Vrij Nederland kwam op 21 mei met groot nieuws, althans zo leek het. ‘Microsoft heeft namen van Nederlandse ambtenaren en wetenschappers met de Amerikaanse overheid gedeeld. De gegevens staan in een onderzoeksrapport, opgesteld door een commissie van het Huis van Afgevaardigden, die Microsoft, Google, Meta en andere techbedrijven verplichtte interne documentatie te delen.’

Het nieuws werd breed opgepikt. Maar in tegenstelling tot wat veel media schreven, zijn de namen van Nederlandse ambtenaren niet gepubliceerd. De kramp waarin veel journalisten schieten zodra het om de Amerikaanse overheid gaat, is symptomatisch.

‘Desinformatie’ en ‘haatspraak’

Zoals gemeld in het eerste deel van deze artikelreeks heeft een commissie van de Republikeinse partij op basis van Amerikaanse wetgeving via een dagvaarding de correspondentie opgevraagd tussen de Europese Commissie en tien, voornamelijk Amerikaanse techbedrijven over de toepassing van de DSA. Dus geen cliëntgegevens, overheidsbestanden of andere in sommige media gesuggereerde informatie.

De actie van de Amerikanen vloeide voort uit verzet tegen de censuurmogelijkheden die de DSA overheden in de EU biedt. Daarbij staat niet de bestrijding van kinderporno en terrorisme ter discussie, maar het tegengaan van wat ‘desinformatie’ en ‘haatspraak’ wordt genoemd. In die gevallen is de scheidslijn tussen illegale content en vrije meningsuiting een stuk minder duidelijk. Uit het door de Amerikanen gepubliceerde rapport blijkt dat posts op sociale media werden verwijderd die (ruimschoots) binnen de vrijheid van meningsuiting vallen.

Wie de moeite neemt de beide rapporten van de commissie te lezen, ziet dat de namen van medewerkers van techbedrijven en ambtenaren zijn weggelakt. Bedrijven zijn ook in Nederland niet wettelijk verplicht om dit soort informatie geanonimiseerd aan te leveren. Dat hangt sterk af van het doel waarvoor deze wordt opgevraagd. Op voorhand naar eigen inzicht lakken in stukken waaruit mogelijk juridische consequenties volgen, is niet de bedoeling.

De Amerikaanse handelwijze hangt samen met de fundamenteel verschillende manier waarop tegen censuur op socialemediaplatforms wordt aangekeken. De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. De bemoeienissen van de Europese Commissie om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt in de VS gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting. De reactie van Microsoft op het artikel was dan ook dat het bedrijf handelde conform Amerikaanse wetgeving, die volgens Vrij Nederland kennelijk ondergeschikt is aan EU-wetgeving.

Om de kwalijkheid van de Amerikaanse actie te onderstrepen voert het Vrij Nederland-artikel woordvoerders op van EU DisinfoLab en Bits of Freedom (BoF). De auteur ‘vergeet’ daarbij te melden dat deze ngo’s zelf betrokken zijn bij de DSA, doordat ze meehelpen bij het opstellen van de regels en gedragscodes. Voor het via de DSA bestrijden van desinformatie en haatspraak consulteert de Europese Commissie ngo’s voor ‘expert knowledge’ en nodigt ze uit voor deelname aan expertgroepen. Bits of Freedom en Waag Futurelabs zijn Nederlandse ngo’s die hierbij betrokken zijn.

Bits of Freedom werpt zich op als bewaker van privacy op internet. Daarnaast wil het bijdragen aan ‘een gezond publiek debat’, door bijvoorbeeld de grote Amerikaanse techbedrijven onder vuur te nemen. Het op het Prinseneiland in Amsterdam gevestigde BoF vertrok van X om Bluesky te promoten en het kabinet-Schoof werd getypeerd als ‘een gevaar voor de rechtsstaat.’ Ook zit BoF in de Nederlandse Democratie Coalitie, een samenwerkingsverband van linkse ngo’s die zich inzetten ‘voor het versterken en verdedigen van de democratie in Nederland en daarbuiten’. Deze coalitie, die vooral stemming maakt tegen rechtse politieke partijen, wordt financieel gesteund door de goededoelenfondsen Stichting Democratie & Media (SDM), Adessium en het Vfonds. De laatste is een uithangbord van de Nationale Postcode Loterij.

‘Weerbaar en duurzaam’

BoF heeft een jaarbudget van ruim 1,5 miljoen euro, waarvan circa de helft afkomstig is van organisaties zonder winststreven (filantropie en ngo’s). Het wordt financieel gesteund door George Soros via zijn Open Society Foundations (OSF), dat ook EU DisinfoLab financiert. Twee andere belangrijke financiers van linkse ngo’s in Nederland, SDM en Adessium, dragen ook bij. Men neemt geen geld van Big Tech en overheden aan.

Opmerkelijk is de bijdrage van Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Met een eigen fonds ondersteunt deze stichting onder meer BoF, maar ook andere, met name linkse doelen. Zo gaat er geld naar het decentrale sociale platform Mastodon en naar projecten als ‘de ecologische impact van je website’ en ‘hoe we kunnen voorkomen dat AI discriminatie en vooroordelen in stand houdt’. SIDN streeft naar een ‘weerbare, duurzame digitale samenleving’ en is toegewijd aan de duurzame ontwikkelingsdoelen. Oud-Tweede Kamerlid Marjet van Zuijlen (PvdA) is voorzitter van de raad van toezicht. De stichting zet circa 25 miljoen euro per jaar om met het beheren van .nl-domeinnamen. Het verbaast niet dat een deel van het geld dat met het uitvoeren van deze semipublieke taak wordt verdiend, richting linkse ngo’s rolt.

Vorstelijke betaling

Stichting Waag Futurelabs is gevestigd in Amsterdam, waar tevens het historische Waag-gebouw op de Nieuwmarkt wordt beheerd. Waag wil bijdragen aan ‘onderzoek, ontwerp en ontwikkeling van een duurzame, rechtvaardige samenleving’ door ‘publieke waarden te bevorderen in het digitale domein’ en zegt te opereren op het snijvlak van wetenschap, technologie en kunst, maar is vooral een linkse actiegroep. Technologische ontwikkeling blijkt gericht op het ondersteunen van manieren om socialemediaplatforms te modereren.

Oprichtster en directeur Marleen Stikker – tevens lid van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, een door de overheid bij wet ingesteld adviesorgaan voor regering en parlement – wordt met een jaarlijkse bezoldiging van 145.000 euro vorstelijk betaald. Ze schreef in 2019 een boek met de titel Het internet is stuk. Maar we kunnen het repareren. Het is een devies dat lijkt te gelden voor haar hele organisatie. Nostalgisch kijkt men terug op het project De Digitale Stad (DDS), dat in de jaren negentig met veel subsidie van de gemeente Amsterdam tot stand kwam: internet, maar dan zonder grote Amerikaanse techbedrijven.

Waag ontvangt in het kader van de ‘culturele basisinfrastructuur’ een overheidssubsidie van 1,2 miljoen euro voor de periode 2025-2028. Van de totale inkomsten in 2024 ter hoogte van 4,7 miljoen euro (2023: 4,8 miljoen euro) was 3,6 miljoen (2023: 3,9 miljoen) direct afkomstig uit subsidie. De resterende ‘eigen inkomsten’ vloeiden vooral voort uit opdrachten voor met belastinggeld gefinancierde organisaties.

Waag ziet voor zichzelf een belangrijke taak weggelegd bij het bestrijden van de ondermijnende effecten van Big Tech en digitale ongelijkheid. Moderatie van sociale media door ‘maatschappelijke organisaties’ moet tot meer ‘democratische technologie’ leiden. Waag maakt zich bovendien sterk voor ‘artistiek en ontwerpend onderzoek bij maatschappelijke transities’. Het streven naar ‘eerlijke, inclusieve technologie’ betekent dat wordt meegewerkt aan het zoeken van alternatieven voor platforms als X, TikTok en Instagram, en ook voor Teams, Zoom en Eventbrite.

Waag wil deze platforms dus niet alleen modereren, maar ook waar mogelijk ondermijnen. Het vertrok zelf met veel bombarie van X naar Mastodon. Waag benadrukt dat het antiracistisch is en een voorstander van diversiteit en inclusie. Het werkt samen met geestverwante clubs als Bits of Freedom, Amnesty, Open State Foundation en People vs Big Tech. Publiekscampagnes richten zich op de lezers van onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool, Trouw en de VPRO Gids, die zo hun -inkomsten opkrikken. Opmerkelijk is dat VVD’er Uri Rosenthal zitting heeft in de raad van toezicht.

‘Niets onoorbaars’

Sinds het van kracht worden van de DSA in 2023 zijn er talrijke bijeenkomsten geweest waarbij de Europese Commissie socialemediaplatforms uitnodigde om te praten over en inzicht te geven in de toepassing van de verordening. Daarbij waren ook altijd ngo’s aanwezig. Die ngo’s huldigen per definitie het standpunt dat censuur van desinformatie en haatspraak goed is, want anders zouden ze niet trouw hebben meegewerkt aan de doelstellingen van de DSA en de bijeenkomsten hebben bezocht. Directeur Evelyn Austin van BoF zei eerder dit jaar tegen onderzoeksplatform Follow the Money dat er op deze bijeenkomsten niets onoorbaars wordt besproken. Maar wie er precies aanwezig zijn en welke onderwerpen op de agenda staan, blijft geheim. Vandaar ook de Amerikaanse dagvaardingen. Deze geheimzinnigheid verhoudt zich nogal slecht tot de openheid die BoF zegt na te streven.

Austin pleit er in Vrij Nederland voor om de gesprekken over de DSA voortaan te houden zonder de socialemediabedrijven, dus alleen tussen de Europese Commissie en ngo’s. Maar wie heeft deze organisaties, die grotendeels worden gefinancierd met belastinggeld maar niet beschikken over een noemenswaardige achterban, het mandaat gegeven om het internet te censureren? En waarom zou EU-wetgeving voor de wereldwijd opererende Amerikaanse bedrijven voorrang moeten hebben op de wetgeving uit eigen land? De uitspraak van Austin is niet alleen onthullend als het gaat om de toepassing van censuur, maar laat ook goed zien welke veel te grote broek links-activistische ngo’s aantrekken in het publieke debat.

