vooral om de beschikbaarheid van netcapaciteit, stabiele regelbare elektriciteitsopwekking en energieopslag. De toenemende achterstanden daarin leiden tot toenemende energieprijzen, netcongestie, wachtlijsten voor netaansluiting en risico’s van stroomuitval.

Het financieringsgat voor netuitbreiding zou tenminste 100 miljard euro zijn, en dat voor kerncentrales 20 tot 30 miljard euro. Dat is tien maal zoveel als de bedragen die nu voor wind op zee, bestaande subsidieregelingen, infrastructuur en ondergrondse CO₂-opslag zijn uitgetrokken.

Gebrek aan visie, innovatie en lef

De vraag is dus niet of en hoeveel het kabinet besteedt aan klimaatdoelen, maar of het naar de juiste maatregelen gaat. In de huidige plannen blijkt dat helaas niet het geval. De volgorde van klimaatmaatregelen is onlogisch en ineffectief. Het aantal windmolens neemt toe, en de netcongestie eveneens. Het aantal elektrische auto’s neemt toe, en het laadpalentekort eveneens. De vraag rijst wat onze regering en de vele beleidsmakers en adviseurs eromheen bezielt om te volharden in deze conservatieve aanpak van meer van hetzelfde. Regeren zou toch vooruitzien moeten zijn, en niet achterom kijken.

Het klimaatbeleid ontbeert visie, innovatie en lef. Visie gaat over een integrale systeemtransitie die veel verder rijkt dan bureaucratische binnenlandse klimaatdoelen en zoveel mogelijk windmolens en zonnepanelen. Innovatie gaat over klimaat- en energiebeleid dat strategisch en doelmatig inspeelt op de actualiteit en de ingrijpende geopolitieke veranderingen. Lef gaat over het onderbouwd ingaan tegen achterhaalde Brusselse en Haagse dictaten die verdere verduurzaming meer kwaad dan goed doen.

Uit de Haagse en Brusselse bubbel

Het Nederlandse kabinet kan de koers van de falende energietransitie wellicht niet morgen veranderen. Het kan om te beginnen wel visie, innovatie en lef tonen door uit de Haagse bubbel van het politiek correcte narratief te treden, met veel meer aandacht voor prominente criticasters zoals Remco de Boer, Martien Visser, Fenna Swart en talloze wetenschappers in binnen- en buitenland.

Dat kan vervolgens leiden tot hernieuwde beleidsmatige visie, innovatie en lef waar natuur, klimaat en economie veel meer baat bij hebben dan bij het vastgeroeste klimaatbeleid van nu. Het is cruciaal voor Nederland en Europa dat het kabinet daar het voortouw in neemt. Dat zou pas echt klimaatkoploperschap zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoezo ‘koploperschap’? De nationale klimaatdoelen zijn juist schadelijk voor klimaat en milieu verscheen eerst op Wynia's Week.

Natuurlijk blijft het altijd een optie om wetenschappelijke kennis, waaronder de statistisch onderbouwde relatie-adviezen van Pronk, naast je neer te leggen. En onbekommerd bovenop iemand te duiken waar je nu eenmaal meteen smoorverliefd op bent, daarmee impliciet je middelvinger opstekend tegen de doorgerekende relatiewijsheden van Pronk. Maar de werkelijk boeiende vraag is: hoe lang zullen we nog de ruimte voelen om pardoes, dus zonder vooronderzoek of een uitgebreide interactie met ChatGPT dan wel een andere AI-tool, enthousiast met iemand seks te hebben?

Prozaïsche apps

Dat we sneller dan we denken onze impulsen, grillen en stemmingen (ofwel, het openstaan voor romantiek en de onmiddellijke consumptie daarvan) zullen afzweren omdat Pronk en haar sociaalpsychologische collega’s eendrachtig, en ondersteund door data, tot de conclusie zijn gekomen dat zoiets zelden tot relationeel succes leidt, zou zomaar eens deprimerend toekomstscenario kunnen zijn.

Deprimerend, omdat mysterieuze hartstochten die in een romantisch wereldbeeld nu eenmaal alle kanten kunnen opschieten en geliefden zowel naar diepe wanhoop als ultieme genotmomenten kunnen drijven, en die al eeuwen voeding zijn voor literaire meesterwerken, dan voortaan het onderspit zullen delven. Omdat ze stuklopen op prozaïsche panels, apps en andere stukjes software waarin sociaalpsychologische kennis het wint van de acute geilheid als een van de natuurlijkste onderdelen van ons grillige driftleven.

Controle die permanent zegeviert over opvlammende verliefdheid en lust: is dat een aantrekkelijk vooruitzicht? Voor geilneven, nimfomanen en allerhande romantici logischerwijs sowieso al niet. En voor veel romantische literatuur, die ‘leeft’ van botsende verwachtingen, erotische fantasieën en knetterende ruzies evenmin.

Dat je in relaties maar beter wel dan niet goed en duidelijk kunt communiceren, is een no-brainer waarvoor je geen wetenschappers of uitgebreid data-onderzoek nodig hebt. En dat het in vroeger tijden in menig liefdesrelatie nogal eens aan dergelijke communicatie ontbroken heeft, en huwelijken louter uit gewoonte of schaamte voor de buitenwereld werden gecontinueerd, is ook een onomstreden gegeven.

Makkelijke klus

Maar is het overlegmodel en de bijbehorende poging permanent te ‘lezen’ wat de ander voelt, iets dat door Tila Pronk en haar collega’s zo consequent wordt aangeprezen, daar een logisch en werkbaar alternatief voor?

Als je dergelijke wetenschappers hoort spreken tijdens colleges, spreekbeurten en podcastopnames komt dikwijls de gedachte voorbij – althans bij mij – dat het bij belangrijke issues op een lijn krijgen van de 193 landen van de Verenigde Naties een relatief makkelijke klus is. Makkelijker dan je eigen relatie zodanig in vorm te houden dat wetenschappers als Tila Pronk van zins zijn die als ‘gezond’, ‘gelijkwaardig’ en ‘bevredigend’ te betitelen.

In de roman De onvolmaakten (2020) van de talentvolle schrijver Ewoud Kieft komt een mannelijk hoofdpersonage voor, Cas genaamd, die verderop in de eenentwintigste eeuw bij veel van zijn beslissingen, inclusief de keuze van een liefdespartner, gebruik maakt van een AI-assistent, Gena geheten. En hoewel die assistent objectief bezien misschien een intelligentie is die in het belang van Cas adviezen uitdeelt en hem ogenschijnlijk steeds in de verstandigst denkbare richting probeert te sturen, groeit er in Cas, in zeg maar ‘de reële mens’ die achter de naam schuilgaat, verzet tegen de inzichten en wenken van assistent Gena.

