Jesse Klaver maakt zich al weken druk om de werkende Nederlander. Het kabinet-Jetten legt werkenden aan het eind van deze kabinetsperiode zo’n 6 miljard euro per jaar aan lastenverzwaring op, rekende hij voor. ‘Iedereen moet bijdragen. Niet alleen de werkenden’, zei hij woensdag in de Tweede Kamer.

Het lijkt alsof Klaver opkomt voor de hardwerkende Nederlander, maar als zijn eigen verkiezingsprogramma zou worden uitgevoerd, worden de lasten voor werkenden met ruwweg 15 miljard euro per jaar verhoogd. Anders gezegd: Klaver wijst op de splinter van 6 miljard in het oog van Jetten, maar ziet niet de balk van 15 miljard in zijn eigen oog. Daarmee verdwijnt zijn hele geloofwaardigheid als verdediger van de hardwerkende Nederlander.

Die 6 miljard is bruto gerekend: de hogere tarieven en de beperkte inflatiecorrectie in box 1, zonder de lagere zorgpremie die er volgens het CPB tegenover staat. Als we het Pro-verkiezingsprogramma ook zo benaderen, zien we dat alleen al de bepleite lagere arbeidskorting, het nieuwe schijvenstelsel en de pensioenaftopping de lasten op arbeid verzwaren met 24,5 miljard per jaar in 2030. Dat becijferde het Centraal Planbureau (CPB), dat het programma van GroenLinks-PvdA vorig jaar doorrekende. Vier keer wat Klaver het kabinet verwijt.

In het programma van Klaver krijgt iedereen wel een basiskorting, een nieuwe korting voor ieder huishouden; daarover straks meer. Maar ook na die korting blijft er voor wie werkt een rekening over van ruwweg 15 miljard euro per jaar. De werkende die hij op het spreekgestoelte verdedigt, wordt in zijn eigen programma vele malen harder gepakt dan wat het kabinet nu voorstelt.

Wat de werkende inlevert

De arbeidskorting, de korting die je alleen krijgt als je werkt, gaat in de Pro-plannen omlaag: 10 miljard lastenverzwaring. Een nieuw schijvenstelsel voor de inkomstenbelasting verhoogt de tarieven tot 55 procent: 10,4 miljard extra lasten voor midden- en hoge inkomens, volgens het CPB. Over het deel van het inkomen boven 90.000 euro kan niemand nog met belastingvoordeel pensioen opbouwen: 4,1 miljard. De hypotheekrenteaftrek wordt in twaalf jaar afgeschaft: 4,2 miljard. En de kinderbijslag, het kindgebonden budget en de zorgtoeslag verdwijnen: 17,6 miljard euro die afgewenteld wordt op de Nederlander.

Dan de grootste post, en die lijkt optisch een verlaging maar is dat niet. De nominale zorgpremie gaat naar 600 euro per jaar, ruim duizend euro per volwassene minder. Dat gat wordt gevuld door de werkgeversbijdrage aan de zorg te verhogen: het CPB noemt het een verschuiving van lasten van gezinnen naar bedrijven van 14,2 miljard euro.

Klaver zal zeggen dat de lastenverzwaring in zijn programma ‘met name voor bedrijven’ is, zoals het CPB schrijft. Maar het CPB legt de bom onder dat argument: de hogere lasten op arbeid voor bedrijven worden afgewenteld op werknemers. Een werkgever die 14 miljard extra aan de zorgpremie kwijt is, moet dat betalen uit de loonruimte voor de werknemers. De werknemer droeg die premie al, krijgt haar nu als cadeau gepresenteerd en betaalt haar vervolgens terug met loon dat niet stijgt.

Verder: spaargeld en beleggingen verhuizen van box 3 naar box 1, waardoor de belasting in de meeste gevallen een stuk hoger ligt. Boven een miljoen komt daar 1 procent vermogensbelasting per jaar bij. Erfgenamen gaan meer betalen: 30 procent tot anderhalve ton, 40 procent daarboven. Een kilometerheffing van 7,6 miljard vervangt de wegenbelasting, plus een vignet van 100 euro per auto. De assurantiebelasting stijgt van 21 naar 25 procent. De ouderenkorting en de heffingskorting voor AOW’ers worden afgeschaft, 10,2 miljard, en vervangen door een ‘ouderenvoordeel’ dat vooral de lagere pensioenen bedient en boven 45.000 euro inkomen wordt afgebouwd.

Wat de werkende terugkrijgt

Tegenover al deze verzwaringen komt één nieuwe ‘verzilverbare basiskorting’: 2320 euro per huishouden, 2400 extra voor een alleenstaande ouder, en per kind 3840 tot 4320 euro, zonder beperking op het aantal kinderen. Kosten: 31,4 miljard euro, plus 3,1 miljard voor een hogere algemene heffingskorting.

Per saldo gaan huishoudens er dus 0,4 miljard op achteruit. Het CPB telt 13,8 miljard lastenverlichting, maar daar moet 14,2 miljard van af: de zorgpremie die de werkgever voortaan betaalt en die de loonruimte in het bedrijfsleven opeet.

Daar komt bovenop dat huishoudens volgens het CPB per saldo 4,7 miljard inleveren op toeslagen en uitkeringen: 18,2 miljard verdwijnt, 13,5 miljard komt ervoor in de plaats. De huishoudens van Nederland staan in het programma van Klaver dus ruim 5 miljard euro per jaar in de min. Het hardst raakt hij de werkende met geen of weinig kinderen. Een tweeverdienend stel zonder kinderen levert arbeidskorting en hypotheekrenteaftrek in en krijgt daarvoor 2320 euro basiskorting terug. Zijn buurman in de bijstand met vier kinderen krijgt ruim 19.000 euro. Dat verstaat Pro dus onder werken dat moet lonen.

Eenduidige winnaar

De basiskorting krijgt iedereen. Ook wie geen belasting betaalt, krijgt het bedrag uitgekeerd. Een gezin met vier kinderen tussen 6 en 17 ontvangt ruim 19.000 euro per jaar, een alleenstaande ouder met vier kinderen ruim 21.000, of iemand nu werkt of niet. De kinderbijslag die het vervangt is nu zo’n 1200 tot 1700 euro per kind per jaar.

Daarbovenop gaan bijstand en alle andere uitkeringen 5,7 procent omhoog, de kostendelersnorm verdwijnt, de WW duurt weer twee jaar en kinderopvang wordt gratis voor iedereen. Van de 13,5 miljard nieuwe uitgaven gaat zo bijna 11 miljard naar mensen zonder bijdrage aan het arbeidsproces, van bijstand tot AOW. Huishoudens als geheel 5 miljard in de min, niet-werkenden 11 miljard in de plus: voor wie werkt komt de rekening daarmee op ruwweg 15 miljard euro per jaar.

De winnaar is dus eenduidig: het grote gezin zonder werk. Welke gezinnen dat zijn, laat het CBS zien. Van alle Nederlanders van Nederlandse herkomst in de werkende leeftijd zit 2,3 procent in de bijstand. Van de mensen die in Turkije geboren zijn is dat 13 procent, van de mensen die in Marokko geboren zijn 20 procent: bijna één op de vijf.

Bij alleenstaande ouders loopt het helemaal uit elkaar. Van de alleenstaande ouders van Nederlandse herkomst zit 6 procent in de bijstand. Van de alleenstaande ouders die in Turkije geboren zijn een derde, van de alleenstaande ouders die in Marokko geboren zijn 41 procent. Vrouwen die in Marokko geboren zijn, krijgen bovendien twee derde meer kinderen dan vrouwen van Nederlandse herkomst. Veel kinderen en geen baan: dat wordt door Pro beloond.

Het CPB vat het als volgt samen: lage inkomens, en met name uitkeringsgerechtigden, profiteren, en betaald werk wordt per saldo minder aantrekkelijk. Op termijn krimpt de werkgelegenheid daardoor met 3 procent, gemeten in gewerkte uren.

Zo wordt het verdienvermogen van Nederland uitgehold. Nieuw is het niet. In 2023 rekende het CPB voor GroenLinks-PvdA uit dat uitkeringsgerechtigden er 7 procent per jaar op vooruitgingen en werkenden 2,1. De lijn is al jaren dezelfde.

Krokodillentranen

Klaver huilt om de werkenden. Het zijn krokodillentranen. De 6 miljard euro van Jetten noemt hij onverteerbaar; de vijftien miljard euro die Pro bij de werkenden ophaalt, heet solidariteit. Dat is de keuze van Klaver.

Wie dit weet, kan zijn kritiek op het belastingplan van het kabinet niet langer serieus nemen. Een partijleider die thuis 15 miljard aan lastenverzwaring voor werkenden klaar heeft liggen, heeft het recht verspeeld om in de Kamer te klagen over 6 miljard.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat Klaver verzwijgt: werkenden zijn bij hem zwaarder de pineut dan bij het kabinet. En: werklozen met veel kinderen worden beloond verscheen eerst op Wynia's Week.

De voorstanders van een Nexit hebben er vorige week weer een argument bijgekregen. Toen werd bekend dat Nederlandse rechters de IND overrulen en op eigen houtje verblijfsvergunningen uitdelen aan asielzoekers. Een instantie als de IND, die de nodige kennis en ervaring in huis heeft en onderworpen is aan democratische controle, wordt dus gepasseerd door ongekozen rechters die geen verantwoording hoeven af te leggen.

Zo wordt de greep van de Nederlandse politiek op de asielmigratie verder uitgehold. Een en ander is mogelijk gemaakt door een uitspraak, eerder dit jaar, van het Europees Hof van Justitie in Luxemburg.

De rellen in Parijs

Terwijl onze activistische rechters bezig waren verblijfsvergunningen uit te delen aan asielzoekers, sloeg elders in West-Europa de vlam in de multiculturele pan. Het epicentrum van de onlusten was Parijs, waar groepen jongeren, aangemoedigd door Jean-Luc Mélenchon, de leider van de extreemlinkse partij La France Insoumise (LFI), de straat op gingen om te protesteren tegen ondermaatse onderwijsvoorzieningen, om vervolgens al plunderend een spoor van vernieling te trekken door de straten van de Franse hoofdstad. Voor zover valt na te gaan was het merendeel van de betrokken jongeren afkomstig uit de banlieues, die overwegend worden bevolkt door personen met een (Noord-)Afrikaanse migratieachtergrond.