BoF reikt jaarlijks de Big Brother Awards uit aan personen of instanties die het ziet als de grootste privacyschenders. De prijs gaat opvallend vaak naar VVD-bewindslieden. Als positieve tegenhanger heeft BoF de Felipe Rodriguez Award ingesteld. In 2019 was Marleen Stikker de winnaar. Waag schuift dan af en toe wat belastinggeld als gift richting BoF. Gezien de medeplichtigheid aan de censuuractiviteiten van de Europese Commissie, mag BoF zo langzamerhand zichzelf nomineren voor de Big Brother Award.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe met belastinggeld opgetuigde NGO’s de Europese Commissie helpen bij het censureren van sociale media verscheen eerst op Wynia's Week.

De EC zegt in een recente campagne sterk te hechten aan het beschermen van persvrijheid. Sinds mei 2025 zijn op basis van doorgaans gebrekkige bewijsvoering tientallen journalisten wegens het verspreiden van desinformatie door de EC op een sanctielijst gezet. Banktegoeden werden bevroren en toegang tot sociale media werd verhinderd. Daarnaast worden vooral rond verkiezingen tienduizenden socialemediaposts van platforms verwijderd en auteurs door justitie vervolgd. Het sanctioneren van journalisten en het censureren van sociale media staan volgens de EC kennelijk niet op gespannen voet met het beschermen van de persvrijheid.

Bij het bestrijden van desinformatie en haatspraak gaat het vaak over legitiem politiek debat en inhoud die niet strafbaar is, maar voor sommigen aanstootgevend. Dat blijkt uit documenten die onderzoekers van de Republikeinse fractie in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden na het dagvaarden van socialemediaplatforms in handen kregen.

Concrete voorbeelden

Autoriteiten hebben dankzij de DSA met name in verkiezingstijd de bevoegdheid om met spoed censuurverzoeken te doen aan platforms. Een zinnetje als ‘We need to take our country back’ blijkt niet door de beugel te kunnen. Ook heeft de EC weinig op met satire en memes.

Het Amerikaanse rapport noemt een aantal concrete voorbeelden van berichten die moesten worden verwijderd:

• Polen: ‘Electric cars are neither ecological nor an economic solution.’
• Frankrijk (over een asielzoeker die in 2023 in een park in Annecy verschillende jonge kinderen neerstak): ‘I certainly hope this little dust-up in #Annecy doesn’t hurt this poor young Syrian asylumseekers chances of becoming a Frenchman.’
• Duitsland (naar aanleiding van een bericht dat een Syrisch gezin 110 criminele feiten had gepleegd en de schuld daarvan legde bij jeugdzorg): ‘Deport the whole lot of them!’

Dit betrof in het Franse en Duitse voorbeeld accounts met minder dan duizend volgers en posts met relatief weinig views. De post over ‘Annecy’ was van een Amerikaan die twitterde vanuit de VS.

Niet alleen autoriteiten hebben de mogelijkheid met voorrang te vragen posts te verwijderen. Platforms moeten ook prioriteit geven aan censuurverzoeken van door de overheid erkende derde partijen die de status van trusted flagger hebben. Een dergelijke betrouwbare melder rapporteert illegale inhoud aan socialemediaplatforms. Die zijn niet verplicht de post te verwijderen, maar moeten wel de melder informeren over wat zij met diens melding hebben gedaan.

Een betrouwbare melder is per definitie pro-censuur, want anders zou deze geen status als trusted flagger hebben aangevraagd. Dat is prima als het gaat om het verspreiden van bijvoorbeeld kinderporno. Maar in veel gevallen is de scheidslijn tussen wel en niet illegaal niet zo duidelijk. Veel betrouwbare melders zijn bovendien ngo’s die voor hun financiering sterk afhankelijk zijn van een enkele donor, zoals de overheid, wat vraagtekens zet bij hun onafhankelijkheid.

In 2025 heeft de Autoriteit Consument & Markt (ACM) in haar rol als nationaal DSA-coördinator de eerste betrouwbare melders in Nederland aangemerkt. Dit zijn Stichting BREIN, Stichting NL Confidential, React en Stichting Offlimits. Al voor 2025 fungeerden deze vier organisaties de facto ook als zodanig.

Stichting BREIN bestrijdt inbreuken op auteursrechten en wordt gefinancierd door rechthebbenden en brancheorganisaties uit de entertainment- en media-industrie. React is een organisatie gefinancierd door het bedrijfsleven, die zich keert tegen het online aanbieden van nepartikelen. Stichting Offlimits richt zich met name op het bestrijden van de verspreiding van kinderporno via internet en wordt voor 90 procent gesubsidieerd door diverse overheden.

Gefinancierd met belastinggeld

NL Confidential is een overheidsstichting die gespecialiseerd is in het opzetten en beheren van meldpunten en hulplijnen voor vertrouwelijke en zo nodig anonieme meldingen, waaronder Meld Misdaad Anoniem. Het onderdeel ‘Meld.Online Discriminatie’ fungeert als betrouwbare melder. Opmerkelijk is dat op de website allerlei voorbeelden van discriminatie worden genoemd, maar dat discriminatie van blanke en/of autochtone Nederlanders niet ter sprake komt. NL Confidential wordt volledig gefinancierd met belastinggeld, wat de eigen claim ‘onafhankelijk’ te zijn in een iets ander daglicht zet.

Ook bij de buitenlandse betrouwbare melders zit een aantal opmerkelijke partijen, die we bijvoorbeeld kennen uit het hier besproken boek Der NGO-Komplex van Björn Harms. Zo is Meldestelle Respect! één van de vele door ngo’s gerunde meldpunten in Duitsland. Iedereen die zich gediscrimineerd voelt kan hier met klachten terecht, waarna mensen om vaak onschuldige mediaposts worden aangepakt door justitie. De meldpunten worden grotendeels gefinancierd met belastinggeld. Hate Aid is een ngo die linkse politici, zodra ze met haatspraak te maken krijgen, helpt met het voeren van processen. De medewerkers zijn vooral afkomstig uit het kader van de Grünen. Sinds 2020 kreeg Hate Aid via de Duitse overheid drie miljoen euro subsidie. Het kwam inmiddels tot een aantal geruchtmakende rechtszaken. Het Oostenrijkse zusje ZARA (Zivilcourage und Anti-Rassismus Arbeit) heeft eveneens de status van betrouwbare melder en houdt zich met soortgelijke activiteiten bezig. Onlangs besloot minister Claudia Bauer van de christendemocratische ÖVP de al jarenlang lopende subsidie stop te zetten, waarna een collega-minister van de sociaaldemocratische SPÖ de financiering voor in elk geval dit jaar overnam om te voorkomen dat ZARA zou omvallen.

Bekende Belgische betrouwbare melders zijn overheidsorganisaties Unia en het Vlaams Mensenrechteninstituut, equivalenten van het Nederlandse College voor de Rechten van de Mens. Beide organisaties krijgen regelmatig het verwijt uitsluitend een bepaald deel van het politieke spectrum op de korrel te nemen. Reden voor de Vlaamse regering om eerder de financiering van Unia stop te zetten en voor Vlaanderen een eigen organisatie op te zetten. Na nogal ‘wereldvreemde’ adviezen over hoofddoeken en zwemkledij treft het Vlaamse instituut inmiddels dezelfde verwijten over partijdigheid als zijn federale evenknie Unia.

Deze betrouwbare melders leggen geen verantwoording af over de posts die als desinformatie of haatspraak worden aangemerkt. Wel mag vermoed worden dat platforms onder druk van hoge boetes of juridische aansprakelijkheid er eerder voor kiezen bepaalde posts te verwijderen. Veel van die verwijderingen gebeuren automatisch. Algoritmes die hiervoor worden gebruikt, gaan vooral bij satirische berichten regelmatig in de fout.

Socialemediaplatforms zijn wel verplicht om een melding te doen als zij posts verwijderen, zowel richting de gebruiker als de wettelijke toezichthouder. Alle beslissingen om berichten te verwijderen worden opgenomen in de DSA Transparancy Database. Daar word je niet veel wijzer over de inhoud van de verwijderde berichten, die zijn ingedeeld in zestien tamelijk brede categorieën. Derden kunnen zich dus geen oordeel vormen of posts al dan niet terecht zijn verwijderd, als een gebruiker niet zelf aan de bel trekt. Wetenschappers en organisaties kunnen wel om toegang vragen tot de inhoud van verwijderde berichten. De meeste verwijderde berichten hebben betrekking op de categorie ‘Scams and/or Fraud’ en zijn verwijderd op Google Shopping.

Naar eigen inzicht

De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. Daar mogen socialemediaplatforms naar eigen inzicht inhoud weigeren of verwijderen en wordt dit gerekend tot hun redactionele vrijheid. Ook kunnen ze in de regel niet juridisch aansprakelijk worden gesteld voor wat gebruikers op hun site plaatsen en ook niet worden aangeklaagd voor het al dan niet verwijderen van inhoud. Dit verklaart waarom vanuit de VS de bemoeienissen van de EC om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting.

Vóór 2025 waren er geen betrouwbare melders in het kader van de DSA. Wel heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken al vanaf 2019 op basis van individuele afspraken een dergelijke status bij de socialemediaplatforms Facebook en Twitter/X en sinds 2021 ook bij Google, TikTok en Snapchat. Het ministerie heeft hiervan een paar keer gebruik gemaakt door Twitter te vragen berichten te verwijderen die betrekking hadden op het ongeldig maken van stembiljetten. Toenmalig minister Hugo de Jonge van Binnenlandse Zaken kwam overigens niet spontaan met deze informatie over de brug, maar pas na WOO-verzoeken, mediaberichten en Kamervragen.

