Over tien jaar leven we in een ‘tijdperk van fantastische overvloed waarin iedereen alles kan hebben waar hij aan denkt’. AI kan nu al meer dan de hersenen van de hele mensheid samen. Werd ooit de mens superieur aan de chimpansee, AI maakt van de mens, verhoudingsgewijs, een chimpansee.

Aldus Elon Musk in gesprek met The Economist, en hij lachte opgewekt bij deze prognose over de technologische revolutie. Omdat we die revolutie hooguit een beetje kunnen vertragen maar niet tegenhouden, adviseert hij ons: ‘Enjoy the ride’.

Het is fascinerend, dat gesprek. Fascinatie is geboeid zijn, sprakeloos moéten blijven kijken. Want je denkt: Ja hoor, heb je hem weer. Maar ook: Wat als-ie dit keer gelijk heeft?

Een miljoen mensen op Mars

In 2016 uitte Musk op een astronautencongres zijn toekomstvisie: als de mensheid niet ten onder wil gaan, moet deze multi-planetair worden. Middels een kolonie van minimaal een miljoen mensen op Mars. Iedereen mag mee, reisduur ongeveer tachtig dagen (sic). Eerste bemande Mars-missie in 2024.

Dat gebeurde niet. Bij de countdown naar de beursgang van SpaceX op 12 juni deed Musk er daarom maar een schepje bovenop. Zonder SpaceX ‘zullen we nooit een échte ruimtevarende beschaving worden’. De fictie uit de sciencefiction van Star Trek te halen, dat is zijn doel. ‘We willen in staat zijn om iedereen die naar de maan wil, iedereen die naar Mars wil, of waar dan ook in het zonnestelsel – en op een dag misschien wel daarbuiten – daarheen te brengen.’

Magiër Musk belooft ‘s ochtends een rondje Melkweg, en ‘s avonds is hij de eerste biljonair op aarde. Zo veel geloof is er in zijn visioenen. Is hij de Willy Wonka van nu? Dat was de directeur van de chocoladefabriek die ijsjes produceerde die nooit smolten, en zo héél rijk werd. Miljoenen hebben Roald Dahls kinderboek gelezen of de Hollywoodfilm bekeken.

We zouden ons daarom twee dingen kunnen afvragen. Moeten wij, nuchtere Nederlanders, niet méér dromen? En moeten wij ons niet gaan afvragen hóé we dan zullen leven, in dat ‘Tijdperk van Fantastische Overvloed’?

We konden het wel, dromen, zeker als het om infrastructuur gaat. In Amsterdam lanceerde Provo Luud Schimmelpennink, zelfbenoemd ‘magiër’, in 1967 het ‘wittefietsenplan’, een jaar later de ‘witkar’. Met 15 volt en 2000 watt bereikte dit ding een snelheid tot 30 kilometer per uur. PvdA-milieuminister Irene Vorrink opende in 1974 het eerste ‘witkartstation’. Het systeem: je stapt in, je abonnee-sleutel wordt gelezen, na uitstappen worden de kosten automatisch afgeschreven van je bankrekening.‘Enjoy the ride!’

In 1988 werd de laatste van de 37 gebouwde witkarren van de straat gehaald. Totaal geflopt. Anno 2026 rijden er in Amsterdam duizenden elektrische ‘witkarren’ rond, in de volksmond ‘kubuskarretjes’ genoemd.

Een variabel verschil

Vier jaar vóór het uiteenspatten van de droom van de Mokumse magiër besloot Philips een bedrijfsonderdeel ‘op afstand’ te zetten. Waarom? Omdat het een idee wilde uitwerken dat buiten het denkraam van de gloeilampenfabriek viel: een machine maken voor het produceren van microscopisch kleine microchips. Dat bedrijfje ging ASML heten. En maakt nu ‘de belangrijkste machine ter wereld’.

Het verschil tussen dromen en werkelijkheid is variabel. Een technologisch project is per definitie fictie, omdat het aan het begin niet bestaat. Dit idee stuit ons, zekerheidsburgers, tegen de borst. Maar de succeskans is altijd ongewis. De doorslag geeft de gevoelde urgentie. Daartoe is nodig fictie plus wetenschap. Technieksocioloog Bruno Latour noemde dat ‘scientifiction’.

Dat woord gebruikte hij voor het schimmige netwerk van dromers, doeners en drammers, van feiten en research, van profeten en investeerders, én van de publieke opinie. ‘De ingenieur van het nieuwe Nederland’, Cornelis Lely, was zo’n man, nu is Elon Musk zo iemand. Het gemeenschappelijke: visie, gedrevenheid, een schare ‘gelovigen’, oftewel een netwerk, en vooral de gave van een zéér lange adem. In 1873 begon koning Willem III voor het eerst over ‘het bedwingen van de Zuiderzee’. In 1918 nam het parlement Lely’s plan aan, gedreven door een bijna panische angst om als volk ten onder te gaan.

Een onmisbare factor is dus ‘de tijdgeest’. Heeft Elon Musk daarom zijn kolonie op Mars binnen zes weken verruild voor AI en robots? De tijdgeest op aarde is dáár nu namelijk bezeten van.

Gebrek aan fantasie

De Nederlandse literatuur kent slechts een handvol toekomstromans. De bekendste: die van Betje Wolff uit 1777 – Holland in ‘t jaar 2440 – en die van Kees van Bruggen uit 1916 – Het verstoorde mierennest. Van Bruggen beschrijft een giftige komeetsliert die alle leven op aarde doodt. Op mijnwerker Jonathan na en een vrouw, Meggy, die toevallig in de operatiekamer onder een narcosemasker lag: de nieuwe Adam en Eva! Een niet onbekend verhaal.

Gebrek aan fantasie is Nederlands nadeel.

Wel is Nederland goed in berekende samenwerking. Lely’s succes was zijn netwerk. Daarom lijkt ASML ook typisch Nederlands: het is een netwerk van bekende en onbekende bedrijven, hightech-onderdelen en verbindingen. Je kunt die machine – formaat dubbeldekker – dus ook niet stelen. Net zo min als je Coca-Cola of Taiwan kunt stelen. Maar ASML levert voorwaarden, geen visies.

Elon Musk wel. Hij en zo vele tech-bro’s in Silicon Valley verslonden sciencefiction. Musk keek naar Star Trek en Star Wars en las auteurs als Isaac Asimov en Iain M. Banks. Wie Musk wil begrijpen, maar deze ‘trash culture’ te min vindt, kan terecht bij de ‘gewone’ literatuur zoals die van wijlen Ayn Rand, nu de hogepriesteres van Silicon Valley, over de ondernemende mannen van staal.

Musk heeft het meer over ‘de machine’ dan over ‘de staat’ en ‘de maatschappij’, laat staan over ‘het leven’ zelf vanaf het nieuwe jubeljaar 2036. Dit is gebruikelijk bij utopisten.

Er zijn uitzonderingen. Zoals de Amerikaans kunstfiguur en romanschrijver Harold Loeb. Hij gaf in 1933 een boekje uit: Leven in een technocratie. Loeb geloofde niet dat er een ideale samenleving zal komen. Oké, het terugdringen van ellende en armoede zal het ongeluk wat verminderen. Dus die verdeling van spullen van bovenaf – én met harde hand, door ingenieurs – is wel een goed idee.

Een betere moraal

Dat was de kern van de Technocracy Movement, waartoe ook de opa van Elon Musk, Joshua N. Haldeman behoorde. Het doel: de Great Depression op originele wijze beëindigen. Het kapitalisme had gefaald. De oplossing: afschaffing van het geld, iedereen krijgt ‘energiemunten’ om dingen aan te schaffen tot de energielimiet is bereikt. Democratie is hierbij niet nodig. In de woorden van Loeb:

‘Omdat allen met dezelfde hoeveelheid wereldlijke dingen bedacht zijn, zal ook de moraal beter worden. Het loont niet meer om schurk te zijn. Ook de betrekkingen tussen de geslachten zullen anders worden. De huidige heerszuchtige onedele motieven (geldhuwelijk etc.) verliezen hun betekenis. Geestelijke ellende zal er ook blijvend zijn, want die stamt uit de mensen zelf, niet uit de omgeving. Naijver kan geen staatsvorm afschaffen.’

IJdelheid en de behoefte aan aanzien blijven dus. Maar men zal proberen zich van anderen te onderscheiden door ‘prestatie, originaliteit, geest en schoonheid’.

Naar de afgrond

Zou het zo gaan in het ‘Tijdperk van Fantastische Overvloed’? Wat moeten al die mensen doen die níét beschikken over originaliteit, geest en schoonheid? Natuurlijk, ze kunnen wat met hun huisrobotjes gaan spelen, of AI vragen wat ze de rest van de dag eens zullen gaan doen.

Hier heeft Musk geen antwoord op. Goethe gaf in zijn roman Wilhelm Meisters Wanderjahre uit 1821 wel deze waarschuwing: ‘De waan heeft, zolang die duurt, een onoverwinnelijke waarheid’. Dat was drie jaar na het verschijnen van Mary Shelley’s Frankenstein.

Laten we daarom maar de uitsmijter herhalen uit de regeringsverklaring die Joop den Uyl in 1973 aflegde in de Tweede Kamer: ‘Waar visie, waar uitzicht ontbreekt, komt het volk om.’ Dat was een verwijzing naar een tekst uit het bijbelboek Spreuken: ‘Als er geen wijze raadslagen zijn, vervalt het volk.’

Mij lijkt dit zeker: zonder denken over hemel en hel op aarde lopen we slaapwandelend naar de afgrond.

*Henri Beunders is historicus, publicist en emeritus hoogleraar Publieke Opinie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waar blijft de Nederlandse Elon Musk? En wanneer gaan we eindelijk eens wat vaker dromen over de toekomst? verscheen eerst op Wynia's Week.

De angst voor manipulatie door kunstmatige intelligentie is begrijpelijk. Systemen die emoties bespelen, meningen sturen en democratische processen beïnvloeden: het klinkt als een nieuw, dreigend gevaar. Maar die angst verhult een fundamenteler punt. De manipulatie waar we bang voor zijn, bestaat al – en is veel diffuser, chaotischer en minder controleerbaar dan welke kwaadwillende AI ooit zou kunnen zijn. AI is niet het begin van een probleem, maar het eindpunt van een ontwikkeling die we nooit serieus hebben willen reguleren.