Het valt buiten het bestek van dit artikel om uitgebreid stil te staan bij de dieperliggende oorzaken van deze troebelen. Wel lijkt duidelijk dat zowel interetnische spanningen, als het onvermogen van de Franse samenleving om, in antwoord op de ontspoorde overheidsfinanciën, de tering naar de nering te zetten, een rol spelen.

Niet alleen in Parijs, maar ook in andere steden in Frankrijk en in de buurlanden (Milaan, Brussel) deden zich ongeregeldheden voor die met veel geweld gepaard gingen. In Den Haag dreigden eveneens gewelddadige acties. Winkeliers timmerden hun etalages dicht, en supporters van ADO Den Haag kondigden aan zo nodig tegen zulke acties op te zullen treden. Uiteindelijk is het hier met een sisser afgelopen.

Het gezamenlijk optrekken van de linkse politiek met islamitische migranten zagen we recent ook elders in Europa. In Zweden wist het linkse blok bij de verkiezingen in september zoveel islamitische kiezers aan zich te binden, dat het rechtse blok, dat regeerde met gedoogsteun van de immigratie-kritische Zweden-democraten, het nakijken had.

Eveneens in september, bij de deelstaatverkiezingen in Berlijn, werd Die Linke, een partij die is voortgekomen uit de SED (de communistische partij van de DDR), met ruim een kwart van de stemmen de grootste fractie in het Abgeortnetenhaus. De partij verwierf hierdoor het voortouw bij het formeren van een linkse coalitie.

Die Linke wordt in Berlijn geleid door Elif Eralp, dochter van Turkse immigranten, en het succes van haar partij in de Duitse hoofdstad is in belangrijke mate te danken aan de steun van – veelal islamitische – kiezers met een migratieachtergrond. Saillant detail: op een overwinningsfeest was onder andere Issa Remmo aanwezig, een bekende figuur uit de beruchte Remmo-clan, die in Duitsland regelmatig in verband wordt gebracht met de etnische georganiseerde criminaliteit.

Vergrijzing en overheidsfinanciën

Terug naar de oorzaken van de geweldsuitbarsting in Parijs en elders. We zoomen in op de ontspoorde overheidsfinanciën, met als belangrijke, zo niet belangrijkste, oorzaak dat landen niet adequaat hebben ingespeeld op de voorzienbare kosten van de vergrijzing.

De onderstaande grafiek brengt indicatoren in beeld die hiervoor illustratief zijn. Zij hebben betrekking op de zes founding members van de EEG, waaronder de drie grootste economieën van de huidige EU: D(uitsland), F(rankrijk) en I(talië).

De staatsschuldquotes van België, Frankrijk en Italië liggen boven de 100 en dus ver boven het afgesproken maximum van 60 voor landen in de eurozone. De drie landen zijn technisch gesproken failliet en kunnen alleen nog op de been blijven als de ECB hun rente kunstmatig laag houdt, bijvoorbeeld middels het opkopen van hun staatsobligaties. Google maar eens op ‘Transmission Protection Instrument’ (TPI), bijgenaamd ‘To Protect Italy’.

Aldus worden de gevolgen van onverantwoord financieel beleid afgewenteld op de meer solide landen die als aandeelhouders van de ECB mede-eigenaar worden van dubieuze activa – en dit is nog eufemistisch geformuleerd.

Breuk met Duitse traditie

Vergeleken met de drie genoemde landen staat Duitsland er beter voor. De staatsschuldquote ligt in de buurt van de EMU-norm van 60. Hierin manifesteert zich het solide financiële beleid waar onze oosterburen tot voor kort om bekend stonden. Tot voor kort, want met het aantreden van Friedrich Merz als leider van de christendemocraten en bondskanselier is met die traditie gebroken.

Zoals de grafiek laat zien kent Italië niet alleen de hoogste staatsschuldquote, maar ook het laagste kindertal per vrouw (1,2), onder demografen aangeduid als Total Fertility Rate (TFR). Dat lage kindertal is de drijvende kracht achter – en tevens een indicator voor – de mate van de vergrijzing van de bevolking.

Voor een gelijkblijvende bevolkingsomvang is een TFR nodig van 2,1. Bij gelijkblijvende TFR is in Italië iedere generatie circa 40 procent kleiner dan de vorige. Terzijde: de vergrijzing wordt niet alleen veroorzaakt door het lage kindertal, maar ook door de stijgende levensverwachting.

De daling van de bevolkingsomvang in vergrijzende landen wordt getemperd door immigratie, maar dit biedt geen soelaas voor de uit de hand lopende staatsschuldquotes. In Jan van de Beeks bestseller Migratiemagneet Nederland valt te lezen dat goed presterende immigranten na verloop van tijd meestal weer vertrekken, en dat minder goed presterende migranten, die per saldo een negatieve bijdrage leveren aan de overheidsfinanciën, juist vaker blijven. Er zijn overigens nog meer redenen waarom immigratie niet werkt als middel om de financiële gevolgen van de vergrijzing op te vangen.

Alle zes founding members hebben een TFR die duidelijk beneden het vervangingsniveau van 2,1 ligt. Zij hebben dus te dealen met een vergrijzende bevolking en de daarmee samenhangende hogere uitgaven voor zorg en pensioenen. Dat probleem komt niet uit de lucht vallen, want men kon het al decennia van tevoren zien aankomen. De torenhoge staatsschuldquotes in België, Frankrijk en Italië kunnen meerdere oorzaken hebben, maar dat men daar heeft verzuimd om te anticiperen op de vergrijzing is er één van, zo niet de hoofdoorzaak.

Niet vergrijzingsbestendig

Anticiperen op de vergrijzing, hoe doe je dat? Als het gaat om de pensioenen kan dat wel degelijk.

De meeste landen in de EU, waaronder ook de landen met hoge staatschuldquotes in de grafiek, hebben hun pensioenen geregeld via een omslagstelsel dat wordt uitgevoerd door de overheid. De werkende generaties betalen voor de gepensioneerden.

Het valt niet moeilijk in te zien dat zo’n systeem niet vergrijzingsbestendig is. Naarmate de vergrijzing doorzet worden de lasten voor de werkenden steeds hoger. In tegenstelling tot een omslagstelsel is een systeem dat is gebaseerd op kapitaaldekking wel vergrijzingsbestendig. Werkenden sparen dan, collectief of individueel, voor hun eigen pensioen.

Gemengd systeem

Nederland kent als een van de weinige landen in de EU een gemengd systeem. Het basispensioen, de AOW, wordt geregeld door de overheid en is gebaseerd op een omslagstelsel. Daar bovenop bouwen de meeste werknemers via hun bedrijf een aanvullend pensioen op dat is gebaseerd op kapitaaldekking. Dat het beleid van de pensioenfondsen en van de toezichthouder niet onomstreden is, zoals Eduard Bomhoff hier bij herhaling duidelijk heeft gemaakt, doet niets af aan de merites van dit systeem.

In Duitsland is wel een begin gemaakt met dergelijke bedrijfspensioenfondsen, maar die leggen nu nog weinig gewicht in de schaal. Concluderend kunnen we stellen dat de meeste EU-landen, waaronder Duitsland, Frankrijk en Italië, hebben verzuimd voor hun pensioenen te sparen en dat zij daar nu de gevolgen van ondervinden in de vorm van uit de hand lopende overheidsfinanciën.

Mede dankzij een meer vergrijzingsbestendig pensioensysteem ligt de Nederlandse staatsschuldquote ruim onder de norm van 60 procent van het bbp. De periodiek uitgevoerde vergrijzingssommen van het Centraal Planbureau (CPB) laten dan ook zien dat de gevolgen van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën in Nederland beheersbaar zijn. Hieraan draagt tevens bij dat de overheid nog een flinke claim heeft op die aanvullende pensioenen doordat de premies aftrekbaar zijn, maar de uitkeringen worden belast.

Koploperdenken

Je kunt je wel afvragen hoe het komt dat, ondanks ons meer vergrijzingsbestendige pensioensysteem, de Nederlandse burger toch de ene na de andere lastenverzwaring over zich heen krijgt. Zou dat misschien kunnen liggen aan de spilzucht van de progressieve kabinetten die hier doorgaans de dienst uitmaken, en van het door D66 gepromote koploperdenken?

Moeten we geld uittrekken voor klimaatbeleid, dan willen we wel klimaatkoploper van Europa zijn. Moet de natuur beschermd worden, dan hanteren wij de strengste stikstofnorm ter wereld, zodat noodzakelijke economische activiteiten geen doorgang vinden. Moet er meer geld naar Oekraïne, dan willen we wel meer betalen dan andere landen, et cetera.

Gevaarlijke cocktail

We kunnen concluderen dat twee van de drie leidende landen in de EU (Frankrijk en Italië) blut zo niet failliet zijn, terwijl het derde land (Duitsland) op weg is hen achterna te gaan. Alle hier in beschouwing genomen landen, mogelijk met uitzondering van Luxemburg, hebben voorts te maken met interetnische spanningen die gemakkelijk tot uitbarsting kunnen komen, terwijl EU-rechters beheersing van de asielinstroom frustreren. Hoge energieprijzen, lastenverzwaringen en erosie van overheidsvoorzieningen maken de cocktail compleet.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Geen grip op migratie en hoge energieprijzen, maar anders dan bij ons kunnen ze in Duitsland, Frankrijk en Italië ook de vergrijzing niet betalen. Hoe komt dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Op de eigen website staat stoere taal: ‘KLM grijpt in.’ De geplaagde luchtvaartmaatschappij is op jacht naar geld. Het aanpakken van de riante salarissen van de piloten durft Rintel nog niet aan. Als stevig bezuinigen niet lukt, dan moet KLM met de pet in de hand naar Den Haag voor een kapitaalinjectie.

De salarissen die KLM betaalt, zijn nu 35 procent van de totale kosten, een enorm bedrag. Bij concurrenten is dat gemiddeld 25 procent. Nu blijven de mannen en vrouwen in de cockpit nog buiten schot, maar hoe dan ook moeten er loonoffers gebracht worden. Juist door de piloten die goed betaald worden en al op hun 58^ste met pensioen gaan.