De Europese Commissie financiert dus in het kader van de DSA ngo’s die als betrouwbare melders met voorrang geluiden op socialemediaplatforms proberen te censureren. Welke ngo’s de EC daar nog meer voor financiert en hoe die betrokken zijn bij censuur komt in het derde deel van deze serie aan de orde.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe NGO’s helpen bij de uitvoering van Europees censuurbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Thierry Breton is niet welkom in de VS. De voormalige EU-commissaris dreigde in 2024 een interview van Elon Musk met toenmalig presidentskandidaat Donald Trump op X (voorheen Twitter) te verbieden: omdat tijdens de live-uitzending nepnieuws en desinformatie dreigden te worden verspreid, zonder dat er ‘gemodereerd’ kon worden.

Het inreisverbod is een speldenprik in een controverse die teruggaat tot 2015. Toen begon de Europese Commissie zich zorgen te maken over het toenemende protest tegen massamigratie en multiculturalisme. Ook werd Rusland (naar later bleek ten onrechte) beschuldigd van het beïnvloeden van de uitslag van de Amerikaanse (2016) en Franse (2017) presidentsverkiezingen. In plaats van te luisteren naar de voorkeuren van de kiezer greep de Europese Commissie naar middelen om kritische geluiden te censureren.

Onder het mom van het aanpakken van haatspraak en desinformatie werd in 2015 het EU Internet Forum opgetuigd, dat misbruik van internet voor terroristische doeleinden moest bestrijden. In 2016 (tegen haatspraak) en in 2018 (tegen desinformatie) kwamen er ‘niet-bindende’ gedragscodes voor socialemediaplatforms, waarin deze beloofden inhoud te censureren. Wereldwijd, omdat anders ontduiken via VPN mogelijk was. De inhoud van de gedragscodes werd zorgvuldig afgestemd met ngo’s. Als platforms niet meewerkten, zouden de gedragscodes wet worden.

Miljardenboetes

Amerikaanse bedrijven werden meteen hard aangepakt. Zo kreeg moederbedrijf Alphabet tussen 2017 en 2019 miljardenboetes van Google voor ‘machtsmisbruik’ via de advertentietak AdSense en het mobiele betalingssysteem Androïd. En ook voor het voortrekken van de eigen productvergelijker in resultaten van zijn zoekmachine.

In 2019 kwam de nieuw aangetreden Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen met het voorstel de gedragscodes om te zetten in een Digital Services Act (DSA). De DSA kwam tot stand in 2022 en werd effectief in 2023. Niet voldoen aan de DSA kan leiden tot een forse boete van maximaal 6 procent van de wereldwijde omzet of een totale ban in de EU. De wet verplicht platforms om samen te werken met ‘external stakeholders’, waaronder met name ook ngo’s.

Overigens gingen de gedragscodes niet op in de DSA. Wie voldoet aan de gedragscodes geniet bescherming tegen de toepassing van de DSA. Aangezien de EU van de westerse landen de meest vergaande wetgeving heeft rond censuur, werd voldoen aan de DSA de wereldwijde standaard. Wat dus implicaties heeft voor andere landen, zoals de VS. Daar waren de Democraten veelal bereid mee te werken aan de EU-maatregelen, terwijl de Republikeinen kozen voor de confrontatie. In twee achtereenvolgende rapporten problematiseerde een Republikeinse commissie inhoud en reikwijdte van de DSA en bracht een aantal onthullende feiten naar boven. Dat gebeurde door via dagvaardingen informatie op te vragen bij tien techbedrijven: Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, OpenAI, Reddit, Rumble, TikTok en X.

De Europese Commissie implementeerde met de DSA niet alleen vergaande wetgeving, maar ging bij de toepassing van de regels ook nog eens meten met twee maten. Zo is de Global Disinformation Index (GDI) leidend als het gaat om de betrouwbaarheid van websites. De GDI is een ngo die geld ontvangt van overheden en linksleunende filantropische organisaties, zoals de Open Society Foundations van George Soros. De GDI heeft het vooral voorzien op de rechterkant van het politieke spectrum. Onder de verzamelnaam ‘extreemrechts’ werd – conform de GDI – veel inhoud met een conservatief karakter als gevaarlijk gesignaleerd door de Europese Commissie. Vooral als het gaat over immigratie en gender is het label ‘violent right-wing extremism’ gauw geplakt. Berichten uit rechtse hoek over deze thema’s die nog net door de beugel konden (zogenaamde ‘borderline content’), werden door algoritmes naar beneden geplaatst, wat aanmerkelijk scheelt in advertentie-inkomsten. Hoewel de GDI transparantie tot kernprincipe heeft verheven, is er geen jaarverslag.

In tientallen bijeenkomsten met socialemediaplatforms en ngo’s drong de Europese Commissie de afgelopen jaren aan op het aanpakken van desinformatie over corona, de Russische invasie in Oekraïne en rond diverse verkiezingen. Deelname aan deze bijeenkomsten was verplicht en platforms moesten rapporteren wat ze deden aan het bestrijden van desinformatie. In de maanden voorafgaand aan het van kracht worden van de DSA pasten veel platforms hun ‘community guidelines’ op dit punt aan.

De eerste toepassing van de DSA was bij verkiezingen in Slowakije in het najaar van 2023. Uitingen als ‘There are only two genders’ en ‘Children cannot be trans’ werden met een beroep op de DSA verwijderd. De Europese Commissie stuurde TikTok een lijst met 63 accounts die moesten worden gecensureerd.

Ook in Nederland

Hierna was Nederland aan de beurt. Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 was er een speciale bijeenkomst met TikTok en de Europese Commissie. Over wat er precies is besproken, is niets bekend. Dat het in dit geval om slechts één bijeenkomst ging, zegt overigens weinig over de werkwijze van de Europese Commissie. Alleen al in Brussel vonden in de periode 2023-2025 tientallen vergaderingen plaats over toepassing van de DSA door socialemediaplatforms. Telkens als er ergens verkiezingen waren – in Polen, Frankrijk, Ierland en zelfs buiten de EU in Moldavië – werd ook nog een bijeenkomst in het desbetreffende land georganiseerd om landspecifieke aandachtspunten en accenten te zetten.

Zo was er zes weken voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 opnieuw een bijeenkomst in Nederland met socialemediaplatforms als Alphabet, Meta, Microsoft, TikTok en tal van ngo’s. Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de Autoriteit Consument & Markt. De ACM is onder de DSA aangewezen als Digital Services Coordinator, die in Nederland de supervisie heeft over de DSA en deze moet handhaven.

De agenda van deze bijeenkomst maakt duidelijk dat van socialemediaplatforms werd verwacht dat zij actief censuurmaatregelen zouden toepassen. Welke ngo’s precies deelnamen, blijkt niet uit de stukken. In ieder geval aanwezig waren Bits of Freedom en Justice for Prosperity (JfP).

Bits of Freedom zegt te streven naar ‘een open en rechtvaardige informatiesamenleving’. Het wordt financieel vooral gesteund door andere ngo’s, waaronder de Open Society Foundations van George Soros. Onder de werkzaamheden vallen zaken als de ‘dekolonisatie van digitale rechten in Europa’, ‘algoracisme’ en digital welfare.

Wie de website van Justice for Prosperity bezoekt, krijgt de indruk dat de EU een vrijplaats is voor rechtsextremisten die onder aanvoering van Andrew Tate en met steun van Trump los gaan op allerlei kwetsbare minderheden. Ook wordt de uitslag van elke verkiezing in de EU volgens JfP beïnvloed door grootschalige Russische inmenging. JfP werkt met een budget van 250.000 euro per jaar dat nagenoeg volledig wordt opgebracht door overheden (met name de EU) en ngo’s. Oprichter en CEO Jelle Postma is een graag geziene gast aan de Nederlandse talkshowtafels, waar hij gretig schermt met zijn verleden bij de NCTV en de AIVD. In een recent rapport beschuldigt JfP ook Wynia’s Week van het ondermijnen van fundamentele mensenrechten door statistische informatie over immigratie en de etnische achtergrond van criminelen te publiceren.

Geen juridische basis

Onderdeel van het interventierepertoire van de DSA is verder een ‘Rapid Response System’, waarin door de EC goedgekeurde factcheckers de mogelijkheid hebben om ‘priority censorship requests’ te doen in de aanloop naar verkiezingen. Dit Rapid Response System werd ingezet tijdens de verkiezingen in Frankrijk (2024), Moldavië (2024), Roemenië (2024 en 2025) en Duitsland (2025).

Met name de bemoeienis met de presidentsverkiezingen in Roemenië ging ver. Interne TikTok-documenten laten zien dat er via TikTok geen Russische beïnvloeding plaatsvond, anders dan veel media suggereerden. De documenten laten verder zien dat veel inhoud die populistische en nationalistische kandidaten steunde, werd verwijderd zonder dat daar een juridische basis voor was. Vanaf een bepaald moment in de campagne vroegen de Roemeense verkiezingsautoriteiten om alle afbeeldingen van de populistische kandidaat Călin Georgescu te verwijderen. Voorafgaand aan de nieuwe presidentsverkiezingen een half jaar later blijkt dat met name TikTok werd belaagd door de Roemeense autoriteiten en de EC om de censuurregels verder aan te scherpen.

De Amerikaanse rapporten laten zien dat de Europese Commissie met behulp van de DSA meningen wil censureren die niet schadelijk of illegaal zijn. Daarbij verplichten de gedragscodes en de DSA socialemediaplatforms om samen te werken met ngo’s en factcheckers, met name in verkiezingstijd. Over wat die ngo’s en factcheckers precies doen en hoe het zit met hun financiering, kom ik terug in het tweede deel van mijn artikel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe de Europese Commissie stiekem probeert om ‘verkeerde’ verkiezingsuitslagen te voorkomen, óók in Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit het persbericht van de ACM van 13 augustus blijkt dat bij het rondetafelgesprek met de 12 grote online platformbedrijven ook vertegenwoordigers van de Europese Commissie, van andere betrokken toezichthouders en van NGO’s aanwezig zullen zijn. Dat een overheidsdienst op een dergelijke manier druk uitoefent op bedrijven is ongekend. Zeker in aanloop naar algemene verkiezingen. Het werd tenminste nooit zo openlijk gedaan.