Wie AI ziet als de nieuwe bedreiging, kijkt voorbij aan het bestaande ecosysteem van reclame, sociale media, politieke communicatie en overheidsvoorlichting. Dat landschap is niet ontworpen als manipulatiemachine, maar functioneert wel als zodanig. Het is een omgeving waarin miljoenen boodschappen, algoritmes en belangen elkaar voortdurend versterken. Niet door een centraal plan, maar door de logica van gemanipuleerde aandacht. In zo’n omgeving kan een klein signaal – een tweet, een framing, een – uitgroeien tot een maatschappelijke storm.

Manipulatie als verdienmodel

Een recent voorbeeld is de risicocommunicatie rond weerwaarschuwingen. Een enkele modelrun kan leiden tot een code geel of oranje die vervolgens niet uitkomt. Het probleem is niet de meteorologie, maar de digitale omgeving waarin zulke waarschuwingen worden versterkt, opgeblazen en geconsumeerd. Burgers weten niet meer wanneer een waarschuwing echt is, omdat het systeem zelf zijn geloofwaardigheid heeft verloren.

Binnen de commerciële wereld is manipulatie geen incident, maar het verdienmodel. Online reclame optimaliseert op aandacht en gedragsverandering, niet op begrip. Microtargeting, kunstmatige urgentie en emotionele sturing zijn standaard. Sociale platforms zijn gebouwd om verslaving te maximaliseren, niet om autonomie te beschermen. De ironie is dat AI nu wordt gezien als het gevaar, terwijl AI‑systemen strenger worden begrensd dan de ‑industrie ooit is geweest – een claim die vooral theoretisch is, want de praktijk van digitale beïnvloeding is veel minder ordelijk.

Minder zichtbaar, maar maatschappelijk veel belangrijker, is de rol van de overheid. De Nederlandse overheid is de grootste adverteerder van het land. Haar communicatie – van publiekscampagnes tot beleidsuitleg – maakt structureel gebruik van framing, selectieve eenvoud en strategische weglatingen. Niet uit kwade wil, maar uit institutionele logica: beleid moet worden uitgelegd, draagvlak moet worden gecreëerd.

Een treffend voorbeeld is de stikstofcrisis. Jarenlang werd één getal – de ‘kritische depositiewaarde’ – gepresenteerd als harde natuurwet, terwijl het in werkelijkheid een beleidskeuze was. Die nuance verdween volledig in de digitale communicatiestroom. Het resultaat was een informatie‑omgeving waarin burgers, boeren en zelfs bestuurders dachten dat het getal een natuurkundige grens was. De manipulatie zat niet in een kwaadwillende actor, maar in de manier waarop het internet een simplificatie versterkte tot een schijnbare zekerheid.

Manipulatief ecosysteem

Dit klinkt paradoxaal, maar volgt logisch uit de structuur van AI‑systemen. Een taalmodel is één consistent geheel: één logica, één normatieve laag. Dat maakt het voorspelbaar, analyseerbaar en detecteerbaar – en juist daardoor kwetsbaar voor tegenspraak. Als een AI consequent één richting op stuurt, valt dat op. Sporen zijn traceerbaar, patronen zijn herkenbaar, en de bron is aan te wijzen.

Het huidige internet doet dat niet. Het is een emergent systeem waarin manipulatie ontstaat uit de interactie van duizenden kleine prikkels, zonder auteur en zonder adres. Wie vreest dat AI ons gaat misleiden, onderschat hoe diep we al in een manipulatief ecosysteem leven – en hoe onzichtbaar dat ecosysteem is gebleven. Hoe programmeer je een AI-systeem dat consistent misleidt of manipuleert?

Radicale transparantie

Regulering van AI lost het bestaande probleem niet op. Regulering van reclame en overheidscommunicatie evenmin. Beide zijn te groot, te complex en te adaptief. Wetgeving kan misbruik beperken, maar niet bepalen welke waarden overheid, bedrijven en media werkelijk willen dienen. Zolang het internet wordt gebruikt als instrument om gedrag te sturen, zal AI dat mechanisme versterken.

Een nieuwe centrale instantie of technocratische oplossing zou het probleem alleen verplaatsen. Wat wél zou helpen, is radicale transparantie: systemen die zichtbaar maken hoe publieke communicatie werkt, zonder zelf een nieuwe bron van sturing te worden. Niet om te corrigeren, maar om bloot te leggen. Maar ook hier schuilt een paradox: transparantie werkt alleen als mensen haar willen zien, en de logica van aandacht beloont niet de onthulling maar de prikkel. Misschien is de eerlijkste conclusie dat we een probleem hebben gecreëerd dat niet ordelijk oplosbaar is – en dat we dat liever niet onder ogen zien.

Wie bang is voor AI, kijkt weg van het echte probleem: een internet dat al twintig jaar onze aandacht, emoties en meningen vormt – zonder dat iemand er verantwoordelijk voor lijkt te zijn. Maar waar velen aan verdienen.

*Jan Hartmann is historicus en was medewerker computer-cartografie (GIS) aan de Universiteit van Amsterdam.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het echte gevaar is niet AI, maar het internet dat ons al twintig jaar stuurt verscheen eerst op Wynia's Week.

De digitale wereld rust op een netwerk van onderzeese kabels met een totale lengte van ongeveer 1,2 miljoen kilometer – genoeg om de aarde dertig keer te omspannen. Op sommige plaatsen liggen deze kabels tot acht kilometer diep. Ze vormen de vrijwel onzichtbare infrastructuur waarop de wereldeconomie, financiële markten en overheden dagelijks vertrouwen.

Verontrustende kwetsbaarheid

Terwijl circa 80 procent van de internationale goederenhandel over zee verloopt, zo schreef Jared Cohen – strateeg bij zakenbank Goldman Sachs – vorig jaar in het tijdschrift Foreign Policy, reist ongeveer 95 procent van al het internationale dataverkeer juist ónder water. Vrijwel elke internationale e-mail, internetverbinding of videoconferentie loopt via deze kabels. Hetzelfde geldt voor dagelijks naar schatting 10 biljoen dollar aan financiële transacties en voor veel vertrouwelijke communicatie van staten en krijgsmachten.

Daarmee zijn onderzeese kabels uitgegroeid tot een strategische infrastructuur van de eerste orde. Bovendien, een steeds groter deel van de elektriciteit die offshore wordt opgewekt – door windparken op zee bijvoorbeeld – bereikt het vasteland eveneens via onderzeese kabels. Data en elektriciteit zijn de twee onmisbare bouwstenen van de AI-economie. Wie de kabels ervan kan uitschakelen, raakt daarmee direct de zenuwbanen van de moderne samenleving. Juist daarom is de toenemende kwetsbaarheid van deze infrastructuur verontrustend en juist daarom maken overheden, bedrijven – én de financiers van de AI-economie, zoals Goldman Sachs – zich steeds meer zorgen.

Maar dat onderzeese kabels ook risico’s met zich meebrengen wisten we al langer. Tijdens de Boerenoorlog in Zuid Afrika merkte de Nederlandse regering dat ze voor de communicatie met de koloniën afhankelijk was geraakt van een netwerk van telegraafkabels dat nagenoeg geheel in handen van de Britten was. Die censureerden en beperkten ineens het telegramverkeer, ook dat van Den Haag met Batavia. Samen met Duitsland richtte Nederland vervolgens een telegraafmaatschappij op en werden eigen kabels aangelegd via de VS en gebieden die niet in Britse handen waren. Zo werden de verbindingen met onze koloniën veiliggesteld, al bleek de keuze voor Duitsland als samenwerkingspartner later wat minder gelukkig (zie noot 1).

In 1907 hadden Britse bedrijven samen maar liefst 75% van alle kabels wereldwijd in handen en Londen zag het netwerk dan ook als wapen. Onmiddellijk na de oorlogsverklaring in 1914 werden Britse kabelschepen de zee op gestuurd om de telegraafverbindingen van de VS met Duitsland door te snijden. Later tijdens de Eerste Wereldoorlog viel de Duitse marine Britse kabels aan in de Indische Oceaan en de Stille Zuidzee.

Kritieke infrastructuur moet beschermd worden

Dat zoiets in oorlogstijd gebeurt is logisch, want dan is alles geoorloofd. Maar de zorgen van nu, in tijden van hybride oorlogvoering, zijn ook terecht, gezien de incidenten in de Oostzee (waar aan Rusland gelieerde schepen ‘per ongeluk’ met hun ankers kabels kapotmaakten), in de Straat van Taiwan (waar Chinese vissersboten hetzelfde deden) en gelet op verdachte bewegingen van Russische schepen in de Noordzee.

Hoe afhankelijk van deze onderzeese kabels en hoe kwetsbaar is Nederland nu? Het is klip en klaar dat deze kritieke infrastructuur beschermd moet worden: onze welvaart, financiële transacties, gegevens, handel, etc. drijven er sterk op. Amsterdam is één van de grootste internetknooppunten van Europa en onze datacenters, banken, ICT-bedrijven en overheidsdiensten (en hun clouds) zijn afhankelijk van de tientallen onderzeese glasvezelkabels die Nederland verbinden met het Verenigd Koninkrijk, Scandinavië en indirect met de Verenigde Staten.

Toenemende afhankelijkheid

Maar er liggen zoveel kabels dat één breuk gemakkelijk kan worden opgevangen door verkeer over andere kabels te leiden. Maar als meerdere kabels tegelijk uitvallen dan kan ons internet trager worden, net als financiële transacties en kunnen cloud- en andere bedrijfsdiensten problemen krijgen. Maar gezien de talloze overige landverbindingen met onze Europese buren is de kans heel klein dat ons land compleet offline zal gaan of zonder stroom komt te zitten.

Want op de Noordzee liggen natuurlijk ook voor ons land belangrijke energieleidingen met onder meer Noorwegen, Groot-Brittannië en Denemarken. Daarnaast worden steeds meer windparken op de Noordzee via zeekabels aangesloten op het Nederlandse elektriciteitsnet en groeit onze afhankelijkheid van deze infrastructuur. Naast kabels liggen er ook nog eens gas- en olieleidingen.

Hoe kwetsbaar is Nederland dus? Alleen gerichte sabotage van meerdere kabels tegelijk kan grote economische schade veroorzaken. Reparatie van diepzeekabels duurt vaak dagen tot weken, maar geen jaren. De Noordzee wordt steeds drukker met windparken, kabels, pijpleidingen en scheepvaart, waardoor bescherming complexer wordt. Gelukkig wordt de laatste jaren meer en meer onderkend dat de Noordzee cruciaal voor onze economie is geworden. Langzaam maar zeker wordt de beveiliging van de Noordzee daarom ook onderdeel van onze nationale veiligheidsstrategie.