Wishful thinking

De machtige pilotenvakbond zal zich naar verwachting met hand en tand verzetten als dat verzoek (loonoffer) op tafel ligt. Er is twijfel of de piloten in de buidel willen tasten, om een bijdrage te leveren aan het overleven van KLM. Dit zorgt voor scheve ogen bij het laagstbetaalde personeel. Hun productiviteit moet flink omhoog, zodat er onder de streep 1 miljard euro extra overblijft. Het klinkt als wishful thinking.

Vijfduizend banen moeten verdwijnen in de zoveelste reorganisatie, de grootste sinds corona. De bagage-afhandeling wordt uitbesteed, de blauwe KLM-familie wordt kleiner. En dat doet pijn. Hetzelfde geldt voor loonmatiging. De vakbonden staan niet te trappelen. Een eerdere poging om een lagere loonsverhoging af te spreken, leidde tot stakingen en acties. Het resultaat: toch meer geld erbij.

De vraag blijft of KLM genoeg ruggengraat heeft om moeilijke beslissingen te nemen. De salarissen zijn veel te hoog en een gigantisch blok aan het been van KLM. Het mes moet erin. Dat doet pijn, maar het is niet anders.

Alle hens aan dek

De vloot gaat veranderen. KLM schrapt de Airbus A320neo en koopt extra E195-E2 toestellen bij Embraer. De bijnaam van dit toestel is ‘The Profit Hunter’. Want profit (winst) is hard nodig. De vliegtuigen worden ondergebracht bij KLM Cityhopper (KLC), een apart bedrijf voor Europese vluchten. De kosten zijn daar lager dan bij het ‘grote’ KLM door een goedkopere CAO. De Embraers zijn ook kleiner dan de Airbus, zodat KLM het aantal beschikbare stoelen beter kan laten aansluiten op de vraag. Lege stoelen kosten immers geld.

Het KLM-drama was donderdag de opening van het NOS Journaal. Dat zegt genoeg. Alle hens aan dek en ceo Rintel luidt de noodklok. Ze wil de toekomst veiligstellen en dreigt met de mogelijkheid dat onze nationale trots verdwijnt. ‘Het voortbestaan van KLM is geen vanzelfsprekendheid’, luidt haar onheilspellende boodschap. Zonder extra cash op tafel moeten er wellicht vervelende keuzes gemaakt worden. Minder vliegtuigen en het mes in het netwerk. Rintel wil dit ‘ten koste van alles’ voorkomen.

Qua beeldvorming scoort KLM de laatste weken geen punten. ‘We moeten investeren in onze klanten’, zegt Rintel maar daar is bitter weinig van te merken. Het wordt alleen maar minder. Het wereldberoemde gratis broodje kaas werd afgeschaft. De stroopwafel is nog wel gratis.

De klantenservice van KLM gaat naar de Filippijnen. Reizigers zijn boos, het is vrijwel onmogelijk om KLM te bereiken, laat staan een medewerker van vlees en bloed. Want alles moet met de computer, app en AI. Zelfs Youp van ’t Hek beklaagde zich over de klantenservice van KLM. Zijn vlucht vanuit Sicilië werd geschrapt en toen liep hij helemaal vast in de digitale klantenservice.

Het was een urenlange martelgang, waarbij de cabaretier zich vooral kwaad maakte dat hij niemand van de luchtvaartmaatschappij te spreken kreeg. ‘Ik kreeg een als stewardess vermomde robot aan de lijn’, aldus Van ‘t Hek in zijn NRC-column.

Van ’t Hek vraagt zich af waarom ceo Marjan Rintel niet zelf een paar uur achter de telefoon gaat zitten. Hij is woedend: ‘Ik had de neiging om de volgende dag met een op Overasselt geïnspireerde knokploeg even langs het hoofdkantoor van onze nationale luchtvaarttrots te gaan.’ Dit is een goed voorbeeld van de frustratie die heerst bij veel klanten van KLM. Hun favoriete airline heeft ingeboet aan glans. Het imago van KLM ligt onder vuur.

Tenenkrommende filmpjes

Ondertussen doet KLM alsof er niets aan de hand is. Problemen worden niet benoemd. De airline gaat vrolijk verder met allerlei randverschijnselen. Het promoten van duurzaam vliegen op biobrandstof, maar slechts een half procent van de reizigers wil hiervoor extra betalen. Tenenkrommende filmpjes op social media en gezellige mailings over mooie bestemmingen.

Het nieuwe Zeeuwse huisje 107 wordt gratis uitgedeeld in de business class. De slogan van KLM is ‘Travel Well’. ‘Reis goed’, in het Nederlands. De airline wil reizigers inspireren met blijvende herinneringen. Een koffietje in Göteborg of een duik op Barbados. ‘If you go, make it unforgettable’. Maar hoe lang nog? KLM gedraagt zich als een prijsvechter en beknibbelt op de service aan de passagiers. Vliegen met KLM is steeds minder een onvergetelijke ervaring.

Het onderhoud van de vloot is de achilleshiel van KLM. De technische dienst kan het werk niet aan. Te veel toestellen staan defect aan de grond, wegens onverwachte reparaties en het herstel van schade. KLM heeft tussen oktober tot begin maart vluchten gecanceld. Vliegtuigen worden in reserve gehouden om ingezet te worden als een ander toestel nog niet gereed is.

Dweilen met de kraan open

KLM heeft het altijd zwaar te verduren in de media. ‘KLM schrapt vluchten wegens staking grondpersoneel’, ‘Vluchten geschrapt door sneeuw en wind’ en ‘KLM schrapt tientallen vluchten binnen Europa vanwege oplopende kerosinekosten’. KLM is kwetsbaar. Voor hoge brandstofprijzen. Inflatie. De vliegtaks. Onrust in het Midden-Oosten. De hoge havengelden van Schiphol. Hoge loonkosten. Een onderhoudsafdeling die onder de maat presteert.

KLM zal er alles aan moeten doen om de achterstanden bij het oplappen van toestellen weg te werken. De vloot moet de lucht in. Stilstand kost heel veel geld. En het levert boze klanten op die hun heil zoeken bij de concurrentie.

Het lijkt erop alsof KLM na corona continu in een crisis verkeert. Het is altijd dweilen met de kraan open. De klok staat permanent op twee voor twaalf. Overal doemen problemen op en KLM is altijd bovengemiddeld de dupe, meer dan concurrerende airlines.

Mooie plannen zijn er genoeg bij KLM. Uiteraard met klinkende namen. In 2024 werd het ‘Back on Track’-programma geïntroduceerd. Ook toen wilde men de productiviteit verhogen. Kostenbesparingen. Herstructurering. Optimalisatie. Minder ziekteverzuim. Het gebruikelijke riedeltje. Twee jaar later is de gewenste winstmarge van 8 procent ver weg. KLM is nog steeds niet op het goede spoor.

De overheid kijkt altijd mee bij het geplaagde KLM. CDA-minister Wopke Hoekstra van Financiën verraste vriend en vijand toen hij in 2019 een pakket aandelen Air France-KLM kocht, voor 744 miljoen euro. Momenteel heeft Vadertje Staat een aandeel van 9,1 procent in Air France-KLM en 5,9 procent in KLM. De staat vindt het belangrijk en noodzakelijk dat er een nationale luchtvaartmaatschappij is.

Hetzelfde geldt voor Schiphol. Overheden bezitten 91 procent van de luchthaven. De hubfunctie van Schiphol is van groot belang voor de economie: vanuit Amsterdam kunnen Nederlanders naar 160 verschillende bestemmingen vliegen. Als KLM is nood verkeert, dan wil de overheid voorkomen dat dit wegvalt. Als Neerlands hoop in bange dagen.

Reddingsboei ligt klaar

Het kwakkelende KLM zal de kerst wel halen. Maar ondertussen hangt het zwaard van Damocles boven onze nationale airline. Het is afwachten of ze het aandurven om rigoureuze maatregelen te nemen. Stap één: de piloten salaris te laten inleveren. Een schot voor de boeg: 20 procent eraf. En loonmatiging voor de rest. Alles op alles zetten om KLM weer financieel gezond te maken, in een onzekere tijd. Als Rintel wordt gevraagd wat de toekomst brengt, kan ze de Ruttiaanse kreet ‘het komt goed’ niet gebruiken. Het Rinteliaans klinkt heel anders. ‘Wij zijn optimistisch gestemd.’

Het nog maar de vraag of de vakbonden van piloten, cabine- en grondpersoneel meegaan in de klaagzang van KLM. Rintel heeft geen echte stok om mee te slaan nu het slecht gaat. Vooral de piloten weten dat er een achtervang is, zoals tijdens corona toen de Staat der Nederlanden KLM overeind hield. Dat kan nog een keer gebeuren. De belangen zijn te groot, de regering zal KLM niet laten verdwijnen of failliet laten gaan. De reddingsboei ligt klaar.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De permanent kwakkelende KLM is aan het voorsorteren op overheidssteun, maar durft de riante salarissen van de piloten niet te korten verscheen eerst op Wynia's Week.

Ontluisterend daarentegen is het gemak waarmee gevestigde partijen als de SPD en de Grünen hun traditionele pro-Israël-standpunt overboord hebben gegooid en coalitieonderhandelingen zijn aangegaan met Die Linke. Want uitgerekend in de voormalige Reichshaupstadt van het Derde Rijk en Hauptstadt der DDR heeft Die Linke de verkiezingen gewonnen en mag de partij proberen een regering te formeren.

Uitgerekend in de stad van waaruit de Holocaust is begonnen, geven de SPD en de Grünen ruim baan aan het slecht gecamoufleerde antisemitisme van Die Linke. In de praktijk zal samenwerking met Die Linke erop neerkomen dat ze hun pro-Israël-standpunt en hun waakzaamheid tegen antisemitisme moeten laten varen. Dat is een radicale breuk zijn met hun eigen principes. De veiligheid van Israël en Joodse Duitsers was en is namelijk nog steeds officieel een kerndoel, Staatsräson, van de Duitse politiek. Oók onder vorige regeringen met rood-groene deelname.

