Ruding is een kenner van begrotingstrucs om meer geld uit te geven zonder de lasten te verhogen. Bijvoorbeeld door garanties te verstrekken. Gewapend met deze garanties kunnen bedrijven, ook staatsbedrijven, vervolgens geld lenen. Het kost ogenschijnlijk niks, maar vergroot wel de risico’s voor de overheid als er iets mis gaat met de bedrijven die de garanties hebben gekregen.

Nergens komt de combinatie garanties en goede bedoelingen zo duidelijk naar voren als bij de drie Nederlandse staatsbedrijven in de energiesector. Voor het grote publiek zijn ze grote onbekenden. De Tweede Kamer besteedt maar mondjesmaat aandacht aan hun bezigheden. Maar ondertussen gaan daar kapitalen om.

Politieke missie

De drie staatsbedrijven zijn investeringsafdelingen geworden van de ministeries van Groene Groei en Klimaat en Economische Zaken. Afdelingen die je niet terugziet in ministeriële organogrammen. Maar wel met een politieke missie: industriepolitiek, aardgaszekerheid en klimaatpolitiek.

Wie zijn ze? Energie Beheer Nederland, kortweg EBN, het staatsbedrijf dat namens de overheid participeert in en geld verdient aan het exploiteren van gasvelden. Gasunie, die het leidingennetwerk voor het transport van aardgas in Nederland aanlegt, onderhoudt en exploiteert.

Als derde Tennet, de landelijk beheerder van het hoogspanningsnet. Via dat net brengen regionale netbeheerders, zoals Enexis en Alliander, stroom bij u thuis en op kantoor. Tennet brengt ook de elektriciteit van windparken op zee aan land en speelt een hoofdrol bij oplossingen voor het overbelaste stroomnet.

Gasunie en EBN werken tevens samen in projecten met een hoog risico en exotische namen als Porthos en Aramis voor het opslaan van CO₂ in lege gasputten.

Best belangrijk, maar niet erg spannend, toch?

EBN moet de komende maanden de ‘extra lege’ (aldus D66-minister Stientje van Veldhoven van Groene Groei en Klimaat) gasvoorraden bijvullen voor de winter 2026/2027 als commerciële partijen dat niet doen. Bij de huidige prijzen doen ze dat waarschijnlijk niet. Vorig jaar kreeg EBN al de beschikking over 1,5 miljard euro om aardgas te kopen, indien nodig. En dat was nodig. Inmiddels heeft het kabinet maar liefst 21,6 miljard euro toegezegd om de klus te klaren.

De Gasunie maakt zijn leidingennet geschikt voor het transport van waterstof. Waterstof is prijzig. Maar het kabinet heeft er hoge verwachtingen van voor de verduurzaming van de industrie. Daarom verstrekt de overheid aanzienlijke subsidies aan de Gasunie voor waterstofprojecten. Alleen… de projecten zijn vertraagd. Dit jaar gaat het om ruim 146 miljoen euro subsidie, tot en met 2031 nog eens ruim 816 miljoen euro.

Garantie Tennet

Tennet wil tot 2029 43 miljard euro investeren in Nederland. Daarom heeft de overheid een zogeheten instellingsgarantie afgegeven voor het staatsbedrijf. Met deze garantie kan Tennet miljarden euro’s lenen bij beleggers. De garantie beloopt maar liefst 60,4 miljard euro (‘het plafond’). Het is de hoogste garantie die de Nederlandse staat heeft afgegeven.

Het blijft niet bij het plafond van 60 miljard euro. ‘Naar verwachting zal het plafond nog verder toenemen de komende jaren, omdat er nog meer wettelijk verplichte investeringen bijkomen’, schreven ambtenaren van het ministerie van Financiën onlangs in een nota aan minister Eelco Heinen (VVD).

Tussen de bedrijven door is Tennet een van de grootste, zo niet dé grootste investeerder geworden in infrastructuur in Nederland, op land en op zee. Vorig jaar 4,9 miljard euro. Krijgt Nederland daarbij altijd waar voor zijn geld? Met zulke projecten van politieke urgentie zal het credo zijn: léveren, niet te lang soebatten over de prijs.

Opvallende ontwikkeling: wie was een van de Nederlandse bedrijven die werknemers uit de Golfregio evacueerde toen de VS en Israël de aanval op Iran openden? Tennet. De werknemers werkten daar aan de bouw van een platform op zee, meldde Het Financieele Dagblad.

Duizelingwekkend

Als het u inmiddels duizelt van de tientallen miljarden euro die de schatkist reserveert ten behoeve van de staatsenergiebedrijven… mij ook. En dan is de opsomming van deze meer dan tachtig miljard niet eens compleet, vrees ik.

Misschien duizelt het de leden van het parlement ook. Want er wordt weinig over gedebatteerd in de vergaderzalen.

Wel waakzaam is de Algemene Rekenkamer. Vorig jaar analyseerde de begrotingscontroleur hoe het ministerie van Groene Groei en Klimaat de subsidies voor het waterstofproject van Gasunie ernstig had onderschat. Maar ook dat het beter moet met informatie aan het parlement én met de kostenramingen. Er staan namelijk zoveel meer van deze projecten op stapel.

Vijf jaar geleden waarschuwde de Rekenkamer dat ‘de mogelijke gevolgen van de nieuwe taken’ van de staatsbedrijven ‘voor de energiekosten van bedrijven en burgers grotendeels onbekend’ zijn.

Dat geldt nog steeds. Maakt u zich geen illusies. Uiteindelijk betalen burgers en bedrijven deze tientallen miljarden aan overheidssteun door hogere tarieven en heffingen op hun energierekening of hogere belastingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe drie staatsbedrijven aan klimaatpolitiek doen – buiten beeld, maar met tientallen miljarden euro’s belastinggeld verscheen eerst op Wynia's Week.

De druk werd deze keer vooral uitgeoefend op regeringspartij CDA, in de senaat een van de grotere fracties. Daarbij was een prominente rol weggelegd voor de Raad van Kerken, een landelijk samenwerkingsverband van negentien christelijke kerken en organisaties, waaronder de protestantse PKN en de rooms-katholieke kerk. De wetsvoorstellen, aldus voorzitter Derk Stegeman van de werkgroep Vluchtelingen van de Raad van Kerken, ‘maken het leven van mensen zonder papieren nog onveiliger en sluiten hen verder uit van basisvoorzieningen zoals zorg en hulp’.

Herhaling van zetten

Het was in veel opzichten een herhaling van zetten, die deed denken aan de behandeling van het zogenoemde kinderpardon in 2019. Bij monde van toenmalig staatssecretaris Mark Harbers (VVD) kondigde het derde kabinet-Rutte toen strenger asielbeleid aan, dat aanvankelijk ook leek te worden gesteund door coalitiepartner CDA.

Tot de kerkelijke asiellobbyisten in actie kwamen. Voormalig CDA-senator en voorzitter van de Haagse Bethelkapel Rein Willems – die toen kerkasiel verleende aan een Armeens gezin – noemde het asielstandpunt van zijn partij ‘onbarmhartig’. Mede dankzij CDA-Tweede Kamerlid Madeleine van Toorenburg – nu asielwoordvoerder van het CDA in de Eerste Kamer – gingen de christendemocraten vervolgens om en dwongen ze samen met D66 en ChristenUnie een verruiming van het kinderpardon af. Het leidde ertoe dat honderden kinderen, die eerder uitgeprocedeerd waren, alsnog een verblijfsvergunning kregen.

Kerkasiel is al vele jaren een beproefd pressiemiddel van de asiellobby. Het werd in 1975 voor het eerst succesvol ingezet bij 182 Marokkaanse gastarbeiders die aanvankelijk van de overheid geen permanente verblijfsvergunning kregen. Sinds november 2024 bivakkeert een uitgeprocedeerde Armeense familie in kerkelijk centrum Open Hof in Kampen. De overheid staat vrijwel machteloos, want tijdens godsdienstoefeningen is het de politie niet toegestaan om gebedshuizen te betreden.

Kansfonds voor illegalen

Een opvallende rol bij de asielperikelen in het CDA is weggelegd voor Theo Bovens, voormalig commissaris van de koning in Limburg en sinds 2023 fractievoorzitter in de Eerste Kamer. In januari 2014 trad hij aan als voorzitter van Kansfonds, een stichting die zich naar eigen zeggen inzet voor ‘de 1 miljoen mensen die geen thuis hebben’.

Kansfonds financiert in dat kader ook initiatieven voor illegalen, zoals het programma ‘Een thuis zonder papieren’, dat in 2024 werd ondersteund met maar liefst 1,7 miljoen euro, bijna 19 procent van het totale budget van de stichting.

In februari van dit jaar trad Bovens plotseling af als voorzitter van Kansfonds. Net op tijd om bij de stemming in de Eerste Kamer over de asielwetten van Marjolein Faber – onder meer bedoeld om illegaliteit voortaan strafbaar te stellen – niet te kunnen worden beschuldigd van een dubbelrol.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat maakt het CDA altijd weer gevoelig voor de moralistische praatjes van de asiellobby? verscheen eerst op Wynia's Week.

Een van de beste afleveringen uit de Asterix-reeks is La Zizanie (1970). Zoals destijds gebruikelijk, werd het verhaal in Nederland eerst voorgepubliceerd in het legendarische stripweekblad Pep. Daarna, in 1972, verscheen het als album onder de titel Asterix en de intrigant.

Ter opfrissing van het geheugen: de intrigant waar het in het verhaal om draait, heet Cassius Catastrofus. Hij heeft het talent om overal waar hij komt onrust te stoken en mensen tegen elkaar op te zetten. In opdracht van Julius Caesar wordt hij daarom naar het Gallische dorp van Asterix gestuurd – om daar tweedracht te zaaien en zo de weerstand tegen de Romeinen te breken. Psychologische oorlogsvoering dus.

Tandeloze Europeanen

Oorlog en psychologie – of beter gezegd: de gedragingen, gedachten en gemoedstoestanden die door psychologen worden bestudeerd – hebben ook in 2026 veel met elkaar te maken. Neem het complexe verschijnsel jaloezie. Willem Melching suggereerde onlangs in Wynia’s Week dat het weleens de hoofdoorzaak zou kunnen zijn van veel anti-Israëlische sentimenten in Europa:

‘De soevereine wijze waarop Israël zich de vijanden van het lijf houdt en indien nodig militaire vergelding inzet, wekt de jaloezie op van de tandeloze Europeanen. Zij zijn namelijk in het geheel niet in staat om zichzelf te verdedigen. Wanneer een land in hun midden – Oekraïne – wordt aangevallen door een agressor, zijn ze niet in staat om dat land te hulp te snellen. Ze trekken een zak geld open, maar de hardware én de software moeten nog steeds uit de Verenigde Staten komen.’

De jaloeziethese van Melching is misschien wel bij uitstek van toepassing op Nederland, een land dat worstelt met zijn identiteit, onder internationale misdaadbestrijders bekendstaat als een narcostaat, en al jaren wordt geregeerd door politici die niet in staat zijn om fundamentele problemen op te lossen – van de asielmigratie tot de woningnood, van het stroomtekort tot het zorginfarct en van het wegkwijnende onderwijs tot de stikstofcrisis. Wat een verschil met Israël: een trots en zelfbewust land, weerbaar, fier op de eigen tradities en ondanks een inwonertal van slechts tien miljoen een technologische en militaire grootmacht.