Internationaal gezien worden onderzeese kabels echter meer en meer onderdeel van de geopolitieke verhoudingen en zelfs oorlogsvoorbereidingen. Ook onder water lijkt er sprake van blokvorming, zo meldde The Economist vorige week, terwijl de Australische minister van defensie de zeebodem zelfs tot ‘slagveld’ bombardeerde.

Geopolitieke risico’s wegen zwaarder dan de kortste route

De particuliere ondernemingen die vrijwel alle onderzeese kabels ter wereld aanleggen en exploiteren, wachten echter niet af tot overheden de beveiliging van deze vitale infrastructuur op orde hebben. Zij nemen daarom steeds vaker zelf maatregelen om de politiek meest risicovolle wateren van Azië te mijden. Tot voor kort liepen de meeste glasvezelkabels die Azië en Australië met Europa verbinden dichtbij Aziatische kusten, om vervolgens via de Rode Zee Europa te bereiken.

Maar de combinatie van de AI-revolutie en toenemende geopolitieke spanningen leidt inmiddels tot een ingrijpende hertekening van de mondiale kabelkaart. Nieuwe verbindingen worden steeds vaker dwars over de Indische en Grote Oceaan aangelegd. Daarmee worden strategische knelpunten – zoals de Straat van Malakka en omstreden wateren als de Zuid-Chinese Zee – zoveel mogelijk vermeden. De digitale infrastructuur past zich daarmee aan een wereld aan waarin geopolitieke risico’s steeds zwaarder wegen dan de kortste route, aldus The Economist.

Hyperscalers

Iedereen probeert China zo veel mogelijk te mijden, dat is duidelijk. Zo worden twee nieuwe verbindingen vanuit Japan – dat zich ook tot een van de belangrijkste knooppunten van de digitale infrastructuur van het AI-tijdperk ontwikkelt – bewust aangelegd door onbetwiste territoriale wateren (of zelfs ten oosten) van de Filipijnen, zo ver mogelijk uit de buurt van China. Tokio zorgt er tevens voor dat het niet te afhankelijk wordt van verbindingen met de VS. De stadstaat Singapore zet zelfs in op maximale spreiding en telt straks meer dan vijftig internationale onderzeese kabelverbindingen, wat kwetsbaarheden moet verkleinen.

Terwijl wij ons zorgen maken over de dagelijkse internetverbindingen op de Noordzee die onze economie draaiend moeten houden, speelt er iets veel groters op de achtergrond. Want het zijn niet langer uitsluitend staten of telecombedrijven die deze kabels aanleggen en beheren. Het gaat steeds meer om grote Amerikaanse techbedrijven zoals Google, Meta, Amazon en Microsoft, de zogenoemde hyperscalers. Opvallend is dat deze nieuwe supersnelle verbindingen niet langer primair worden aangelegd om grote bevolkingscentra met elkaar te verbinden, maar juist als onderlinge koppeling van enorme datacenters. De digitale infrastructuur verschuift daarmee van een netwerk dat mensen met elkaar verbindt naar een netwerk dat vooral is ontworpen voor het transport van data tussen de rekenfabrieken waarop kunstmatige intelligentie en clouddiensten draaien.

Wie de zeekaarten erbij haalt ziet dat de meeste kabels onder de zeespiegel inmiddels op een overweldigende manier in handen zijn van Amerikaanse of westerse bedrijven, inclusief landen als Japan. China loopt sterk achter op de rest als het gaat om de bouw van een wereldwijd onderzees kabelnetwerk en beperkt zich buiten Azië tot enkele connecties met Afrika, het Midden-Oosten en Zuid-Europa, waarbij de kabels nog altijd de traditionele (en veel kwetsbaardere) route volgen door de Zuid-Chinese Zee, de Straat van Malakka, langs India en door de Rode Zee; precies die plekken die westerse bedrijven juist mijden.

Terwijl Washington probeert Beijings invloed op de mondiale kabelinfrastructuur actief terug te dringen, rijst een ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er als een Amerikaanse regering technologiebedrijven opdraagt bepaalde landen de toegang tot hun kabelnetwerken te ontzeggen? President Trump heeft eerder al de toegang van buitenlandse gebruikers tot bepaalde AI-modellen van Anthropic beperkt. Volgens geopolitiek analist Elisabeth Braw van de Atlantische Raad, auteur van het binnenkort te verschijnen boek Undersea War, zijn onderzeese kabels daarmee uitgegroeid tot een nieuw instrument van economische en strategische machtsuitoefening, zo schrijft zij in de Financial Times.

Amerikaanse belangen domineren

De nieuwe, wereldwijde verbindingen van de AI-economie lijken op dit moment dus gedomineerd te worden door Amerikaanse belangen en bij lange na niet door China. De hyperscalers mogen zich dan presenteren als private bedrijven en non-state actors, ze werken wel degelijk samen met de Amerikaanse regering. AI-toepassingen, datacenters én onderzeese glasvezelkabels zijn daarmee als nieuwe chokepoints toegevoegd aan het wapenarsenaal van de moderne economische oorlogsvoering.

Ja, kabels zijn zeer belangrijk en verdienen bescherming, maar let op: ze kunnen altijd tegen je worden gebruikt.

Noot 1. Waarvoor Nederland dit telegraafbedrijf nog meer gebruikte, kunt u lezen in ‘Krupp Guns in the Tropics’, een publicatie van de auteur over de afhankelijkheid van de Nederlandse strijdkrachten van de Duitse wapenindustrie rond de Eerste Wereldoorlog, dat later deze maand zal verschijnen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zeekabels vormen een nieuw wapen in de economische en strategische machtsuitoefening verscheen eerst op Wynia's Week.

Met de nodige passie wordt het streven naar strategische autonomie door politici, economen en veel anderen bepleit. Maar hoezeer willen ze die strategische autonomie nu echt? Ik loop hier drie onderwerpen na: energie, chemie en kunstmatige intelligentie.

Energie

Een energiesysteem dat betrouwbaar, stabiel, efficiënt en betaalbaar is, vormt de basis van onze economie en daarmee van onze welvaart. Strategische autonomie wordt sterk bevorderd als landen beschikken over eigen energiebronnen die een dergelijk systeem mogelijk maken.

In de VS werd twintig jaar geleden ingezet op exploratie naar olie en gas en winning door ‘fracking’. Daardoor zijn de Amerikanen inmiddels meer dan zelfvoorzienend in gas en min of meer zelfvoorzienend in olie. In de EU wilden we niets weten van fracking en we werkten exploratie zoveel mogelijk tegen.

De zelfvoorzieningsgraad in de EU is daardoor juist gedaald. Bij olie is die in twintig jaar tijd zelfs gehalveerd tot circa 20 procent (dit is inclusief het VK en Noorwegen). In ons eigen land hebben we de gaswinning uit het Groningerveld inmiddels gestaakt en storten we de putten vol beton.

Waar waren de mensen die nu om het hardst voor strategische autonomie pleiten de afgelopen twintig jaar toen onze zelfvoorzieningsgraad elk jaar een beetje daalde? En waarom hebben beleidsmakers het helemaal niet over strategische autonomie wanneer de beslissingen over het Groninger gasveld worden genomen?

Een veel gehoorde reactie op de huidige situatie is dat we strategische autonomie op energiegebied kunnen bereiken door de energietransitie te versnellen. Dat is een volstrekt betekenisloze suggestie. Vanwege de netcongestie kan dat helemaal niet op korte termijn.

En ik mag toch hopen dat de netcongestie nu al met de hoogst mogelijke urgentie wordt aangepakt. Dan heb ik het nog niet eens over de toenemende afhankelijkheid van China die met versnelde elektrificatie gepaard gaat vanwege zonnecellen, batterijen en magneten.

Bovendien zijn we voor onze totale energiebehoefte nog altijd voor circa 80 procent afhankelijk van fossiel. Het gaat heel lang duren om dat echt significant te verminderen. Wie strategische autonomie serieus neemt, kan niet volstaan met de betekenisloze oproep om de energietransitie te versnellen, maar zou ook moeten pleiten voor meer eigen productie van fossiel.

Onlangs wees ik er in een podcast op dat de Amerikanen het, vanuit het oogpunt van strategische autonomie, heel wat slimmer hebben aangepakt dan de EU. Een energiedeskundige van een Haagse denktank wierp tegen dat de Amerikanen zich juist op achterstand hebben gezet door minder haast te maken met de energietransitie. Ik vind dat een wonderlijke reactie.

De cijfers in de onderstaande tabel laten zien dat Nederland en de VS voor een vergelijkbaar percentage met fossiel in hun totale energievraag voorzien. Bovendien vergen zon en wind aanzienlijke investeringen en is de technologie, zeker bij zon, nog niet uitontwikkeld. Door voorop te lopen riskeer je later voor een lange periode juist op een concurrentieachterstand te komen.

Tabel: Primaire energieconsumptie naar bron.

Bron: berekend op basis van Our World in Data, Primary energy consumption by source

Chemie

Onlangs publiceerden economen van De Nederlandsche Bank een studie waarin ze nagingen voor welke producten we het liefst autonoom zijn, ‘kwetsbare producten’ in hun terminologie. Ten behoeve van onze strategische autonomie zouden we die dus zelf moeten produceren.

Het onderstaande overzicht is uit die studie gekopieerd. Er zal vast wel wat op af te dingen zijn, maar het is opvallend dat het in meer dan de helft van de gevallen chemische producten betreft. Misschien is dat toch ook weer niet zo opmerkelijk, want producten uit de chemie zijn nu eenmaal de basis voor de meeste andere industrieën.

De boodschap lijkt mij helder. Wie onze strategische autonomie wil versterken, moet de chemie in eigen land koesteren.

Mispoes!

De torenhoge gasprijzen in 2021/2022 hebben geleid tot een daling van de productie in onze chemie. Hoewel de energieprijzen inmiddels een stuk lager zijn dan tijdens de piek in 2021/2022 heeft de productie zich niet meer hersteld. Sterker nog, de daling zet zich tot op de dag van vandaag voort. Het kan niet anders dan dat zo het tegendeel wordt bereikt van strategische autonomie.

Afgezien van noodsignalen uit de sector zelf heerst er onder beleidsmakers een opmerkelijke onverschilligheid. Anderen zijn daarnaast niet rouwig om de teloorgang van de chemie omdat ze dat maar een vieze sector vinden. Dat mag natuurlijk, maar dan moet je niet het hoogste woord hebben over strategische autonomie.