Banden met Hamas

Die Linke heeft zeer dubieuze standpunten inzake het complexe Midden-Oosten-vraagstuk. De partij grossiert in uitspraken die feitelijk neerkomen op het ontkennen van het bestaansrecht van Israël. Met name de trotskisten in de afdeling Neukölln zetten de toon.

Ze nodigen op bijeenkomsten niet alleen Hamas-sympathisanten uit, maar doen ook gespierde uitspraken. Ze spreken routineus van ‘genocide’ wanneer het over de Gaza-oorlog gaat. Een verleidelijke term, maar deze is niet alleen feitelijk onjuist, maar ook zouden Duitse politici, die de last van het verleden met zich mee torsen, enige terughoudendheid moeten betrachten wanneer het over Israël gaat.

Individuele leden maken het nog bonter dan de officiële partijlijn. Ferat Koçak, het Bondsdaglid namens het district Neukölln, poseerde op verkiezingsavond op de Wahlparty met een zekere Ibrahim Ibrahim. Deze sympathisant van Die Linke is lid van een extremistische organisatie, die volgens de Verfassungsschutz banden heeft met terreurorganisaties zoals Hamas en het PFLP (Volksfront voor de Bevrijding van Palestina).

Georganiseerde misdaad

Daar komt nog bij dat Ibrahim ook relaties onderhoudt met de georganiseerde misdaad, in Berlijn eufemistisch Clan Kriminalität genoemd. Dit is een omfloerste omschrijving van Libanese families die zich voornamelijk met misdaad bezighouden. Overigens liet de NRC in haar verslag dit pikante detail nu juist onvermeld, maar dit terzijde.

Maar het kan altijd nog erger. Partijleider Elif Eralp gaf eind oktober een interview aan het tijdschrift Der Spiegel. Haar staf stuurde het na lezing terug aan Der Spiegel, maar had de interne commentaren laten staan. Waaronder het verzoek om een bepaalde vraag compleet te schrappen. Dat verzoek werd gemotiveerd met de mededeling dat Eralp en haar man doodsbang waren voor Ibrahim en zijn criminele vriendenkring. In haar eigen woorden: ‘Jetzt geht’s um Leute mit Kontakten zur Hamas. Ich kann mich und meine Familie für den SPIEGEL nicht in Gefahr bringen.’

Der Spiegel besloot – in strijd met de conventies van de Duitse pers – het interview integraal af te drukken, incluis de commentaren van Eralp en haar staf. De motivatie was simpel: het openbaar belang ging boven de belangen van Eralp. Of zoals het blad het formuleerde: ‘In een stad waar de mogelijke volgende Landeschefin zoiets schrijft (-) kan van openbare veiligheid geen sprake meer zijn. Daarom hebben wij besloten dit te publiceren.’ Niet heel netjes van het blad, maar wel effectief om te laten zien dat Die Linken niet alleen solidair zijn met Palestijnen, maar ook nog eens doodsbang zijn voor hun ‘beschermelingen’.

Die Linke waren nooit heel fatsoenlijk, maar het is pijnlijk om te zien hoe snel de SPD en de Grünen zo diep konden zinken in hun jacht op de migrantenstem en het regeringspluche. Ze zien dat Die Linke met hun uitgesproken anti-Israël-standpunt ruim heeft geprofiteerd van de stem van de migrantengemeenschap in Berlijn. Decennialang stemden de migranten trouw op de SPD, maar die tijd is voorbij. Regeringsdeelname met de Die Linke is een wanhopige poging om nog iets van deze migranten-stem te redden.

De coalitieonderhandelingen van de SPD en de Grünen met Die Linke zijn het werkelijke schandaal achter al deze sensationele berichten: twee gevestigde partijen die er niet voor terugdeinzen om in zee te gaan met een partij die de rechtsstaat aan haar laars lapt en ook nog een uitgesproken anti-Israëlisch en antisemitisch geluid laat horen.

Natuurlijk verwijzen beide partijen naar de beloftes van Die Linke om het bestaan van Israël te erkennen. Maar dat is flauwekul want Duitse partijen erkennen geen staten en het zal individuele leden van Die Linke er zeker niet van weerhouden om hun afkeer van Israël kenbaar te maken. Intern veroorzaakte deze belofte van Eralp aan haar mogelijke coalitiepartners zelfs nu al voor grote ophef. Haar partijgenoten zagen hierin een ‘anti-Palestijnse repressie’ en ‘verraad aan de beweging’.

Hellend vlak

Overigens is de landelijke partijleiding van de SPD in het geheel niet te spreken over de avances die de partijgenoten in Berlijn maken in de richting van Die Linke. Bewindslieden, onder wie de populaire minister van Defensie Boris Pistorius, en ook partijvoorzitter Lars Klingbeil waarschuwen hun Berlijnse partijgenoten voor deze samenwerking. Zeker nu ook de banden met de georganiseerde misdaad boven water zijn gekomen.

De Berlijnse Grünen proberen het probleem te ondervangen door ‘garanties’ te eisen, maar of die wat waard zijn, is de vraag. Vooraanstaand partijlid en minister-president van Hessen Cem Özdemir vindt samenwerking uit den boze. Terecht stelt hij dat je je op een hellend vlak bevindt wanneer je moet afspreken dat antisemitisme niet is toegestaan. Onomwonden waarschuwde hij dan ook: ‘Lasst die Finger davon’.

De AfD amuseert zich natuurlijk kostelijk met de linkse verwarring. De partij zelf is intern verdeeld over Israël. Een deel is pro-Israël, al was het maar omdat ze anti-Islam zijn. Maar een ander deel heeft tamelijk abjecte opvattingen over het Duitse verleden en wil daarom een einde maken aan de voorkeurspositie van Israël binnen de Duitse buitenlandse politiek. Dat betekent trouwens niet dat ze een pro-Palestijns standpunt innemen. Ze eisen een onmiddellijke stopzetting van alle hulp voor de Palestijnse gebieden en de UNRWA.

De CDU wijst nadrukkelijk op het feit dat zij de Brandmauer met de AfD overeind moeten houden, terwijl de Berlijnse afdeling van coalitiegenoot SPD blijkbaar zonder enige scrupules met Die Linke in zee willen gaan. Geen wonder dat volgens sommige CDU-leden en commentatoren met deze manoeuvres op links het einde van de Brandmauer weleens in zicht zou kunnen komen.

Het hellend vlak in Berlijn zou het voorland kunnen zijn van onze eigen linkse partijen, zoals Pro en Volt. Wie meedoet aan demonstraties zoals de Rode Lijn, verkeert al gauw in slecht gezelschap en zoals onze ouders vroeger al wisten: ‘Wie met pek omgaat wordt er mee besmet.’

Hoewel voorland? De vorig jaar ingediende motie van Tweede Kamerlid Kati Piri voor een volledig Nederlands wapenembargo tegen Israël liet eigenlijk al zien hoe diep Pro is gezonken. Volgens deze motie zou Israël voortaan weerloos moeten toezien hoe haar burgers worden afgeslacht door Palestijnse terroristen. Dus het zou best kunnen dat de parlementariërs van Pro zich heel erg op hun gemak voelen tussen de Hamas-fanclubs daar op het Museumplein.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Progressief Berlijn buigt voor antisemieten, criminelen en Hamas-fans. Volgt Pro hun voorbeeld? verscheen eerst op Wynia's Week.

In juli 2025 berichtten we hier over een lelieteler in Sevenum, Limburg die zich met zijn gebruik van bestrijdingsmiddelen ruimschoots aan alle voorschriften hield, maar dat was volgens het gerechtshof in Den Bosch niet voldoende: die teler moest eigen onderzoek gaan doen (u weet wel, op YouTube kijken en zo) over mogelijke schadelijke effecten op omwonenden.

Die rechters hadden namelijk zelf ook op YouTube gekeken, en concludeerden daaruit dat het onderzoek van de officiële instantie die Nederland daarvoor heeft opgezet, het CTGB, niet grondig genoeg was geweest.

‘Mogelijkheid tot herstel’

Kort daarvoor was er al een preview van deze farce geweest: de Raad van State gaf in april 2025 Milieudefensie gelijk, dat een lelieteler in Drenthe onterecht een vergunning had gekregen van de provincie. In dit geval betreft het vermeende risico niet menselijke omwonenden, maar het nabijgelegen Natura2000-gebied Holtingerveld.

De Raad van State was heel welwillend: volgens Milieudefensie had de lelieteler per direct zijn vergunning afgepakt moeten worden, maar volgens hen was een ‘waarschuwing’ nu voldoende. Immers, aldus nog steeds hun vonnis, er was geen sprake van kwade opzet, dus moest men de ondernemer ‘mogelijkheid tot herstel’ bieden.

Wat is die mogelijkheid tot herstel? Om het helemaal zeker te weten, moet die ondernemer gewoon stoppen met zijn bedrijf, maar er is nog een ontsnappingskans: hij moet een zogeheten ‘voortoets’ laten doen om aan te tonen dat het ‘op voorhand uitgesloten is’ dat zijn overwaaiende bestrijdingsmiddelen enige schadelijke invloed hebben op dieren of planten in het Holtingerveld.

Een voortoets is een summier onderzoek – in de praktijk een volledig papieren exercitie – om te beargumenteren dat niet het volledige onderzoek, ofwel een ‘passende beoordeling’ nodig is, wat een jaren durende procedurele nachtmerrie is.

Probleempje: ten tijde van dit vonnis was onduidelijk wat zo’n voortoets zou moeten inhouden. Tot dan toe gold dat als het CTGB (de instantie die de veiligheid van alle gewasbeschermingsmiddelen beoordeelt) na uitgebreid onderzoek oordeelde dat een middel op een bepaalde manier veilig te gebruiken was… het veilig te gebruiken was, en daar was de kous juridisch mee af.

Maar voortaan eist de Raad van State dus, dat daar bovenop nog wat rapportjes aan elkaar gebreid worden tot een voortoets. Hier zag de landbouwuniversiteit Wageningen (WUR) een gat in de markt. In februari 2026 publiceerden vier WUR-onderzoekers, op grond van de schaarse beschikbare gegevens over de concentraties bestrijdingsmiddelen in Natura2000-gebieden, het rapport Pesticiden in terrestrische Natura2000-gebieden. Hun stelling was dat de concentratie van sommige bestrijdingsmiddelen in sommige Natura2000-gebieden boven een door henzelf bedachte drempelwaarde lagen, zodat schadelijke effecten niet ‘op voorhand’ zijn uit te sluiten.