Met de tegenstelling tussen het perfectionisme van de AI-assistent en de wens van hoofdpersoon Cas om (zie de romantitel) dan maar ‘onvolmaakt’ door het leven te gaan, in plaats van te gehoorzamen aan een alwetende verzameling algoritmes, schetst Kieft een welhaast visionaire strijd die een groot deel van de eenentwintigste lijkt te gaan bepalen.

Kieft drijft de tegenstelling naar het interessante punt dat de AI-assistent Cas via het uitdelen van een onaangename stroomstoot probeert te beïnvloeden. Terwijl hij op het punt staat met zijn geliefde in een duinpan te gaan vrijen berekent de assistent dat zulks een verhoogd risico oplevert op vaginale infecties terwijl Cas, gedreven door zijn primaire impulsen, niets liever wil dan geslachtelijke gemeenschap hebben, risico of geen risico.

Over de vraag of Cas een ‘fout’ begaat door de stroomstoot van zijn AI-assistent mogelijk te negeren dan wel een held is die, ondanks de kennis van de gezondheidsrisico’s, voor de onmiddellijke behoeftebevrediging gaat, kun je een diepgaande boom opzetten.

‘Liefde laat zich niet voorspellen’

Wie de ophef over het meewerken van sociaalpsychologen als Tila Pronk aan omstreden tv-programma’s als Married at First Sight opvat als maatgevend voor haar beroepsgroep, en de kwaliteit van hun inzichten, zou de conclusie kunnen trekken dat je ‘wetenschap’ in je liefdesleven, nu en in de toekomst, maar beter buiten de deur kunt houden.

Niet alleen wierp die samenwerking een cynisch licht op de geldingsdrang van Pronk om aan een dubieus format bij te dragen, als puntje bij paaltje kwam, en de focus op de precieze waarde van haar adviseurschap kwam te liggen, vluchtte ze in de gemeenplaats dat liefde ‘zich niet laat voorspellen’, kortom, dat eventuele miskleunen in het programma, met de bijbehorende emotionele schade voor de deelnemers, ook door haar niet voorkomen konden worden.

Daarmee de pretentie van haar wetenschappelijkheid dramatisch terugschroevend. En de deelnemers aan het programma aan hun lot overlatend.

Hellend vlak

Afgezien van de groeiende markt in al of niet wetenschappelijk gefundeerde relatieadviezen, is de belangrijke vraag natuurlijk of we, inzake romantiek, niet allang op een hellend vlak zitten. Hoeveel jonge mensen komen hun toekomstige partner nog gewoon (of ongewoon) tegen ‘in het wild’? En hoeveel van hen zijn bereid zich door alle stadia van onzekerheid en aarzeling heen te worstelen, die een ontluikende liefde nu eenmaal met zich meebrengt? Of kiest men voor de ‘veilige omgeving’ van het internet, waar uitgebreide profielen meteen al een flink aantal (zij het niet alle) scherpe kantjes van een fysieke ontmoeting afvijlen.

Laatste schattingen wijzen erop dat liefdespartners onder de 35 jaar elkaar in 20 tot 30 procent van de gevallen online hebben ontmoet. Met een beetje optimisme is dat percentage nog te kwalificeren als ‘valt mee’.

We mogen dus nog hoop koesteren dat ontluikende romantiek bij smartphones, apps en allerhande gadgets vandaan zijn te houden, en dat ook toekomstige generaties niet meteen gillend wegrennen bij de ongewisheid van een ‘echt’ liefdesavontuur.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Gaat AI een einde maken aan verliefdheid en romantiek? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het coalitieakkoord van het nieuwe linkse college van Amsterdam valt slecht uit voor de toekomst van de stad. In plaats van meer overnachtende kwaliteitstoeristen – die weinig hinder, maar wél omzet opleveren – leidt het beleid juist tot meer overlast van dronkaards en drugsgebruikers.

Het akkoord van Pro en D66 is een ratjetoe aan maatregelen, maar in het kort komt het erop neer dat de toeristenbelasting de hoogste van Europa wordt, dat het aantal parkeerplaatsen met tienduizend wordt beperkt, dat door de hogere hotelkosten minder verblijfstoeristen naar de stad zullen komen en dat door de beperking van aanmeerplaatsen voor zee- en riviercruises de veel bestedende cruisetoerist veel minder vaak zal komen.

Dat geldt ook voor de zakelijke bezoekers, want organisatoren van congressen en beurzen kiezen steeds vaker voor andere steden dan Amsterdam. Onze hoofdstad gaat er qua kwaliteit van de bezoekers dus op achteruit, zodat de ‘ramsj-bezoekers’ steeds meer de overhand krijgen.

‘Ramsj-toerisme’

Verblijfstoeristen schrikken zich rot van de steeds maar stijgende hotelprijzen. Op een gegeven moment verliest Amsterdam het van andere steden in Europa, omdat deze betaalbaarder zijn. En veel toeristen die tóch Amsterdam willen zien en hier willen verblijven, zullen voor hotels buiten de stad kiezen. Dus plekken waar de toeristenbelasting slechts een fractie bedraagt van die in Amsterdam.

En waar leidt dit toe? Het ‘ramsj-toerisme’, neemt toe, in ieder geval in relatieve zin. Dat betreft vaak jeugd, die alleen komt voor drugs, drank en ander wild vertier. Een hotelkamer is vaak niet eens nodig. In de zomer overnacht men wel in het Vondelpark of anders neemt men om 7.00 uur ‘s ochtends de eerste vlucht terug naar het Verenigd Koninkrijk. En juist dit soort toerisme levert Amsterdam weinig op, behalve een bak aan ellende die de leefbaarheid negatief beïnvloedt.

Het beleid gaat onder meer ten koste van hotelovernachtingen, zodat hotelexploitanten in de knel komen. Als gasten in de nabije toekomst 41 procent aan belastingen moeten gaan betalen (21 procent btw en naar 20 procent oplopende toeristenbelasting), hakt dat er fors in. Bij een hotelkamer van 200 euro gaat dan 40 euro naar Amsterdam en 42 euro naar de rijksoverheid.

Ook wordt de horeca geschaad, of beter: de betere restaurants en etablissementen verliezen klandizie, terwijl coffeeshops en ‘zuipketen’ terrein gaan winnen.