Kunstmatige intelligentie

Een weer heel ander terrein van afhankelijkheid betreft grote Amerikaanse tech-bedrijven. Daar hebben we het niet zo op, om allerlei redenen. We hebben moeite met de governance van die bedrijven, met hun ethische kompas en we zijn bang dat de Amerikaanse overheid misbruik van onze data zal maken. We pleiten voor Europese alternatieven opdat we minder afhankelijk worden van Amerikaanse bedrijven, kortom een uitgelezen terrein om strategische autonomie te bepleiten.

Er is momenteel wereldwijd een explosie gaande van investeringen in AI. Aangezien wij graag minder afhankelijk van de Amerikanen worden, moeten we op dit gebied ons partijtje stevig meeblazen. Helaas is er reden om daar ernstig aan te twijfelen.

In geen land is de explosie aan AI-investeringen zo zichtbaar als in Taiwan, omdat die economie sterk afhankelijk is van de productie en export van geheugenchips. Wat opvalt in de Taiwanese statistieken is het onthutsende verschil tussen de ontwikkeling van de export naar de VS enerzijds en naar Europa anderzijds.

Het suggereert dat Europa ver achterblijft op het terrein van investeringen in AI. Dat impliceert dat we waarschijnlijk langdurig van de Amerikanen afhankelijk blijven. Waarom hoor ik hier niets over wanneer er wordt gepleit voor strategische autonomie?

Versterking van onze strategische autonomie staat in de belangstelling omdat de veranderende geopolitieke verhoudingen en toenemende spanningen ons ervan bewust hebben gemaakt hoe kwetsbaar we zijn.

Ik heb er gemengde gevoelens bij. Vooral omdat ik me vaak stoor aan de pleitbezorgers. Die vertellen er ten eerste doorgaans niet bij dat er een prijskaartje aan hangt. Meer autonomie impliceert per definitie een vermindering van de internationale arbeidsverdeling. Dat kost ons welvaart. Natuurlijk kun je betogen dat dat de prijs is die we ervoor over moeten hebben, maar zeg dat er wel bij.

Ten tweede – en veel meer nog – erger ik me eraan dat strategische autonomie steevast met een hoop passie wordt bepleit maar vaak snel ondergeschikt wordt gemaakt aan andere prioriteiten. En wanneer ontwikkelingen suggereren dat onze afhankelijkheid van anderen juist groter wordt, blijkt de passie voor strategische autonomie snel verdwenen om plaats te maken voor een even opmerkelijke als wonderlijke onverschilligheid. Het is om gek van te worden.

Econoom Han de Jong publiceert om de week op donderdag in Wynia’s Week zijn nieuwe nuchtere analyses van actuele ontwikkelingen in de nationale en de internationale economie. Bent u al supporter van de zeer feitelijk berichtgeving van Wynia’s Week? Hartelijk dank!

Het bericht Om gek van te worden: ‘strategische autonomie’ bepleiten en steeds iets anders doen verscheen eerst op Wynia's Week.

Phineas Taylor Barnum reisde door de Verenigde Staten en Europa met zijn rariteitenkabinet en circus genaamd The Greatest Show on Earth. Hij ontplooide ook nevenactiviteiten. Zo bedacht hij voor liftenfabrikant Elisha Otis een demonstratie van diens product voor de Wereldtentoonstelling van 1853/1854 in New York. Hij hees een platform tot hoog boven de menigte. En sneed toen de kabel door…! Kreten van angst gingen over in opgelucht en luid applaus, toen de veiligheidsrem de val stopte.

Otis had met de uitvinding van zijn rem het grootste probleem opgelost dat kleefde aan verticaal transport: veiligheid. Dat bepaalt hoe de wereld er vandaag uitziet. Dankzij het technische vernuft van Otis en het verkoopvernuft van Barnum veranderden de steden; gebouwen groeiden in de hoogte tot ze ‘wolkenkrabbers’ werden.

Datacentra in de ruimte

Nu hebben wij Elon Musk. Die gaat nog hoger. Hij brengt deze week de aandelen van zijn bedrijf SpaceX naar de beurs en wil daarmee $ 80 miljard kapitaal ophalen om datacentra in de ruimte te bouwen. Dat is het grootste beroep op nieuw kapitaal via de beurs in de menselijke geschiedenis. Het is meer dan drie keer het vorige record, dat dateert uit 2019 toen Saoedi Aramco $ 26 miljard nodig had.

Die datacentra zijn nodig voor de nieuwe software die Artificial Intelligence (AI) heet. Zelfs om die energie slurpende gigantische microchipverzamelingen op aarde te bouwen is al meer geld nodig dan voor het ontwikkelen van nieuwe olie- en gas velden. Dat laatste doen bedrijven als Exxon en Shell al sinds John D. Rockefeller in 1870 zijn Standard Oil oprichtte en enkele ondernemende Nederlanders in 1890 een olieveld op Noord Sumatra tot ontwikkeling brachten.

Musk hoort bij de rijkste mensen ter wereld maar zelfs hij kan zijn plannen niet uit eigen zak financieren. Oliemaatschappijen (mits ze niet in staatshanden zijn zoals in Saoedi Arabië of Venezuela) kunnen dat wel. Die gebruiken de kasstroom die oude olie- en gasvelden opleveren om het ontwikkelen van nieuwe te financieren. Shell bijvoorbeeld heeft 40 tot 50 miljard kasstroom, wat ruim voldoende is voor 30 miljard aan jaarlijkse investeringen.

Ook andere ‘oude’ bedrijfstakken financieren zelf hun investeringen. De Zwitserse farmaceut Roche kondigde onlangs aan de komende vijf jaar $ 50 miljard te investeren in nieuwe fabrieken in de Verenigde Staten. Het ooit Nederlandse Unilever bouwt voor $ 270 miljoen een nieuw Global Innovation Centre in de Verenigde Staten: ‘Onze grootste investering in Research & Development in veertig jaar,’ meldde het bedrijf vorige maand trots.

Peanuts zijn dat voor de fabrikanten van AI. Die hebben veel meer nieuw kapitaal nodig om alle datacentra te bouwen die AI nodig heeft. Zelfs Alphabet, het bedrijf achter Google, heeft aan zijn gigantische kasstroom uit de reclamegelden niet genoeg en kondigde onlangs aan dit jaar $ 80 miljard extra aan te trekken.

Private equity valt tegen

Van oudsher gaan innovatieve en per definitie risicovolle bedrijven op zoek naar kapitaal langs bij vermogende partijen die wel een gokje willen wagen: private equity heet dat tegenwoordig. Dat heeft SpaceX ook gedaan, net als ontelbaar veel andere bedrijven. Het probleem met private equity is echter de exit. Aan wie kunnen beleggers die aandelen weer verkopen als ze geld nodig hebben?

Beleggingsfondsen in private equity kunnen op dit moment de aandelen in alle bedrijven die ze bezitten nauwelijks kwijt. Dat merkte bijvoorbeeld het pensioenfonds voor de metaal PME dat vorig jaar 3 procent van zijn vermogen verloor. PME wilde met private equity twee procentpunt meer te verdienen dan met beleggen in beursgenoteerde aandelen, maar schrijft in zijn jaarverslag: ‘private equity bleef de afgelopen jaren achter bij beursgenoteerd.’

Dus moet de beurs uitkomst bieden. Niet alleen aan PME maar aan alle Nederlandse pensioenfondsen die in het nieuwe stelsel meer in aandelen gaan beleggen. En ook aan Amerikaanse bedrijven die AI ontwikkelen. Naast SpaceX hebben ook OpenAI en Anthropic plannen om dit jaar hun aandelen via de beurs te gaan verhandelen.

Er is vraag en er is aanbod. De kwestie is nog slechts de prijs. En prijs is het product dat effectenbeurzen maken. Op basis van wat de laatst ingestapte private equity beleggers voor hun aandelen betaalden is SpaceX $ 1700 miljard waard, OpenAI $ 850 miljard en Anthropic $ 965 miljard. Vindt de beurs ze ook zoveel waard? (Ter vergelijking: Shell heeft een beurswaarde van zo’n $ 240 miljard, Unilever van $ 120 miljard).

Track record als zekerheid

Beleggers in beursgenoteerde aandelen willen wel een beetje risico nemen, maar niet te veel. Ze zijn niet betrokken bij de dagelijkse gang van zaken en hebben dus geen idee hoe het gaat met een bedrijf. Als enige zekerheid verlangen ze een track record. Dat deden ze letterlijk toen ze de destijds nieuwe bedrijfstak van de spoorwegen in het verre Amerika financierden. Iemand ging voor hen kijken of de rails wel echt gelegd werden. Zo werd de term track record geboren. Ook daarna kwamen bedrijven pas naar de beurs als ze zich bewezen hadden.

Elisha Otis bijvoorbeeld, vestigde het patent op zijn vinding in 1861. Hij overleed vier maanden later. Zijn twee zonen zetten het bedrijf voort. In 1887 boekten ze een spectaculaire opdracht met de aanleg van liften in de Eiffeltoren. In 1898 verzekerde het bedrijf zich van een marktmonopolie door te fuseren met dertien concurrenten. In 1911 bouwde Otis de eerste roltrappen voor de Londense Underground en in 1914 machines voor de sluizen van het nieuwe Panamakanaal. Op 18 maart 1920 werden de aandelen genoteerd op de effectenbeurs van New York. Het bedrijf had zich pas na een halve eeuw bewezen.

Risico’s en vertrouwen

Tegenwoordig vinden beleggers een kortere track record voldoende. Maar wat zijn de risico’s van een nieuwe kapitaalintensieve technologie gebaseerd op chips die snel verouderen?

Toen in 1883 de Brooklyn Bridge in New York open ging was dat de langste hangbrug ooit gebouwd. Mensen waren huiverig die ongekende overspanning te gebruiken. Was het wel veilig? De hulp van P.T. Barnum werd ingeroepen. Die liet de 21 olifanten van zijn circus, samen met 17 kamelen over de brug lopen en nam daarmee alle zorgen weg. Dat zie ik Kunstmatige Intelligentie nog niet doen.

Wynia’s Week biedt u drie keer in de week de achtergronden bij het nieuws die u elders zelden leest. Het zijn de vrijwillig betalende abonnees die dat mogelijk maken. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht The Greatest show on Earth: Kunstmatige intelligentie komt naar Wall Street verscheen eerst op Wynia's Week.