Daar heeft die lelieteler in Drenthe dus niets aan, integendeel.

Te weinig harde gegevens

De onderzoekers geven weliswaar zelf ook aan dat er veel te weinig harde gegevens zijn over de concentraties van die stoffen in de natuur en de effecten daarvan om in dit geval te kunnen spreken van een juridisch houdbare voortoets. Zo concluderen ze onder meer:

– ‘Herkomstbepaling van pesticiden (tot één specifieke agrariër) is momenteel nog niet mogelijk.’

– ‘Er bestaan geen erkende wetenschappelijk methoden om effecten van pesticiden op Natura2000-gebieden te kwantificeren.’

Bedenk overigens wel waarom het zo moeilijk is om die effecten te kwantificeren: omdat ze ofwel afwezig, ofwel minuscuul zijn. Als een pesticide aantoonbaar flinke schade zou aanrichten aan bepaalde beestjes of plantjes in natuurgebieden, dan was dat allang opgemerkt. De bestrijdingsmiddelen die nu nog zijn toegelaten in Nederland, zijn overgebleven na een decennia durend selectieproces met uitvoerig internationaal onderzoek naar eventuele schadelijke effecten.

Het CTGB neemt dat allemaal mee in zijn beoordeling voordat zo’n middel een vergunning voor gebruik in Nederland krijgt. Die selectie wordt ook steeds strenger; met enige regelmaat worden middelen verboden of uitgefaseerd. Niet omdat er rond middel X sprake is van een enorm gifschandaal, maar omdat uit nog langduriger en nauwkeuriger onderzoek gebleken is dat X vervangen kan worden door een ander, nog iets beter middel. Die evolutie naar steeds specifiekere bestrijdingsmiddelen, met steeds minder bijwerkingen, gaat nog steeds door en stopt nooit.

De rechter met zijn voorzorgsbeginsel dat elk risico ‘op voorhand’ moet worden uitgesloten, plaatst zich daarmee resoluut buiten het domein van de wetenschap.

En de WUR-onderzoekers komen die rechter maar al te graag tegemoet. Ondanks alle terechte slagen om de arm in het eerste deel van hun rapport, zitten ze in het tweede deel volledig op het spoor van de Raad van State dat hemel en aarde bewogen moeten worden om het gebruik en de ‘niet op voorhand uit te sluiten’ risico´s van bestrijdingsmiddelen verder terug te dringen, onder meer met gebiedsverboden en bufferzones. Terwijl er in Nederland geen enkel schadelijk effect van pesticiden aangetoond is op Natura2000-gebieden of op omwonenden.

Zware kritiek

Maar die overschrijdingen van de drempelwaarde die het WUR-rapport constateert, bewijst dat dan niet dat er schadelijke effecten zijn? Jaap Hanekamp en Ronald Meester, onafhankelijke onderzoekers die ook op het gebied van stikstof van zich hebben laten horen, publiceerden deze week hun analyse van dat rapport, getiteld Een methodologische en ecotoxologische ontleding.

Ze hebben zware kritiek op alle aspecten van dat rapport, dat wat hen betreft de prullenbak in moet, maar wat betreft die drempelwaarde is het wel heel duidelijk.

De WUR-onderzoekers hebben eerst gekeken, wat voor een bepaalde groep planten of insecten de laagste concentratie van een bestrijdingsmiddel Z is, waarbij in een laboratoriumtest nog schadelijke effecten zijn aangetoond. Dat betekent dus niet dat die planten of insecten dood gingen, maar dat ze bijvoorbeeld wat langzamer groeiden.

Dat zijn dan concentraties Z van enige milligrammen per kilo (in de bodem of in het blad van een plant). Vervolgens hanteren ze een ‘veiligheidsfactor’ van 1000: ze delen die laagste concentratie door 1000, dus dan kom je uit op enige microgrammen per kilo (NB: een microgram per kilo is een concentratie van één op een miljard).

Die veiligheidsfactor 1000 is nergens op gebaseerd, behalve op de veronderstelling dat bij die laboratoriumtests niet de meest gevoelige planten- of diersoort zal zijn getest, dus dat ongeteste, verwante soorten tot wel duizend keer gevoeliger kunnen zijn voor stof Z.

Alleen als je die veiligheidsfactor op 1000 zet, wordt in sommige plantenmonsters in sommige Natura2000-gebieden voor sommige bestrijdingsmiddelen de drempelwaarde overschreden. Bijvoorbeeld: in bladmonsters is maximaal 1,3 microgram per kilo pyrimethanil aangetroffen, een tienvoudige overschrijding van hun drempelwaarde, ‘wat betekent dat een mogelijke kans op negatieve effecten op bladbewonende insecten op deze meetlocaties niet met zekerheid uitgesloten kan worden’.

Ook hier de vele slagen om de arm, maar als ze die arbitraire veiligheidsfactor op 100 gesteld hadden, was die hele drempelwaarde niet overschreden. Ik verdenk ze er trouwens van, dat ze die veiligheidsfactor pas achteraf gekozen hebben, toen duidelijk was wat ze moesten kiezen om op een aantal overschrijdingen van hun drempelwaarde uit te komen.

Zoveelste overwinning

Critici van stikstof- of ander milieubeleid krijgen nogal eens het verwijt, dat hun publicaties niet peer-reviewed zijn. Dat is dit WUR-rapport ook niet, zij het dat het wel vooraf is voorgelegd aan het RIVM. Ook de expert van het RIVM was niet mals in zijn kritiek op die drempelwaardes, maar die kritiek is in het rapport niet terug te vinden, die is boven water gehaald door Meester en Hanekamp.

Ook verhult het rapport dat de hoogste concentraties bestrijdingsmiddelen allemaal afkomstig zijn uit één onderzoek, van de Vlinderstichting. De opvallende discrepantie tussen dat onderzoek en de overige aangehaalde onderzoeken wordt nergens benoemd, laat staan onderzocht.

Voor hoe dit in de hoofden van politiek, bestuur en het publiek terecht komt, maakt dit al niets meer uit. De rechter heeft gezegd dat bestrijdingsmiddelen niet veilig zijn, de WUR valt de rechter bij, dus die ‘volgt slechts de wetenschap’, Milieudefensie en de rest van de ecolobby boeken dit in als hun zoveelste overwinning. Het narratief dat het niet pluis is met al die gifspuitende boeren staat als een huis.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wageningen levert wetenschap op bestelling voor de Raad van State. Daarna moet de boer het onmogelijke bewijzen om zijn vergunning te houden verscheen eerst op Wynia's Week.

De regenten in beide besturen (onder wie Paul Rosenmöller, de bekende oud-maoïst en Pim Fortuyn-hater) hadden dat rampzalige ‘duurzaam beleggen’ volop aangemoedigd en vonden het kennelijk voor hun eigen positie nu veiliger om de hoofdbeleggers demonstratief over boord te gooien.

Bij het ABP kreeg de mislukte belegger een miljoen euro vertrekpremie mee. Bij het PFZW moest Dirk Schoenmaker weg. Die krijgt het nog mooier: hij is zojuist door het kabinet benoemd tot fulltime voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).

Klap in het gezicht

Ik heb blij voor de verpleegkundigen en de andere deelnemers aan het PFZW. Die hebben nu weer kans op hogere pensioenen. Maar ik heb medelijden met de WRR.

De benoeming van Schoenmaker is een klap in het gezicht van de 10 raadsleden en de 28 medewerkers van de WRR. Die proberen vanuit hun verschillende achtergrond de risico’s voor onze toekomst evenwichtig te bespreken. En risico’s zijn er genoeg: een nieuwe covid-epidemie, het verder afzakken van Europa in de wereld, foute ideologieën in het basisonderwijs en steeds slechtere schoolresultaten, veel jonge vrouwen die uitvallen met een ‘burn-out’ en een natuurbeleid waarin ideologische ambtenaren meer macht hebben dan gezond is in een democratie.

Op al zulke thema’s – en meer – kan de WRR goed werk doen, maar niet onder leiding van Schoenmaker, want voor hem is duurzaamheid de enige belangrijke bedreiging en ‘transitie’ het enige antwoord.

Professor Sweder van Wijnbergen wees er terecht op dat CO2 een serieus probleem is, maar dat daar niet uit volgt dat pensioenfondsen met hun beleggingen een geschikte partij zijn om daar miljarden offers voor te brengen ten koste van hun actieve deelnemers en de gepensioneerden. Per uitgegeven euro is het veel efficiënter wanneer wij stoppen met de pensioenen te verlagen en in plaats daarvan in Delft en Eindhoven research sponsoren naar betere brandstof voor zeeschepen en Wageningen helpen met onderzoek naar beter waterbeheer en minder methaanuitstoot in de rijstbouw in arme landen in Azië. En in eigen land: bij de energievoorziening werken aan een snelle omschakeling van hout verbranden uit Maleisië (schandalig!) naar nucleair.

In plaats daarvan heeft het PFZW alle aandelen Shell verkocht. Eerder heb ik hier betoogd dat het zeker zinvol is om als grote aandeelhouder naar de jaarvergadering te gaan en daar te vragen of Shell nog meer kan doen voor een toekomst met minder uitstoot van broeikasgassen. Maar verkoop van de aandelen Shell is dwaas. Als dan de aandelenkoers daalt, wordt Shell misschien opgekocht door Aramco uit Saoedi-Arabië. Hoe dat winst brengt voor de ‘transitie’ is, zacht gezegd, niet zo duidelijk.

Geen mandaat

Schoenmaker erkent dat zijn stijl van ‘duurzaam beleggen’ – aandelen verkopen van onder meer Shell – miljarden euro’s kost, maar wil niet toegeven dat Van Wijnbergen daarmee gelijk krijgt. Streven naar minder CO2 en methaan is een goede zaak, maar pensioenfondsen moeten dat overlaten aan de politiek en zich beperken tot hun eigenlijke taak. Schoenmaker heeft dus op zijn eigen terrein laten zien dat hij geen oog heeft voor het vinden van de beste middelen om belangrijke doelen te bereiken. Maar dat is precies wat de WRR wél moet doen.