Winkels gaan kapot. Iets preciezer: de betere winkels verliezen klanten en de toeristenmeuk-verkopende onzinwinkels varen er wel bij.

En de bewoners en de bedrijven? Die zullen moeten leven in een steeds viezer wordende stad, die ook nog wordt geteisterd door een invasie van crackverslaafden. Die worden met fluwelen handschoenen aangepakt, wat juist een precedent schept. Ik heb het dan nog niet eens gehad over de steeds slechtere autobereikbaarheid, de torenhoge parkeertarieven en de bezuinigingen op het openbaar vervoer.

Groeiende overlast

Ziehier in een notendop de hoofdstedelijke problematiek. In het streven om Amsterdam nog mooier, schoner, inclusiever en diverser te maken, is – zonder enige kennis van de economie – de stad wederom fors aan het verslonzen.

In 1993 betrok ik mijn kantoor aan de Herengracht, als bijna-buurman van de burgemeester. De periode – in de jaren tachtig – dat de gracht een tippelzone was, lag toen achter ons. Vanaf de jaren negentig zag ik de stad mooier, beschaafder en schoner worden. Toeristen vroegen me altijd om de weg (Google was er nog niet) en ik stond hen welwillend te woord.

Maar vijftien jaar geleden begon de drukte fors toe te nemen. En zag ik vooral de overlast groeien tot aan mijn eigen voordeur, waar klanten van een coffeeshop voor veel problemen zorgen en zwervers in het portiek hun behoefte doen. Ik schreef er in 2018 al over in Het Parool, samen met collega Jaap Broer. Ook toen was onze basisboodschap helder: richt je op de kwaliteitstoerist en rem de ‘ramsj-toerist’ af. Maar helaas gebeurt het tegenovergestelde.

Laffercurve

Ieder gemeenteraadslid, iedere wethouder en iedere ambtenaar zouden zich moeten scholen in de basisbeginselen van de economie. Zij zouden dan kennis kunnen nemen van de zogenaamde Laffercurve. Bij relatief lage tarieven nemen de inkomsten toe wanneer belastingen worden verhoogd. Maar op een gegeven moment worden de tarieven zo hoog, dat de belastinginkomsten dalen, want dan gaan de consumenten ergens anders kopen.

Zo gaan in Amsterdam de parkeerinkomsten omlaag in plaats van omhoog. Automobilisten laten Amsterdam inmiddels links liggen, omdat de tarieven zo hoog zijn én omdat inmiddels in vrijwel de hele stad sprake is van betaald parkeren. Hetzelfde zal gebeuren met de belastinginkomsten van hotels: die zullen dalen, als gevolg van het verhogen van de toeristenbelasting.

In de zucht om steeds meer belastingkomsten te genereren (om zo de gaten in de begroting te dichten) krijgt de gemeente dan juist steeds mínder geld binnen. En zo zal de stad weer verloederen en verarmen. We willen toch niet de ellende van de jaren zestig, zeventig en tachtig terug, toen Amsterdam op veel plekken een no-go zone was?

Het wordt tijd dat er eens wat gezond verstand de gemeenteraad en het college van B en W binnensijpelt. Anders wordt alles wat Amsterdam de afgelopen decennia aan goeds heeft bereikt weer tenietgedaan.

*Sociaal geograaf Hans van Tellingen is directeur van Strabo bv, dat zich bezighoudt met onderzoek en advies op het gebied van retail, vastgoed, hotels, toerisme en verkeersbewegingen. Hij is auteur van onder meer ‘Waarom stenen winkels winnen’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Minder kwaliteitstoeristen en nóg meer alcoholisten en junks: dat is kennelijk wat het Amsterdamse stadsbestuur wil verscheen eerst op Wynia's Week.

De G650ER (Extended Range) staat bekend als een ‘dikke bak’ en wordt gebruikt voor VIP-vervoer van hoogwaardigheidsbekleders. Het is hun eigen toestel, dus Defensie is uiteraard de belangrijkste klant: minister Dilan Yeşilgöz, staatssecretaris Derk Boswijk, de militaire top en hoge ambtenaren. Het is eveneens mogelijk voor ministers van andere departementen om de Gulf te boeken, bijvoorbeeld als het regeringsvliegtuig al bezet is.

De Gulfstream is van alle markten thuis: geschikt voor evacuaties of om gewonde militairen snel naar huis te brengen. Zelfs de koning maakt tijdens vakantietrips af en toe gebruik van de V-117. Deze drie cijfers zijn afgeleid van het serienummer, 6117. Geen geluksgetal, zo blijkt.

Zeer efficiënt

De Gulfstream is – op papier althans – zeer efficiënt. Hij is klein en kan op meer vliegvelden landen dan het regeringsvliegtuig. De geavanceerde zelfsbeschermingssystemen tegen raketaanvallen (het regeringstoestel beschikt hier niet over) zijn cruciaal en van levensbelang in een gevaarlijke wereld. Politieke en militaire kopstukken kunnen met de G650ER onveilig luchtruim doorkruisen om een bezoek te brengen aan conflictgebieden.

Uit gegevens van Flightradar24, van september 2025 tot nu, blijkt dat onze Gulfstream vaak werkloos aan de grond staat. De hele zomer in Amerika voor onderhoud. Pas na 86 dagen (!) keerde het vliegtuig weer terug naar thuisbasis Eindhoven. Bijna drie maanden uit de running. Een record. Er zou natuurlijk iets kapot kunnen zijn, maar dat wordt ontkend. ‘Er was geen defect. Dit was de geplande tijd voor het onderhoud’, houdt een Defensie-woordvoerder vol.

Begin dit jaar was er ook al lang onderhoud en kon de Gulf 43 dagen niet vliegen. Hierdoor was toenmalig Defensie-minister Ruben Brekelmans genoodzaakt om voor zijn trip naar Erbil in Irak een dure privéjet te huren. Op de factuur staat het lieve sommetje van 166.150 euro.

In april was de Gulfstream opnieuw foetsie: drie dagen in de werkplaats in Savannah in de Amerikaanse staat Georgia. Eind mei: tien dagen sleutelen in Engeland. De klapper was, zoals gezegd, drie maanden in Florida. Resumé: 142 onderhoudsdagen in een jaar tijd. Dit betekent een inzetbaarheid van slechts 62 procent. Deze dramatische score zou tot Kamervragen moeten leiden.