Het is verleidelijk om de these van Melching nog wat verder door te trekken en een verband te leggen tussen de anti-Israëlische sentimenten in ons land en de psychologische verwerking van de Duitse bezetting en meer in het bijzonder de jodenvervolging.

Als het gaat om de verschrikkingen van de Holocaust is het moeilijk om niet elke keer weer verbijsterd te raken, schreef historicus Hans Blom in 1987 in De Gids. Voor Nederlanders geldt dat wel heel in het bijzonder. Want, schreef Blom, kijk eens naar de statistische gegevens over het aantal omgekomen Joden uit de tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland bezette landen:

‘Speciaal het Nederlandse cijfer valt dan op: ongeveer 75 procent, een alleen met Oost-Europese landen vergelijkbaar aandeel. Voor de andere West-Europese landen waren deze percentages: Noorwegen en België circa 40 procent, Frankrijk bijna 25 procent, terwijl zoals bekend de Joden uit het bezette Denemarken vrijwel allen wisten te ontkomen.’

‘Schuldige omstanders’

De intrigerende vraag waarom de overlevingskansen van Joden juist in ons land zo gering waren, heeft sinds 1945 een stroom van publicaties opgeleverd. Op een handjevol NSB’ers na, zo heette het aanvankelijk, had onze kleine maar dappere natie zich koppig tegen de jodenvervolging verzet. Helaas was de Duitse overmacht te groot en moesten we knarsetandend het onderspit delven.

In de tweede helft van de jaren zestig kantelde het beeld. Een nieuwe, ‘progressieve’ generatie Nederlanders verscheen op het toneel, en tot de talrijke zaken die deze jongeren hun ‘benepen’ en ‘burgerlijke’ (groot)ouders kwalijk namen, behoorde ook hun veronderstelde volgzaamheid in de jaren 1940-1945.

Want, zo heette het nu, als de tot aanpassing geneigde Nederlanders de Duitse bezetters al niet hadden geassisteerd bij de Holocaust, hadden ze wel de andere kant opgekeken toen de Joden werden weggevoerd. De oude verzetsmythe werd zo ingeruild voor wat wel de ‘mythe van de schuldige omstander’ is genoemd.

Bedwelmende geur

Schuld is voor de meeste mensen geen prettig gevoel. Je wilt er het liefst van verlost worden. Het Israëlische optreden tegen moslimterroristen in Gaza en Libanon komt daarbij goed van pas: door ‘de Joden’ van nu af te schilderen als ‘genocideplegers’ en ‘kindermoordenaars’ lijkt het opeens minder erg dat ‘wij’ tijdens de Duitse bezetting nauwelijks een vinger voor ze hebben uitgestoken. Zo verlossen we onszelf van wroeging over de vooral in Nederland zo catastrofaal verlopen jodenvervolging tijdens de oorlogsjaren.

Zeker, er hangt een antisemitische putlucht in Nederland, met name ter linkerzijde van het politieke spectrum. Maar wat we ruiken, is waarschijnlijk ook de bedwelmende geur van ontsnappend schuldgevoel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Door Israël te betichten van genocide en kindermoord proberen we onszelf te verlossen van schuldgevoel over de Holocaust verscheen eerst op Wynia's Week.

26 januari 2026, Troelstrazaal, Tweede Kamer, Den Haag

‘Oh hi, Ik dacht dat je van de beveiliging was!’ MAX-baas Jan Slagter gooit er meteen een belediging uit als hij Meindert Landsmeer, de adviseur van de minister die eerder bij AVROTROS en KRO-NCRV werkte, in de wandelgangen van de Tweede Kamer treft. Landsmeer, die vele kilo’s is afgevallen, kijkt Slagter emotieloos aan.

Landsmeer heeft een rapport geschreven waarin hij vaststelde dat Hilversum niet in staat is om zichzelf te hervormen en dat de politiek nu eindelijk eens moet ingrijpen. Slagter ziet de ministeriële adviseur als een gevaar. Landsmeer pleitte in zijn advies voor het opheffen van een aantal omroepen om het systeem bestuurbaar te maken. Zijn oproep kan mogelijk leiden tot het einde van de zelfstandigheid van MAX wanneer deze moet samengaan met een andere omroep. Straatvechter Slagter weet dat en deelt daarom maar even een verbale tik uit aan de ordedienst van het bestel.

De mannen zijn naar Den Haag gekomen om in de Troelstrazaal een volgende zitting van de volksvertegenwoordiging bij te wonen over het omroepbestel. Het parlement vergadert weer eens over de veranderingen in het bestel.

Gaza en de NOS

Bij de PVV is Martin Bosma teruggekeerd nadat hij niet werd herkozen als Kamervoorzitter na de verkiezingen van 29 oktober 2025. Hij provoceert als vanouds. Hij geeft aan zijn lidmaatschap van de publieke omroep te willen opzeggen en houdt een rapport omhoog waarin onderzoekster Maaike van Charante betoogt dat de NOS kinderen indoctrineert met berichtgeving over Gaza, in video’s in educatieve programma’s als School TV, het Jeugdjournaal en NOS op 3.

De klacht is dat de NOS Israël te zwart afschildert en wegkijkt bij de gruwelen van Hamas in Gaza. De discussie is een herhaling van zetten, in andere bewoordingen met andere voorbeelden, waar bij je vaak verzandt in semantische discussies. GroenLinks-PvdA Kamerlid Mohamed Mohandis mompelt weer dat het omgekeerde ook wordt gezegd.

Gouke Moes is nog een paar weken minister. Hij is lid van een dubbel demissionair kabinet-Schoof en heeft besloten om niks meer te beslissen. Naast hem zit zijn souffleur: topambtenaar Youssef Louakili. Een onberispelijk geklede man met manchetknopen die de jonge BBB-minister af en toe wat influistert.

De kwestie is nog steeds hetzelfde. Hoe nu verder? Met die bende van dertien omroepen gaat het niet lukken. De term Poolse Landdag valt. Hoeveel blijven er over? Ook de ledenbinding en de bestuurstermijnen zijn toe aan vernieuwing. Een bak met moties is inmiddels aangenomen.

Op de publieke tribune zitten ook als altijd dezelfde hoofdrolspelers. Jet de Ranitz, de nieuwe bestuursvoorzitter van de NPO, wordt geëscorteerd door dezelfde jurist en dezelfde woordvoerder als haar voorgangster Frederieke Leeflang ruim een jaar eerder. De woordvoerder springt als een bodyguard voor haar als je haar iets wil vragen.

De Ranitz is geen Leeflang. Die sprak vrijuit in de koffiepauzes van het debat en maakt van haar twijfels geen geheim, een houding die haar uiteindelijk fataal werd. De Ranitz is gewaarschuwd en zwijgt. Ze heeft geen zin in conflicten en stuurt aan op compromissen waarbij de omroepen hun zin krijgen, de NPO aan het stuur blijft, en vooral zijzelf overleeft.

De lakeien van het systeem

Slagter zit naast Taco Zimmerman, de directeur van AVROTROS. Naast hem Lonneke van der Zee, de directeur van BNNVARA. Van der Zee, een goedlachse vrouw, zit er namens het College van Omroepvoorzitters. Van der Zee is de opvolger van Arjan Lock; de appende EO-baas is er vandaag niet om zijn volksvertegenwoordigers iets in te fluisteren. Ook Van der Zee is voorzichtig. Ook zij is een lakei van het systeem: vanaf 2009 werkzaam bij de VARA, daarvoor vanaf 1998 in dienst als beleidsadviseur bij het Commissariaat voor de Media.

Net als oud-VARA-voorzitter Vera Keur is Van der Zee doordesemd met de wandelgangenmacht van het Media Park, een bestuurskundige die met de rug langs de muur loopt om rondvliegende messen te ontwijken. Van der Zee is vriendelijk en buigt zachtjes mee nu zich in de Kamer een meerderheid aftekent voor de plannen van VVD-Kamerlid Claire Martens.

Het debat is een pingpongwedstrijd die we al vaker hebben gezien: er lijkt een fikse meerderheid voor het terugdringen van het aantal omroepen, de bestuurstermijnen krijgen een limiet en omroepen moet opgaan in ‘omroephuizen’. Niet in drie, zoals Landsmeer en Taco Zimmerman hoopten, maar in vier. Het is een compromis om twijfelaars over te halen en valt goed.

GroenLinks-PvdA, die de 4-plus-1-variant in het verkiezingsprogramma heeft opgenomen, steunt het plan, evenals D66 en CDA. Woordvoerder Harmen Krul, die nog werd geappt door Lock, toont zich enigszins geïrriteerd dat Moes niets heeft gedaan om de wetgeving in gang te zetten.

Tegen politieke lijntjes

Ook het conservatief-liberale JA21, dat zeer kritisch is op de publieke omroep, schaart zich achter deze optie. Kamerlid Annabel Nanninga schuift nog even de publieke tribune op om haar stemverklaring af te geven. Nanninga, een voormalig journaliste die ooit schreef voor GeenStijl en The Post Online, is niet per se tegen de publieke omroep zoals de PVV en de FVD, maar wel voor meer transparantie en tegen politieke lijntjes.

Nanninga is kritisch op Forum voor Democratie. Die partij vecht vooral voor Ongehoord Nederland, dat het lijkt te beschouwen als een propagandakanaal, maar tegelijkertijd wel eist dat de minister ingrijpt in ‘extreem-linkse’ berichtgeving bij de NPO. FvD wil geen staatsomroep, behalve als het over het eigen geluid gaat. Dan moeten de sluizen open. Nanninga: ‘Best gek toch? Als je bij het publieke bestel wil, moet je je wel aan journalistieke principes van hoor- en wederhoor houden.’

Een paar dagen later worden de moties aangenomen in de Kamer. VVD-ster Claire Martens appt enigszins opgewonden: ‘Het is historisch. Het zal een einde maken aan de eeuwigdurende baantjes.’

Weer een paar dagen later is er een nieuw regeerakkoord. Daar staan de afspraken in. Vier omroepen dus, plus de neutrale nieuw stak bestaande uit NOS en NTR.

Vier Hilversumse zuilen

Ministersadviseur Meindert Landsmeer heeft op de publieke tribune al hardop zitten tekenen. Een progressieve zuil: BNNVARA met Omroep Zwart. Een tweede tak: conservatief-burgerlijk (WNL/MAX). Drie Liberaal: AVTROTROS met PowNed. En vier de neezeggers die zich presenteren als het Huis van de Verdieping: HUMAN/EO/VPRO. Alleen voor KRO-NCRV en ON is het dan nog zoeken naar onderdak. De minsten van de kwaden. Landsmeer zal het nooit hardop zeggen, maar ziet ook dat dit de beste optie is: een waterig poldercompromis.

Er blijft nog wel een netelige kwestie over: wie neemt Ongehoord in huis? MAX en WNL willen niet. ON-directeur Peter Vlemmix, die enorm zijn best doet aardig gevonden te worden, zoekt steun om het imago van ON te verzachten dan wel journalistieke legitimiteit te verschaffen. ‘We maken toch prima uitzendingen?’, zegt hij bijna verlangend.

En daarmee is er na een eeuw omroeppolitiek mogelijk een doorbraak gerealiseerd. Niet dat de NPO de verzuiling begraaft. Het is slechts een kleine scheur in de muur. Het nieuwe kabinet staat onder leiding van Rob Jetten die de verkiezingen – aldus insiders – mede won vanwege zijn optredens in het NPO-programma De Slimste Mens en het podium dat de publieke omroep hem bood.