Kunstmatige intelligentie is in korte tijd een onderwerp geworden waar iedereen iets van vindt en lang niet iedereen iets van begrijpt. Rond AI hangt een mist van beloften, waarschuwingen en halfbegrepen waarheden en onwaarheden. Intussen duikt het overal op: in zoekmachines, tekstprogramma’s, klantenservices, telefoons, navigatie en medische software. Daarmee komen twee vragen op tafel: wat ís AI eigenlijk, en wat heeft u eraan?

Het eerlijke antwoord luidt dat AI geen magische machine is en ook geen modegril die straks weer verdwijnt. Het is een technologie die breed door de samenleving heen gaat werken. In dat opzicht lijkt AI meer op de stoommachine, elektriciteit en het internet dan op een nieuwe app. Het is een systeemtechnologie: een nieuwe technische laag onder schrijven, zoeken, vergelijken, plannen, samenvatten, analyseren en communiceren.

Wie dat doorziet, kijkt ook anders naar de opkomst van AI. Dan gaat het niet meer alleen over ChatGPT of een slimme chatbot. Dan gaat het over een technologie die zich in steeds meer gewone handelingen nestelt en daar het tempo, de vorm en soms ook de machtsverhoudingen verandert.

Wat AI is, zonder mist en marketing

AI is software die taken uitvoert waarvoor eerder menselijk denkwerk nodig was. Denk aan taal begrijpen, patronen herkennen, informatie ordenen, voorspellingen doen, beelden analyseren en teksten maken.

Veel mensen denken dan aan een soort kunstmatig brein. Dat beeld is misleidend. AI heeft geen bewustzijn, geen levenservaring en geen gezond verstand. Het werkt met kansberekening, patronen en verbanden die het heeft geleerd uit enorme hoeveelheden data. Dat maakt AI tegelijk indrukwekkend en beperkt. Het is op sommige taken verbluffend snel en bruikbaar, maar het kan ook zelfverzekerd onzin produceren. Wie AI behandelt als een feilloze autoriteit, maakt vroeg of laat een harde landing.

De vorm van AI die nu zoveel aandacht krijgt, is generatieve AI. Dat zijn systemen die nieuwe inhoud kunnen maken op basis van een opdracht van de gebruiker: tekst, beeld, samenvattingen, mails, toespraken en uitleg. U stelt een vraag in gewone taal en het systeem probeert daarop een bruikbaar antwoord te geven.

Daar zit de echte doorbraak. Eerdere digitale systemen dwongen de gebruiker zich aan te passen aan het apparaat. Generatieve AI draait dat grotendeels om. U gebruikt taal en het systeem probeert zich aan u aan te passen. De computer verstaat de taal van de mens, in plaats van dat de mens de taal van de computer moet leren spreken.

Bij grote technologische veranderingen maken mensen vaak dezelfde fout. Ze kijken naar het eerste zichtbare product en denken dat dát de uitvinding is. Bij elektriciteit had men kunnen zeggen: handig, een gloeilamp. Bij internet: aardig, e-mail. Bij AI gebeurt nu iets vergelijkbaars. Men ziet een chatbot en denkt: een aardige tekstmachine.

Dat is te klein gedacht.

De stoommachine veranderde transport, productie en handel. Elektriciteit veranderde industrie, huishoudens en communicatie. Het internet veranderde media, dienstverlening, winkelen en bankieren.

AI hoort in diezelfde categorie thuis. Niet omdat het alles ineens oplost, wel omdat het zich in allerlei sectoren laat inbouwen en bestaande processen opnieuw vormgeeft. Dat gebeurt bovendien snel, omdat de infrastructuur er al ligt. Vrijwel iedereen heeft internet, een smartphone en toegang tot digitale diensten.

AI kruipt overal in

AI blijft dus niet op één plek. Het kruipt in zoekmachines, kantoorsoftware, medische triage, klantenservice, onderwijs, planning, administratie, logistiek en media. Eerst als hulpmiddel. Daarna als vanzelfsprekend onderdeel van hoe dingen nu eenmaal gaan.

Voor lezers betekent dat simpelweg: u krijgt er hoe dan ook mee te maken. Als burger, als consument, als patiënt, als werknemer, als kiezer. Dan is het verstandig er niet alleen een mening over te hebben, maar ook enig begrip.

De eerste winst van AI zit voor de meeste mensen niet in robots of zelfrijdende auto’s, maar in taal, overzicht en voorbereiding.

Stel, u krijgt een brief van de gemeente, de Belastingdienst, de pensioenuitvoerder of de zorgverzekeraar. Zo’n brief is vaak juridisch dichtgetimmerd en stroperig. AI kan zo’n tekst in gewone taal uitleggen, de kern eruit halen en de belangrijkste vragen formuleren.

Of neem e-mail. Een klachtbrief, een bezwaarschrift, een reactie op een foutieve rekening, een gevoelig bericht aan een familielid. Veel mensen weten goed wat ze willen zeggen, maar niet hoe ze het precies moeten opschrijven. AI kan helpen om de toon te vinden en een eerste versie te maken waar u vervolgens zelf het laatste woord over heeft.

Ook bij plannen en vergelijken is AI nuttig. U wilt een paar dagen naar Gent, Maastricht of de Eifel. U wilt weten wat een logische route is, waar u kunt parkeren, welke musea of kerken de moeite waard zijn en wat een aardig lunchadres is. AI kan een eerste opzet maken die tijd bespaart.

Hetzelfde geldt voor aankopen en keuzes. Twee e-bikes, drie camera’s, een nieuwe laptop, een zorgpolis of een energievraagstuk. Het internet biedt informatie in overvloed, maar overvloed is nog geen overzicht. AI kan helpen verschillen te ordenen en termen uit de marketingmist te trekken.

Grip op teksten

Bij gezondheid geldt een extra voorbehoud, maar ook daar kan AI nuttig zijn. Een verwijsbrief, een uitslag, een medisch woord waar u op vastloopt. AI kan zulke informatie in gewone taal uitleggen en helpen vragen voor te bereiden voor de huisarts of specialist.

En dan zijn er nog de kleinere toepassingen die samen toch veel uitmaken: een speech voor een jubileum, een samenvatting van een ingewikkeld artikel, een stappenplan om een nieuwe telefoon in te stellen, uitleg bij historische onderwerpen of een recept op basis van wat nog in de koelkast ligt.

Een lezer die AI wil begrijpen, heeft meer aan voorbeelden dan aan abstracte praat. Neem de lastige brief. U plakt een tekst van de gemeente in ChatGPT en vraagt om een uitleg in begrijpelijk Nederlands, met de drie belangrijkste punten onder elkaar. Wat eerst een muur van tekst was, wordt dan iets waar u grip op krijgt.

Hetzelfde geldt voor de nette maar stevige mail. U bent het niet eens met een rekening of wilt een klacht indienen. Dan kunt u vragen om een duidelijke, beleefde e-mail waarin u om uitleg vraagt en aangeeft dat u de factuur betwist. U krijgt geen definitief oordeel, wel een bruikbare basis.

Bij een artsbezoek kan AI ook helpen. U heeft een medische brief of uitslag en vraagt om uitleg in gewone taal, plus vijf vragen die logisch zijn om aan uw arts te stellen. Dat vervangt geen arts, maar het voorkomt wel dat u onvoorbereid binnenloopt.

Ook voor een uitje of korte reis is AI handig. U vraagt om een dagtrip naar Deventer met parkeren aan de rand van de stad, een goede lunchplek, een museum en een alternatief voor regen. Dan heeft u in één klap een eerste opzet, in plaats van tien tabbladen en een uur zoekwerk.

En dan is er de vergelijking. Wie twijfelt tussen twee e-bikes, twee energietarieven of twee laptops kan AI vragen om de verschillen uit te leggen voor een gewone gebruiker, inclusief prijs, gebruiksgemak, onderhoud en aandachtspunten.

Zo bezien is AI voor veel mensen voorlopig vooral een denk- en schrijfhulp: een assistent die snel kan ordenen, formuleren en verhelderen.

Geen scheidsrechter

Er is één eigenschap van AI die u goed moet onthouden: het systeem formuleert vaak overtuigender dan het weet. AI kan een verkeerd antwoord geven in een toon die vertrouwen wekt. Het kan bronnen verzinnen, feiten vermengen en details gladstrijken die juist van belang zijn. Gebruik AI daarom als assistent, niet als scheidsrechter van de werkelijkheid.

Bij medische, juridische, financiële en politieke kwesties is controle onmisbaar. Laat AI een onderwerp uitleggen, maar controleer namen, cijfers, data en conclusies wanneer het ergens echt op aankomt.

Privacy is een tweede punt. Gooi geen gevoelige persoonsgegevens, medische dossiers, contracten of vertrouwelijke bedrijfsinformatie achteloos in een openbare AI-dienst. Anonimiseer waar mogelijk en gebruik uw gezonde achterdocht.

Een derde punt is afhankelijkheid. Het is verleidelijk om alles uit te besteden aan een systeem dat altijd direct antwoord geeft. AI is het nuttigst voor wie het gebruikt als versterker van eigen oordeel, niet als vervanging ervan.

De kunst van het vragen stellen

Wie één keer een rommelig antwoord van AI krijgt, zegt al snel dat het systeem overschat is. Vaak ligt dat minder aan de machine dan aan de vraag. Bij generatieve AI is taal het stuur.

Ik vergelijk het graag met een professionele keuken. U bent de gast, het systeem is de kok. Die kok beheerst allerlei technieken en werkt razendsnel, maar kan niet in uw hoofd kijken. Bestelt u een verrassingsmenu, dan krijgt u wat de keuken bedenkt. Soms pakt dat goed uit. Soms denkt u achteraf: aardige poging, maar niet wat ik bedoelde.

Zegt u daarentegen: ik wil een lichte salade met gegrilde kip, citroendressing, geen croutons, klaar in tien minuten en geschikt voor twee personen, dan wordt het resultaat ineens veel bruikbaarder.

Zo werkt AI ook. Hoe preciezer u formuleert, hoe groter de kans op een antwoord waar u echt iets aan hebt. Noem het doel, de toon, de doelgroep, de lengte en de beperkingen. Vraag door en stuur bij. Dat is het eigenlijke gebruik.

Vaardigheden leren

Daarmee komen we bij het praktische slot. Veel lezers zullen na een eerste kennismaking denken: aardig, maar hoe leer ik dit nu goed gebruiken? Dat is precies de juiste vraag. Het verschil tussen wat losse proefjes en echt nut zit in vaardigheid.