Sowieso zou de aanschaf van een tweede toestel geen overbodige luxe zijn, om de down time van de G650ER op te vangen. Als de pechkist niet beschikbaar is, dan kan Defensie aankloppen bij de EATC (European Air Transport Command). Deze Europese transportclub beheert een vloot VIP- en transportvliegtuigen van zeven NAVO-landen. De Belgen zitten erin, met twee Falcon 7X business jets, maar die zijn niet altijd beschikbaar. In dat geval huurt Defensie een prijzige privéjet, zoals bij Brekelmans.

Op de wall of shame van de G650ER staan diverse incidenten. In 2024 kon premier Mark Rutte niet naar Kazachstan omdat de G650ER kapot was. Een jaar later wilde de luchtmacht de koning in hun luxe toestel naar Estland halen, voor een ontmoeting met Nederlandse F-35 piloten. Maar het noodlot sloeg wederom toe. Het geplaagde toestel had een mankement en het regeringstoestel moest Willem-Alexander uit de brand helpen.

‘Uitvergroting van storingsgevallen’

Waar hebben we deze ellende eerder gezien? Het vorige VIP-toestel van de luchtmacht, een Gulfstream IV, was namelijk ook al berucht. Het was een project van Jan Gmelich Meijling, de koop werd gesloten in december 1995. De toenmalige staatssecretaris van Defensie regelde hoogstpersoonlijk dat zijn ‘fladderkistje’ razendsnel werd aangeschaft.

Nadien kreeg de VVD’er het verwijt dat hij de Kamer verkeerd had voorgelicht. Dat zijn tweedehands vliegtuig een ‘pechtoestel’ zou zijn omdat het zo vaak aan de grond zou staan. Dat berust niet op feiten maar ‘op de uitvergroting van enkele storingsgevallen’, zei Gmelich Meijling in 1997.

Het idee van de staatssecretaris om een eigen vliegtuig te kopen was op zich niet verkeerd, omdat het regeringsvliegtuig uit die tijd (Fokker 70) alleen via tussenstops de oceaan over kon steken. De G-IV kon dat in één keer. Helaas had de luchtmacht er uiteindelijk weinig plezier van. Regelmatig moesten politici hun reisplannen aanpassen omdat het toestel weer eens kaduuk was. OAOG: Aircraft On Ground. Oftwel, vliegtuig aan de grond.

Verkeerde beslissingen en prioriteiten

Oud-minister van Defensie Ank Bijleveld kan erover meepraten. Ze strandde in 2019 op de Azoren omdat de Gulfstream niet meer verder kon. Haar woordvoerder maakte een iconische foto: beteuterd en teleurgesteld stond Bijleveld met haar koffers op het vliegveld. De trip naar de Carib werd gecanceld en na drie dagen wachten moest de minister onverrichter zake terug naar huis met een prijsvechter.

Uiteindelijk ging de oude pechkist de deur uit voor – het opvallende bedrag trok veel aandacht – 2.222.222,22 euro. Defensie moest op zoek naar een opvolger en die werd opnieuw gevonden in Amerika. Een G650ER. Uiteraard weer een tweedehandsje, bouwjaar 2015. Een miskoop, zo blijkt nu. Bedoeld als paradepaardje, maar nu een groot gedeelte van de tijd vleugellam.

Defensie wil niet reageren. ‘We doen geen uitspraken over inzetbaarheid en onderhoud aan onze kisten’, aldus de woordvoerder. Maar hoe je het ook wendt of keert, 142 dagen stilstand in een jaar tijd is gewoon killing. Je kunt dus zeggen dat het onderhoudsmanagement zeer te wensen over laat. Verkeerde beslissingen en prioriteiten kosten de belastingbetaler handenvol geld. Het is onacceptabel dat de Koninklijke Luchtmacht zich voor de tweede keer aan dezelfde steen stoot, met een dure privéjet. De ambtenaren van Defensie hebben wederom een kat in de zak gekocht.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Alwéér een miskoop van Defensie: de business jet van de luchtmacht staat 142 dagen per jaar stil verscheen eerst op Wynia's Week.

In de vorige delen van deze reeks over de gewone werkende Nederlander (hier, hier en hier) liet ik zien hoe de rekening van het klimaatbeleid, de energietransitie en de asielopvang regressief neerslaat: hoe lager het inkomen, hoe zwaarder de last. De subsidies voor verduurzaming gaan naar wie de investering al kan voorschieten. De sociale huurwachtlijst groeit terwijl anderen voorgaan. De partij die zegt voor de werkende Nederlander op te komen, wordt gedragen door een klasse die zijn rekening nauwelijks voelt.

Maar er is een vraag die de vorige delen niet volledig hebben beantwoord: waarom verandert er zo weinig, ook als de werkende Nederlander stemt? En waarom worden mensen die daarover klagen door commentatoren en politici zo vaak beschreven als irrationeel, ondoordacht of geïnfluenceerd door desinformatie?

Populisme als rationele zelfverdediging

De Duitse politicoloog Philip Manow onderzocht honderden partijen in tientallen landen over meerdere decennia. Zijn conclusie in Spaltungslinien (2026) is eenvoudig maar radicaal: populistische kiezers stemmen niet tegen hun eigenbelang. Ze verdedigen het juist – rationeel en doelbewust. Ze zijn sterk afhankelijk van de nationale verzorgingsstaat en de binnenlandse arbeidsmarkt. Open grenzen en economische integratie ervaren zij niet als abstracte kansen maar als concrete bedreigingen voor hun levensstandaard. Hun verzet is geen bekrompen nostalgie maar een weigering om de eigen gemeenschap op te offeren aan een onpersoonlijk financieel systeem.

De vraag is niet of zij gelijk hebben over alle details van het klimaatbeleid of de migratiecijfers. De vraag is of hun onvrede een rationele reactie is op een reëel verlies. Manows antwoord is ja. Dat antwoord is ongemakkelijk voor iedereen die populisme als een pathologie beschouwt – zoals Voor Ons Nederland (VON), de actiegroep van voormalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff, die zichzelf presenteert als verdediger van de democratie, maar op haar website geen woord wijdt aan koopkracht, energielasten of wachtlijsten. VON beschermt de democratie voor wie al aan de knoppen zit.

Het is ook ongemakkelijk voor Sander Schimmelpenninck, die in zijn tv-programma en boeken de groeiende ongelijkheid agendeert en de term ‘domrechts’ heeft geïntroduceerd voor kiezers met een smalle beurs die op populistisch rechts stemmen. Schimmelpenninck verklaart dat via irrationele framing, zondebok-politiek en opzettelijke onwetendheid: de kiezer begrijpt zijn eigenbelang niet en laat zich misleiden.