Bij het PFZW bleef Schoenmaker eisen dat het fonds zich moest inspannen voor een dubbel doel: goede pensioenen en een snelle ‘transitie’. Uit onderzoek bleek dat de helft van de deelnemers in het fonds dat dubbele doel goed vinden, op voorwaarde dat hun pensioen er niet onder lijdt – maar dat blijkt dus onmogelijk. De andere helft heeft liever dat het fonds zich richt op één doel: goed pensioenen. Schoenmaker had dus nooit een mandaat voor zijn kostbaar beleid. Zo’n autocraat hoort niet thuis bij de WRR.

Succes van de WRR vereist dat deskundigen uit verschillende wetenschappelijke disciplines samen evenwichtige adviezen opstellen. Over illegale immigratie, bijvoorbeeld, leren we veel van wiskundig antropoloog dr. Jan van de Beek (was hij maar medewerker bij de WRR!), maar beleid tegen illegale immigratie vraagt ook om juridische, economische, sociologische en psychologische kennis.

Economen hebben weleens moeite met sociologen. Andersom vinden sociologen vaak dat economen te gemakkelijk redeneren vanuit rationeel eigenbelang. De cultuur bij de WRR moet er daarom een zijn van onderling respect.

Schoenmaker heeft bij het PFZW bewezen dat hij niet eens ruimte biedt voor andere opvattingen binnen zijn (en mijn) vakgebied van de financiële economie. Twee jaar geleden schreef Het Financieele Dagblad al onder de kop ‘Richtingenstrijd [bij PFZW] over duurzaam beleggen’ dat het management niet wilde luisteren naar kritiek. De belangrijkste interne expert die waarschuwde tegen Schoenmakers invulling van het ‘duurzaam beleggen’, mijn oud-student en hoofdeconoom Guy Verberne, werd niet met respect van repliek gediend, maar ontslagen. De rechter veroordeelde het PFZW. Het fonds ging in beroep, verloor voor de tweede keer en kreeg op alle punten van verweer opnieuw een tik op de vingers.

Het PFZW had ook een Raad van Advies met internationale beleggingsexperts. Die kwamen met dezelfde kritiek. Het PFZW reageerde door de raad op te heffen. Waarom gokt het kabinet dan dat Schoenmaker wél alle ruimte heeft voor het collegiaal overleg waarvoor de WRR is opgericht?

Vervreemding

Het ABP en het PFZW gooien hun topbeleggers overboord. Dat is een goede eerste stap, maar dat Schoenmaker daarna onmiddellijk door het linkse circuit aan een baan wordt geholpen waarvoor hij evident ongeschikt is, is schaamteloos. Dat is een van die vele foute benoemingen waar Martin Bosma (PVV) deze week over sprak in de Tweede Kamer. Bosma’s (en mijn) laatste zin: ‘Voorzitter. Het politieke stelsel vervreemdt zich steeds meer van de bevolking. Dat wordt nog spannend.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Duurzaam beleggen’ is voor pensioenfondsen funest. Begint dat besef nu eindelijk door te dringen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het was een ronduit ontnuchterende ervaring. Twee zaken verrasten mij in hoge mate. Ten eerste verbaasde het mij hoezeer de inflatie, die in eerste instantie niet eens zo erg hoog was, al snel leidde tot economische en zelfs sociale ontwrichting. Geleidelijk ontstond een soort volkswoede. ‘Graaiflatie’ werd in 2023 gekozen tot het woord van het jaar.

Hoewel de inflatie na 2022 weer is gedaald en het koopkrachtverlies inmiddels meer dan is gecompenseerd, is een zekere boosheid gebleven, al zijn de scherpe kanten daar misschien wel wat vanaf.

Boze kiezers

Kijk naar de VS. Hoewel de inflatie ten tijde van de presidentsverkiezingen in 2024 was gedaald naar 2,4 procent, was het electoraat boos en werd Donald Trump gekozen, onder meer dankzij zijn belofte dat hij de prijzen omlaag zou brengen. Daar is niets van terechtgekomen. Sterker nog, de inflatie is juist opgelopen. De boosheid is er nog steeds en heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat de Democraten eerder deze week een grote verkiezingsoverwinning konden boeken bij de midterms.

Het leidt tot een wonderlijke discussie. Als mensen ondanks gedaalde inflatie en koopkrachtherstel nog altijd boos zijn, gaat het hen kennelijk vooral om het absolute prijsniveau. Ze ergeren zich kennelijk aan de hoge prijzen, ook al stijgen die niet meer hard verder. Punt.

Dat zou betekenen dat beleidsmakers prijsdálingen na moeten streven als de inflatie een poosje boven de doelstelling heeft gelegen. Of dat kan en of het prijskaartje dat daar aan hangt acceptabel is, is maar zeer de vraag. En ach, misschien ebt die boosheid uiteindelijk vanzelf wel weg. Misschien moet het gewoon zijn tijd hebben.

Verschillende reacties

Het tweede dat mij nogal verbaasde toen onze inflatie scherp opliep, was dat, plat gezegd, economen als beroepsgroep niet zo heel veel van het inflatieproces bleken te begrijpen. Je zou denken dat inflatie zo’n basaal economisch concept is, dat het voor ons geen geheimen meer kent. Niets bleek minder waar.

Helemaal verrassend vond ik dat centrale banken in diverse landen nogal verschillend op de oplopende inflatie reageerden. Terwijl die stijging toch overal min of meer dezelfde oorzaken had.

De ECB had zich jaren zorgen gemaakt over deflatie en allerlei onconventionele wapens ingezet om deflatie te voorkomen. Maar toen we getroffen werden door een forse dosis inflatie, was de reactie in Frankfurt zoiets van ‘sorry, hier kunnen we niets tegen doen, het gaat wel weer over’.

Op dat moment stond het belangrijkste beleidsinstrument van de ECB, het zogeheten depositotarief, op min 0,5 procent, terwijl het standaard recept tegen inflatie renteverhogingen zijn. Uiteindelijk zag de ECB zich toch gedwongen om de rente snel en fors te verhogen.

Hoe anders reageerde bijvoorbeeld de centrale bank van Brazilië. Die begon al anderhalf jaar voor de ECB met renteverhogingen. In Brazilië hebben ze de laatste veertig jaar meer te stellen gehad met inflatie dan wij. Dus het leek mij geen verkeerd idee dat Braziliaanse voorbeeld te volgen.

In de leer gaan bij de Banco Central do Brasil bleek echter een brug te ver. En eerlijk is eerlijk, ik weet achteraf gezien niet of het veel zou hebben uitgemaakt. Heel veel beter is het met de Braziliaanse inflatie destijds niet gegaan dan met de onze. Wel kun je vaststellen dat de inflatie in Brazilië iets, maar niet zo heel veel, minder opliep dan bij ons en dat de piek van de inflatie daar een halfjaar eerder viel dan in de eurozone.

Cruciaal begrotingsbeleid

Misschien was de suggestie dat de inflatiegolf vanzelf wel weer zou verdwijnen misschien nog niet zo gek. Dat werpt dan weer de vraag op of de inflatie na 2022 ook zou zijn gedaald zonder renteverhogingen.

Dat brengt me dan weer terug bij mijn eerdere observatie: dat we eigenlijk niet zo veel begrijpen van het inflatieproces, wat exact de oorzaken en gevolgen zijn en wat het met mensen doet.

John H. Cochrane is een Amerikaanse econoom, verbonden aan het Hoover-instituut aan de universiteit van Stanford. Hij heeft een theorie ontwikkeld (of misschien is het een bestaande theorie die hij nieuw leven heeft ingeblazen) die hij uitgebreid beschrijft in zijn boek The Fiscal Theory of the Price Level (2023).

De centrale gedachte is dat het prijsniveau uiteindelijk wordt bepaald door de financiële houdbaarheid van de overheidsschuld. In zijn zienswijze is monetair beleid niet onbelangrijk, maar is het begrotingsbeleid veel belangrijker. Aanhoudend omvangrijke begrotingstekorten die tot een stijgende staatsschuld leiden, zijn in zijn optiek de echte oorzaak van inflatie.

Als Cochrane gelijk heeft, ziet het er niet zo best uit in Europa. De Franse regering is al tijden niet in staat om de overheidsfinanciën op een houdbaar pad te brengen en de staatsschuld groeit maar door. Bart De Wever heeft deze week in België het ontslag van zijn regering bij de koning ingediend omdat zijn coalitie het niet eens kan worden over maatregelen om het begrotingstekort van meer dan 5 procent bbp terug te dringen.

In ons eigen land is het hoogst onzeker of de regering het belastingplan door beide kamers van het parlement kan krijgen. Dat is dan alleen nog maar de situatie van dit moment. Ik zie niet hoe het de komende jaren beter zal worden.

Verscherpt toezicht

Als het begrotingstekort van een euroland het maximum van 3 procent bbp overschrijdt, stelt de Europese Commissie een ‘excessive deficit procedure’ in, een soort ‘verscherpt toezicht’. Momenteel loopt er tegen maar liefst zeven van de 21 eurolanden zo’n procedure. Het zal erom spannen, maar wij kunnen makkelijk het achtste land worden.

In het verleden hebben soms tegen veel meer landen tegelijkertijd zulke procedures gelopen, maar dat was in economisch moeilijke tijden. Daarvan is nu geen sprake. Als we de overheidsfinanciën al niet op het rechte pad kunnen houden tijdens redelijk gunstige conjuncturele omstandigheden, hoe zal het dan gaan bij conjuncturele tegenwind?

Als die onhoudbare overheidsfinanciën tot een nieuwe golf van inflatie gaan leiden, zoals de theorie van Cochrane voorspelt, zal de ECB dan net zoals in 2021 in eerste instantie reageren met: ‘sorry, hier kunnen we niets aan doen’?