AI wordt pas waardevol wanneer u leert hoe u vragen formuleert, antwoorden bijstuurt, onzin herkent en het systeem inzet voor dingen die bij uw eigen leven passen. Dat vraagt geen technische opleiding, wel taalgevoel, nieuwsgierigheid en oefening.

Voor wie dat stap voor stap wil leren, heb ik het boek ChatGPT voor beginners geschreven. Dat boek is bedoeld voor lezers die van A tot Z willen begrijpen hoe je zo’n systeem gebruikt zonder erin te verdrinken.

AI is geen wondermachine en ook geen gril van de week. Het is een nieuwe, ingrijpende technologie, met echte kracht en echte gebreken. Wie nu leert hoe dat gereedschap werkt, staat straks minder verbaasd langs de kant en meer met de handen aan het stuur.

P.S: Dit artikel is geschreven door generatieve AI. Had u het door? Ook de werkzaamheden van de schrijver veranderen in de tijd van AI. De schrijver wordt steeds meer een projectmanager, in plaats van iemand die letterlijk de woorden op papier zet.

*Jeroen Basten is docent mens en maatschappij in het voortgezet onderwijs, auteur van een landelijk uitgegeven digitale lesmethode en pionier van het eerste uur op het gebied van kunstmatige intelligentie toegepast in het dagelijks leven.

Zijn boek ‘ChatGPT voor beginners’ (editie 2026) is hier te bestellen.

Het bericht AI is groter dan een chatbot. Wat u eraan heeft en waarom u ermee moet leren omgaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar kwam daar verandering in. Aan de houdbaarheid van de waarderingen van Amerikaanse technologiebedrijven werd steeds meer getwijfeld en het optreden van de nieuwe president leidde tot de gedachte dat Europese beleggers er verstandig aan deden hun belangen in Amerikaanse aandelen te verminderen.

Heftige koersbewegingen

Geleidelijk is er een ander patroon ontstaan. Beleggers vragen zich af in hoeverre de toepassing van kunstmatige intelligentie de verdienmodellen van bedrijven schaadt en van welke bedrijven de verdienmodellen juist profiteren. De koersbewegingen zijn heftig. Neem een aandeel als Wolters Kluwer. Tussen begin 2023 en eind 2024 steeg de koers van dat aandeel met zo’n 60 procent. In februari vorig jaar stond het aandeel zelfs eventjes 80 procent hoger dan begin 2023. Inmiddels wordt het verdienmodel van het bedrijf als kwetsbaar gezien door kunstmatige intelligentie en is de koers, vanaf het hoogtepunt in februari vorig jaar, met meer dan 60 procent gedaald.

Tegelijkertijd is de winst per aandeel meer dan 10 procent gestegen in een jaar tijd. Het huidige koersniveau is vergelijkbaar met dat van begin 2021, terwijl de winst van het bedrijf ongeveer is verdubbeld sindsdien. Met andere woorden, de koers/winst-verhouding is heel fors gedaald. Bij het aandeel RELX is hetzelfde patroon zichtbaar, zij het dat de uitslagen daar iets minder geprononceerd zijn.

Vorige week deed een rapport van een Amerikaans onderzoeksbureau het nodige stof opwaaien. Citrini Research schetst een heel somber beeld. Kunstmatige intelligentie gaat de komende tijd tot dusdanig ongekende disruptie leiden dat structureel hoge werkloosheid, economische krimp en forse koersverliezen op aandelenbeurzen in het verschiet liggen.

Hun rapport leidde tot aanzienlijke kritiek. De belangrijkste daarvan is dat Citrini wel rekening houdt met inkomensverliezen bij de ‘slachtoffers’ van AI, maar niet met de inkomensstijging van de winnaars. Hoewel die kritiek in mijn optiek steekhoudend is, gaat het mij te ver om het rapport volledig van tafel te vegen. Een aantal elementen van de argumentatie is zeker valide en de moeite van het overdenken waard.

Minder bullshit banen?

Citrini betoogt dat het verdienmodel van veel bedrijven bestaat uit het leveren van diensten die door AI ten dele of geheel kunnen worden overgenomen. Momenteel kijken beleggers naar bedrijven als Wolters Kluwer en RELX vanuit dat perspectief. Als ze hun verdienmodel niet weten te beschermen of een nieuw kunnen ontwikkelen, gaan ze in het ergste geval failliet en moeten ze hun werknemers ontslaan. Het lijkt mij een valide redenering, alleen begrijp ik niet waarom, zoals Citrini betoogt, de economie als geheel er slechter van zou worden. Het gaat hier immers om verbeterde efficiëntie. Daar moeten we met ons allen juist beter van worden.

Een andere observatie die Citrini doet, is dat de stormachtige ontwikkeling van kunstmatige intelligentie de schaarste en daarmee de waarde van menselijke intelligentie vermindert. Zo beschouwd worden niet alleen de verdienmodellen van bedrijven verschillend beïnvloed door AI. Ook het verdienvermogen van mensen wordt verschillend beïnvloed. Ik hoop vurig dat AI een hoop ‘bullshit banen’ zal ontmaskeren, maar daarvan ben ik niet direct overtuigd. De rechtvaardiging van bullshit banen berust immers niet op de toegevoegde waarde die ze feitelijk opleveren, maar op de perceptie van hun nut. Dat probleem lijkt me in de publieke sector groter dan in de marktsector.

‘Winner takes all’

De laatste twintig jaar is vaak geconstateerd dat de ontwikkeling van digitale technologie leidt tot ‘winner takes all’-markten. De wet van de afnemende meeropbrengsten geldt niet of nauwelijks in de digitale wereld. Alles draait om schaal en de grootste partijen zijn de winnaars, die daarmee vaak oligopolisten of zelfs monopolisten worden en in staat zijn hoge winstmarges te realiseren. Concurrentie door toetreding van nieuwe spelers is vaak moeilijk omdat de kosten van de investeringen die nodig zijn om toe te treden in veel gevallen te hoog zijn.

Als econoom verkeer ik in een economenbubbel. Dat wil zeggen dat ik vooral kennis neem van wat vakbroeders melden en ik draag in dat soort bubbels ook mijn eigen steentje bij. Zo gaat dat nu eenmaal. Ik prijs mij echter gelukkig dat ik ook contacten heb met mensen met een heel andere achtergrond. Een kennis van me, bijvoorbeeld, is een succesvolle IT-ondernemer en die zit op zijn beurt in een bubbel met vakgenoten. Af en toe delen we bevindingen van onze respectievelijke bubbels met elkaar.

Op de aandelenbeurzen staan, zoals gezegd, bedrijven onder druk waarvan marktparticipanten vrezen dat het verdienmodel door AI wordt geschaad. Inmiddels staan ook bedrijven onder druk waarvan marktparticipanten vrezen dat die hun enorme investeringen in AI niet voldoende rendabel zullen kunnen maken. De redenering van een econoom is dat het rendement op een investering daalt als er te veel wordt geïnvesteerd. Bedrijven die excessief investeren zetten het rendement op hun eigen investeringen onder druk. Zo dreigen ze hun eigen graf te graven.

Een heel ander verhaal: macht in plaats van geld

Uit de bubbel van mijn bevriende IT-ondernemer krijg ik inmiddels een heel ander verhaal te horen. Daar wordt geconstateerd dat het spel tussen de grote techbedrijven helemaal niet om geld gaat. Geld hebben ze meer dan genoeg. In plaats daarvan gaat het om macht. Met hun enorme investeringen hopen de betrokken giganten macht te kopen. Met welk doel precies is mij niet direct duidelijk, maar het mag wel wat kosten. Hoe dat maatschappelijk of voor de aandeelhouders uitpakt, is misschien een ander verhaal.

Terug naar Wolters Kluwer en RELX. Dapper betogen zij dat ze de bedreiging van kunstmatige intelligentie kunnen omvormen tot een kans. Ik heb geen idee of dat zal lukken, onmogelijk is het vast niet. Maar voorlopig zijn ze er nog niet in geslaagd beleggers ervan te overtuigen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht AI beïnvloedt het verdienvermogen van bedrijven en mensen. Wie wint en wie verliest? verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 13 februari van dit jaar bereikte de koers de recordstand van 181,25 euro. Afgelopen vrijdag stond er 94,44 op het koersenbord. In negen maanden 48 procent koersverlies. Meer dan 17 miljard euro aan beleggersvermogen is weggevaagd.

Best betaald

Dat doet pijn. Nederlandse particuliere beleggers hadden begin dit jaar nog voor bijna een half miljard euro Wolters Kluwer-aandelen. De grootste verliezen lijden vermogensbeheerders in financiële centra als Londen en New York. Volgens de meest recente informatie bezitten Amerikaanse beleggers 41 procent van de aandelen en Engelse geldbeheerders nog eens 21 procent.

Wolters Kluwer is in Nederland nooit een ‘volksaandeel’ geweest, een bedrijf dat iedereen kent zoals Philips of Shell. De laatste twee maken producten die je als consument kunt kopen. Wolters Kluwer niet. Het bedrijf in Alphen levert vakinformatie aan juristen, fiscalisten, medici en andere professionals.

De voorspelbaarheid van de winstgroei én de consistente leiding van de Amerikaanse bestuursvoorzitter Nancy McKinstry, spraken tot de verbeelding. Ze was jarenlang een van best betaalde topmanagers in Nederland. Onder haar leiding is de waarde van het bedrijf sinds 2003 op de beurs vertienvoudigd.

Wat is er misgegaan?

Om te beginnen zijn beleggers nerveus sinds McKinstry in februari aankondigde dat ze volgend jaar februari vertrekt. De commissarissen presenteerden meteen haar opvolger, de Amerikaanse Stacey Caywood. Zij leidt de divisie met die vakinformatie over gezondheid. Opnieuw een vrouw. Wolters Kluwer voldoet al jaren aan de wettelijke norm voor diversiteit aan de top.

Elke belegger kon weten dat het tijdperk McKinstry (1959) vandaag of morgen zou eindigen. Toch was de schok van de aankondiging van haar vertrek voelbaar. De koers verloor die dag 14 procent. Een zeldzaam zware koersval als een topmanager met pensioen gaat.

Benauwd

De hoofdoorzaak van de koersklappen van de laatste maanden is echter een andere, namelijk kunstmatige intelligentie. Beter bekend onder zijn Engelse afkorting AI. Artificial Intelligence.

Beleggers zijn benauwd dat Wolters Kluwer last krijgt van de kolossale investeringen van Amerikaanse technologiebedrijven in AI. De angst is begrijpelijk. Of de angst terecht is, moet nog blijken.