Jetten-I, met daarin twee ex-toezichthouders van NPO-omroepen (Sjoerd Sjoerdsma van BNNVARA en Mirjam Sterk van KRO-NCRV) draait de bezuiniging van het kabinet-Schoof deels terug. Die komt nu uit op 106 miljoen euro, 50 miljoen euro minder. Hilversum lijkt even tot rust te komen.

Maar kan Hilversum zonder hokjesgeest? Hoogleraar Wouter Hins vergelijkt de publieke omroep met de Europese Unie: een archipel waar de omroepen soevereiniteit eisen, maar geen verantwoording willen afleggen. Een rijk waar niemand formeel de baas is, maar iedereen wel de baas speelt. Een wereld waarin zoals presentator Jeroen Pauw constateert ‘vooral heel veel beslissingssnelheid is weggehaald’.

Mark Koster: Studio Ego – Wie redt Hilversum van plucheplakkers, graaiers en journalistieke misleiders? Uitgeverij Ezo Wolf, 286 pagina’s, € 21,99.

Wynia’s Week is journalistiek gespecialiseerd in Hollandse handjeklap, al te korte lijntjes en kleffe vriendjespolitiek. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Hartelijk dank!

Het bericht Schijn en werkelijkheid in Hilversum: ‘Maak morgen mee. Eerlijker, groener en liever’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Mounjary van de Amerikaanse fabrikant Eli Lilly is sinds eind 2024 op de Nederlandse markt. Sinds 1 april heeft het concurrentie van Wegovy van het Deense farmaceutische bedrijf Novo Nordisk. Huisartsen kunnen deze middelen voorschrijven voor patiënten met overgewicht, maar patiënten moeten de kosten voor deze middelen wel zelf betalen. Het middel is niet opgenomen in het verzekerde pakket en zorgverzekeraars mogen het dus niet vergoeden.

Gratis of met korting

De positieve gezondheidseffecten van afslankmiddelen als Mounjaro en Wegovy zijn aanzienlijk. Het was al bekend dat deze middelen tot een lagere bloeddruk leiden, de nierfunctie verbeteren en het risico op hartaanvallen en beroertes verminderen. Uit een recente studie in het medische tijdschrift The Lancet blijkt dat deze afslankmiddelen ook tot een aanzienlijke verlaging van het risico op psychiatrische aandoeningen als depressies, angststoornissen en verslavingsproblemen leiden.

Vanwege de positieve effecten op hart- en vaatziekten gaat de Britse gezondheidsdienst NHS Wegovy vanaf deze zomer gratis beschikbaar stellen aan mensen met overgewicht (BMI hoger dan 27) die een hartaanval of beroerte hebben gehad. In de Verenigde Staten kunnen mensen die Wegovy uit eigen zak betalen via onder andere WeightWatchers een kortingsabonnement afsluiten waardoor ze tot 30 procent op de kosten van het middel kunnen besparen. In ons land is het nog niet zo ver en moeten mensen Wegovy en Mounjaro volledig zelf betalen.

Afhankelijk van de dosering kost een injectie met Wegovy tussen €106,51 en €228,40 en Mounjaro tussen de €102,05 en €421,01. Daar komen de kosten van verstrekking door de apotheek nog bij.

Ruim de helft van alle volwassenen heeft overgewicht (een BMI van 25 of meer). Dat zijn ruim 7 miljoen mensen. Meestal moeten mensen die afslankmedicatie gebruiken eenmaal per week een injectie zetten. Als alle Nederlanders met overgewicht een jaar lang afslankmedicatie zouden gebruiken, dan zou dat minimaal €37 miljard per jaar kosten. Het is onbetaalbaar om een dergelijk bedrag via de zorgverzekering te laten vergoeden. Het zou tot een premiestijging van ongeveer 60 procent leiden.

Prijsverlaging in aantocht

Tegelijk met het op de Nederlandse markt brengen van Wegovy verliepen in India en China de patenten op dit middel. Hierdoor kunnen ook andere farmaceutische bedrijven het op de markt brengen. Deze concurrentie zal de prijs van het zogenaamde generieke product flink verlagen. Naar verwachting zal een maandelijke dosering als de patenten zijn verlopen ongeveer €15 gaan kosten.

Daarmee wordt het middel voor iedereen betaalbaar. Zeker als je bedenkt dat de besparingen door minder te eten voor de meeste mensen groter zijn dan de prijs van het generieke afslankmiddel. We moeten echter nog wel even wachten voordat het zo ver is. In Europa verlopen de patenten pas over een jaar of vijf.

Aanslag op solidariteit

In de tussentijd zullen sommige mensen deze middelen via Chinese webshops gaan bestellen. Op de website Alibaba worden afslankinjecties aangeboden vanaf $2,50 per stuk. Hier zit wel een groot gezondheidsrisico aan. Bij verkeerd gebruik of een te hoge dosering kan vergiftiging optreden. Dit kan leiden tot misselijkheid en braken, een te lage bloedsuikerspiegel en in ernstige gevallen tot ontstekingen aan de alvleesklier. De kwaliteit van de afslankmedicatie bij Chinese webshops is ook niet gegarandeerd. Het is daarom aan te raden om afslankmiddelen alleen onder toezicht en op recept van een Nederlandse arts te gebruiken.

Zelfs als de prijs zakt naar €15 per maand, zouden de kosten nog ruim €1,2 miljard per jaar bedragen als alle mensen met overgewicht het zouden gaan gebruiken. Als dit via de zorgverzekering vergoed zou worden, zouden de premies met ruim €3 per maand omhoog gaan. Daarmee zou de vergoeding via de zorgverzekering wel betaalbaarder worden, maar de vraag is of dit geen te grote aanslag is op de solidariteit tussen mensen met een gezond gewicht en mensen met overgewicht: zijn mensen met een normaal gewicht bereid om extra premie te betalen voor de afslankmedicatie voor mensen met overgewicht?

Als de kosten van afslankmedicatie door de zorgverzekering worden vergoed, verlaagt het de drempel om van deze medicatie gebruik te maken. Het neemt een prikkel weg om op normaal gewicht te blijven en overgewicht te voorkomen. Het zet dus aan tot een minder gezonde leefstijl en meer gebruik van deze middelen dan nodig is.

Er valt dus wat voor te zeggen om deze middelen niet of niet volledig te vergoeden. Ook een verhoging van het eigen risico kan ervoor zorgen dat mensen zelf meer voor de kosten van deze middelen opdraaien.

Anders kijken naar collectieve vergoeding

De wijdere verspreiding van het gebruik van afslankmedicatie roept de vraag op of we niet anders naar de collectieve vergoeding voor geneesmiddelen moeten gaan kijken. Afslankmedicatie hoort bij de keuze voor een bepaalde leefstijl. De kosten voor deze keuze zouden mensen vooral zelf moeten dragen, zeker als deze kosten voor iedereen te dragen zijn. De afslankmedicatie zet de discussie over eigen betalingen en het eigen risico in de zorg in een nieuw licht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Afslankmedicatie hoort bij de keuze voor een bepaalde leefstijl en moet daarom niet of niet volledig worden vergoed door de zorgverzekering verscheen eerst op Wynia's Week.

Minder bekend is dat volgens dezelfde Europese wet die rigoureuze ban op de uitstoot van CO2 ook geldt voor de uitstoot van het broeikasgas methaan. Ook van dat gas mag er na 2050 geen grammetje in het luchtruim van de EU terecht komen. En bij overschrijding moet ook die worden gecompenseerd door kunstmatige methaan-verwijdering.

Global Warming Potential

Een totale ban op de uitstoot van CO2 valt met enige fantasie nog wel te beredeneren. Maar een totale ban op de uitstoot van methaan is in strijd met de elementaire beginselen van de wis- en natuurkunde. Het algehele verbod op de uitstoot van methaan is een flagrante bestuurlijke misser met fatale gevolgen voor de agrarische sector. Grote delen van die sector zullen het loodje leggen omdat ze simpelweg niet kunnen bestaan zonder methaan-uitstoot. Het spijsverteringssysteem van herkauwende grazers valt nu eenmaal niet zo makkelijk te vergroenen.

De grote boosdoener achter die onzinnige ban is het concept van de Global Warming Potential (GWP) van broeikasgassen. De GWP is een door het IPCC, het wetenschappelijk klimaatpanel van de VN, in de jaren ’90 van de vorige eeuw bedachte en ingevoerde maat om de sterkte van 1 kilogram van een willekeurig broeikasgas te vergelijken met 1 kilogram van het dominante broeikasgas CO2. De GWP van CO2 is per definitie 1. Volgens de onnavolgbare berekeningen van het IPCC ligt de GWP van methaan rond de 28. 1 kilogram methaan zou dus dezelfde broeikaswerking hebben als 28 kg CO2. Maar zo eenvoudig is het niet.

CO2 en methaan zijn weliswaar beide broeikasgassen maar hun gedrag in de atmosfeer is totaal verschillend en het verband tussen die twee is niet in een enkel numeriek getal uit te drukken. Dat is vragen om moeilijkheden. CO2 gedraagt zich in de atmosfeer als een inert gas en heeft daar zo goed als het eeuwige leven, afgezien van het gedeelte dat wordt opgenomen door de biosfeer en de oceanen. Methaan daarentegen is een kortlevend gas met een halveringstijd van 8,3 jaar en een gemiddelde leeftijd van 12 jaar. Als we in korte tijd, zeg binnen 1 dag, 1 kilogram methaan in de atmosfeer brengen is er na 30 jaar, de gebruikelijke tijdspanne voor de beoordeling van klimaateffecten, van de oorspronkelijke 1 kilogram minder dan 0,1 kilogram over. Dat is een natuur- en rekenkundig feit.

Maar wat doet het IPCC? Die converteert de uitstoot van 1 kilogram methaan in een equivalente uitstoot van 28 kilogram CO2 en tovert en passant het kortlevende methaan om in het eeuwig-levende CO2. Na 30 jaar zit er dan nog steeds een equivalente hoeveelheid CO2 van 28 kilogram oftewel 1 kilogram methaan in de atmosfeer. Met de uitgestoten methaan gebeurt in die 30 jaar dus helemaal niets. Dat is een natuurkundige ongerijmdheid en toont de wetenschappelijke ondeugdelijkheid van het GWP-concept.

Lekkend putje

Hoe zit het dan wel? Daar is niets ingewikkelds aan en voor iedereen die wel eens een bad neemt direct te begrijpen. Zoals we eerder zagen blijft van een korte, eenmalige uitstoot van methaan na 30 jaar niet zo veel over. Dat is anders voor een continue uitstoot waarbij het verval in de atmosfeer teniet wordt gedaan door nieuwe aanvoer. In het speciale geval van een constante jaarlijkse uitstoot zal de hoeveelheid methaan in de atmosfeer in eerste instantie gestaag toenemen en na verloop van tijd een constante waarde bereiken. Het verloop van de hoeveelheid methaan in de atmosfeer kan van begin tot eind exact worden beschreven met een simpele wiskundige formule.

Het proces van methaan-ophoping in de atmosfeer is analoog aan het vullen van een badkuip met een lekkend putje. De badkuip staat voor de atmosfeer, de instroom van water in de badkuip voor de uitstoot van methaan in de atmosfeer, het waterpeil in de badkuip voor de hoeveelheid methaan in de atmosfeer en de uitstroom van water via het lekkende putje voor het verval van methaan in de atmosfeer. Die uitstroom is in goede benadering recht evenredig met het waterpeil in de badkuip.