Manow zegt het tegenovergestelde: die kiezer begrijpt zijn eigenbelang juist heel goed. Het verschil tussen de twee is niet academisch — het bepaalt of je de werkende Nederlander als patiënt behandelt die gecorrigeerd moet worden of als burger wiens oordeel serieus genomen moet worden. De term ‘domrechts’ is zelf een illustratie van het probleem: hij pathologiseert de kiezer in plaats van zijn onvrede te begrijpen.

De constitutionele Brandmauer

De huidige wetgeving is grotendeels dezelfde die links zelf in de afgelopen decennia heeft helpen bouwen en vastleggen — in Brussel, in internationale verdragen, in de rechtszaal. Zodra rechts pleit voor het herzien of opzeggen van internationale verdragen en wetgeving, beschouwt links dat als een aanval op de democratie en de rechtsstaat — en plaatst zo een constitutionele Brandmauer tussen het eigen gedachtegoed en de populisten.

Die Brandmauer is ook een muur tussen de kiezer en de uitkomst. De poortwachters zijn bekend: rechters, NGO’s en Brussel. Zij bewaken een orde die democratisch tot stand is gekomen – maar die ondertussen zo ver van de kiezer is afgedreven dat de gewone werkende Nederlander er niet meer in te herkennen is.

Er is echter niets onrechtmatigs aan het herzien van wetten en verdragen – dat is juist hoe democratieën functioneren. Wetten worden gemaakt door gekozen volksvertegenwoordigers en kunnen door diezelfde volksvertegenwoordigers worden gewijzigd. Elke aanpassing wordt bovendien opnieuw getoetst door dezelfde rechters die nu de bestaande orde bewaken. De suggestie dat het willen aanpassen van een verdrag gelijkstaat aan het ondermijnen van de rechtsstaat, is geen juridisch argument — het is een politiek argument vermomd als juridisch argument. Het beschermt niet de democratie, maar de status quo.

Hoe de zeggenschap verdween

De econoom Wolfgang Streeck beschreef in Gekaufte Zeit (2013) hoe westerse overheden de besluitvormingsmacht hebben weggehaald bij het nationale parlement om die afgeschermd te houden van electorale druk. Grote dossiers zijn supranationaal vastgelegd: klimaatbeleid via het Akkoord van Parijs, stikstof via Europese natuurrichtlijnen, migratie via asielregelgeving en mensenrechtenverdragen.

NGO’s vullen de ruimte die overblijft. Urgenda dwong in 2019 via de rechter scherpere klimaatdoelen af. Greenpeace won in januari 2025 een stikstofzaak die het kabinet bindt. De rechtbank Den Haag oordeelde op 28 januari 2026 in de Bonaire-zaak dat de staat onrechtmatig handelt. Telkens hetzelfde mechanisme: een organisatie die niet door kiezers is gekozen, dwingt via de rechter beleid af dat het parlement niet heeft vastgesteld.

Menno Swart laat in Wynia’s Week zien dat ook Voor Ons Nederland dit patroon volgt: één echte oprichter die zijn handtekening zette bij de notaris, vier pr-oprichters op de website, financiering ondoorzichtig tot 2027, en een bestuurlijk netwerk met onderlinge zakelijke banden die nergens worden vermeld. Het is de sociologische kaart van de Brahmin Left in één organisatie.

Pro verloor in 2025 de Tweede Kamerverkiezingen (min vijf zetels) en ging in maart opnieuw onderuit bij de gemeenteraadsverkiezingen (min 211 zetels). Maar, schreef Calvin Schukkink in Wynia’s Week, de electorale krimp raakt de beleidsgrip nauwelijks: Pro-gezinde adviseurs en ambtenaren blijven in het adviescircuit de lakens uitdelen. De kiezer stemt de partij kleiner – het beleidsmemo wordt morgen toch geschreven.

Weggegooid geld en vergeten bruggen

Volgens de Volkskrant wist Rijkswaterstaat al jaren dat bruggen, sluizen en wegen verouderd waren, maar schoof het onderhoud stelselmatig vooruit. De rekening: tientallen miljarden die er niet zijn. Voor de uitkoop van boeren reserveerde het kabinet via de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv en Lbv-plus) samen bijna drie miljard euro; het nieuwe stikstoffonds van het kabinet-Jetten bedraagt circa twintig miljard tot 2035. Economen berekenden dat de uitkoop van één kilogram vermeden stikstof tachtigduizend tot tweehonderdduizend euro kost. Hetzelfde resultaat had voor een derde van het geld behaald kunnen worden.

Een land dat tientallen miljarden uittrekt voor klimaatdoelen en boerenuitkoop maar geen geld heeft voor de bruggen waarover zijn burgers dagelijks rijden, heeft een prioriteitsprobleem. Dat probleem is niet toevallig ontstaan — het is het resultaat van een agenda die buiten het stemhokje is bepaald.

Dat links zelf begint te voelen dat er iets mis is, bleek uit de vraag die Joris Luyendijk, voormalig journalist en nu activist voor Oekraïne, stelde bij Tim Hofmans BOOS: waar is links als het gaat over de existentiële dreiging voor Europa? De fixatie op Gaza verhult dat Oekraïne onze directe veiligheid raakt. Lale Gül schreef er ook in De Telegraaf over: niet-linkse mensen kunnen links verwijten dat het structureel meer aan anderen denkt dan aan de eigen burger. In Vrij Nederland verscheen het artikel ‘Identiteit tegenover klassenstrijd: vijf insiders over de rel op links’ — links erkent zelf dat de band met de werkende klasse geknakt is. Het frame van de onredelijke populist begint te kraken, ook bij mensen die zichzelf uitdrukkelijk als links beschouwen.

Een stem zonder echo

De werkende Nederlander gaat stemmen. Maar zijn stem klinkt in een systeem dat steeds minder gevoelig is voor wat hij zegt. Het klimaatakkoord staat vast. De asielrichtlijnen staan vast. De Europese marktregels staan vast. De rechter bewaakt de grenzen waarbinnen het parlement mag bewegen. De NGO dwingt via de rechtszaal af wat de kiezer niet heeft goedgekeurd. Het adviescircuit draait door, ook als de partij krimpt.