De platformbedrijven

Om welke platformbedrijven het gaat, is niet helemaal duidelijk. ACM noemt alleen de namen van Snap, X, Facebook en TiKTok. Via een omweg valt de lijst toch te achterhalen. Op de site van de Europese Commissie staat sinds 25 juli 2025 een volledige lijst van dergelijke platformbedrijven. Het gaat om AliExpress, Amazon, Apple, Pornhub, Booking.com, Google (met Youtube), Shein, LinkedIn, Meta (met Facebook, Instagram en Whatsapp), Microsoft, XNXX, Pinterest, Snap, Stripchat, TikTok, X, Temu, XVideos, Wikipedia en Zalando.

Het bedrijf achter de sexcamsite Stripchat vond dat ze ten onrechte op die lijst was gezet en tekende in februari 2024 protest aan bij het Hof van Justitie van de EU in Luxemburg. In die zaak kwam geen uitspraak, maar de Europese Commissie schreef afgelopen mei in een persbericht dat na informatie over het aantal gebruikers door de Cypriotische mediawaakhond het bedrijf van de lijst zou gehaald worden. Niettemin staat het er in de laatste bijwerking van 31 juli nog steeds op.

Het is opmerkelijk dat op de bewuste vergadering in september nog andere groeperingen aanwezig zullen zijn. Als de overheid of een consumentenwaakhond bedrijven wil informeren waarom brengt ze dan anderen mee? Het gaat om afvaardigingen van verschillende EU-instanties en van NGO’s. Vooral de aanwezigheid van die laatste is merkwaardig. Volgens ACM gaat het om het ‘middenveld’, maar zegt verder niet om welke NGO’s het gaat.

We kunnen er echter van uitgaan dat op die vergadering ook Europese bureaucraten en activisten aanwezig zullen zijn. Blijkbaar vindt niemand het problematisch dat een autoriteit van de Nederlandse overheid bedrijven sommeert om, met het oog op de verkiezingen, de uitingen van hun klanten te gaan monitoren en eventueel censureren. Dat de overheid daarbij hulp krijgt van twee groepen die de publieke opinie en de conversaties op online-platformen blijkbaar naar hun hand willen zetten, wordt vanzelfsprekend geacht.

De digitale dienstenverordening (DSA)

Dit initiatief van de ACM komt niet uit de lucht vallen. Het is het gevolg van de nieuwe online-censuurwet van de Europese Unie die vervat zit in de Digital Services Act (DSA) of de digitale dienstenverordening. Die EU-wet geeft overheden de macht om inhoud (‘content’ in het jargon) te laten verwijderen. Het enige wat nodig is, blijkt een beslissing van een ambtenaar dat iets ‘schadelijk’ of ‘illegaal’ zou zijn. Die ambtenaar is iemand bij de ACM.

Opvallend is dat niet politie of justitie, maar de regulator qua consumentenzaken door de EU is aangesteld om DSA in te voeren in Nederland. Of, beter gezegd, te handhaven wat in het EU-jargon ‘policing’ heet. In Nederland is consumentenwaakhond ACM aangesteld om DSA op te leggen en te handhaven. De eerste keer dat de EU dit in praktijk brengt, is rond de Tweede Kamerverkiezingen  en heeft dus betrekking op het Nederlandse parlement en de volgende Nederlandse regering.

‘Big Tech’ aanpakken

Die Digital Services Act (DSA) werd in juli 2022 goedgekeurd door het Europees Parlement met 539 stemmen voor, 54 tegen en 30 onthoudingen. 25 van de 29 Nederlandse europarlementariërs stemden. Alleen Michiel Hoogeveen (JA21), Dorien Rookmaker (Onafhankelijk), Marcel de Graaff (FvD) en Rob Rooken (JA21) stemden tegen. De rest stemde voor of kwam niet opdagen voor de stemming.

Dat enthousiasme in het Europees Parlement was vooral te danken aan de belofte om ‘Big Tech’ aan te pakken. Met name X, Meta enzovoort. De zogenaamde Very Large Online Platforms of grote platformbedrijven. Vooral Amerikaanse bedrijven die soms onder de noemer GAFAM (een acroniem voor Google, Apple, Facebook, Amazon en Microsoft) in vooral de Franse media gedemoniseerd worden.

Niet vrijblijvend

Volgens de directeur van ACM, Manon Leijten, moeten die Very Large Online Platforms (VLOPs) stappen ondernemen om ‘efficiënt illegale inhoud’ te bestrijden en moeten ze bovendien ‘transparant en doeltreffend tewerk gaan’. Dat is bureaucratisch jargon om te zeggen dat online-discussies over gevoelige verkiezingsthema’s – zoals migratie, islam, de oorlogen in Oekraïne en Gaza, en uiteraard de rol van de Europese Unie – het risico lopen om onder dwang door ACM en EU gezuiverd te worden.

Het wordt geen vrijblijvende vergadering. Afgelopen juli contacteerde ACM de twaalf platformbedrijven om van hen te weten te komen hoe ze de verkiezingscampagne gaan aanpakken. Zogezegd om de integriteit van de verkiezingen te verzekeren. De sociale mediabedrijven moeten een strategie en een reeks maatregelen voorstellen aan ACM. Als ze dit niet doen, riskeren ze fikse boetes. Net als wanneer ze zouden weigeren om de berichten van gebruikers te monitoren en te censureren tijdens de verkiezingscampagne.

Op 15 september volgt de vergadering om te onderzoeken hoe die sociale mediabedrijven of platformbedrijven dit doel van de Europese Unie en de Nederlandse autoriteiten willen nastreven. Het gaat daar in het bijzonder over inhoud die door gewone burgers en dus kiezers zou worden verspreid via de platformen. Zaken die onder de vrijheid van meningsuiting vallen.

De vraag waarom andere bedrijven dan X, Meta, TikTok of Snap hierin betrokken worden dringt zich op. Waarom willen ACM en de EU ook sexcamsites, pornosites en online-winkels verplichten om hun klanten te monitoren? Om gevoelige of zelfs gênante gegevens van kiezers te verzamelen? Om al die gegevens te koppelen in één grote surveillancedatabank?

Oproep tot verklikken

Op papier stellen ACM en de EU het voor alsof ze de Nederlandse democratie willen beschermen tegen bedreigingen, maar in praktijk komt het erop neer dat ze gaan begrenzen wat mensen online mogen en kunnen zeggen tijdens een verkiezingscampagne. Dit is ongekend en zou nog maar enkele jaren geleden zelfs ondenkbaar zijn geweest.

En dan is er nog een heel kwalijk kantje aan het hele verhaal. De consumentenwaakhond ACM roept gebruikers op om de sociale mediabedrijven te verklikken als ze van mening zijn dat die bepaalde inhoud fout beoordeeld zouden hebben. De verklikkers zijn ongetwijfeld al gemobiliseerd.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Consumentenautoriteit en EU dwingen sociale media tot censuur met het oog op de verkiezingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kunnen uitvoeren van de ultieme lijfstraf – de doodstraf – wordt ook in sommige hoogbeschaafde landen nog noodzakelijk geacht, maar zelden toegepast. De laatste executie in Europa vond in 1977 plaats in Frankrijk. Destijds was de zoon van Frankrijks hoofdbeul, Marcel Chevalier, nog bij die terechtstelling aanwezig om hem voor te bereiden op de opvolging, maar dat bleek niet nodig. In 1981 werd de doodstraf ook in Frankrijk afgeschaft.

Alleen gevangenisstraf, financiële boete en taakstraf resteren de beschaafde rechter nog. Daarbij mag worden aangetekend dat de overheid in Nederland er steeds minder in slaagt opgelegde gevangenisstraffen ten uitvoer te brengen, maar wel heel goed is in het innen van boetes. Zelfs onterechte boetes. En dat de heersende mening luidt dat langer opsluiten niet afschrikwekkend werkt, maar boetes verhogen wél.

Een vergeten straf

Een vergeten straf is verbanning. Oorspronkelijk was verbanning een kerkelijke straf. Wie bepaalde misdrijven had begaan werd uit de gemeenschap (van gelovigen) gestoten: geëxcommuniceerd. In Coena Domini (‘Aan het Avondmaal des Heren’) was de titel van de pauselijke bul, waarmee de banvloek in 1363 werd geïntroduceerd.

Oorspronkelijk waren er slechts een paar misdrijven die zo werden bestraft, waaronder ketterij, het in beroep gaan tegen een beslissing van de paus bij een kerkvergadering, nieuwe belastingen instellen zonder goedkeuring van de paus en het leveren van wapens aan vijanden van de kerk, zoals de Saracenen en de Turken.

In de loop der eeuwen werden steeds meer ‘misdrijven’ aan de lijst toegevoegd. Na de Reformatie vonden ook protestanten al snel redenen om personen uit hun gemeenschap te verbannen. En een halve eeuw nadat ze toestemming kreeg om een synagoge in Amsterdam te openen, verbande de Sefardische gemeenschap in 1656 de tolerante wijsgeer Spinoza.

In de Middeleeuwen hanteerden ook tal van steden verbanning als straf. Her en der zijn in Nederland nog steeds de ‘banpalen’ te vinden die de grens van de ‘banne’ (het rechtsgebied) van een stad aangaven. De veroordeelde werd geacht de stad verlaten te hebben als hij de banpaal was gepasseerd. Hij was dan banneling.

De seculiere overheid stuurt allang geen onderdanen meer weg, al krijgt de douane van Australië op de vraag of iemand een strafblad heeft van grapjassen het antwoord: ‘Is dat nog steeds verplicht?’

Nieuwe ketters

Maar het tij keert. Een paradox in de Nederlandse geschiedenis is dat de ontkerkelijkte bevolking religieuze gebruiken in nieuwe vorm voortzet. Het is inmiddels weer staand gebruik om mensen te ‘verketteren’. De anders denkende wordt dan in nieuwe termen uitgemaakt voor duivelsaanhanger. Hij is ‘fascist’, ‘racist’ of ‘extreem-rechts’.