Ophoping van methaan

Zolang de constante instroomsnelheid van het water groter is dan de snelheid waarmee het water weglekt zal het waterpeil in de badkuip stijgen. Maar op een gegeven moment heeft het waterpeil een zodanig niveau bereikt dat er evenveel water weglekt als instroomt. Vanaf dat moment blijft het peil in de badkuip stabiel. Hoe groter de instroom in de badkuip, hoe hoger het stabiele waterpeil.

Onderstaande grafiek illustreert de ophoping van methaan in de atmosfeer als functie van de tijd voor een constante methaan-uitstoot van 1 kilogram per jaar. Op de verticale as staat de hoeveelheid methaan in de atmosfeer in kilogram en op de horizontale as de tijd in jaren. De uitstoot van 1 kilogram per jaar is niet essentieel, dat mag ook 1 Gigaton per jaar zijn. Het enige wat dan verandert is de schaal van de verticale as, kilogram wordt Gigaton.

De oranje kromme geeft het ophopen van methaan weer zoals voorspeld door de wetten van de wis- en natuurkunde. De gestreepte grijze lijn laat zien wat er zou gebeuren als methaan in de atmosfeer niet vervalt maar het eeuwige leven heeft, het uitgangspunt van het GWP-concept. Het ophopen verloopt in dat geval als een keurige rechte lijn, na 20 jaar bevat de atmosfeer precies 20 kilogram.

De oranje kromme raakt in het begin aan de gestreepte lijn, het verval telt dan nog niet echt mee. Maar met de tijd neemt het verval toe en wijkt de oranje kromme meer en meer af van de gestreepte lijn. Na, zeg, 60 jaar gaat de oranje kromme over in een horizontale lijn. Vanaf dat moment is het verval van methaan gelijk aan de methaan-uitstoot en is een stabiele toestand bereikt. De stabiele hoeveelheid methaan in de atmosfeer bedraagt 12 kilogram, gelijk aan de uitstootsnelheid van methaan (1 kilogram per jaar) maal de gemiddelde leeftijd van methaan (12 jaar).

Methaan-uitstoot hoeft helemaal niet naar nul

De belangrijkste boodschap van de ophoop-grafiek is dat er in het geval van een constante methaan-uitstoot per jaar een bovengrens zit aan het ophopen van methaan in de atmosfeer. Dat betekent dat bij een constante uitstootsnelheid ook de opwarming ten gevolge van de uitstoot van methaan begrensd is. Immers, die opwarming is direct gekoppeld aan de concentratie van methaan in de atmosfeer.

De logische consequentie is dan dat de methaan-uitstoot dus helemaal niet naar nul hoeft te gaan zoals bepaald in de Europese klimaatwet. Tenzij we terug willen gaan naar de paradijselijke toestand van de pre-industriële periode van voor 1850. Methaan kan dus probleemloos worden uitgestoten alleen is de jaarlijkse uitstoot wel begrensd.

Toelaatbare opwarming

Hoe groot de maximale uitstootsnelheid mag zijn is een kwestie van politieke besluitvorming en van klimaatwetenschappelijke analyse. Allereerst moet de politiek tot overeenstemming komen over hoeveel opwarming toelaatbaar is als gevolg van de uitstoot van methaan. In het Akkoord van Parijs is de maximaal toelaatbare opwarming al vastgelegd maar die is van toepassing op alle broeikasgassen. Die toelaatbare totale opwarming is ruim onder de twee graden en als het even kan anderhalve graad ten opzichte van de pre-industriële periode.

Van die totale maximale opwarming moet dan een zeker percentage worden toegedeeld aan methaan, bijvoorbeeld 20 procent. Dat is ook het percentage van de huidige opwarming van bijna anderhalve graad dat wordt toegeschreven aan methaan. Een toedeling van 20 procent resulteert in een toelaatbare opwarming voor methaan-uitstoot van ruim onder de 0,4 graad (0,2×2) en als het even kan 0,3 graad (0,2×1,5).

Gegeven de toelaatbare opwarming voor methaan is het aan de klimaatwetenschap om vast te stellen welke methaan-concentratie daarbij hoort. Als we uitgaan van een toedeling van 20 procent zal die uitkomen in de buurt van de huidige methaan-concentratie van 2 ppm (parts per million). Daaruit volgt rechtstreeks de maximaal toelaatbare uitstootsnelheid van methaan. Ook die zal dan in de buurt liggen van de huidige jaarlijkse methaan-uitstoot van ruim 0,6 Gigaton.

Ban moet van tafel

Die huidige methaan-uitstoot is zowel van industriële als agrarische oorsprong. De industriële methaan-uitstoot zal op termijn nagenoeg verdwijnen als gevolg van de geleidelijke uitfasering van de olie- en gaswinning. Dat betekent dat de bovengrens voor de jaarlijkse uitstoot van methaan op termijn zal liggen rond de huidige totale jaarlijkse methaan-uitstoot. Geen vuiltje aan de lucht dus voor de agrarische sector.

Conclusie: de EU ban op de uitstoot van methaan per 2050 kan direct van tafel en uit de wet. Methaan is een uniek broeikasgas dat niet op één hoop mag worden gegooid met het dominante broeikasgas CO2.

Werk aan de winkel voor EU-klimaatcommissaris Hoekstra en zijn wetenschappelijke adviesraad en niet te vergeten het Europese Parlement. Hoekstra heeft bij meerdere gelegenheden zijn grote respect voor de wetenschap uitgesproken (‘We doen dit allemaal omdat de wetenschap het zegt’). Nu kan hij laten zien dat hij het meent.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De in de Europese klimaatwet vastgelegde totale ban op de uitstoot van methaan per 2050 is een flagrante bestuurlijke misser met fatale gevolgen voor de agrarische sector verscheen eerst op Wynia's Week.

Tegenstrijdigheden

Zo trof ik op pagina 38 in de woordenlijst een aantal aanbevelingen die samen tot bizarre resultaten leiden. Dit gedeelte gaat over woorden die gender en lhbtiq+ betreffen, het favoriete strijdperk van de woke brigades. Even voor het overzicht de drie aanbevelingen onder elkaar.

• liever niet de term homo’s, beter is: homoseksuele mannen.
• liever niet de term mannen, beter is: transgender mannen, cisgender mannen.
• liever niet de term homoseksuele mannen, beter is: mannen die seks hebben met mannen.

Op deze ene pagina staan al meerdere tegenstrijdigheden. Het ene moment beveelt de gids de term homoseksuele mannen aan, het volgende moment toch liever niet. Hetzelfde geldt voor het woord mannen dat eerst wordt afgeraden, en vervolgens gewoon gebruikt. Maar stel dat een vlijtige ambtenaar toch zou willen proberen om al deze aanbevelingen volledig toe te passen, dan zou een beschrijving van homo’s hierop uitkomen: Cisgender of transgender mannen die seks hebben met andere cisgender of transgender mannen. Persoonlijk denk ik dat 99 procent van de homo’s liever gewoon homo blijft.

En als we het hebben over tegenstrijdigheden: de taalgids wemelt van aanbevelingen die taal ingewikkeld en omslachtig maken. Wilt u een verhaal schrijven over een blinde, zwarte slaaf uit de Arabische wereld die als vluchteling naar Nederland kwam, en tot zijn geluk een man vond waarmee hij een homohuwelijk kon sluiten? Dan lopen de adviezen van de taalgids hierop uit: Een tot slaaf gemaakte man van kleur met een visuele beperking die vanwege zijn seksuele oriëntatie seks wil hebben met andere cisgender of transgender mannen, vluchtte vanuit de overwegend Arabischtalige landen vanwege de gevaarlijke omstandigheden daar, en kwam in Nederland waar hij tot zijn geluk een cisgender man vond waarmee hij een huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht kon sluiten.

Bent u daar nog? En besef dan dat elders in de taalgids, op pagina 7, een pleidooi staat voor toegankelijke taal. Citaat: ‘Ons advies is om waar mogelijk op B1-niveau te schrijven. B1-taal is eenvoudig en duidelijk, en daardoor beter te begrijpen voor de meeste mensen. Dat betekent dat je korte zinnen gebruikt, eenvoudige woorden kiest en actief schrijft in plaats van passief.’ Eenvoudig en duidelijk? Korte zinnen? De adviezen van de taalgids zijn niet te combineren.

Enige zelfreflectie hebben de schrijvers ook niet, want op pagina 3 staat: ‘Deze gids geeft adviezen en richtlijnen over welke woorden we gebruiken en waarom. Daarnaast leert het ons meer over de juiste toon en boodschap voor een zo inclusief mogelijk taalgebruik binnen OCW.’ Maar wat lezen we op pagina 8? ‘Neem elkaar serieus (voorkom tone policing). In een debat, gesprek of in de media worden personen vaak aangevallen op toon in plaats van boodschap of argument.’ De ene toon is de andere niet…

Woke is niet verslagen

Alles in deze taalgids ademt woke. Dat blijkt uit het totale gebrek aan logica, het centraal stellen van gevoelens ten koste van feiten, de krampachtige zedepreken, en niet te vergeten de westerse zelfhaat. Het is geen wonder dat woke de afgelopen jaren al snel bespot en gehaat werd. Even leek het alsof woke aan kracht verloor, alsof het gezonde verstand toch gewonnen had. Een hoopvolle column van Jolande Withuis – ‘… als de tekenen niet bedriegen, is woke op de terugtocht’ – gaf hier uiting aan. Die column verscheen op 2 april in de Volkskrant, en de volgende dag lekte de taalgids uit. Hoe konden we denken dat het wel mee zou vallen? Het leven is hard, het valt zelden mee.

Want besef dat dit niet de enige taalgids is. De gemeente Amsterdam kwam in 2017 al met een taalgids. De scholierenvereniging LAKS volgde in 2023, en daar zijn zelfs nog Kamervragen over gesteld. Er blijkt een Handreiking inclusief taalgebruik & handelen te zijn van de Rijksdienst voor Cultureel erfgoed, die ook onder het ministerie van OC&W valt. Dat alles in de geest van het Nationaal actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en onderzoek. Wie weet hoeveel meer taalgidsen er rondzwerven. Woke is niet verslagen, woke heeft zich genesteld in onze overheden en knabbelt daar lustig verder aan de grondslagen van onze samenleving.

Lievig en geniepig

Woke klaagt graag over giftige mannelijkheid, maar deze ideologie vertoont alle kenmerken van giftige vrouwelijkheid. Het is dat lievige en geniepige. Dat altijd maar over gevoelens praten, en tegelijkertijd behendig weten te kwetsen. Mean girls blinken uit in manipulatie, en wat is hun belangrijkste wapen? Taal.

Wie de taalgids van OC&W goed leest, kijkt door de lievigheid heen, en ziet het geniepige. Het lijkt zo lief om Moederdag te vervangen door Jij-Dag – want kinderen zonder moeder – maar is het lief om moeders geen moeder meer te noemen? Het lijkt zo zorgvuldig om sinterklaasliedjes te kuisen – want koloniale associaties – maar is het zorgvuldig om een geliefde traditie nog verder kapot te maken? En onder alles zit natuurlijk de haat tegen het Westen en tegen de blanke man.