Wolters Kluwer verdient zijn geld door juristen, fiscalisten, medici en andere professionals abonnementen te verkopen op zijn databanken en zijn hulpmiddelen om deze bergen aan informatie snel te doorzoeken, te doorgronden en te gebruiken. Die abonnementen, die jaarlijks worden verlengd, zijn peperduur. Ze leveren voorspelbare inkomsten op. Daar houden beleggers van.

Angst

De prijs van de abonnementen speelt wel een rol voor deze klanten. Ze zijn echter ook afhankelijk van actuele én betrouwbare informatie zoals Wolters Kluwer dat levert.

Wolters Kluwer is overigens niet de enige in deze branche. Ook het Engelse RELX, ooit een fusie van de Nederlandse uitgever Elsevier en de Britse Reed International, doet in deze informatiepakketten. En deelt in de beursmalaise.

Als de techindustrie tegen een fractie van de kosten van een prijzig Wolters Kluwer-abonnement óók relevante informatie kan leveren, waarom zou je dan als jurist of fiscalist nog abonnementen in Alphen bestellen? Dat is kort gezegd de angst onder beleggers. Dat is angst voor de toekomst, want ondertussen boekt Wolters Kluwer ouderwetse groei. Maar dat telt op de financiële markten niet. Beleggers kijken niet in de achteruitspiegel, naar het laatste kwartaal of de indrukwekkende prestaties van McKinstry. Ze kijken vooruit. Naar de gouden bergen van AI.

Ondertussen proberen bestuurders en commissarissen van Wolters Kluwer om vertrouwen uit te stralen. Ze kopen aandelen in hun werkgever. Ze kunnen het beleggerssentiment niet keren. Het lijkt wel alsof zij koopjesjagers zijn in een onderlinge race om tegen de laagste koersen in te slaan. Dat is een schrijnend gezicht voor beleggers die samen tegen miljardenverliezen aankijken.

Toekomstig bestuursvoorzitter Caywood kocht op 15 augustus 3.775 aandelen. Ze betaalde 112,92 euro per stuk, blijkt uit het register van beurswaakhond Autoriteit Financiële Markten (AFM). Financieel directeur Kevin Entricken betaalde twee weken later 111,30 euro per aandeel. Hij kocht er 2.700. McKinstry zelf betaalde op 1 september 107,40 euro per stuk en kocht er 560. Commissaris Jack de Kreij was op 7 november het goedkoopst uit: 3.000 aandelen op een koers van 97,49 euro.

Wrang afscheid

De Amerikaanse techbedrijven hebben het momentum. Wolters Kluwer, jarenlang koploper op de beurs, is gedegradeerd tot achterblijver. De ironie is dat niet alleen het verdienmodel van Wolters Kluwer ondermijnd kan worden door AI, maar ook Wolters-klanten zelf. Want wie weet kan AI binnenkort 80 procent van het werk van fiscalisten en juristen overnemen, het routinewerk.

Wolters Kluwer heeft niet de boot gemist met AI. De informatieleverancier integreert AI in zijn producten en koopt kleine AI-specialisten. Beleggers vrezen dat de Wolters Kluwer links en rechts wordt ingehaald door de AI-gedreven snelboten uit Californië.

De techbro’s uit Silicon Valley die weinig ophebben met diversiteit aan de top bezorgen McKinstry een wrang afscheid.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Aardschok in Alphen: angst voor impact van AI kost beleggers in Wolters Kluwer miljarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen zaterdag werd Shira Perlmutter, directrice van het Amerikaanse Auteursrechtenbureau (U.S. Copyright Office) door president Trump de laan uitgestuurd. Dat was twee dagen nadat haar bazin Carla Hayden, Bibliothecaris van de Library of Congress, het Amerikaanse equivalent van de Koninklijke Bibliotheek, de zak gekregen had wegens, kort samengevat, ‘te woke’.

AI-cowboys willen geen enkele regulering

Op het eerste gezicht leken het niet meer dan inmiddels te verwachten stappen in Trumps cultuuroorlog, die met name ook vrouwen in serieuze posities treft. Maar achter Perlmutters ontslag bleek iets veel groters schuil te gaan. Haar bureau had immers de dag tevoren een voorlopige versie geopenbaard van het hoofdstuk ‘Generative AI training’ van het rapport Copyright and Artificial Intelligence. Dat hoofdstuk gaat speciaal over de implicaties voor het auteursrecht van AI en het trainen van zogenaamde Large Language Models met op eigen houtje bijeengesprokkeld materiaal. De hamvraag daarbij is of die praktijk valt onder het begrip ‘fair use’ (vrij gebruik) en, zo niet, hoe een bruikbaar stelsel van licentiëring van en betaling voor gebruik eruit zou kunnen zien.

Het is geen geheim dat de AI-cowboys op regulering in welke vorm dan ook niet zitten te wachten. Op X verwoordde oprichter Jack Dorsey van het voormalige Twitter het standpunt van de techmagnaten op 11 april nog als ‘Delete all IP law’: schrap alle wetgeving aangaande intellectueel eigendom (Intellectual Property). Daarop reageerde Elon Musk met een hartgrondig ‘I agree’.

Nu weten we inmiddels wel dat de huidige Amerikaanse regering even onvoorspelbaar als onbehouwen te werk pleegt te gaan. Maar zelfs Trumps techkompanen lijkt het niet gegeven om binnen vierentwintig uur na verschijning zo’n rapport gelezen te hebben en de eerstverantwoordelijke ervoor op straat te laten zetten – en waarom zouden ze ook? Wat schieten ze daarmee op? Volgens het vakblad Publishers’ Weekly wordt in kringen rond het Witte Huis dan ook gefluisterd dat het anders zit: Perlmutter zou er lucht van hebben gekregen dat haar ontslag aanstaande was en daarom als een haas de nog onaffe versie van het hoofdstuk de wereld ingestuurd hebben, om te voorkomen dat het in de doofpot zou verdwijnen.

In het gewraakte stuk wordt klip en klaar gesteld dat ‘het hergebruik dat met AI-training gepaard gaat ernstige schade kan toebrengen aan de markt voor en waarde van auteursrechtelijk beschermd materiaal’.

AI-model bedenkt helemaal niks

Die markt is in alle opzichten gigantisch. Bedenk maar even dat het niet alleen om alle elektronisch gepubliceerde tekst gaat maar ook om foto’s, film en video en niet te vergeten muziek. Het is miljardenbusiness op wereldschaal waarvan tientallen miljoenen schrijvers, journalisten, kunstenaars, wetenschappers en andere creatieven voor hun inkomen afhankelijk zijn, plus de bedrijven die al die mensen de voorzieningen leveren om hun beroep mee uit te oefenen, van cameraproducenten tot uitgeverijen. Dat alles willen de techmiljardairs zich toe-eigenen zonder enige vorm van inspraak door of vergoeding aan de rechthebbenden.

En daar houdt de potentiële schade niet mee op. Mensen laten zich bij het maken van teksten, foto’s, films, liederen en wat niet al allicht inspireren door wat ze zelf lezen, horen en zien. Op basis daarvan verzinnen ze dan iets nieuws, zo gaan de meningsvorming, de kennisverspreiding, de kunst en de wetenschap vooruit. Zo werkt innovatie. Blijft iemand daarbij te dicht bij een inspiratiebron, dan noemen we dat plagiaat en dat is strafbaar. Maar een AI-model verzint en bedenkt helemaal niks, het calculeert alleen volgens de strikte regels van de statistiek de waarschijnlijkste combinatie van elementen uit de opdracht die de gebruiker geeft (dat heet de prompt), en de enorme berg aan gestructureerde data die uit het trainen van het model is voortgekomen.

Om die reden worden AI-modellen ook wel plagiaatfabrieken genoemd: ze hoesten een husseltje op van wat erin is gestopt, meer niet. En dat in een eindeloze, almaar aanzwellende stroom. Het gevaar is dat die banjir van AI-hutspot de productie van echt intelligent en creatief, vernieuwend en verdiepend materiaal in de weg gaat zitten. Simpele voorbeelden zijn de essayist die een door een tijdschrift besteld verhaal door ChatGPT laat ‘schrijven’, of de drukbezette consultant die hetzelfde doet met een bedrijfsstrategisch rapport dat hij moet samenstellen. Of neem de redactie van een damesblad, die een complexe en dure modereportage op locatie vervangt door een veel goedkopere met AI gegenereerde set plaatjes, of een filmstudio die echte acteurs vervangt door ‘gratis’ AI-versies, afgeleid uit eerder opgenomen materiaal van die acteurs. Dat speelt allemaal nu al.

Tegelijkertijd is het tijdperk van ‘gratis’ gebruik van AI al zo goed als voorbij. Zonder regulering komt het er op neer dat de AI-magnaten ons allen binnenkort producten gaan verkopen die gemaakt zijn van door onszelf geproduceerd materiaal. Dan is het niet meer dan redelijk dat voor het gebruik van dat materiaal ook betaald wordt – en dat is waar Dorsey en Musk en hun vrienden als de dood voor zijn. Evenals voor de gedachte dat auteursrechthebbenden wel eens bezwaar tegen elk hergebruik van hun materiaal kunnen hebben – je zult jezelf maar ineens herkenbaar in een willekeurige STER-reclame tegenkomen, of erger.

Een ingewikkelde klus

Maar er is ook een andere kant. Wie zich in het openbaar uit, heeft de uitdrukkelijke bedoeling gehoord of gelezen te worden. Maar daarmee geef je je uiting onherroepelijk aan de wereld uit handen. Kun je nu eerst een zelfgemaakte tekst of foto openbaar maken en daarna alsnog de zeggenschap erover opeisen? Jazeker kan dat. Wie iets publiceert, geeft de wereld het recht om er kennis van te nemen en verder niets. Iemand mag andermans gepubliceerde werk bijvoorbeeld niet zomaar verbouwen en ook niet onder een andere naam opnieuw publiceren, of voor wat voor andere doeleinden ook inzetten – bijvoorbeeld het trainen van een AI-model. Daarvoor is toestemming van de maker nodig, en daar hoort een behoorlijke beloning bij.