Dat zou zomaar kunnen, want renteverhogingen terwijl de staat van de overheidsfinanciën precair is, kunnen makkelijk tot financiële instabiliteit leiden. En dat wil de ECB helemaal niet: weet u nog, ‘whatever it takes…’ In tegenstelling tot de inflatiegolf van 2021-2022 moet je vrezen dat een nieuwe inflatiegolf niet weer min of meer vanzelf over zal gaan. Stoelriemen vast!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Stoelriemen vast, want er komt een nieuwe inflatiegolf aan. En die gaat deze keer niet vanzelf over verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat ligt toch iets anders, zegt Sommer. De Gaulle is in Frankrijk nooit weggeweest. Vroeger werd de lange, stramme generaal nog wel gehaat door links, maar zelfs dat is niet meer zo. Geen enkele France politicus kan het zich permitteren geen bewonderaar van De Gaulle te zijn.

De Gaulle en Luns

De twee, meer dan vijf uur durende films over De Gaulle die dé filmhit van het jaar zijn in Frankrijk en ook in Nederland onverwacht veel publiek trekken, gaan over slechts vier jaren uit het leven van De Gaulle: 1940-1944. De toen nog onbekende generaal ging naar Londen, legde zich niet neer bij de nederlaag tegen nazi-Duitsland, probeerde met vallen en opstaan steun te verwerven voor de bevrijding en de Franse eer te redden.

Van 1959 tot 1969 was De Gaulle president van Frankrijk en stond toen merkwaardig genoeg ook model voor de modernisering van het land én voor de verwijdering van de VS en het Verenigd Koninkrijk. De Gaulle weerde de Britten uit de Europese eenwording en onttrok de Franse strijdkrachten aan de militaire bevelstructuur van het door Amerika gedomineerde NAVO-bondgenootschap. Dat wekte de weerstand op van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns, die in Europa de bekendste tegenstander van De Gaulle werd. Luns wilde Engeland juist wél in de Europese Gemeenschap en was sterk voorstander van militaire samenwerking in de NAVO.

De Gaulle was eind jaren ’50 de grondlegger van de ‘vijfde republiek’, met een sterke rol voor de president. Maar juist die presidentiële republiek is aan het wankelen, met een onmachtige president Emmanuel Macron, een onmachtige premier Lecornu die autoritair regeert, met straatgeweld van links en peilingen die de radicaal-rechtse Marine Le Pen de meeste kans geven volgend jaar president te worden.

‘Niet zenuwachtig over Le Pen’

Martin Sommer vergelijkt de situatie in Frankrijk met die in andere West-Europese landen, Nederland incluis. Hij ziet een belangrijke overeenkomst en haalt ook De Gaulle er bij: ‘De Gaulle was een politicus, geen technocraat, in tegenstelling tot Macron. In Nederland heb je ook dat D66-idee dat politiek geen strijd is van verschillende standpunten, maar een kwestie is van het juiste doen, dat laten uitzoeken door experts en rechters die er uiteindelijk over beslissen. In heel West-Europa heb je dat technocratische van meer EU, meer open grenzen, meer migratie en lang lopende klimaatdoelstellingen.’

Sommer haalt de Italiaanse premier Giorgio Meloni erbij om aan te geven dat het ook mee kan vallen met een verkiezingswinst voor een rechtse populist als Le Pen. ‘Je moet niet te zenuwachtig zijn over de komst van Le Pen,’ zegt Sommer. ‘Ik ben van mening dat het ook wel heilzaam kan zijn. De politiek moet op een gegeven moment toch opengebroken worden, weg van die techneuten. Dat zie je in veel meer landen gebeuren.’

Deze video is ook als podcast te beluisteren. Click HIER.

Wynia’s Week is uniek: vrij toegankelijk voor miljoenen, mogelijk gemaakt door duizenden. Doet u mee? Hartelijk dank!

De boeken van Wynia’s Week verschijnen bij Uitgeverij Blauwburgwal. Bestel hier.

Wilt u ook Wynia’s Week drie keer in de week gratis in de bus? Dat kan!

Het bericht Frankrijk is heftig verdeeld, maar bijna alle Fransen zijn fan van De Gaulle verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarschijnlijk niet. Wanneer je plezier ontleent aan rollende blikjes, over straat slepend karton, platgetrapte kauwgom of geknakte sigarettenpeuken, heb je doorgaans iets uit te leggen. Toch lijkt de overheid met de huidige statiegeldregeling, vermoedelijk onbedoeld, een stimulans te hebben gegeven aan explosies van zwerfvuil.

Zoals in Nederland bijna steevast het geval is, zijn de intenties goed, maar is de uitwerking niet helemaal conform verwachting. In de brave woonwijkmaquettes die menig bureaucraat voor zich ziet, en waar louter goedwillende burgers in rondlopen, fungeert het statiegeld als een keurig net duwtje om periodiek met een tas vol lege flessen naar de dichtstbijzijnde supermarkt te lopen. En daar de flessen in een machine te plaatsen, waarna er, begeleid door een vrolijk belsignaal, een te ontvangen bedrag op het machine-display wordt getoond.

Niks mis mee.

Poldermodel

Op papier is het zelfs een onweerstaanbare win-win-win-win. De inleveraars krijgen een bedragje mee naar huis. Het milieu vaart wel bij de afvalteruggave en -sortering. De drankenindustrie maakt goede sier met de duurzame afhandeling van lege flessen. En de overheid wentelt zich in zelf uitgedeelde schouderklopjes bij zoveel georkestreerd teamwork. Alsof het poldermodel nog lang niet is uitgeblust.

Ja, de afgelopen jaren is er een gesofistikeerde statiegeldketen ontstaan waar maar liefst acht partijen bij betrokken zijn, als gezegd, ogenschijnlijk met de beste bedoelingen en ieder met een eigen missie. Alsook: met een indrukwekkend gevoel voor detail.

Bij een van de betrokken partijen, Verpact, wordt op de website trots melding gemaakt van een zopas ontwikkelde ‘toolkit’ voor de inzameling van ‘aluminium koffiecapsules’. Ofwel, de achtdelige keten ziet zelfs de allerkleinste afvaleenheden niet over het hoofd en bedenkt er oplossingen voor. Daarbij: vanuit het ministerie wordt er jaarlijks ook nog eens een ‘Zwerfafvalmonitor’ opgesteld. Het kan niet op.

Tot zover de modelwerkelijkheid.

Nu de praktijk. Hoe naadloos de acht keten-partijen op papier ook aan elkaar zijn gelinkt: volgens de laatste rapportage lukt het ze niet om de totale hoeveelheid zwerfvuil in te dammen. Er is zelfs sprake van ‘lichte groei’.

De balorige consument mag dan in aanzienlijke mate gepacificeerd zijn, dat wil zeggen, vanuit een auto, vanaf een fiets of een ander vervoermiddel wordt, verleid door het statiegeld, steeds minder zomaar wegsmijten. Met minder zwerfvuil-in-het-wild als onmiskenbare opsteker. Maar helaas, wat op het ene front gewonnen wordt, wordt op een ander front weer ingeleverd.

Een gouden ring van belofte

Door een geldbedrag aan de inlevering van lege flesjes te koppelen, hét grondmotief van de hele statiegeldketen, hangt er, zeker voor daklozen, verwarden en andere lieden met chronisch geldgebrek, ineens een gouden ring van belofte rond lege flesjes. Mat als voornaamste effect dat ze wakker zijn gekust. En, eenmaal wakker, als onvermoeibare struikrovers prullenbakken beginnen aan te randen, zoekend naar welkome emolumenten om hun vrijwel onbestaande inkomen bij te plussen.

Resultaat? De toename van aangerande prullenbakken, en de deerniswekkende feestwinkel van afval eromheen, heeft flinke invloed op de jaarresultaten van de Zwerfvuilmonitor. En, begrijpelijkerwijs, niet in positieve zin.

Glimmende trots

Er zijn meer barstjes in de statiegeldketen. De niet aan te gluren afvalbergen rond de prullenbakken zouden een mooi klusje kunnen zijn voor de drankenfabrikanten die jaarlijks meer dan honderd miljoen euro (!) aan niet-geïnd statiegeld opstrijken. Een robuuste taskforce ‘Opruimen Prullenbak-Rotzooi’ moet met dat bedrag wel op te tuigen zijn. Maar bij zo’n logische gedachte verkijk je je op de prioriteiten van de keten, die niet bij het welzijn van de burger liggen, maar bij de milieuprestaties die richting politiek en samenleving gepresenteerd kunnen worden.

Circulaire verwerking van al die lege flesjes is een systeem en een ambitie in zichzelf, waar carrières en reputaties van afhangen. Om het systeem draaiend te houden en (sexy) te innoveren, dient er onder meer geïnvesteerd te worden in innamemachines, nieuwe innamepunten en publiekscampagnes die u en mij aansporen onze fles in te (blijven) leveren.

Zo heeft de organisatie ‘Statiegeld Nederland’ (onderdeel van Verpact) als wettelijk (maar nog niet gerealiseerd) doel negentig procent van alle statiegeldverpakkingen retour te ontvangen. Ergo: als er gekozen moet worden tussen investeren in de eigen statiegeldketen of in het opruimen van de colleteral damage in publieke parken en op publieke pleinen, is de keuze snel gemaakt. Liever glimmend van trots een nieuwe generatie innamemachines presenteren dan de bosjes induiken, allerlei vies werk opknappen en vervolgens een verwaarloosbaar percentage van de zwerfvuilscore in de jaarlijkse monitor afknabbelen.

Ongezond eigenbelang

Wie alle haarkloverijen en belangennuances tussen Verpact (de organisatie die namens de industrie de flesinname regelt) en de ILT (Instituut voor de Leefomgeving en Transport) in kaart wil brengen, heeft intussen een batterij aan bestuurskundigen nodig. Dat ze af en toe botsen is nochtans zeker.

De ILT heeft al verschillende keren gedreigd het statiegeld te verdubbelen, wat de retourcijfers denkelijk verder zou doen stijgen. Maar dat wil Verpact namens de industrie zien te voorkomen, op straffe dat ze de op de kleintjes lettende consument van zich vervreemden.

Leuk hè, zo’n achtdelige keten? En zo’n onderlinge machtsstrijd? De ILT hamert er voortdurend op dat Verpact een ongezond eigenbelang heeft om het wettelijke doel van 90 procent retourinname (nog) niet te halen, zodat er meer niet-geïnd geld aan strijkstok van de industrie blijft hangen, die op haar beurt natuurlijk volhoudt dat ze met Verpact als voorpost alles in het werk te stelt dat doel wél te halen.