Orwell

Kamerleden stelden vragen over de plotseling ontdekte taalgids, en staatssecretaris Tielen van Onderwijs en Emancipatie probeerde te doen alsof het allemaal wel meeviel. Natuurlijk was de taalgids een beetje betuttelend, maar het was iets van ambtenaren onder elkaar, en daar wilde zij zich niet teveel mee bemoeien. Dit in antwoord op een bijdrage van Peter van Duijvenvoorde (FvD) die vaststelde wat de grote lijn van de taalgids was: ‘…dat taal de werkelijkheid niet altijd vatten kan, maar wel kan construeren.’ Hij vroeg dan ook of de staatssecretaris erkende dat deze gids vorm wilde geven aan de werkelijkheid, en in vervolg daarop, op welke basis de overheid zichzelf bevoegd achtte om dergelijke taalnormen richtinggevend te maken.

Het was terecht dat Mona Keijzer later in haar schriftelijke Kamervragen het boek 1984 van George Orwell aanhaalde: ‘Don’t you see that the whole aim of Newspeak is to narrow the range of thought?’ In het boek staat daar nog achter: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Taal is een machtig wapen, omdat taal onze gedachten vormt. Wij denken in taal, en daar hebben we woorden voor nodig. Het gesprek waar deze citaten uit komen, ging over de nieuwe taal – Newspeak – waaraan in het boek gewerkt werd. Die taal werd steeds verder teruggesnoeid om te voorkomen dat mensen woorden zouden hebben om hun gedachten in uit te drukken.

Het is niet onschuldig om woorden te laten verdwijnen. Woorden als vader, moeder, Gouden Eeuw, blank, Midden-Oosten en zelfs neger. Deze woorden hebben diepe betekenissen die ons met elkaar en met onze geschiedenis verbinden. Woorden geven ons wortels. En ja, dit geldt zelfs voor het woord neger, dat door de taalgids zo taboe is verklaard dat op pagina 26 staat: ‘Het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote.’

Ter info: het echte N-woord was nikker, wat een scheldwoord was. Neger was een neutrale omschrijving, maar is door activisten aangegrepen om er discriminatie achter te zoeken. Deze activisten snijden met dit taboe de banden met het verleden door, ook met de archieven waarin informatie te vinden is over iets wat hen zo aan het hart gaat: het slavernijverleden. Het onbereikbaar maken van de geschiedenis sluit naadloos aan bij de tactieken van het ministerie van Waarheid waar George Orwell over schreef.

Wie zich niet schikt is een slecht mens

Voor wie denkt dat niemand dergelijke taaladviezen serieus neemt: herinner u hoe toonaangevende media – NOS, NRC, Volkskrant, Trouw en RTL – de term blank vervangen hebben door wit. Hier waren geen goede argumenten voor, maar de angst om racist genoemd te worden was doorslaggevend. Ook dit is trouwens weer zo’n geval waaruit het geniep van woke blijkt: kwetsen is tot doodzonde verklaard, maar blanken tegen hun zin wit noemen, dat is ‘gelijkwaardig’.

En wat is het effect als overheden, onderwijsinstellingen en organisaties deze taaladviezen serieus nemen?

Mensen worden schichtig en onzeker, want ze kunnen het niet goed doen. De regels zijn onderling tegenstrijdig. Bovendien mogen ze geen verouderde termen gebruiken. Wat gisteren nog goed was – empoweren, identificeert zich als – is vandaag fout. Daarnaast wordt de taal zelf onduidelijk. Niet meer doorstromen naar een hoger niveau, maar wisselen van school. Want het is fout om in niveaus te denken, we zijn immers allemaal gelijk? ‘Iedereen professor!’ De taalgids staat vol met waarschuwingen tegen hiërarchie, maar is wel degelijk uit op een nieuwe hiërarchie. Daarom mag de Nederlandse en westerse cultuur niet positief zijn. ‘We vermijden taal die het “Westen” beter laat lijken.’ Daarom moeten blanken zich voortaan wit laten noemen. En vlak de manipulatie niet uit: wie zich niet schikt, is niet een andersdenkende, maar een slecht mens. Iemand die anderen kwetst.

Blijkbaar geen geldtekort

De schrijvers van de taalgids beseffen hopelijk niet wat zij aanrichten door zo lichtzinnig met taal om te springen. Overigens was ik niet verbaasd om te ontdekken dat het bijna allemaal vrouwen zijn. Neemt u maar eens een kijkje op de website van Expertisecentrum Diversiteitsbeleid (ECHO), en googelt u even op Ailing Eelman. Deze mensen zullen vermoedelijk die 40.000 euro ontvangen hebben waar staatssecretaris Tielen over sprak, maar het zou naïef zijn om te denken dat dit al het belastinggeld was wat hiernaartoe ging.

De stichting ECHO had tot oktober 2023 ANBI-status, en het verplicht gepubliceerde jaarverslag van 2022 maakt duidelijk dat het ministerie van OC&W – waar ECHO oorspronkelijk uit voortkwam – nog steeds een belangrijke partner is. Daarna noemt het jaarverslag de gemeente Den Haag en de gemeente Amsterdam. Het woord subsidie komt in het verhaal niet voor, en ook bedragen ontbreken; veel openheid gaf deze non-profit organisatie niet.

Maar blijkbaar is er geen geldtekort: ECHO financiert een leerstoel Onderwijs en Diversiteit bij de Vrije Universiteit van Amsterdam. Toevallig dezelfde universiteit waar bestuurslid Vinod Subramaniam tot 2021 rector was; ons kent ons. Die leerstoel wordt natuurlijk bekleed door een woke wetenschapper, Maurice Crul, die in de Volkskrant vertelde dat Nederlanders zonder migratieachtergrond ‘er maar beter mee leren omgaan dat zij in veel steden hun meerderheidspositie kwijt zijn.’ Hij adviseert hen te integreren in de nieuwe diversiteit.

Nog zo’n verrassing. Voorzitter van het bestuur van ECHO is oud-GroenLinks Tweede Kamerlid Naima Azough. Op de website van Colourful People vertelt ze dat zij een groot en divers netwerk heeft opgebouwd binnen overheid, onderwijs, cultuur en het sociaal domein. Dat klopt, gezien alle baantjes die zij daarna opsomt, al staat het voorzitterschap van ECHO er niet eens bij.

Wie dergelijke verhalen doorneemt, ziet hoe de diversiteitsmachine draait. Het is marketing, netwerken, en de weg naar belastinggeld weten te vinden. En vooral: de juiste taal spreken en verkondigen. Iemand als Azough, die ‘waarden gedreven leiderschap, inclusie en kansengelijkheid’ promoot, draagt in de visie van woke natuurlijk veel meer bij aan onze samenleving dan een eenvoudige boer of vrachtwagenchauffeur.

Parlement moet ingrijpen

Laten we hopen dat de Kamerleden scherp blijven als de antwoorden op de Kamervragen binnenkomen. Hun vragen zouden zomaar in het vergeetboek ku nnen raken, net als die aangenomen motie van Martine van der Velde en Claudia van Zanten uit november 2024. Weet u wat daarin stond? ‘Dat het onnodig vervangen van specifieke termen zoals “moeder” en “vader” door genderneutrale begrippen kan leiden tot onduidelijkheid en dat dit afbreuk kan doen aan het behoud van maatschappelijk herkenbare rollen.’

Verder stond erin dat de Kamer de regering verzocht om ‘in wetsteksten termen zoals “moeder” en “vader” te behouden.’ Nu is de taalgids geen wettekst, maar het is duidelijk dat een ruime Kamermeerderheid destijds niets voelde voor het zomaar uitwissen van de woorden moeder en vader.

Zou er een Kamermeerderheid zijn voor het financieren van Orwelliaanse taalgidsen? In elk geval is dit niet iets waarbij burgers op de rem kunnen trappen. Als de overheid de diversiteitsmachine draaiend houdt, kan alleen het parlement nog ingrijpen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Achter de woke taalgidsen van de overheid schuilt een diversiteitsmachine die ons denken aan banden wil leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij zat op een mooi plekje vooraan, en had na afloop een kort gesprek met de kerkleider. In dat onderhoud heeft hij de paus bedankt voor de woorden die hij over ‘de globalisering van onverschilligheid’ had gesproken en voor zijn oproep tot vrede. ‘Laat de zachtheid van het christelijk geloof tot je doordringen, in plaats van de onverschilligheid.’

‘Protestant met een katholiek hart’

Na thuiskomst zat Bontenbal in een uitzending van WNL’s Goedemorgen Nederland en daar bleek dat de reis en de ontmoeting indruk op hem hadden gemaakt. Vrolijk vertelde hij over het enthousiasme en de trots waarmee hij in Rome was geweest, over de ontmoeting met de Amerikaanse paus – ‘een vitale man met een zachte blik in zijn ogen’ – en hoe ‘fantastisch’ en ‘heel bijzonder’ het allemaal was geweest.

Bontenbal, een protestantse jongen, kerkend in de Pelgrimskerk in Rotterdam-Delfshaven (PKN), onthulde ook dat hij ‘erg genegen richting het katholicisme’ was. Het protestantse geloof is kil (qua vormgeving) en rationeel. In de Rooms-Katholieke Kerk is er veel meer ruimte voor ‘het mysterie en de overgave’.

In het (inmiddels half-katholieke) Nederlands Dagblad zei hij: ‘In deze rationele tijd ervaar ik de behoefte aan een kerk waar je gewoon mag knielen.’ Hij is een ‘protestant met een katholiek hart’. ‘In deze tijd, waarin het verstand zo vaak centraal staat, hebben mensen behoefte aan een instituut dat zegt: “De ratio, lieve mensen, is begrensd”.’ Bovendien staat de kerk van Rome ook voor het universele, voor de continuïteit in de geschiedenis, voor een grootse samenhang en is het daarmee minder bekrompen dan al die protestantse kerkjes.

Er is geen enkele reden om aan de oprechtheid van de respectabele woorden van Bontenbal te twijfelen. Iets van de katholieke geest heeft hij zich al goed eigen gemaakt, want de zonde van de vliegreis heeft hij afgekocht met een aflaat van 260 euro voor duurzame vliegbrandstof. Zijn woorden passen bovendien in een bepaalde trend. Hier en daar is er al op gewezen dat Gen Z (mensen tussen de 20 en 35 jaar) de weg naar geloof en kerk weer terugvinden, en dan vooral naar de vastheid van de katholieke kerk, en dat ook onder protestanten een trend bespeurbaar is om naar de moederkerk terug te keren. Het mysterie en het universele zijn daarbij telkens doorslaggevende aspecten.

Maar Bontenbal was daar natuurlijk niet alleen als privépersoon. Hij maakte onderdeel uit van een Nederlandse delegatie van ondernemers, liet zich fotograferen en interviewen en kwam op tv zijn verhaal doen. Als leider van het CDA ventte hij zijn sympathie voor de katholieke kerk uit. Zegt dat ook iets over Bontenbal als politicus en over zijn partij?

Nieuw imago

Nu is het CDA een partij waarin protestanten (ARP, CHU) en katholieken (KVP) al sinds 1980 bij elkaar wonen. De basis daarvoor is al veel eerder gelegd, door de oprichter van de ARP, Abraham Kuyper, die van mening was dat katholieken en protestanten op ‘dezelfde wortel des geloofs’ stoelden. Die uitspraak in Ons Program (1907) was bedoeld als rechtvaardiging van een alliantie tussen protestantse en katholieke politici tegen het gevaar van modernisme en liberalisme.