De reeks die in deze kolommen verscheen, begon met de vraag: voor wie is de welvaart eigenlijk bedoeld? Manow voegt daar een tweede vraag aan toe: voor wie is de democratie eigenlijk bedoeld? Zijn antwoord is ongemakkelijk voor de gevestigde politiek: voor iedereen. Ook voor de mensen wier stem ongemakkelijk klinkt. Ook voor de mensen die niet in modellen passen.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer. Dit is het laatste deel van de reeks.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht U kunt stemmen wat u wilt, het beleid wordt buiten het stemhokje bepaald verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is de verplichte waarschuwing bij elke reclame voor het lenen van geld. Irritant, maar wel wáár. Toepasselijk als de Tweede Kamer volgende week debatteert over de staatsfinanciën, inclusief de begroting van de Nationale Schuld.

Gevarenzone

Eelco Heinen (VVD), die het imago koestert van een vastberaden, zuinige minister van Financiën, zoekt in de Miljoenennota 2027 de gevarenzone op. Het financieringstekort van de overheid stijgt tot 2,9 procent van de productie van goederen en diensten.

Dat is een fractie verwijderd van de bovengrens van 3 procent die is afgesproken bij de invoering van de euro. Maar daarbij geldt niet: afspraak is afspraak. Frankrijk negeert de grens al jaren straffeloos. Daar kom ik later in deze column op terug.

In 2027 moet de Nederlandse overheid 11,6 miljard euro rente betalen over de staatsschuld, verwacht Heinen. Dat is bijna een derde meer dan dit jaar. En dát is dan weer bijna het dubbele van 2020. Toen leefden ministers van Financiën over de hele wereld in het paradijs. Centrale banken hadden de rentetarieven kunstmatig gedrukt. De Nederlandse staatschuld kostte toen 4,7 miljard euro rente.

Schulden maken

Inmiddels ziet de wereld er anders uit. De oorlog in Iran heeft de olie- en gasprijzen omhoog gestuwd. De inflatie volgt. Beleggers kijken met argusogen naar spilzieke overheden in de Verenigde Staten en Frankrijk. Ze zien de kolossale behoefte van de Amerikaanse techbedrijven aan extra schulden voor AI-investeringen.

De optelsom van deze trends is dat de rente op de kapitaalmarkt, waar overheden en bedrijven geld lenen met een jarenlange looptijd, halsoverkop is gestegen.

Dat doet pijn, óók in Den Haag. Een deel van de Nederlandse staatsleningen dateert nog uit die periode van ultralage rentestanden. Onderzoekers van RaboResearch becijferden onlangs dat beleggers nog voor 150 miljard euro Nederlandse staatsobligaties bezitten met een rente van minder dan 1 procent. Deze obligaties moeten worden terugbetaald tussen nu en 2032. Het benodigde geld leent Nederland door nieuwe obligaties uitgeven met een rente die zeker driemaal zo hoog is.

Niet alleen de prijs van geld stijgt. Ook de omvang van de schuldenlast van de overheid stijgt. Vrijwel elk kabinet heeft een begroting met een tekort. De kunst en kunde van een minister van Financiën moet zijn om het tekort én de schuldenlast beheersbaar te houden. Dat betekent dat je in de huidige gunstige conjunctuur juist níet de gevarenzone opzoekt.

Giftige cocktail

De beheersbaarheid is ook gediend met robuuste economische groei. Want meer groei betekent meer banen, meer inkomens en meer belastingontvangsten om de stijgende rente te betalen. Ook daar schiet het kabinet-Jetten tekort. Het Centraal Planbureau (CPB) kwam op Prinsjesdag met een groeiraming voor 2027 van 1,2 procent. Dat is onder het kabinetsdoel van 1,5 procent structurele groei.

De stijgende rente én de constant groeiende schuld zijn een potentieel giftige cocktail. Stijgende rentelasten gedragen zich als een koekoeksjong. Eerst gaan ze andere overheidsuitgaven, zoals gezondheidszorg, defensie en sociale uitkeringen in de weg zitten. En als ze doorgroeien duwen de koekoeksjongen de andere uitgaven uit de begroting.

Het koekoeksjong groeit

Hoe werkt dat? Een gestileerd voorbeeld. Je kunt het totale bedrag aan belastingen en premies dat de overheid jaarlijks int bij burgers en bedrijven per dag becijferen. Dan krijg je de gemiddelde ‘belastingdag’. In werkelijkheid is er sprake van seizoenpatroon. Maar het gaat om het voorbeeld van het koekoeksjong.

Uit de Miljoenennota 2020 kun je afleiden dat toenmalig minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) aan de opbrengst van minder dan zes werkdagen belastingen en premies genoeg had om de rente op de staatsschuld te betalen. Nu heeft Heinen daar al bijna negen dagen voor nodig. Het koekoeksjong groeit en zit andere uitgaven dwars.

Gek genoeg gaat het bij de hoogte van het financieringstekort altijd over de Europese 3 procent- norm. Als de tekorten en de schulden ontsporen, zoals nu in Frankrijk, moeten landen steeds meer schulden maken om de rente op hun schuld te betalen, die daardoor steeds verder oploopt. Het is een levensgevaarlijke draaikolk. Schuld is de stille sloper.

Heinen klopt zich in de Miljoennota op de borst over onze comfortabele schulden- en rentelasten in internationaal perspectief. Dat klinkt een beetje gratuit. In de Miljoenennota staat ook dat de hogere rentestanden tot hogere kosten leiden. Nederland betaalt ongeveer 1 procent van zijn economische productie aan rente op staatsschuld, klinkt het sussend, terwijl het gemiddelde van de grote industrielanden rond 3,5 procent ligt.

De diepte in

Voor Frankrijk dreigt inmiddels de draaikolk van schuld en rente. De Franse regering wil bezuinigen om het financieringstekort niet bóven de 6,5 procent te laten stijgen. Frankrijk moet beleggers 4,57 procent rente betalen om voor tien jaar geld te lenen. Nederland 3,6 procent.

Hoe lang zijn zulke verschillen in de eurozone nog houdbaar? Het is alle hens aan dek, anders dreigt bij een reddingactie voor Frankrijk ook de Nederlandse schatkist meegezogen te worden, de diepte in.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom zoekt minister Heinen de gevarenzone op? Onze rentelasten zijn een koekoeksjong dat andere uitgaven verdringt verscheen eerst op Wynia's Week.

In beide deelstaten was op heftige wijze campagne gevoerd. De verschillende partijen lagen nek-aan-nek in de peilingen of balanceerden juist op de afgrond van de kiesdrempel. Kortom: voor de liefhebbers van politiek spektakel was er veel te halen.

Ook de uitslagen hadden een historische dimensie. De gevestigde orde schudt op zijn grondvesten. Na deze septembermaand is de Bondsrepubliek zoals wij die kenden definitief voorbij.