Daar is weinig tegen te doen. In 2020 zei Volkskrant-columnist Max Pam aangifte te hebben gedaan tegen GroenLinks-prominent Sybren Kooistra, omdat die hem op Twitter voor racist had uitgemaakt. ‘Ik wil graag uitgezocht hebben of de racismebeschuldiging inmiddels zo gemeengoed is geworden dat het niets meer voorstelt,’ aldus Pam destijds.

Hoe die strijd is afgelopen hebben we nooit gehoord. Begin 2023 stond op de agenda van het partijcongres van GroenLinks wel een ‘antifascisme-motie’ die was ingediend door dezelfde Sybren Kooistra. Hij riep de Kamerfracties van zijn partij op om slechts bij hoge uitzondering interrupties te plaatsen tijdens de spreektijd van PVV en FvD en geen wetsvoorstellen en moties van die partij mede te ondertekenen. Kortom, hen dood te zwijgen. De motie werd door het partijbestuur omarmd en met overweldigende meerderheid van stemmen aangenomen.

Op verkettering volgt uitsluiting

Dat zou mij niet zijn opgevallen, ware het niet dat de Eerste Kamer toen net een sessie voor fractievoorzitters had georganiseerd over integriteit en omgangsvormen. De toenmalige fractievoorzitter van de PVV, Marjolein Faber, zei daar niet aan mee te zullen doen, mede vanwege die motie. Waarom praten over omgangsvormen met een partij die niet met je om wil gaan?

Ik ging wel naar die bijeenkomst en vond het – naïef als ik ben – wel zo netjes om tevoren tegen Paul Rosenmöller, de fractievoorzitter van GroenLinks, te zeggen dat ik daar aan de orde zou stellen hoe zijn fractie die motie zou uitvoeren. Bij de opening van de vergadering vroeg Rosenmöller meteen het woord. Hij stelde voor om geen verslag te maken van het besprokene. Een overgrote meerderheid stemde daar mee in. Niemand zal dus ooit iets leren van wat de leidende senatoren vonden van hun onderlinge omgangsvormen en hun handelen zonder last of ruggenspraak, waartoe ze zich bij eed hebben verplicht.

Op verkettering volgt uitsluiting. Zo heeft het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in juni van dit jaar de uitnodiging aan de Tweede Kamer om de eerste ‘Nationale Herdenking Slavernijverleden’ bij te wonen ingetrokken, omdat de voorzitter van de Tweede Kamer lid is van de PVV.

We zien dat ook bij andere mantelorganisaties. De Nederlandse tak van UNWomen, een aan de Verenigde Naties gelieerde club, had enkele ministers uitgenodigd aanwezig te zijn bij de aftrap van een campagne rond het thema ‘geweld tegen vrouwen’. De ministers waren te druk en hun staatssecretarissen zouden komen. Die zijn van de PVV. Dat was niet de bedoeling, zei de directeur van UNWomen, voormalig GroenLinks-Europarlementariër Marije Cornelissen. Ze wilde een andere bewindspersoon.

En dan hebben we natuurlijk nog de Amsterdamse GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink, die meteen na de verkiezingen liet weten dat hij de telefoon niet op zou nemen als een PVV-minister zou bellen.

In haar zucht naar regeringsdeelname noemt GroenLinks zichzelf de laatste jaren ‘lid van het constructieve politieke midden’, maar wie anderen uitsluit zit per definitie niet in het midden. Net zomin als de paus in het religieuze midden zat, toen hij In Coena Domini uitbracht.

Een flinke stap terug

Na verkettering en uitsluiting volgt net als vroeger weer verbanning. Iedereen die zegt dat er geen platform moet worden geboden aan bepaalde ideeën en daarom sprekers weigert, verbant mensen virtueel en wil eigenlijk ook nog de ultieme virtuele lijfstraf uitdelen: de ander monddood maken. Deze nieuwe vorm van een oude straf is een flinke stap terug op het pad van de vooruitgang.

Zo’n stap is niet zonder risico, want de nieuwe virtuele straf staat niet los van de oude fysieke straf. Op 2 november is het twintig jaar geleden dat Mohammed Bouyeri Theo van Gogh vermoordde. Van Gogh nam alles en iedereen de maat, op al dan niet fraaie wijze. Maar hij is om slechts één reden vermoord: omdat hij kritiek uitte op de islam.

Mag het verwonderen dat GroenLinks, met zijn hang naar verbanning, twintig jaar na die moord, islamofiel blijkt te zijn? En dat beschaafde PvdA-leden huiveren voor een fusie met die partij?   

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: ‘Geen platform bieden’ is de moderne vorm van het middeleeuwse ‘verbannen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Bruna-klanten moeten aan de overkant ook nog langs de TikTok-rijen slalommen die het trottoir versperren bij de hoek van de Gerrit van der Veenstraat. Een virus dat zich vanuit de Negen Straatjes over de hele hoofdstad verspreidt.

Foute boeken

En dan het nieuws, maandagochtend op BNR Nieuwsradio, dat ‘hun’ Bruna foute boeken verkoopt. Misschien niet in de winkel, maar wel online. ‘Controversiële boeken bij Bruna: jodenhaat en extremisme worden ongezien verspreid’, luidt de alarmerende kop op hun site. 

Journalisten hadden het boekenaanbod van een van Nederlands belangrijkste cultuurdragers doorgevlooid op onbetamelijkheden. Hun conclusie: ‘Het bedrijf controleert onvoldoende op de inhoud, blijkt uit onderzoek.’ Newspeak voor: Bruna verkoopt boeken die BNR onbetamelijk acht en moet ze dus verwijderen. 

Als bewijzen van Bruna’s slechtheid had BNR op zijn site screenshots geplaatst van Engelstalige versies van De Protocollen van de Wijzen van Zion, online bij Bruna te koop. Het is een oud en berucht Russisch antisemitisch complotverhaal over de Joodse wens tot wereldheerschappij. Dat het boek een verzinsel is, staat echter ook op de Bruna-site. Je kunt je afvragen waarom mensen belangstelling hebben voor een hoax, maar dat is niet aan BNR om te bepalen. Je kunt er ook, gewoon, nieuwsgierig naar zijn.

BNR’s toorn wekte tevens de aanwezigheid van ‘twee van de drie’ delen van de trilogie The Culture of Critique van de Amerikaan Kevin B. MacDonald. Een anti-joodse complotdenker, volgens BNR. Maar de boeken zijn gewoon te koop bij The Harvard Book Store, misschien moet BNR de Amerikanen snel alarmeren.

Bruna dient ook onverwijld te stoppen met de verkoop van ‘het handboek’ van de Ku Klux Klan, een boek waarin Maarten Luther de Joden aanvalt en andere werken die mensen misschien, mogelijk, wellicht schokken.

Yahya Sinwar

Ook is BNR boos dat Bruna de autobiografie aanbood van Yahya Sinwar, de nog steeds niet door Israël geliquideerde nieuwe leider van Hamas. Sinwar geldt als het brein achter Hamas’ gruweldaden op 7 oktober vorig jaar.

BNR vindt Sinwar een slecht mens en een biografie onwaardig, alleen nette mensen verdienen kennelijk aandacht. Bruna zou het boek hebben teruggetrokken – BNR’s communicatie hierover is vaag – maar kwam wel met een pijnlijke terechtwijzing aan de Amsterdamse censors in spe: ‘Het is aan onze klanten voorbehouden zich een mening te vormen over de aangeboden titels.’ Kwaliteitsmedia overal ter wereld hebben portretten geschreven van Yahya Sinwar, een misschien wel ‘fout’ maar desalniettemin interessant persoon.

Ook de hoogste Nederlandse autoriteit op het gebied van bestrijding van antisemitisme, Eddo Verdoner, toonde zich bezorgd over de fout geachte boeken bij Bruna. Hij zag echter af van een aanklacht en gunt het bedrijf tijd om ze te verwijderen. Dat neemt niet weg dat BNR de vrijheid van meningsuiting een slechte dienst heeft bewezen.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met jacht op ‘controversiële boeken’ bewijst BNR Nieuwsradio vrijheid van meningsuiting een slechte dienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Nadat entrepreneur Elon Musk had aangekondigd dat hij op 12 augustus – live op zijn platform X – in gesprek zou gaan met presidentskandidaat Donald Trump, kwam er een reactie van Thierry Breton. De Franse EU-commissaris voor de Interne Markt stuurde ‘Dear Mr. Musk’ een brief – met cc naar de ceo van X – die hij ook publiceerde op het platform. Bij de brief plaatste hij de tekst: ‘With great audience comes greater responsibility #DSA As there is a risk of amplification of potentially harmful content in EU in connection with events with major audience around the world, I sent this letter to @elonmusk.’ 

Breton kreeg op X steun, maar er waren ook veel verontwaardigde reacties. Musk reageerde met een meme met daarop de tekst: ‘Take a big step back and literally, fuck your own face!’ 

‘Proportionele maatregelen’ 

Waar was het Breton precies om te doen? In zijn brief – die bleek te zijn verstuurd zonder medeweten van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen – wijst hij Musk op diens verantwoordelijkheid om zich aan ‘de wetten van de EU’, en dan met name de Digital Services Act (DSA), te houden, aangezien een derde van de 300 miljoen X-gebruikers zich in de EU zouden bevinden. Een jaar geleden schreef ik in Wynia’s Week al over de gevaren van deze DSA die toen van kracht werd voor de grootste online platforms en zoekmachines. 

Breton stelt dat Musk weliswaar vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat hij ervoor moet zorgen dat ‘proportionele en effectieve verzachtende maatregelen klaarstaan met betrekking tot de versterking van schadelijke inhoud gerelateerd aan relevante evenementen, waaronder live streams, die, als ze ongeadresseerd blijven, het risicoprofiel van X zouden kunnen vergroten en nadelige effecten kunnen genereren voor het publieke discours en de publieke veiligheid. Dit is belangrijk tegen de achtergrond van recente voorbeelden van publieke onrust die voortkwam uit de versterking van inhoud die haat, wanorde, aanzettingen tot geweld, of andere gevallen van desinformatie promoten.’ 