De openlijk beleden sympathie voor de katholieke kerk door een politicus die opgroeide in de gereformeerde gemeente van Rotterdam-Zuid en als tiener naar de PKN overstapte, heeft ongetwijfeld ook te maken met het nieuwe imago van deze kerk. Na jaren van schandalen heeft zij haar morele gezag herwonnen, ook geopolitiek. Zij verheugt zich in haar nieuwe groei en bloei, vooral onder jongeren. Bij tal van internationale conflicten speelt het uitgebreide netwerk van de kerk een belangrijke rol op de achtergrond.

Vaag en moralistisch

De kerk bepleit rust en wijsheid, spreekt het populisme tegen, en heeft zich vorige week nadrukkelijk tegen de avonturen van Donald Trump uitgesproken. De boodschap van moraal, fatsoen en stabiliteit vallen bij Leo XIV en Bontenbal tamelijk precies samen. Sterker nog: met zijn woorden voegt Bontenbal zich in de retoriek van een wereldmacht, en kan hij zijn eigen gezag versterken door nadrukkelijk te verwijzen naar de overeenkomsten tussen zijn woorden en die van de paus.

Weinig concreet zijn die woorden en die retoriek. Zij vormen niet meer (en niet minder, zullen Leo XIV en Bontenbal zeggen) dan een moreel appèl. De taal die Bontenbals ‘katholieke hart’ kiest is vaag en ‘oecumenisch’ en staat ver af van de stoere, geprononceerde taal van de hervormden en gereformeerden uit het verleden. Dat zegt, denk ik, iets over de koers van het CDA onder Bontenbal: het is zacht, moralistisch, vermijdt de uitersten en nestelt zich behaaglijk in het midden, zonder al te streng te zijn op ethische thema’s waarop de partij zich in het verleden onderscheidde.

Van onderop of van bovenaf

Moralisme en étatisme plegen nog wel eens hand in hand te gaan, en dat is ook hier het geval. Want er is een essentieel verschil tussen de protestantse visie op de relatie tussen politiek en samenleving en de katholieke visie daarop. In de protestantse visie heeft men het over ‘soevereiniteit in eigen kring’, in de katholieke kerk over de katholiek-sociale leer.

Beide benadrukken dat er meer is tussen individu en staat: het beroemde maatschappelijk middenveld (de civil society). Wat van onderop kan worden georganiseerd, vanuit de bevolking of bevolkingsgroepen zelf, moet daar blijven, en niet door hogere instanties worden overgenomen. In de protestantse doctrine is het zo dat het oplossen van problemen van onderop begint, en als dan blijkt dat het op dat niveau niet lukt, dan komen hogere instanties aan de orde. Bij de katholieke leer is het het hoogste orgaan (de staat) dat bij voorbaat vaststelt welke taken op welk niveau worden geregeld. Precies andersom dus.

Graag ook wat steviger protestantse noties

Dat dit meer dan een theoretische discussie is, blijkt misschien wel uit de huidige discussie over de uitvoering van de Spreidingswet. Een protestant zal zeggen dat er lokaal veel verzet tegen de bouw van AZC’s is, en de bezwaren van de bevolking serieus nemen en van doorslaggevend belang achten. In de katholieke leer is het eerder de overheid die bepaalt dat een wet die centraal is aangenomen, door de hoogste overheid aan lagere overheden kan worden opgelegd en dat de naleving met sancties kan worden afgedwongen. En dat laatste is precies wat Bart van den Brink, onze (protestantse!) minister van Asiel, doet.

We gunnen de leider van het CDA zijn ‘katholieke hart’, maar laat dat niet betekenen dat zijn oecumenische vaagtaal en centralistische dwang niet door wat steviger protestantse noties worden gecorrigeerd.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Henri Bontenbal wordt misschien wel katholiek. Dat moet hij natuurlijk zelf weten. Maar wat zegt dat over zijn partijleiderschap en over zijn partij? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat past in een feitenresistent wereldbeeld waarin eigenlijk alle handel en economische activiteit tussen het Westen en de Global South Slecht is (behalve migratie, maar dat terzijde). Dan geldt: handel = uitbuiting. Dat sentiment leeft veel breder in het Europese bewustzijn dan alleen bij deuglinks (in Nederland: D66 en PRO). Ook een middenpartij als het CDA gaat gebukt onder schuldgevoel over de Westerse uitbuiting van de Global South, en zelfs bij de VVD zou je niet iedereen de kost willen geven die daar stiekem een schuldig geweten over heeft. Dat schuldgevoel geldt met terugwerkende kracht tot eeuwen geleden, want het koloniale tijdperk, dat was pas echt gewetenloze uitbuiting van de Global South door het Westen.

Zonder kunstmest honger in Afrika

Nu de Straat van Hormuz grotendeels dicht is door de aanval van de VS en Israël op Iran, zien we hoe de wereld er van opknapt als internationale handelsstromen belemmerd worden: de prijs van onder meer kunstmest schiet omhoog. Degenen die van onze intensieve landbouw af willen beschouwen dat waarschijnlijk als een zegen, want die is daar van afhankelijk, maar de consequentie kan heel goed hongersnood in Afrika zijn.

Want het Westen zou volgens een brede consensus dan wel bezig zijn zich te verrijken aan de grondstoffen uit Afrika, maar zonder import van betaalbare kunstmest kan Afrika de eigen bevolking niet eens voeden. In Afrika zijn ze ervaringsdeskundige op het gebied van lokale, grondgebonden gemeenschappen: het is een garantie voor schrijnende armoede en ondervoeding.

Over de waan dat het Westen al eeuwen de rest van de wereld uitbuit en daar zijn welvaart aan te danken heeft, zijn op deze plek eerder columns verschenen, zowel van mij als anderen. Deze uitbuitingsmantra is tot in alle haarvaten van onze cultuur doorgedrongen: lesmateriaal in het onderwijs, teksten bij historische tentoonstellingen in musea, partijprogramma’s, preken in kerken, rapporten van NGO’s, ze zitten er allemaal vol mee. Vaak valt dat niet eens op, omdat het wordt op- en afgevoerd in bijzinnen, als een vanzelfsprekende waarheid die geen discussie behoeft.

In mijn boek Weg met Ons! ga ik uitgebreid op die waan in. Een van de profeten van die waan is Jason Hickel, een prominente westerse zelfhater die verzon dat alle handel tussen het Westen en de Global South labour appropriation is, ‘arbeidstoeëigening’. Wat wij laten maken in China en importeren, stelen we eigenlijk van China, dat is zijn idee, en zo komt hij op een slordige tien biljoen (10.000.000.000.000) euro per jaar die het Westen zich ’toeëigent’ uit de Global South.

Effecten van internationale handel

In Weg met Ons! toon ik in algemene zin aan wat een nonsens dat is, maar het was me bij het schrijven van dat boek ontgaan, dat er al een serieuze wetenschappelijke publicatie over de kosten en baten van internationale handel bestond. James Feyer en drie andere economen publiceerden in 2023 als eersten zo’n mondiale kosten-baten analyse.

Zij stopten allerlei historische effecten van internationale handel op het BBP van landen of regio’s in een statistisch model. Zo leverde de plotselinge blokkering van het Suez-kanaal door de Zesdaagse Oorlog in 1967 een soort natuurlijk experiment op met het belemmeren van handelsstromen.

Vrijhandel en globalisatie brengen inderdaad ook kosten met zich mee: goedkope import kan banen kosten in het land zelf, maar de opbrengsten voor datzelfde land kunnen ook groot zijn. Zoals bovengenoemd voorbeeld van de kunstmest laat zien, is import vaak ook een aanjager van efficiëntere productie en innovatie, met alle evidente voordelen voor land en bevolking.

Ondergesneeuwde basiswaarheid

Lezer, doe een gok: hoe schat u de kosten-baten verhouding van vrijhandel in? Houdt dat mekaar ongeveer in evenwicht, 1:1? Of mogen we toch wel wat optimistischer zijn, met baten die twee keer zo hoog zijn als de kosten, dus 2:1?

U zit niet eens in de buurt: bij Freyer c.s. rolt uit hun model dat de verhouding voor rijke landen 5:1 is, voor midden-inkomen landen 50:1 en voor de armere landen 100:1. Dus handel tussen het Westen en de Global South is voor beide partijen voordelig, maar voor de armere partij nog veel voordeliger dan voor de rijke. Voor de economie van een arm land in de Global South, zijn de voordelen van handel met het Westen honderd keer zo groot als de nadelen.

Freyer noemt deze kosten-baten verhouding verbazingwekkend hoog, maar stelt ook dat hun schatting heel conservatief is, dus in werkelijkheid is de situatie waarschijnlijk nog gunstiger. Dat handel voordelig is voor beide partijen, is al sinds de 19de-eeuwse econoom David Ricardo een basiswaarheid, maar die is gaandeweg ondergesneeuwd onder alle propaganda tegen de globalisering, ofwel het waanidee dat het Westen de Global South leegrooft, waardoor wij rijk en zij arm blijven.

‘Doorwerking’

Maar ons koloniale verleden, dat is toch zeker een schande en iets wat nu nog steeds doorwerkt in al die zielige landen die hun zaakjes maar niet op orde krijgen? Naar die fameuze ‘doorwerking’, die falende overheden in Afrika een eeuwige aflaat geeft voor wanbestuur, armoede, corruptie en mensenrechtenschendingen, is ook serieus onderzoek gedaan.

En wat blijkt: die doorwerking bestaat, en is positief. Hoe langer een land gekoloniseerd is geweest en hoe meer Europeanen er in de koloniale periode gewoond hebben, hoe meer economisch profijt het desbetreffende land er nu nog steeds van heeft. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een Working Paper van het National Bureau of Economic Research in de VS, dat in 2012 een grote database aanlegde van de economische aspecten van de Westerse kolonisering.

De afbeelding hieronder illustreert dat:

Herhaling experiment

Een paar columns en boeken (niet alleen van mij, maar ook van bijvoorbeeld Maarten Boudry en Douglas Murray) die zich verzetten tegen dit narratief van het Slechte en Schuldige Westen, zullen de vloed aan anti-globalistische propaganda en Westerse zelfhaat niet meteen indammen, zo valt te vrezen.

Ondertussen is een herhaling gaande van bovengenoemd natuurlijk experiment met de sluiting van het Suez-kanaal, doordat de straat van Hormuz nog maanden geheel of gedeeltelijk gesloten zal blijven. Dan gaan we weer eens zien, hoe slecht vrijhandel van het Westen met de Global South is voor de wereld.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Arme landen profiteren enorm van internationale handel. En de doorwerking van het koloniale verleden is juist gunstig. verscheen eerst op Wynia's Week.

Als inwoner van Boedapest zag ik die dag al vroeg hoe de stad zich op de avond voorbereidde. In de supermarkten werd op grote schaal champagne en andere drank ingeslagen. Het was geen gewone zondag, men verwachtte iets, maar niemand durfde het nog echt hardop te zeggen.

Een andere werkelijkheid

Daarvoor had ik met verwondering naar de Nederlandse televisie gekeken. In de week voorafgaand aan de verkiezingen werd Hongarije op de NPO afgeschilderd als een totalitaire dictatuur, met aan het hoofd een dictator die nooit zonder slag of stoot zijn macht zou afstaan. Er werd gesproken over spanningen, dreiging en onzekerheid.