Feodale traditie

Beginnen we bij Mecklenburg-Vorpommern. Geheel in de feodale tradities die het geboorteland van onze voormalige prins-gemaal Hendrik (1876-1934) altijd al kenmerkten, bestuurde de SPD de deelstaat als een soort privédomein. Onder leiding van voorvrouw Manuela Schwesig was de partij daar onbetwist heer en meester.

Dat Schwesig via schimmige constructies miljoenen uit Rusland het land wist in te sluizen, mocht de pret niet drukken. Ook subsidiefraude en per abuis verbrande papieren konden haar reputatie niet schaden. In de economisch zeer zwakke deelstaat was en is elk miljoentje welkom.

Dat Schwesig weinig verkeerd kan doen in de ogen van de kiezers blijkt wel uit de uitslag. Zij maakte van moeizame peilingen op de valreep nog een inhaalrace. De AfD won maar liefst 21,5 procent en werd met 38,2 procent de grootste. Maar de partij heeft geen absolute meerderheid kunnen veroveren. De SPD kan met 35,5 procent samen met de Linke (6,5) en de Grünen (5,7) blijven regeren. Het goede resultaat van de SPD is geheel en al verbonden aan de persoon van Schwesig en heeft weinig relatie met de zieltogende sociaaldemocratie in de rest van Duitsland.

Grote schok

Op zich dus geen verrassingen ten opzichte van de peilingen, maar de grote schok is natuurlijk het feit dat de CDU onder de kiesdrempel van 5 procent is gebleven. De christendemocraten zijn al sinds 1949 het fundament van de Duitse democratie. De partij die in 1989-1990 met vaste hand de voormalige DDR liquideerde en de Oost-Duitsers een nieuwe Heimat in de soziale Marktwirtschaft wist te geven. Uitgerekend die partij is voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek niet langer vertegenwoordigd in een van de deelstaatparlementen. Veel dramatischer kan de teloorgang van de Duitse Volksparteien niet worden gesymboliseerd.

De eens zo trotse CDU van Konrad Adenauer, Helmut Kohl en Angela Merkel heeft definitief de aansluiting bij het politieke midden en rechts verloren. Onder de kiesdrempel blijven betekent dat je op de vuilnisbelt van de Sonstige (de ‘overige partijen’) terecht bent gekomen. De liberale FDP ligt daar al langer, op sterven na dood, en krijgt nu dus gezelschap van de illustere CDU.

Ook in Berlijn vonden zondag verkiezingen plaats en ook hier stonden spanning en sensatie op het programma. De CDU-burgemeester faalde totaal tijdens een stroomuitval afgelopen januari en stond er in de peilingen niet al te best voor. Met een verlies van een kleine 10 procent viel de schade zelfs nog mee. In de betere buitenwijken werd nog volgens de oude conventies gestemd. De AfD deed het in het traditioneel linkse Berlijn niet eens zo slecht: met een winst van ruim 7 procent kwam de partij op 16,3 procent. Dat is onder het gemiddelde van de landelijke peilingen, maar toch.

De grote sensatie in Berlijn was de winst van die Linke. Deze radicaal-linkse populistische partij wist op grote schaal kiezers van SPD en Grünen in te palmen. Maar hoe links zijn ze bij die Linke eigenlijk? Hun Rusland-standpunt ligt tamelijk dicht bij dat van de AfD. Ze veroordelen de Russische inval, maar daar blijft het dan ook bij. Ze zijn overtuigd pacifistisch, tegen wapenleveranties aan Oekraïne, en zijn strikt tegen de herinvoering van de dienstplicht.

Hoe sociaal ze zijn bij die Linke is eveneens de vraag, want met hun draconische voorstellen tegen projectontwikkelaars jagen ze de laatste investeerders in woningbouw de stad uit.

Hamas en Clans

Ronduit pijnlijk voor het aanzien van de Bondsrepubliek is het standpunt van die Linke inzake Israël en Hamas. Delen van de partij zien de islamitische terreurorganisatie als een legitieme verzetsbeweging. Even symbolisch als gênant was de aanwezigheid van een bekende Hamas-propagandist op een Wahlparty van die Linke in stadsdeel Neukölln. Dat de man in kwestie ook nog gelieerd wordt aan de georganiseerde misdaad van zogeheten Clans maakte het nog saillanter.

In theorie zou een coalitie van CDU, SPD en Grünen de stad met een heel kleine meerderheid kunnen gaan regeren. Maar de Grünen hebben al laten weten dat ze wel met die Linke in zee willen. Of de SPD de lokroep van het pluche kan weerstaan, is zeer de vraag.

Historische breuk

De pijnlijke ondergang van de CDU in Mecklenburg-Vorpommern is een signaal dat de Bondsrepubliek zoals wij die kennen aan het verdwijnen is. Dat geldt a fortiori tevens voor de uitslag in Berlijn. Uitgerekend in de hoofdstad van het land komt waarschijnlijk een regering aan de macht onder leiding van een partij die wil breken met alle basisprincipes van de Bondsrepubliek. Om te beginnen met Adenauers Westbindung: trouw NAVO-lidmaatschap en integratie in de EU om de democratie overeind te houden en de Russen buiten de deur. Ook staat die Linke model voor een breuk met Adenauers toenadering tot de Joden en de staat Israël. Dat was het begin van Wiedergutmachung en de lange pijnlijke weg van Vergangenheitsbewältigung.

Merkel verklaarde ooit het bestaan van Israël tot een kerndoel van de Duitse buitenlandse politiek. Maar nu gaan zich pijnlijke taferelen afspelen wanneer er hoog bezoek uit Israël naar Berlijn komt. Uit hoofde van haar functie als burgemeester zal Linke-voorvrouw Elif Eralp dan toch aanwezig moeten zijn. Daarbij zullen de wanvertoningen in het Amsterdam van haar collega Femke Halsema verbleken.

Moet het ergste nog komen, zoals Schopenhauer zei? Er komen hoe dan ook altijd weer nieuwe verkiezingen aan. Zo gaat dat nu eenmaal in een democratie.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht We krijgen nieuwe buren. Want de oude Bondsrepubliek is bezig te verdwijnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Als keeper van het legendarische ‘Gouden Ajax’ won hij onder meer de Wereldbeker voor clubteams (1972) en drie Europa Cup 1-titels, waarbij hij in de finales tegen Panathinaikos (1971), Internazionale (1972) en Juventus (1973) ook nog eens zijn doel schoon wist te houden. Toch stond Stuy nooit onder de lat bij Oranje – telkens kregen Jan van Beveren, Piet Schrijvers, Jan Jongbloed of Eddie Treijtel de voorkeur.