Kennelijk houdt de EU een risicoprofiel bij per online platform, want Breton dreigt hier met een verhoogd aantal risicopunten voor X. Wat de gevolgen daarvan zouden zijn, laat hij onvermeld. Breton benadrukt daarnaast dat er niet mag worden gediscrimineerd in de moderatie van de gebruikersgemeenschap en de content, ‘including yourself as a user with over 190 million followers’.  

Aangezien de content die Musk in de Verenigde Staten maakt, zal ‘overwaaien’ naar Europa, heeft hij volgens een Breton een verplichting. ‘Daarom monitoren we de potentiële risico’s in de EU die worden geassocieerd met de verspreiding van content die aan kan zetten tot geweld, haat en racisme, in samenspel met grote politieke – of maatschappelijke – evenementen in de wereld, waaronder debatten en interviews in de context van verkiezingen.’ 

Breton voegt er nog dreigend aan toe dat Musk op de hoogte is van een ‘formeel proces dat reeds loopt tegen X onder de DSA’. Hij verzoekt Musk om Bretons team vooraf te informeren over de genomen preventieve maatregelen en sluit af met de woorden: ‘Mijn diensten en ik zullen extreem alert zijn tegenover elk bewijs dat wijst richting overtredingen van de DSA en zullen niet twijfelen om onze toolbox, met inbegrip van het nemen van voorlopige maatregelen, volledig in te zetten, mocht dit gerechtvaardigd zijn om EU-burgers tegen serieus letsel te beschermen.’   

Het gevaar van controle 

De brief van Breton maakt duidelijk hoe groot de gevaren zijn die gepaard gaan met sterk beperkende controlemechanismen – zoals in de DSA – over wat online geplaatst mag worden en wat niet. Wat aanzet tot haat of discriminatie en wat desinformatie is, is niet altijd duidelijk te bepalen. Bovendien – ik schreef het ook in mijn boek Het Recht op Misinformatie – rijst de principiële vraag waarom onjuiste informatie niet zou mogen worden gedeeld. Is het niet aan burgers om te bepalen of ze wel of niet kennis willen nemen van onzin?  

In de tweede plaats is het belangrijk om te beseffen dat Breton de brief preventief naar Musk stuurde, nog voordat het gesprek met Trump had plaatsgevonden. De assumptie was kennelijk dat Musk en Trump in elk geval op het punt van desinformatie (of beter misinformatie: omdat de intentie van de verspreider van informatie vaak onduidelijk is) over de schreef zouden gaan. Zou Breton voortaan ook brieven gaan sturen naar Nederlandse journalisten die mensen spreken of interviewen die een ander perspectief op de wereld hebben dan hij? Het lijkt niet ondenkbaar als de journalist of diens medium voldoende volgers heeft.  

Wat Breton heeft gedaan, kan bovendien worden gekwalificeerd als inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Is die beïnvloeding wenselijk? Wanneer niet-lidstaten zich zouden bemoeien met verkiezingen in een EU-land, is het hek – uiteraard – van de dam. Zo bezien getuigt Bretons brief van een arrogantie die we doorgaans juist aantreffen onder leiders die we gewend zijn autoritair te noemen.   

We worden zo – niet voor het eerst – gewezen op het probleem dat de EU niet goed uit te voeten lijkt te kunnen met Verlichtingsidealen als de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, hoewel die idealen het fundament heten te zijn van de Europese samenwerking. De EU bemoeit zich met zaken die de autonomie van de burger aantasten. Aan het vrije woord worden beperkingen opgelegd, zogenaamd om ‘aanstoot’ te voorkomen. Zo ontstaat een wereld die voortdurend wordt geïndoctrineerd met beschermingsdrang en totale risico-uitsluiting. In plaats daarvan zou het vrije woord in de EU de hoogste bescherming moeten genieten en zou de DSA daarom direct op de helling moeten.  

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waar bemoeit Eurocommissaris Thierry Breton zich in hemelsnaam mee?  verscheen eerst op Wynia's Week.

De dienst vroeg de uitgevers hun manuscripten op te sturen. Deed de uitgever dit niet, dan stuurde de I.D.I.L. kaartjes rond waarop stond: ‘Niet ter bespreking ontvangen’. De katholieke boekhandelaar wist dan genoeg. Zo’n boek werd, zeker beneden de rivieren, niet verkocht.

De Bezige Bij weigerde dan ook in 1948 Hermans’ roman De tranen der acacia’s uit te geven, omdat er volgens directeur Wim Schouten honderden woorden in stonden die je toen onmogelijk kon laten drukken, zonder bij de katholieke boekhandel een slechte naam te krijgen. Hermans, die een wrok goed kon koesteren, haalde in 1964 in zijn Mandarijnen op zwavelzuur nog eens flink uit naar het ‘rooms katholiek cultureel terreur instituut’ I.D.I.L  En toen Henk Hofland een keer, op weg naar een partijtje bij Hermans, Wim Schouten op straat tegen het lijf liep en meenam, bleek verzoening uitgesloten. ‘Ik geef deze lul geen hand,’ zei de schrijver zodra hij de naar hem toe schuifelende Schouten ontwaarde.

Vrijheid van meningsuiting onder druk 

In 1970 werd de I.D.I.L. opgeheven en Hermans is in 1995 overleden. Maar ik kan wel raden wat hij zou vinden van de sensitivityreader, een lelijk woord dat in oktober 2019 in de Dikke Van Dale werd opgenomen. Iedere uitgever heeft er tegenwoordig een. Hun taak is te voorkomen dat iemand wordt gekwetst door wat er staat geschreven. Ze onderzoeken daartoe niet alleen manuscripten, maar ook reeds lang bestaande boeken. Begin vorig jaar bijvoorbeeld bleken sensitivityreaders de kinderboeken van Roald Dahl onder handen te hebben genomen, en woorden te hebben geschrapt. Caspar Slok uit Sjakie en de chocoladefabriek wordt nu omschreven als ‘enorm’ in plaats van als ‘dik’ en mevrouw Griezel wordt niet meer ‘lelijk’ genoemd.

We mogen constateren dat iedere uitgever – waar ook ter wereld – nu zijn eigen I.D.I.L. heeft en dat ergens tussen 1970 en 2019 de toename van de vrijheid van meningsuiting is omgebogen in een afname van die vrijheid. Daarom gaf ik graag gehoor aan de suggestie van de hoofdredacteur van Wynia’s Week, tevens uitgever, om eens een stukje te wijden aan alle woorden die inmiddels verboden zijn.

‘Words can be a crime and be punished with whatever punishments the legislators wish,’ schreef Thomas Hobbes al haleverwede de zeventiende eeuw in zijn Leviathan waarin hij de monarchie verdedigt, als enige uitkomst voor gewelddadige godsdiensttwisten. Anno 2024 officieel verboden woorden kon ik echter niet meteen vinden. Wel veel woorden die worden weggemoffeld.

In 2006 verdween de negerzoen. Niet dat deze lekkernij verboden werd; men vond het woord gewoon niet kies meer. Nadat in 2020 een jongeman overleed, die zich in het verre Minneapolis had verzet tegen aanhouding door de politie, veranderden meer gerechten van naam. Dat jaar besloot de Hema om de moorkop om te dopen tot ‘chocoladebol’. En hoewel niemand ooit bezwaar aantekende, bestaan Jodenkoeken, die sinds 1883 in Alkmaar werden gebakken, ook niet meer. Bakker Davelaar besloot hun naam in 2021 te wijzigen in ‘Odekoeken’. Hier lijkt sprake van pure zelfcensuur. Net zoals bij het besluit van Unilever in 2020 om zigeunersaus om te dopen ‘paprikasaus op Hongaarse wijze’. 

Jodenkoeken en zigeunersaus gaven geen aanstoot, maar werden toch om zeep geholpen. Een staaltje van zinloos taalkundig geweld. En de sensitivityreaders gingen in de boeken van Roald Dahl verder dan woorden vervangen. Heksen zijn in het boek De Heksen kaal en dragen daarom pruiken. Maar de sensitivityreaders hebben in de nieuwe editie de vermaning toegevoegd dat er een ‘heleboel andere redenen zijn waarom vrouwen pruiken dragen en daar zeker niets mis mee is’.

Geen ‘arme mensen’ meer

Nog dieper dan de uitgevers buigt de kunstsector. Zo heeft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMvW) ‘een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector’ het licht doen zien.

Deze gids zegt bijvoorbeeld over het woord bediende: ‘De termen “bediende”, “page”, “knecht” en “baboe” veronderstellen op zich geen grove uitbuiting ofschoon zij een hiërarchische relatie op basis van klasse en macht beschrijven die soms gekenmerkt wordt door uitbuiting. De veelvoudige en complexe relaties die bedienden kunnen hebben met hun meesters maken het niet makkelijk, zelfs riskant, om een oordeel te vellen over de rol van de bediende of de omstandigheden waaronder deze leefde. Over het algemeen adviseren wij een meer kritische benadering van de termen.’

Voor de liefhebber zijn er 77 pagina’s in deze incomplete (want er raken altijd meer woorden uit de gratie) gids te bestuderen. En er zijn mensen die nóg verder gaan. Op de website van de van oorsprong protestant-christelijke goededoelenorganisatie Wilde Ganzen, die armoede bestrijdt in arme landen, vindt u het artikel ‘De derde wereld en 16 andere termen die we niet meer toestaan.’ Twee van de andere termen die de organisatie niet meer ‘toestaat’ (!) zijn ‘arme mensen’ en ‘arme landen’. Waarom niet? ‘Arme mensen zijn zoveel méér dan arm. Ze hebben dan wel minder te besteden dan andere mensen, maar zijn weer rijk op andere vlakken. Zo ook arme landen met al hun potentie en innovaties.’ De Wilde Ganzen spreken nu van ‘mensen in armoede’ en ‘landen met hoge armoedecijfers’.

Dit is waar de weg van slaaf naar slaafgemaakte toe leidt. Maar er zijn bij mijn weten geen woorden echt bij wet verboden. In Rusland mag de oorlog in Oekraïne geen oorlog worden genoemd. In Nederland heeft AVROTROS alle tv-programma’s met Ali B van zijn website verwijderd en de insectenkundigen van de wereld hebben onlangs bij meerderheid besloten de namen van enkele beestjes aan te passen. Maar woorden zijn nog niet verboden.