De werkelijkheid die ik hier zag, was een andere. De Hongaren gingen vredig naar de stembus, verkozen in alle rust een andere politieke kleur, en de vermeende dictator belde zijn tegenstander om tien uur ’s avonds netjes op om hem te feliciteren met de uitslag. Daarna was er feest voor een groot deel van de bevolking, en teleurstelling voor het andere deel. Zoals dat gewoon is bij democratische verkiezingen, waar dan ook. Wat ik wel heb gemerkt, is een zichtbare opluchting onder veel Hongaren dat het land nu een nieuwe, vooralsnog frisse richting opgaat.

Dat neemt niet weg dat de vragen die deze verkiezingsuitslag oproept, groot en serieus zijn. Want wie is de man die Orbán versloeg, wat staat hem te wachten, en verandert er nu werkelijk iets in Hongarije?

Om te begrijpen waarom de uitslag van 12 april zo bijzonder is, moet je weten wie Viktor Orbán was voordat hij werd wie hij werd. In juni 1989 verwerft een jonge rechtenstudent bekendheid met een opzienbarende toespraak tijdens de herbegrafenis van Imre Nagy, die door de Russen was terechtgesteld als leider van de Hongaarse opstand in 1956. De 26-jarige Viktor Orbán roept op tot vrije verkiezingen en eist dat de Sovjettroepen zich terugtrekken uit Hongarije.

Het publiek is onthutst. Zoiets zeg je niet hardop, niet op het Heldenplein in Boedapest, niet in een land dat nog onder communistisch bewind staat. Haar grootouders, herinnert een Hongaarse getuige zich later, waren totaal emotioneel. ‘Wij dachten: het communisme gaat nooit weg. En toen je zo’n dappere speech hoorde, waren de mensen in tranen.’

Jongste premier in de Hongaarse geschiedenis

Een jaar eerder had Orbán samen met medestudenten van de Boedapestse universiteit Fidesz opgericht, een afkorting van Bond van Jonge Democraten. Alleen wie jonger was dan 35 kon lid worden, zo was statutair vastgelegd. De brutale, goedgebekte Orbán viel direct op en werd met een beurs van de Soros Foundation naar Oxford gestuurd. Het waren de jaren dat de Vlaamse journaliste Lieve Joris in Boedapest verbleef en het einde van het communisme van dichtbij aanschouwde. In haar boek De melancholieke revolutie (1990) beschrijft ze hoe Hongarije worstelde met zijn bevrijding, hoe de euforie vermengd was met verwarring en schuld, en hoe een generatie jonge politici zich opeens zag gesteld voor de taak om een land opnieuw uit te vinden. Orbán was een van hen.

Bij de eerste vrije verkiezingen voerde Fidesz campagne onder jongeren, met een ludieke poster waarop een zoenende Brezjnev en Honecker te zien waren. De partij behaalde bijna tien procent van de stemmen en de 27-jarige Orbán nam zitting in het Hongaarse parlement. De frisse studentikoze liberalen van Fidesz werden al snel de oogappel van West-Europese politici. In 1998 wist Orbán met 38 procent van de stemmen de verkiezingen te winnen en werd hij op 35-jarige leeftijd de jongste premier in de Hongaarse geschiedenis.

Acht jaar oppositie

Maar ergens in die jaren verschoof er iets. De vlotte liberaal in spijkerbroek ruilde zijn imago in voor dat van de in keurig krijtpak gestoken, kerkgaande vader van vijf kinderen. Hij benadrukte gemeenschapszin, christelijke waarden en nationale trots en liet zich voorstaan op zijn afkomst als boerenzoon uit een Hongaars dorpje. Het was een bewuste strategische keuze: waar Fidesz het voorheen van hippe jongeren uit Boedapest moest hebben, werd de partij nu de partij van het Hongaarse platteland, waar werkloosheid, wanhoop en wrok heersten.

Na zijn eerste regeringstermijn verloor Orbán in 2002 de verkiezingen en belandde hij acht jaar in de oppositie. Kiezers voelden zich in die jaren in de steek gelaten door de wisselende partijen die aan de macht waren, en Orbán zag zijn kans. In 2010 won hij de verkiezingen met overmacht. Wat volgde, was in eerste instantie begrijpelijk: een land dat jarenlang slecht was bestuurd, had behoefte aan daadkracht. Door samen te werken met de christendemocratische partij KDNP verkreeg Orbán een ruime tweederde meerderheid en begon hij de grondwet te herschrijven.

Dat hij dat deed zonder enig overleg met de oppositie, was het eerste teken. Daarna volgden de rechtbanken, de media, de universiteiten, de aanbestedingen. Vrienden van Orbán werden in korte tijd steenrijk via overheidscontracten. Zijn jeugdvriend Lőrinc Mészáros, de voormalige dorpsinstallateur van Felcsút, groeide in enkele jaren uit tot de rijkste man van Hongarije. De man die in 1989 nog riep dat de Russen moesten vertrekken, onderhield dertig jaar later nauwe banden met Poetin en blokkeerde EU-steun aan Oekraïne. De vroege Orbán, zegt een Hongaarse tijdgenoot, ‘was het tegenovergestelde van wat hij is geworden: westers georiënteerd, liberaal, een geleerde man met een eigen visie’.

Dat is de paradox die het verhaal van Viktor Orbán zo buitengewoon maakt. Hij begon als iemand die opstond tegen de macht, en eindigde als iemand die de macht niet meer wilde loslaten. Hij had het lef om als 26-jarige op het Heldenplein te staan en de Sovjet-Unie de huid vol te schelden. Datzelfde lef gebruikte hij later om Europa te trotseren, Brussel te beschimpen en zich te omringen met gelijkgestemden als Trump en Poetin. Het verschil is dat hij in 1989 sprak namens een volk dat zijn vrijheid zocht. De afgelopen zestien jaar sprak hij namens zichzelf.

Péter Magyar: de man met bagage

Péter Magyar werd geboren op 16 maart 1981 in Boedapest en studeerde rechten en geesteswetenschappen aan de Pázmány Péter Katholieke Universiteit. Hij groeide op in een uitgesproken conservatief milieu. Zijn peetvader was Ferenc Mádl, president van Hongarije van 2000 tot 2005. Zijn ex-vrouw Judit Varga, met wie hij van 2006 tot 2023 getrouwd was en drie kinderen heeft, was jarenlang minister van Justitie onder Orbán en gold als een van de meest veelbelovende politici binnen Fidesz. Magyar zelf werkte jarenlang als jurist en diplomaat bij de Europese instellingen in Brussel en bekleedde leidinggevende functies binnen aan Fidesz gelieerde organisaties. Tot voor kort was hij iemand die op de eerste rij applaudisseerde bij de herverkiezing van Orbán.

Zijn breuk met het systeem begon met een schandaal dat hem persoonlijk raakte. In februari 2024 werd bekend dat de Hongaarse president Katalin Novák in het geheim gratie had verleend aan een man die kinderen had gedwongen seksueel misbruik in een kindertehuis te verzwijgen. Medeondertekenaar van die gratie was Judit Varga, toenmalig minister van Justitie. Novák trad af, Varga eveneens.

Verbaal en fysiek geweld

Magyar reageerde niet met stilzwijgen maar met een audiobom. Hij publiceerde een heimelijk gemaakte geluidsopname van een gesprek met zijn ex-vrouw, waarop zij impliceerde dat kabinetschef Antal Rogán documenten in een corruptiezaak had laten manipuleren. De opname was zonder medeweten van Varga gemaakt. Dat detail zou hem later achtervolgen.

Want nog diezelfde dag sloeg Varga terug. Op Facebook beschuldigde zij Magyar van verbaal en fysiek geweld gedurende hun huwelijk, waaronder het opsluiten van haar in een kamer en het bedreigen van haar met een mes. Zij stelde dat haar uitspraken op de opname onder druk waren gedaan. Magyar verwierp de beschuldigingen als propaganda van de Orbán-regering, bedoeld om aandacht af te leiden van de corruptie-onthullingen op de band.

Die beschuldigingen werden breed uitgemeten in de pro-regeringsmedia, maar een substantieel deel van de Hongaarse bevolking beschouwde ze als een gecoördineerde aanval. Dat oordeel is begrijpelijk in een land waar staatsmedia en partijkrant al jaren ononderscheidbaar zijn geworden. Maar feit is ook dat er meerdere incidenten zijn die om opheldering vragen. Ook een latere ex-vriendin, Evelin Vogel, deed publiekelijk beschuldigingen van misbruik en bracht heimelijke opnames naar buiten waarop Magyar zijn eigen aanhang kleineerde. In februari 2026 circuleerden foto’s van een slaapkamer op sociale media, in de context van beschuldigingen van een seksschandaal. Magyar erkende de ontmoeting maar zei dat hij door overheidsgezinde figuren in een valstrik was gelokt en deed aangifte bij de politie.

Het patroon roept ongemakkelijke vragen op. Magyar maakte naam door een heimelijke opname van zijn ex-vrouw te publiceren. Zijn ex-vriendin deed vervolgens hetzelfde bij hem. Hij beschuldigt het systeem van smeercampagnes, wat gezien Orbáns trackrecord niet ongeloofwaardig is. Maar een leider die de rechtsstaat wil herstellen en die meerdere beschuldigingen van vrouwen in zijn omgeving op zich heeft geladen, heeft zelf ook uit te leggen.

Bemoedigende woorden

Zijn eerste uitspraken na de overwinning zijn vooralsnog bemoedigend. Magyar riep president Sulyok, een Orbán-benoeming, op onmiddellijk af te treden. Hij eiste dat alle door Orbán geplaatste loyalisten in de rechtbanken, het staatsauditorium, de mediatoezichthouder en de concurrentieautoriteit hun functies neerleggen. Hij beloofde de komende vier jaar te werken aan een ‘vrij, Europees, functionerend en humaan Hongarije’ en kondigt als eerste buitenlandse reizen naar Warschau en Wenen aan, gevolgd door Brussel, om de bevroren EU-fondsen vrij te krijgen. ‘We zullen het systeem van checks and balances herstellen. We zullen toetreden tot het Europees Openbaar Ministerie. We garanderen het democratisch functioneren van ons land’, zei hij.

Dat zijn de mooie bemoedigende woorden. De vraag is of ze over vier jaar ook de goede daden zijn gebleken.

Magyar en de EU

Wie Magyar hoort praten over Europa, hoort een ander geluid dan dat van Orbán. Hij spreekt over herstel van vertrouwen, over samenwerking in plaats van obstructie, over een Hongarije dat zijn plaats aan de Europese tafel terugneemt. Brussel reageerde met zichtbare opluchting.

Maar wie goed kijkt naar wat Magyar de afgelopen twee jaar in Europa feitelijk deed, krijgt een genuanceerder beeld.

Na de EU-verkiezingen van juni 2024, waarbij zijn partij Tisza verrassend bijna dertig procent van de Hongaarse stemmen behaalde en Magyar een zetel in het Europees Parlement won, verwachtten velen dat hij de Brusselse podia zou gebruiken om de Europese agenda mee vorm te geven. Dat gebeurde niet. Sinds zijn verkiezing als Europarlementslid heeft Magyar geen enkel parlementair rapport opgesteld, ondertekende hij slechts één resolutie in een vergadering die er maandelijks tientallen produceert, en woonde hij volgens medewerkers zelden commissievergaderingen bij.