Nooit op het Binnenhof

Bij belangrijke politici bestaat een soortgelijk fenomeen. We denken dan als vanzelf aan premiers, ministers, Tweede Kamerleden of senatoren. Toch heeft Nederland ook prominente politici voortgebracht die het nooit tot het Binnenhof wisten te schoppen.

De inmiddels 83-jarige Roel van Duijn is er daar één van. Tegenwoordig staat hij vooral bekend als opiniemaker die in het kader van de Russische dreiging al menigmaal heeft gepleit voor een Europees atoomschild en herinvoering van de dienstplicht.

Maar Van Duijn heeft tevens een roemrucht verleden als politicus. Tussen 1969 en 2002 had hij met enkele onderbrekingen zitting in de gemeenteraad van Amsterdam, waar hij midden jaren zeventig ook korte tijd wethouder was. Van een carrière in de landelijke politiek is het evenwel nooit gekomen.

Aan Van Duijns politieke loopbaan zijn de namen verbonden van een hele reeks partijen en partijtjes. Hij begon bij de Provobeweging en was daarna actief voor de Kabouterpartij, de Politieke Partij Radikalen (PPR), het Groen Progressief Akkoord, Groen Amsterdam, De Groenen, Amsterdam Anders/De Groenen en tenslotte GroenLinks.

Aan zijn geaffecteerde stemgeluid kon je altijd heel goed horen dat Van Duijn niet van de straat was. En inderdaad: hij werd geboren in het Haagse Bezuidenhout, als zoon van een in theosofie geïnteresseerde accountant, en bezocht de Eerste Nederlandse Montessorischool aan de chique Laan van Poot.

‘Twee handen-theorie’

Dat Van Duijn inhoudelijk iets in zijn mars had, werd duidelijk toen hij de (enige) Amsterdamse gemeenteraadszetel van Provo ging gebruiken ter promotie van zijn ‘twee handen-theorie’.

Met zijn ene hand, betoogde Van Duijn, deed hij zoveel mogelijk mee aan democratische procedures: om zo de oude ‘autoritaire en vuile maatschappij’ te hervormen. Met zijn andere hand werkte hij, buiten het politieke bestel om, aan de opbouw van een nieuwe ‘anti-autoritaire en schone maatschappij’: een zelfsturende, onafhankelijke ‘staat die staat in de staat’.

Oranje Vrijstaat

In 1970 kreeg het project de naam Oranje Vrijstaat. De door Van Duijn aangevoerde Kabouterpartij, die dat jaar vijf zetels haalde bij de raadsverkiezingen, trad op als ‘ambassadeur’ bij de gemeente Amsterdam. Tussen de bedrijven door werd enthousiast gedweept met de Russische anarchist Peter Kropotkin (1842-1921), volgens Van Duijn ‘een vroeg geboren moderne cultuurkabouter’.

Oranje Vrijstaat telde twaalf ‘departementen’, die onder meer streefden naar de oprichting van eigen scholen en de opbouw van een alternatieve economie. ‘De oude maatschappij,’ zo was de verwachting, ‘zal voor onze ogen verslijten; wij zullen haar opgebruiken. Als een paddenstoel op een rottende boomstronk.’

In de praktijk kwam daar niet al te veel van terecht, maar als politiek concept was de vrijstaatgedachte best origineel. Origineler in elk geval dan het opgewarmde marxisme waarmee Nieuw Links en de studentenbeweging destijds aan de weg timmerden.

Of Van Duijn er prijs op stelt is niet bekend, maar zijn ‘twee handen-theorie’ mag zich de laatste jaren in hernieuwde belangstelling verheugen: nu niet bij links, maar bij rechts. Het concept lijkt namelijk te zijn omarmd door Forum voor Democratie.

Net als de Kabouterpartij uit de jaren zeventig hanteert Forum een dubbele aanpak. Met de ene hand doet de partij van Lidewij de Vos mee aan verkiezingen en aan het parlementaire bedrijf.

Met de andere hand wordt, buiten het politieke bestel om, gewerkt aan de opbouw van een Oranje Vrijstaat-achtig ‘maatschappelijk ecosysteem’ dat in 2021 de naam ‘Forumland’ kreeg. Er zijn inmiddels verschillende bv’s opgericht, onder meer om boeken en maaltijdboxen te verkopen, en ook houdt de partij er zowel een eigen bedrijvennetwerk als een tweemaandelijks FVD-singlescafé op na (‘Ongedwongen ontmoeten, herkenning vinden en misschien wel de liefde tegenkomen!’).

Ook eigen onderwijs staat op de agenda. Zo maakte vorige maand in Almere de zogenoemde Renaissanceschool een doorstart. Het is een nauw aan FVD gelieerde basisschool met vooralsnog slechts zes leerlingen. Ze krijgen onderwijs ‘geïnspireerd door de waarden, schoonheid en excellentie van de Europese beschaving’.

‘Ongrijpbare factor’

Worden de initiatieven in het kader van Forumland door de buitenwacht met evenveel onbevangen nieuwsgierigheid gevolgd als indertijd de Oranje Vrijstaat van Roel van Duijn en zijn Kabouterbeweging?

Nee, daar is tot dusverre weinig van gebleken. Al in 2022 werd FVD in een commentaar van de Volkskrant een ‘ongrijpbare factor’ genoemd die zich in de ‘parallelle subcultuur van Forumland volledig buiten de werkelijkheid heeft genesteld’. Bij de recente (her)opening van de Renaissanceschool waren opnieuw overal alarmbellen te horen. Na Kamervragen van D66 liet staatssecretaris Judith Tielen (Onderwijs, VVD) weten zich zorgen te maken en ook zei ze te verwachten dat de onderwijsinspectie ‘op niet al te lange termijn’ gaat kijken bij de school.

Moraal van het verhaal?

De bebaarde Roel van Duijn was in 1970 een aaibare anarchist die met name in de hoofdstedelijke grachtengordel – zijn Kabouterpartij kreeg er maar liefst 26 procent van de stemmen – geen kwaad kon doen. Dan is het streven naar ‘een staat die staat in een staat’ geen probleem. In alle andere gevallen is het klaarblijkelijk oppassen geblazen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Was Lidewij de Vos maar een anarchist met een baard verscheen eerst op Wynia's Week.