Statiegeldloterij

Voorlopig hoogte- of dieptepunt in dit schimmenspel is het aan Verpact ontsnapte idee voor een Statiegeldloterij, dat afgelopen september het nieuws haalde. Consumenten zouden van hun retourbeloning onmiddellijk loten kunnen kopen. En dit zou de aantrekkelijkheid om lege flessen in te leveren moeten verhogen. Nog voor dit proefballonnetje goed en wel de lucht inging, werd het onder meer wegens smakeloos en onnodig aanzetten tot goklust bij minderjarigen schielijk weer ingeslikt.

Niettemin is de Statiegeldloterij, hoewel dus gesneefd, een monument van een keten die in zijn eigen wereld is gaan leven en allerlei subkwesties is gaan verwarren met het hoofddoel. Alsook van de ongelukken die er kunnen gebeuren zodra er onder het mom van ‘samenwerking met het bedrijfsleven’ maatschappelijke ambities – waaronder zo weinig mogelijk rommel op straat – al te lichtzinnig worden uitbesteed.

De blits maken

Resumerend: de statiegeldketen is een organisatorische boomstructuur op zichzelf geworden, met een eigen dynamiek, eigen missies en eigen animositeiten. En eigen managers die bij de minister (Thierry Aartsen) proberen de blits te maken door op een bierviltje een Statiegeldloterij te tekenen. Het is, tot slot, niet ondenkbeeldig dat je met klachten over zwerfvuil bij acht verschillende ketenpartijen acht keer te horen krijgt dat dit probleem (deels) op het bordje van een ander ligt.

In Nederland gaat het weg organiseren van een probleem maar al te vaak gepaard met het weg organiseren van een adres vóór dat probleem.

Hogere managementkunde!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom ruimt de statiegeldindustrie niet haar eigen rotzooi op? verscheen eerst op Wynia's Week.

Als oudere (75 jaar) voel ik me wel schuldig. Mijn pensioen lijkt tot op heden in orde, al heeft voormalig minister Carola Schouten daar – met de nieuwe pensioenwet en zonder onze mening daarover te vragen – flink wat onzekerheid aan toegevoegd. Maar ja, van die onzekerheid zullen vooral jongere deelnemers aan collectieve pensioenregelingen last krijgen.

Voorgetrokken ouderen

Ook het zorgstelsel is behoorlijk op ouderen ingericht. Mocht ik bijvoorbeeld nog eens slecht ter been worden en (mede) daarom niet meer zelfredzaam zijn, dan moet mijn gemeente mij ondersteunen met een Wmo-voorziening (Wet maatschappelijke ondersteuning). Tenminste, dat moet mijn gemeente voor mij doen als ik onvoldoende hulp heb om het zelf op te lossen.

Dat ik die scootermobiel of die huishoudelijke hulp ook wel zelf zou kunnen betalen, doet er daarbij niet toe. Zo kan het erop neerkomen dat de arme jongeren hogere belastingen moeten betalen voor de zorg van rijke ouderen. Daar zou je als arme jongere spinnijdig over worden, inderdaad. Waarom worden de ouderen toch steeds zo voorgetrokken? Waarom kunnen zij vrijwel gratis huishoudelijke hulp krijgen, ook als ze als Dagobert Duck in het geld drijven?

Maar hebben ouderen wel zo veel invloed op besluiten in de Tweede Kamer? In het meerpartijenstelsel dat Nederland kent, stemmen ouderen niet noodzakelijk op de politieke partijen die later de regeringscoalitie zullen vormen. Voor de huidige minderheidscoalitie van D66, CDA en VVD geldt dat overigens wel. Uit het Nationaal kiezersonderzoek 2025 blijkt namelijk dat vooral ouderen op het CDA en de VVD hebben gestemd. D66 deed het in de laatste Tweede Kamerverkiezingen echter beter onder jongeren dan onder ouderen.

Zoals bekend zal de steun voor de plannen van de minderheidscoalitie van links (vooral Pro) of van het rechtse gelegenheidsverbond (JA21, BBB en SGP) moeten komen. Pro is vooral populair onder ouderen, het rechtse verbond is – enigszins verrassend – daarentegen vooral populair onder jongeren. Het uiteindelijke beleid kan dus zowel naar de kant van de jongeren (bij een keuze voor rechts) als naar de kant van de ouderen (bij een keuze voor links) overhellen.

Hoe dan ook, in Nederland wordt het beleid niet noodzakelijk bepaald door de belangen van de ouderen. Het tamelijk onnodige plan van de huidige coalitie om de AOW-leeftijd extra te verhogen, maakte dat al duidelijk. Of neem de afschaffing van de bejaardenhuizen in 2013; sommigen spreken zelfs van de afbraak van de ouderenzorg. Opmerkelijk genoeg vormden toen de ‘grijze’ partijen PvdA en VVD de regerende coalitie. Beter bewijs voor de stelling dat ouderen weinig gewicht in de politiek hebben, kan er niet geleverd worden.

Leuke dingen voor de kiezers

Je zou haast gaan denken dat momenteel geen enkele leeftijdsgroep serieus aandacht van de politiek krijgt. Mijn interpretatie van het Nederlandse regeringsbeleid van de afgelopen decennia is daarom dan ook als volgt. Opeenvolgende regeringscoalities bedenken leuke dingen voor de kiezers, voeren die in en constateren dan na verloop van tijd dat men de grip op de regeling kwijt is. Dat gold voor de WAO en voor zijn opvolger de WIA, het gold voor de toeslagenregeling. Ook bij de jeugdhulp is de overheid allang haar controle kwijt.

Laten we vooral ook het migratiebeleid niet vergeten. Sinds 2008 is de migratie naar Nederland hoger dan de emigratie vanuit Nederland. Het gevolg is een netto toename van de bevolking met meer dan een miljoen personen, alleen door migratie. De migranten willen en moeten vanzelfsprekend ergens wonen. Het wordt niet vaak gezegd, maar de extra vraag naar woningen die het gevolg is van immigratie, is niet erg gunstig voor de kans op een woning voor jongeren die op zoek zijn naar een huis.

Maar genoeg over beleid. Laten we ter nuancering van het bovenstaande nog even het jaar van het Communistisch Manifest in herinnering roepen: 1848.

Het was in Europa een jaar van revolutionaire woelingen. Het begon in januari met onrust in het zuiden van Italië. Die onrust bereikte al gauw Frankrijk. In februari 1848 werd koning Louis Philippe van zijn troon verdreven. Die koninklijke troon werd letterlijk uit het raam van het paleis gegooid en het paleis werd vervolgens geplunderd. Het schijnt dat studenten een belangrijke rol speelden in die opstand.

Een maand later, in maart 1848, kwam de revolutionaire geest in Berlijn aan. Hier geen plunderingen, maar een opstand die door het Pruisische leger bloedig werd neergeslagen: tweehonderd doden.

En Nederland? Geen grootse protesten, maar onze koning (Willem II) vreesde wel dat de revolutionaire woelingen naar Nederland zouden overslaan. Die vrees deed hem ‘in één nacht van conservatief in liberaal veranderen’. We kregen, dankzij Johan Rudolph Thorbecke, een nieuwe grondwet, waarin onze huidige parlementaire democratie voor het eerst vorm kreeg.

Mei 1968 in Parijs

Dan was er het revolutiejaar 1968. Mijn politieke bewustwording had zich toen zo ongeveer voltooid (ik was 17 jaar oud) en de gebeurtenissen in Parijs slokten mij mentaal helemaal op. Die gebeurtenissen hadden wel wat weg van wat er zich in 1848 afspeelde.

De protesten begonnen in mei 1968 met studenten die demonstreerden tegen het verouderde onderwijssysteem. President Charles de Gaulle probeerde de demonstraties te beëindigen door het inzetten van politie. Dat had echter alleen maar averechtse effecten: straatgevechten tegen de politie in het Quartier Latin en een landelijke staking waren het gevolg.

De leuzen die studenten toen meevoerden bij hun demonstraties lieten vooral hun afkeer van het saaie burgerlijke leven van hun ouders zien. Teksten als ‘Het is verboden te verbieden’ en ‘De verbeelding aan de macht’ beloofden iets nieuws wat er nog niet eerder was.

Praagse Lente

Ook elders in Europa broeide het, zoals achter het IJzeren Gordijn, waar in januari 1968 de zogeheten Praagse Lente was uitgebroken: het streven naar socialisme met een menselijk gezicht. Maar alle revoluties bloedden dood.

Op 30 mei 1968 hield de oude, 78-jarige De Gaulle een fameuze radiotoespraak waarin hij nieuwe verkiezingen aankondigde en waarschuwde voor een communistische dictatuur. De Gaulle won de verkiezingen overtuigend. De straatrevolutie was voorbij en de studenten gingen weer naar hun collegebanken.

Op 21 augustus 1968 werd ik ’s ochtends wakker en hoorde op de radio de boze en verdrietige stem van An Salomonson. Zij gaf als ooggetuige een verslag van het gewelddadige einde van de Praagse Lente: Sovjettanks waren Praag binnengevallen. Dit deed me nog meer dan het einde van de mei-revolutie in Parijs. Het leek wel of alle hoop op vernieuwing en verbetering de grond werd ingeslagen.

Permanente vernieuwing

Maar dat was natuurlijk niet waar. Er is altijd vernieuwing – hoewel niet altijd ten goede – maar die komt niet van straatrevoluties. Wie had in 1968 kunnen bedenken dat je met een enkele druk op de AI-knop de geschiedenis van de strijd van jong tegen oud weer voor je kunt zien? Wie had na 21 augustus 1968 nog het idee dat de Sovjet-Unie ooit zou verdwijnen? Maar de Sovjet-Unie loste toch op. Helaas kregen we er een andere dictatuur voor terug: die van Vladimir Poetin.

Sommige dingen verdwijnen dus niet. Zo zullen er altijd protesterende jongeren zijn die zich later naar de macht weten te werken. Een voorbeeld is Joschka Fischer. Hij nam als jongere deel aan de studentenprotesten van de jaren 1960. In 1998 werd hij in Duitsland minister van Buitenlandse Zaken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Overal in Europa jongerenprotesten. Maar hoe terecht is hun onvrede? En zijn ouderen echt beter af? verscheen eerst op Wynia's Week.