De verklaring die Magyar zelf geeft is strategisch en niet onbegrijpelijk: hij had één doel, namelijk Orbán verslaan bij de Hongaarse parlementsverkiezingen, en daarvoor moest hij in Hongarije zijn. Brussel was voor hem in de eerste plaats een platform dat hem diplomatieke immuniteit en internationale zichtbaarheid verschafte terwijl hij thuis campagne voerde. Dat mag zo zijn, maar het verklaart niet alles.

Spreekverbod

Tisza stemde in het Europees Parlement in 48 procent van de gevallen gelijk aan Fidesz, en was daarmee de op vier na meest Fidesz-georiënteerde delegatie binnen de Europese Volkspartij, ruim boven het groepsgemiddelde van nog geen 40 procent. Dat is opmerkelijk voor een partij die zich presenteert als het pro-Europese alternatief voor Orbán. De stemanalyse laat zien dat die convergentie het sterkst was op dossiers waarop Magyar kwetsbaar was voor Orbáns campagnenarratief, dat hem afschilderde als marionet van Brussel. Het lijkt eerder op voorzichtigheid dan op overtuiging.

Concrete voorbeelden onderstrepen dat beeld. Tisza stemde bijvoorbeeld tegen het EU-Mercosur handelsakkoord, met een beroep op de belangen van Hongaarse boeren. En bij de vertrouwensstemming over Commissievoorzitter Von der Leyen in januari 2026 stemde Tisza niet vóór, waarna het een spreekverbod van zes maanden in plenaire vergaderingen kreeg opgelegd van de rest van de fractie.

Minder theater en meer tact

Op het dossier Oekraïne is Magyar eveneens opvallend terughoudend. Hij verzette zich in 2024 al tegen een versnelde EU-toetreding van Oekraïne, stelde dat het toetredingsproces niet aan de regels en waarden van de EU voldeed, en wilde een bindend referendum over Oekraïens EU-lidmaatschap. Magyar is pro-Europees, maar hij is geen federalistisch liberaal in de Brusselse traditie. Hij benadrukt Hongaarse soevereiniteit naast Europese integratie, en zijn partij verwerpt het EU-migratiepact en migratiequota.

Voor de EU is de implicatie duidelijk: Orbáns nederlaag is symbolisch significant, maar lost de spanningen met Brussel niet automatisch op. Vroege en aanhoudende dialoog zal nodig zijn om Magyars werkelijke intenties te toetsen en zijn binnenlandse beperkingen te begrijpen.

Magyar zat twee jaar in Brussel zonder er werkelijk vaak aanwezig te zijn. Dat kan een bewuste keuze zijn geweest van iemand die zijn energie concentreerde op de strijd die er voor hem werkelijk toe deed. Maar het kan ook een voorbode zijn van een premier die Europa op zijn eigen voorwaarden wil bespelen, net als zijn voorganger, alleen met minder theater en meer tact. De vraag is wie het eerst zijn hand laat zien.

Er is iets paradoxaals aan de uitslag van afgelopen zondag. Tisza behaalde iets meer dan de helft van de stemmen, maar dat vertaalde zich naar bijna zeventig procent van de parlementaire zetels, meer dan de tweederde meerderheid waarmee de Hongaarse grondwet kan worden gewijzigd. Die tweederde meerderheid is in Hongarije van bijzonder belang: met zo’n meerderheid kan één partij de grondwet herschrijven zonder dat enige andere partij daarmee hoeft in te stemmen.

Dat een meerderheid van de helft plus twee zich vertaalt in zo’n dominante machtspositie, is geen eigenaardigheid van de democratie. Het is de opzettelijke constructie van Viktor Orbán zelf. Na zijn verkiezingsoverwinning in 2010 hertekende hij de kiesdistricten op een manier die Fidesz structureel bevoordeelde. Het systeem was ontworpen om met een bescheiden stemmenvoorsprong toch totale controle te verwerven. Zondag werkte dat systeem voor de eerste keer in het nadeel van degene die het bedacht.

Immigratie: strenger dan Orbán

Daarbij is het de vraag in hoeverre die uitslag werkelijk een breed mandaat voor Magyars programma vertegenwoordigt. Veel van zijn plannen, waaronder zijn concrete belastingvisie, zijn nog altijd vaag gebleven. Een groot deel van de Hongaarse kiezers stemde dan ook niet zozeer vóór Magyar, maar tégen Orbán. Zestien jaar machtsmisbruik, institutionele corruptie en een bestuurscultuur waarbij de grenzen tussen partijbelang en staatsbelang volledig vervaagden, bleken voor de meeste Hongaren uiteindelijk te veel.

De verwachting bij sommigen dat Hongarije onder Magyar zijn grenzen zou openzetten voor vluchtelingen, is aantoonbaar onjuist. Magyars standpunten over immigratie zijn zelfs strenger dan die van Orbán: hij heeft gezegd het gastarbeidersprogramma te zullen beëindigen. Magyar klaagde in 2024 al openlijk dat de Orbán-regering jaarlijks 60.000 Aziatische arbeidsmigranten binnenhaalde, ten koste van de veiligheid en het levensonderhoud van Hongaarse burgers.

Tisza zegt nultolerantie te hanteren tegenover illegale immigratie en mensensmokkel, wil de zuidelijke grensmuur langs Servië handhaven, verwerpt het EU-migratiepact en migratiequota, en wil vanaf 1 juni 2026 het binnenhalen van gastarbeiders van buiten Europa verbieden.

Onderwijs, zorg en eerlijke concurrentie

Op de terreinen die Hongaren dagelijks raken, heeft Magyar wél concrete plannen gepresenteerd. Het 240 pagina’s tellende partijprogramma van Tisza, opgesteld door meer dan duizend experts verdeeld over zestig vakgroepen, stelt dat een nieuwe regering zich vanaf de eerste dag moet richten op het herstellen van de gezondheidszorg, het onderwijs, de sociale dienstverlening en het openbaar vervoer.

Op het gebied van zorg garandeert Tisza gratis kwalitatieve gezondheidszorg voor alle Hongaren, waarbij de staatsuitgaven voor 2030 worden verhoogd naar 7 procent van het bruto binnenlands product. Dat is een forse stijging ten opzichte van het huidige niveau.

Op onderwijsgebied belooft het programma de heroprichting van een onafhankelijk onderwijsministerie, een loonsverhoging van 25 procent voor onderwijsondersteunend personeel, minder administratieve lasten voor leraren en het herstel van de autonomie van universiteiten. Dat laatste verwijst naar een van de meest omstreden beslissingen uit het Orbán-tijdperk: het gedwongen vertrek van de Central European University uit Boedapest.

Op economisch gebied richt Tisza zich op het doorbreken van de monopolies en vriendjespolitiek die onder Orbán zijn ontstaan. Het programma legt sterke verbanden tussen het herstel van de rechtsstaat, het verbeteren van de EU-betrekkingen en het heractiveren van de economie, met de redenering dat het door corruptie en opgeblazen aanbestedingen verloren overheidsgeld kan worden teruggewonnen. Of dat lukt in een land waar Orbán-gelieerde ondernemers zestien jaar lang bevoorrecht zijn geweest bij overheidscontracten, zal de praktijk moeten uitwijzen.

Er is één erfenis van Orbán die zelden wordt genoemd in de internationale berichtgeving, maar die voor veel gewone Hongaren reëel is: de openbare veiligheid. Het totale aantal geregistreerde misdrijven daalde van ruim 447.000 in 2010, het eerste jaar van Orbáns bewind, naar 178.000 in 2023, wat resulteerde in een van de laagste criminaliteitsindices van Europa. In 2025 stabiliseerde dat cijfer zich op ongeveer 179.000. Hoe je ook denkt over Orbáns latere machtsmisbruik en de aantasting van de rechtsstaat, op het gebied van openbare veiligheid verdient hij een oprecht compliment.

Veiliger dan Nederland

Boedapest is volgens de Numbeo Crime Index 2025 een 33,9, een van de veiligste grote steden van Europa. Hongarije heeft bovendien Europa’s laagste overvalspercentage: 5,5 incidenten per 100.000 inwoners. In 2024 waren er maar liefst 186 Hongaarse gemeenten waar geen enkel misdrijf werd gepleegd.

Ter vergelijking: Eurostat-gegevens uit 2023 laten zien dat Nederland, Frankrijk, Spanje en België hogere criminaliteitscijfers hebben dan het EU-gemiddelde, terwijl Hongarije, Polen en Tsjechië daar significant onder blijven. Nederland kampt bovendien met structurele problemen op het gebied van georganiseerde misdaad en fungeert als belangrijk knooppunt voor drugshandel, waarbij de haven van Rotterdam geldt als voornaamste invoerhaven voor cocaïne bestemd voor heel Europa.

De structurele valkuil

Tisza beschikt over 138 van de 199 zetels, meer dan de tweederde meerderheid waarmee de grondwet kan worden gewijzigd. Dat is precies de positie die Orbán zestien jaar heeft gebruikt om de rechtsstaat naar zijn hand te zetten, de rechterlijke macht te ondermijnen en zijn macht te consolideren. Hoewel Magyar aankomt met beloften van transparantie en rechtsstatelijkheid, biedt dezelfde structurele machtspositie op de lange termijn dezelfde verleiding tot corruptie die Orbán uiteindelijk fataal werd.

De kwaliteit van een democratie wordt niet alleen bepaald door wie aan de macht is, maar ook door de structuren die macht begrenzen. Compromissen met andere partijen zijn bij een tweederde meerderheid niet nodig. Zolang één partij tweederde van het parlement controleert, blijven die structuren kwetsbaar, ongeacht de goede bedoelingen waarmee men begint.

De geopolitieke verschuiving is onmiskenbaar. Magyar heeft beloofd de relaties met de Europese Unie en de NAVO te herstellen, banden die onder Orbán sterk waren verslechterd. Orbáns vertrek ontneemt de Russische president Poetin een bondgenoot binnen de EU en verstuurt schokgolven door rechts-populistische kringen. De bevroren EU-fondsen zouden kunnen worden vrijgegeven als hervormingen overtuigend worden uitgevoerd. Maar op welke termijn dit zal zijn is nog volslagen onduidelijk.

De uitslag van 12 april 2026 is historisch. Voor het eerst in zestien jaar heeft een Hongaarse kiezer zijn stem gebruikt om macht te begrenzen in plaats van te bevestigen. Een meerderheid koos tegen de zittende leider die zijn macht bijna schaamteloos in zijn eigen voordeel en dat van zijn inner circle gebruikte.

Bewijs van verandering over vier jaar

Maar geschiedenis schrijven is iets anders dan geschiedenis begrijpen. Orbánisme was nooit alleen Viktor Orbán. Het waren netwerken van loyalisten, juridische structuren, economisch cliëntelisme en culturele narratieven die in meer dan een decennium zijn opgebouwd. Dat ontmantelen kost waarschijnlijk meer dan één regeerperiode, zelfs met een tweederde meerderheid.

Het echte bewijs van verandering ligt niet in de overwinningstoespraak langs de Donau, maar in de vraag of Magyar over vier jaar bereid is dezelfde machtspositie in te leveren die hij vandaag heeft gewonnen. Hoe dan ook, de Hongaren die die avond champagne dronken langs de rivier, verdienen een premier die hun vertrouwen de komende jaren niet beschaamt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Weekendverhaal: Na het feest in Hongarije komt het besef dat Péter Magyar dezelfde structurele machtspositie zal innemen als Victor Orbán verscheen eerst op Wynia's Week.