Denk daar tien seconden over na en u begrijpt wat een ingewikkelde klus zoiets gaat worden. Maar dat is geen reden om te buigen voor de hebzucht en gemakzucht van een stel techmiljardairs. Om ze op onze kosten en ten koste van ieders zeggenschap over zijn eigen spullen hun zakken te laten vullen. Temeer daar wat zij daar in Amerika bedisselen ook ons hier geproduceerde materiaal aangaat. Misschien dat AI kan helpen bij het opzetten van zo’n wereldwijd billijk systeem van hergebruiksrechten.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht AI-cowboys proberen het auteursrecht om zeep te helpen verscheen eerst op Wynia's Week.

Beslissingen door computers hebben een slechte naam. In sommige gevallen terecht, maar soms is het ook demonisering bij de gratie van onwetendheid. Het simplistische idee op links dat ‘de algoritmes’ van Mark Zuckerberg de PVV groot gemaakt hebben, of dat we nu geen rechts kabinet zouden hebben als X op zwart was gezet na de overname door Musk, is onhoudbaar. Uit serieus onderzoek blijkt dat mensen zich verrassend weinig laten beÏnvloeden door nepnieuws en sensatie op social media.

Computer heeft ook nu al een functie in het recht

Niettemin heerst breed het gevoel dat computers of algoritmes niet te vertrouwen zijn met beslissingen die over mensen gaan. Alleen een menselijke deskundige kan de particuliere omstandigheden van een ander mens zodanig wegen, dat er een rechtvaardige beslissing uitrolt over, bijvoorbeeld, de alimentatie bij een echtscheiding of de hoogte van een schadevergoeding na ernstig gebakkelei tussen buren. Recht is een kwestie van maatwerk, ieder geval is anders, dat is niet te vatten in rigide algoritmes.

Als u dat gelooft, heb ik nieuws: de hoogte van de alimentatie en de schadevergoeding in zulke zaken rolt al uit een computer. Dat bedrag wordt deels bepaald door objectieve input als de inkomens van de partners en de omvang van de schade, deels door vergelijkbare zaken uit het verleden als maatstaf te nemen.

Dat is het principe van de jurisprudentie: een nieuwe uitspraak moet in lijn zijn met eerdere uitspraken in vergelijkbare zaken. Het is allang gebleken, dat een computer veel beter in staat is dan een rechter om in honderdduizenden eerdere vonnissen naar vergelijkbare zaken te zoeken.

Het bedrag aan alimentatie of schadevergoeding dat nu uit de computer rolt is slechts een advies aan de rechter. Die mag daarvan afwijken, maar dan heeft hij of zij wat uit te leggen aan op z’n minst een van beide partijen. Het zou me niets verbazen als rechters bij deze zaken al nauwelijks meer afwijken van wat de computer adviseert.   

Al in de jaren tachtig voorspelde computerwetenschapper Jaap van den Herik dat computers steeds meer de taak van rechters zullen gaan overnemen, ook in ingewikkelde zaken waarbij beslist moet worden over ‘schuldig’ of ‘niet-schuldig’. Als hoogleraar aan de universiteit Leiden heeft hij vanaf 1991 geprobeerd deze voorspelling waar te maken. Hij is inmiddels met emeritaat, maar nuchter bekeken is op dat terrein weinig resultaat geboekt.

Computervertalingen zijn veel beter geworden

Met wijsheid achteraf kun je stellen dat de tijd er niet rijp voor was. Artifical Intelligence was toen gebaseerd op expertsystemen: algoritmes zoals die alimentatierekenaar, maar dan ingewikkelder, met steeds meer ingeprogrammeerde regeltjes. Dat bleek een doodlopende weg. In wezen verliep de ontwikkeling, of het gebrek daaraan, van rechtspreken door de computer parallel met de ontwikkeling van computervertalingen. Decennia lang waren computervertalingen vrijwel waardeloos, en ze werden ook nauwelijks beter. 

Pas sinds een paar jaar, met AI gebaseerd op neurale netwerken, machine learning en massale hoeveelheden trainingsdata, kunnen computers goed tot zeer goed teksten van de ene taal naar de andere vertalen. Sterker nog, ze kunnen nu ook quasi-menselijke, schijnbaar intelligente teksten zelf bedenken, zoals iedereen heeft gemerkt die een chatbot als ChatGPT of Grok uitgeprobeerd heeft.

In hoger beroep 

Maar die revolutie heeft de rechtspraak nog niet bereikt. Waarom zou een chatbot die hele verhandelingen kan schrijven over het toerisme in Spanje, de strategische overwegingen rond de oorlog in Oekraïne of de voors en tegens van baby’s alleen laten slapen, geen vonnis kunnen schrijven?

Dat roept natuurlijk om een experimentele benadering, dus ik ben bij ChatGPT in hoger beroep gegaan tegen een recent vonnis van de rechtbank Amsterdam waar weer veel discussie over was. Dit vonnis houdt in dat de Telegraaf één zin moet rectificeren in een column over de verbondenheid van islamitische koepelorganisatie FIO met Hamas.

Dat is heel simpel: kopieer de tekst van het vonnis van de desbetreffende website, maak er een pdf van, geef die als bijlage aan ChatGPT, en laat die in de rol van het Gerechtshof een nieuw vonnis schrijven. Zie de illustratie bij dit artikel. 

Uiteraard is dit geen serieus voorbeeld van de computer die recht spreekt, want ik heb ChatGPT simpelweg opgedragen om tot een ander besluit te komen dan het vonnis van de rechtbank Amsterdam. Niettemin produceert deze bot in een minuut of drie een geloofwaardige juridische tekst van – ook volgens de opdracht – ongeveer duizend woorden. Hij slaat wel op een belangrijk punt de plank mis: hij ‘denkt’ ten onrechte dat de rechtbank rectificatie eiste van de term ‘meeheulen’ van FIO met Hamas, terwijl de rechter alleen rectificatie eiste van één zin waarin een komma als een dubbele punt gelezen zou kunnen worden, waardoor lezers kunnen  denken dat FIO ‘gelieerd’ is aan Hamas.

Dat is blijkbaar nog te subtiel voor deze chatbot, want dat negeert hij. Toch is dat helemaal niet zo raar: ik vond het zelf ook al inconsequent dat de rechtbank moeilijk doet over de term ‘gelieerd aan’, terwijl hij vindt dat de term ‘meeheulen met’ wel onder de vrijheid van meningsuiting van een columnist valt.

Neem ook geluiden uit de samenleving mee

Ik ben ervan overtuigd dat een op maat gemaakt AI-systeem op basis van ChatGPT of Grok, na een uitvoerige testfase, minstens zo goede of betere vonnissen kan vellen dan een menselijke rechter. Als trainingsdata van het systeem kunnen alle Nederlandse, maar ook buitenlandse vonnissen worden ingevoerd. Maar het systeem moet juist niet daartoe beperkt zijn; het moet ook gewoon alle geluiden uit de samenleving meenemen, net zoals de algemene chatbots ook doen.

Er is in 2016 al eens een experiment gedaan, waarbij onderzoekers een AI-systeem uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens lieten voorspellen, en die had het in 79 procent van de gevallen goed. Dat was nog voor de recente AI-revolutie, dus dat kunnen computers inmiddels vast veel beter. 

AI moet beter worden dan de menselijke rechter

In zulke zaken oordeelt de rechter puur op basis van schriftelijke bronnen, en wellicht mondelinge verklaringen die ook uitgeschreven kunnen worden, dus dat is relatief makkelijk voor een AI-systeem. In nieuwe zaken, waar het bewijsmateriaal ook foto’s, DNA-bewijs en zeer technische informatie omvat, moet een betrouwbare, consequente manier gevonden worden om al het bewijsmateriaal over een nieuwe zaak ter beschikking te stellen aan het systeem. Dat zal nog een  hele kluif worden. Overigens hebben rechters dat probleem nu ook.  

Stel dat we over een paar jaar een functionerend AI-systeem hebben dat recht spreekt. Hoe beoordelen we dan of dat ‘goede’ vonnissen zijn? In eerste instantie kun je het uiteraard parallel laten lopen met de menselijke rechtspraak, en kijken of AI tot hetzelfde vonnis komt als de edelachtbare in kwestie. Dat kan enig vertrouwen geven in de betrouwbaarheid van het systeem, maar het streven moet juist niet zijn, dat er 99,9% overlap is tussen de AI en menselijke vonnissen. Want we willen juist dat AI betere vonnissen velt dan de mens.

Je kunt ook een soort Turing-test doen: leg een flink aantal AI- en menselijke vonnissen voor aan een panel van leken en van juristen. Als die niet beter dan met een dobbelsteen kunnen bepalen of een zeker vonnis AI of menselijk is, is het AI-systeem geslaagd voor de Turing-test.

Als zo’n AI-systeem eenmaal werkt, gaat het schrijven van een vonnis razendsnel, tegen verwaarloosbare kosten en het gaat dag en nacht door. Allemaal grote voordelen ten opzichte van menselijke rechters. We kunnen ook meerdere, onafhankelijke AI-systemen over een zaak laten oordelen. Als dat panel van AI-systemen niet unaniem is over een zaak, moet er alsnog een mens naar kijken. Zo zijn er allerlei checks and balances denkbaar om AI-rechtspraak dienstbaar en controleerbaar te houden.   

Rechters zullen voorspelbaar gaan steigeren als ze vervangen dreigen te worden door een AI-systeem: ‘Zo’n systeem met nullen en enen zal nooit de unieke omstandigheden van een zaak op waarde kunnen schatten! Wij leveren maatwerk met de menselijke maat, wat snapt een computer daarvan?’  

Minder maatwerk, graag!

Ik schat dat dit over tien jaar een achterhoedegevecht is. Toen de CD nieuw was, had je ook mensen die bij hoog en bij laag volhielden, dat zo’n digitaal medium nooit de subtiele geluidsschakeringen van een grammofoonplaat van vinyl zou kunnen evenaren. Schakers verbeeldden zich tot Deep Blue wereldkampioen Kasparov versloeg, dat ze een hogere vorm van schaakkennis bezaten die voor computers altijd buiten bereik zou blijven.

Als je de willekeurige interpretaties en het subjectieve shoppen in verzachtende omstandigheden van rechters een beetje volgt, zou je ook tot de conclusie kunnen komen: minder maatwerk, graag!

Ook een AI-systeem zal nooit perfect zijn, maar mensen onderschatten wat een knoeiers mensen zijn, ook als ze een toga of andere imponeerkleding dragen, zoals een uniform of een witte labjas. En hoe plechtstatiger de beroepsgroep, hoe groter de zelfoverschatting.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers:  Rechtspraak – Liever kunstmatige intelligentie dan het willekeurige maatwerk van menselijke rechters verscheen eerst op Wynia's Week.