Verbieden heeft ook weinig zin, want als mensen willen, verzinnen ze gewoon een nieuw woord. Feyenoord-voetballer Piet Romeijn werd geschorst omdat hij op 7 december 1969 ‘hondenlul’ riep naar scheidsrechter Arie van Gemert, maar verklaarde dat hij ‘onbenul’ had geroepen. En in mijn jeugd scandeerden ludieke betogers ‘Nixon Molenaar!’ omdat belediging van een bevriend staatshoofd werd bestraft.

Het dichtst bij een officieel verbod komt nog het gebruik van het n-woord in de Verenigde Staten. Dat verbod geldt echter alleen voor blanken. Voetbaltrainer Ron Jans kan daarover meepraten. Hij zong vrolijk mee met z’n zwarte spelers in de kleedkamer van FC Cincinnati en ontslag volgde.

Waarom altijd aardig zijn?

Alle gedoe over het gebruik van woorden is gebaseerd op de gedachte dat je andere mensen niet wilt kwetsen. Maar wie in een vrije wereld wil leven, moet tegen een verbaal stootje kunnen. Atijd aardig willen zijn, is een verkeerd uitgangspunt. Je mag aardig zijn, maar het hoeft niet. Aardig zijn is niet altijd goed.

‘Ik ben wel eens aardig, maar een aardig man, nee. Als ik straks begraven zou worden, en iemand zou zeggen in zijn speech: dit was een aardig man, dan zou ik mij gepakt voelen. Als dat het enige zou zijn, dat heeft iets onbestemds, iets nikserigs. Minister-president Kok is een aardige man. Maar als je ergens voor staat, dan heb je mensen die het daar mee eens zijn, die je omarmen. Maar je hebt ook mensen die daar niets van willen weten en dat vind ik heel goed. Een man als Den Uyl, daar liep je mee weg, of die werd diep gehaat. Dat kwam omdat hij ergens voor stond. Dat vind ik een goed uitgangspunt,’ zei Pim Fortuyn in 2002 tegen Ivo Niehe.

Hij raakte hier een kernpunt van de westerse cultuur. Het is soms noodzakelijk om onaardig te zijn. Vrijwel alle belangrijke nieuwe kennis die we hebben, begon met een opmerking die iemand anders niet zinde. Als Galileo Galilei een aardige man was geweest met respect voor de kerk (zoals Nicolaas Copernicus), hadden we nu nog steeds gedacht dat de zon om de aarde draait. Het verwerven van nieuwe kennis is gebaseerd op kritiek op bestaande opvattingen. Vrijheid van meningsuiting is geen moreel goed. Die vrijheid is noodzakelijk om kennis te verkrijgen. Net zoals de vrije markt noodzakelijk is voor welvaart en democratie noodzakelijk is voor politieke vrijheid.

Geen respect voor onzin

Om kennis te verkrijgen moet je onaardig zijn, want kritiek op het bestaande is noodzakelijk en kritiek is niet aardig. Wetenschappers zijn dan ook zeer onaardig tegen elkaar. Als de een iets nieuws publiceert, gaan de anderen alle data controleren en de experimenten over doen om dat nieuwe idee onderuit te halen. Ze tonen geen enkel respect en nagelen wie onzin vertelt aan de schandpaal. Wat – na gezonde tegenzin – overblijft is nieuwe kennis: vooruitgang. Op basis van het idee ‘wapens verwonden, maar woorden niet’ is de westerse wereld ontwikkeld geraakt en geen ‘derde wereld’ gebleven.

Dat begrijpen de Wilde Ganzen niet. Maar wie dat idee vasthoudt, kan veel leren. Iedereen die respect voor de opvattingen van zijn groep eist en zegt dat woorden zijn groep kwetsen, pijn doen, tast daarentegen het fundament van het westen aan. Bewust of onbewust. Mensen die denken: ‘ik zal aardig zijn en niet kwetsen’, werken mee aan die ondergang.

Laten we behalve de woorden van Pim Fortuyn daarom ook de waarschuwing uit 1984 van George Orwell nooit vergeten: ‘Begrijp je dan niet, Winston, dat de hele bedoeling van Nieuwspraak is de denkruimte in te perken? Uiteindelijk zullen we gedachtenmisdrijven letterlijk onmogelijk maken, omdat er geen woorden meer zullen bestaan om die uit te drukken.’

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het censureren van ‘kwetsende’ woorden tast het fundament van de westerse beschaving aan verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Recentelijk heeft ons informatie bereikt over een verwarde, bejaarde man die beweert dat er geen klimaatcrisis is. De man is publiciteitsgevaarlijk vanwege een recente Nobelprijs. Luister niet naar de man, probeer anderen met deugsignalen te waarschuwen en cancel al zijn publieke optredens.’

John Clauser – want over hem gaat het – won in 2022 de Nobelprijs voor natuurkunde voor zijn experimenten met quantumdeeltjes die de Bell-ongelijkheid schonden. Daarmee toonde hij aan dat de ‘spookachtige’ verstrengeling tussen twee ver van  elkaar verwijderde deeltjes, waar Albert Einstein en veel andere natuurkundigen niet in wilden geloven, reëel is. Mogelijk levert dat de mensheid ooit nog eens de quantumcomputer op, die sommige extreem moeilijke rekenproblemen in een vloek en een zucht kan oplossen.

John Clauser ontkent niet dat het klimaat verandert

Als zo iemand zegt dat er iets niet klopt aan algemeen geaccepteerde wetenschap, is het misschien aan te raden om even te luisteren. Maar zoals dat vaak gaat met Nobelprijswinnaars, is Clauser al 80, en hij is geen klimaatwetenschapper. Dat zijn twee buitenkansjes voor de gedachtenpolitie: luister niet naar Clauser! Hij is niet deskundig en/of seniel!

Clauser ontkent niet dat het klimaat verandert, maar volgens hem is niet bewezen dat voor de mens relevante weersextremen (hittegolven, droogtes) tot crisisproporties toenemen, en dat de mens de enige oorzaak van de recente klimaatverandering is.

Voor zover ik weet, heeft Clauser nergens tot in detail en wetenschappelijk verantwoord uiteengezet wat hij nu precies wel of niet in twijfel trekt aan het heersende klimaatnarratief. Daar krijgt hij ook de kans niet meer voor, want zijn lezingafspraken worden nu door het academische establishment gecanceld.

Ik geloof a priori heus niet, dat Clausers inzichten van de complete klimaatwetenschap een kaartenhuis gemaakt hebben. Persoonlijk denk ik – maar dat kan projectie zijn – dat Clauser zich zo liep te ergeren aan het steeds schriller wordende klimaatgedram om hem heen, dat hij voor zijn doen nogal lichtvaardig een knuppel in dat hoenderhok heeft gegooid. De krampachtige reacties en ad hominems vanuit het klimaatestablishment zijn vooralsnog onthullender dan Clausers inzichten.

Het ‘geen deskundige’-argument zit dan in het vaste repertoire: alleen klimaatwetenschappers mogen iets van klimaatwetenschap vinden. Als je dat serieus neemt, zou dat vooral aantonen wat een sekte de klimaatwetenschap geworden is. Overal in de bètawetenschappen komen innovatie en nieuwe ideeën juist voort uit de kruisbestuiving tussen vakgebieden.

Bovendien zijn ze allemaal gebaseerd op hetzelfde fundament van wiskundig te formuleren natuurwetten en door iedereen controleerbare rekenmethodes. Het idee dat een Nobelprijswinnaar natuurkunde niet in staat zou zijn om een dataset met klimaatgegevens en de daarop toegepaste statistiek te doorgronden, is ridicuul.

Onafhankelijk denken doe je maar na je pensioen

Clauser bevindt zich in een positie en levensfase dat hij zijn schouders op zal halen over deze cancelcultuur. Maar voor elke klimaatwetenschapper die nog een stuk carrière in het vooruitzicht wil houden, is de boodschap duidelijk: echt onafhankelijk denken doe je maar na je pensioen.

Vergelijkbaar voorbeeld hoe de academie zijn oren laat hangen naar geroeptoeter in de media: afgelopen week maakte het wetenschappelijk tijdschrift  The European Physical Journal Plus de retraction (terugtrekking, cancelling) bekend van een artikel van vier Italiaanse natuurkundigen. In dat artikel stellen zij, op basis van gegevens over extreem weer, dat de klimaatcrisis ‘nog niet evident is’.

Keurig peer-reviewed onderzoek

Retraction is de zwaarst mogelijke maatregel die een tijdschrift kan treffen. Normaliter gebeurt dat alleen bij bewezen fraude, of als de onderzoekers erachter komen dat ze onherstelbare fouten gemaakt hebben in hun metingen. Daar is geen sprake van; de auteurs hebben zelf helemaal geen metingen of experimenten gedaan, maar geven slechts een overzicht van eerder gepubliceerd klimaatonderzoek, en plaatsen dat in de context van hun interpretatie. 

The European Physical Journal Plus is een peer-reviewed tijdschrift, dus hun artikel is vooraf door meerdere deskundigen beoordeeld, en die hadden geen bezwaar tegen publicatie. En zoals dat met de meeste wetenschappelijke publicaties gaat, keek ruim een half jaar lang vrijwel niemand er naar om.

Totdat het werd opgepikt door een klimaatsceptische website, The Daily Skeptic en de ronde ging doen op sociale media. Toen voelden journalisten van onder meer de Britse klimaatalarmkrant The Guardian zich genoodzaakt om in de tegenaanval te gaan tegen dit artikel dat volgens hen ‘grof gemanipuleerde data’ bevatte, hoewel het zich baseerde op keurig peer-reviewed onderzoek.

Geruzie in de media over klimaat is dagelijkse kost, maar wat deze zaak uniek maakt, is dat de critici – onder wie de prominente klimaatwetenschapper Michael Mann – eisten dat het artikel werd teruggetrokken, en ze uiteindelijk nog hun zin kregen ook.

The European Physical Journal Plus deed eerst nog het hele peer-review proces overnieuw, met vier nieuwe beoordelaars, waarvan er drie adviseerden om het artikel, inclusief een update van de auteurs, opnieuw te publiceren. Maar de hoofdredacteur volgde het advies van de enige tegenstemmer, en het artikel werd in de ban gedaan.

We zijn nu dus aangeland in het tijdperk dat de wetenschappelijke literatuur met terugwerkende kracht gecensureerd kan worden, niet wegens feitelijke missers, maar omdat de conclusies van een artikel een groepje klimaatdrammers niet bevallen. En wat is er dan zo aanstootgevend voor klimaatdrammers?

De schreeuwers van The Guardian wonnen

Misschien deze filosofische overweging waarmee de auteurs hun artikel afsluiten: 

‘Het stokje doorgeven aan onze kinderen zonder ze te belasten met de angst dat ze middenin een klimaat-noodtoestand zitten, zou hen in staat stellen om de diverse actuele problemen (energie, landbouw, gezondheid) met een meer objectieve en constructieve instelling onder ogen te zien, zodat een afgewogen beoordeling van de te nemen maatregelen mogelijk is, zonder de beperkte hulpbronnen die we ter beschikking hebben te verspillen aan kostbare en ineffectieve oplossingen. Hoe het klimaat van de eenentwintigste eeuw zich zal ontwikkelen is zeer onzeker. We moeten onze weerbaarheid vergroten tegen alles waar het toekomstige klimaat ons mee kan confronteren. We moeten onszelf eraan herinneren, dat het aanpakken van klimaatverandering geen doel op zich is, en dat klimaatverandering niet het enige probleem is waar de wereld mee te maken heeft.’    

Dit mag dus in officieel goedgekeurde wetenschappelijke literatuur niet meer gezegd worden. Een eclatant succes voor de gedachtenpolitie, onder aanvoering van een paar schreeuwers in The Guardian. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik‘ . Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’ s Week.

Wynia’ s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Klimaatdrammers die een Nobelprijswinnaar cancelen: de gedachtenpolitie rukt steeds verder op verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze verordening wil de regels harmoniseren die, zoals dat heet, ‘van toepassing zijn op tussenhandeldiensten op de Europese interne markt, met als doel te zorgen voor een veilige, voorspelbare en betrouwbare onlineomgeving, waarin de verspreiding van illegale online-inhoud en de maatschappelijke risico’s die de verspreiding van desinformatie of andere inhoud met zich kunnen brengen, worden aangepakt.’

Dat klinkt wellicht nobel, maar is die harmonisering wel een goed idee? Voor nu geldt de DSA voor diensten met meer dan 45 miljoen actieve gebruikers per maand. Denk daarbij aan X (Twitter), Meta (Facebook), Google, Apple, LinkedIn, Youtube en Tiktok.

De term ‘illegale inhoud’ wordt breed gedefinieerd

De DSA stelt dat online platforms ‘bijzonder gevoelige omgevingen’ zijn voor onder meer het verspreiden van desinformatie en daarom zouden zij ‘een hoger maatschappelijk risico’ vormen. Desinformatie wordt namelijk gezien als ‘systeemrisico voor de samenleving en de democratie’. Het zou een fenomeen zijn dat actief bestreden dient te worden.

In de DSA speelt de term ‘illegale inhoud’ een belangrijke rol. Die term wordt breed gedefinieerd ‘zodat het ook informatie met betrekking tot illegale inhoud, producten, diensten en activiteiten omvat’. Met name, zo wordt gesteld, moet illegale inhoud worden opgevat ‘als een verwijzing naar informatie, ongeacht de vorm ervan, die uit hoofde van het toepasselijke recht ofwel illegaal is op zich, zoals illegale haatzaaiende uitlatingen of terroristische inhoud en onrechtmatige discriminerende inhoud, ofwel volgens het toepasselijke recht illegaal is omdat zij verband houdt met illegale activiteiten.’

Daar valt veel onder. Desinformatie kan illegale inhoud zijn, maar dat hoeft niet. Elke EU-lidstaat bepaalt namelijk zelf welke inhoud illegaal is: ‘Een video van een ooggetuige van een mogelijk misdrijf mag daarentegen niet als illegale inhoud worden beschouwd louter omdat daarin een illegale handeling te zien is, indien het opnemen of het verspreiden van een dergelijke video onder het publiek niet illegaal is uit hoofde van het nationale recht of Unierecht.’

Enerzijds is dat gunstig, omdat elk land dan zelf soeverein blijft om te bepalen welke content er verwijderd mag worden. De EU legt echter ook weer wetgeving op aan lidstaten. Daarbij doet zich het probleem voor dat ‘offline’ landgrenzen in de de onlinewereld minder relevant zijn. In de DSA wordt daarom ook benoemd dat deze verordening niet ‘het territoriale toepassingsgebied of de grensoverschrijdende handhaving‘ regelt.

Het probleem is dat voorbij wordt gegaan aan de vraag of desinformatie wel actief aangepakt moet worden door een overheid of online platform, en zo ja, hoe. Terwijl niet vaststaat dat lidstaten desinformatie illegaal zouden moeten (kunnen) maken, wordt een verordening ingevoerd die het zelfs mogelijk maakt om vermeende desinformatie te censureren.

Ook is vreemd dat nergens wordt gedefinieerd wat desinformatie is. Meestal wordt onder desinformatie onjuiste informatie verstaan die wordt verspreid met het oogmerk om anderen te schaden. Hoewel de intentie achter het verspreiden van onjuiste informatie vaak lastig te bepalen is – hoe weet je immers waarom iemand bepaalde informatie deelt? – is die intentie in de praktijk vaak minder relevant bij desinformatie. Eigenlijk lijkt het overheden vaak te gaan om misinformatie: onjuiste informatie. Maar hoe wordt bepaald wat onjuist is?

Onlinediensten moeten proactief optreden

Die vraag blijft onvoldoende behandeld. Van aanbieders van onlinediensten wordt echter verwacht dat zij proactief optreden tegen illegale inhoud. Zij moeten te goeder trouw zijn om geen negatieve gevolgen vanuit de Europese Commissie te ondergaan:

‘De voorwaarde dat te goeder trouw en zorgvuldig moet worden gehandeld, moet inhouden dat op objectieve, niet-discriminerende en evenredige wijze wordt gehandeld, met inachtneming van de rechten en legitieme belangen van alle betrokkenen, en dat de nodige waarborgen worden geboden tegen ongerechtvaardigde verwijdering van legale inhoud, in overeenstemming met de doelstelling en de vereisten van deze verordening.’

Het lijkt erop dat het in de DSA niet uitmaakt wat illegaal is – en of die verboden terecht zijn – maar dat het slechts gaat om de handhaving. Dienstenaanbieders worden geacht content aan te pakken, zonder dat daarover een normatief oordeel wordt geveld. Dat maakt de invloed van de overheden van lidstaten – en de EU die wetgeving doorduwt – sterker.

Elke lidstaat moet vanaf 17 november minimaal één autoriteit benoemen die toeziet op de handhaving van de vereisten uit de DSA. Één digitaledienstencoördinator moet gelden als ‘enig contactpunt voor de Commissie’. Deze coördinator moet de bevoegdheid krijgen om geldboetes en dwangsommen aan de digitale dienstverleners op te leggen. Maar die bevoegdheden komen ook de Commissie zelf toe.

De DSA geeft echter ook macht aan de Europese Commissie. Die kan namelijk ‘het initiatief nemen tot het opstellen van vrijwillige crisisprotocollen om een snelle, collectieve en grensoverschrijdende reactie in de onlineomgeving te coördineren. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer onlineplatforms worden misbruikt voor de snelle verspreiding van illegale inhoud of desinformatie of wanneer de behoefte ontstaat aan een snelle verspreiding van betrouwbare informatie.’

De Europese Commissie kan dwingend inlichtingenverzoeken indienen bij grote online platforms. Tevens ‘kan de Commissie alle nodige inspecties uitvoeren in de gebouwen van de betrokken aanbieder van het zeer grote onlineplatform of van de zeer grote onlinezoekmachine of van een andere persoon.’ Dat betekent dat de Commissie toegang kan hebben tot veel gevoelige data.

Wie bepaalt welke informatie juist is?

Het doel van de DSA rondom de illegale inhoud en desinformatie is om zulke ‘inhoud te verwijderen of ontoegankelijk te maken’. Dat moet ‘onverwijld’ gebeuren. Dat kan grote gevolgen hebben.

Het classificeren van informatie als onjuist impliceert dat bekend is welke informatie juist is. Maar hoe wordt dat bepaald? De wetenschappelijke methoden gaan uit van voorlopige waarheden, omdat het zou kunnen – hoe onwaarschijnlijk dat soms ook lijkt – dat we ernaast zitten.

Wie moet voor ons gaan bepalen wat juist is en wat onjuist is? Wie moet gaan uitmaken wat we mogen horen, zien of lezen? Wie moet censuur gaan uitoefenen? Van alle opties toch niet de overheid? Maar wie dan wel?

Het recht van expressie geldt ook voor de toehoorder

De vermaarde Brits-Amerikaanse publicist Christopher Hitchens beweerde dat we het recht hebben om te horen, te zien of te lezen wat iemand te zeggen of te schrijven heeft. Vrijheid van expressie gold volgens hem ook voor de toehoorder.

Daarom zouden overheden en online platforms zich in beginsel niet moeten bemoeien met onjuiste berichten. Door dissidente geluiden te laten horen wordt vooruitgang geboekt: misschien heeft de verspreider wel een punt. Als het gehoorde geluid onzin in, dan volgt dat vanzelf uit de reacties daarop. Het hoeft niet gecensureerd te worden.

Daarmee vormt niet zozeer het bestaan van misinformatie een potentiële bedreiging voor de open samenleving, maar eerder de DSA zelf.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Van Bart Collard verschijnt op 4 september het nieuwe boek ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

Het bericht Misinformatie is een potentiële bedreiging voor de open samenleving. Maar het bestrijden van misinformatie vaak óók verscheen eerst op Wynia's Week.