Maar wie verder kijkt en ziet wat de mogelijke consequenties zijn van de digitale agenda van de Europese Commissie, komt al snel tot de conclusie dat de beoogde digitale infrastructuur ongekende mogelijkheden biedt voor toezicht op burgers. De vraag is daarbij niet alleen wat de huidige Commissie met deze instrumenten wil doen, maar vooral wat in de (nabije) toekomst ermee gedaan kán worden.

Dat is geen complottheorie, maar een klassiek staatsrechtelijk uitgangspunt. Vrijheden worden niet alleen beschermd tegen de bestuurders van vandaag, maar ook tegen de bestuurders van morgen.

‘Privacyvriendelijk ontwerp’

De EUDI Wallet vormt de spil. Het is de bedoeling dat iedere burger zich binnen de EU digitaal gaat identificeren. Officieel is de wallet vrijwillig. Het moet zo eenvoudiger worden om in te loggen bij overheden, diploma’s te bewaren, vergunningen te tonen of online de eigen leeftijd te bewijzen.

De Europese Commissie benadrukt dat de EUDI Wallet privacyvriendelijk is ontworpen. Burgers zouden dankzij zogeheten selectieve gegevensverstrekking slechts informatie hoeven te delen die strikt noodzakelijk is. Voor leeftijdscontrole zou bijvoorbeeld alleen hoeven te worden aangetoond dat iemand ouder is dan achttien jaar, zonder de geboortedatum prijs te geven.

Dat klinkt geruststellend. Maar de principiële vraag is een andere. Wanneer steeds meer publieke én private diensten gebruik gaan maken van dezelfde digitale identiteit, ontstaat geleidelijk een digitale toegangssleutel tot het maatschappelijke leven. ‘Vrijwillig’ kan zo in de praktijk ‘onmisbaar’ worden.

Wie geen digitale identiteit gebruikt, kan steeds moeilijker deelnemen aan het economisch en maatschappelijk verkeer. Precies daarom verdient de discussie over de digitale agenda van de Europese Commissie meer aandacht dan zij tot nu toe krijgt.

Een tweede ontwikkeling betreft de plannen voor Europese leeftijdsverificatie op sociale media. De EC wil minderjarigen beschermen tegen schadelijke inhoud en verslavende algoritmen. Ook verschillende lidstaten pleiten inmiddels voor strengere leeftijdsgrenzen.

Nogmaals: het doel is – op het eerste gezicht – begrijpelijk. Vrijwel niemand zal ontkennen dat sociale media schadelijke effecten kunnen hebben op kinderen. Maar leeftijdsverificatie roept direct een vraag op: hoe wordt die leeftijd gecontroleerd?

De meest privacyvriendelijke oplossing is een systeem waarbij uitsluitend wordt bevestigd dát iemand oud genoeg is, zonder verdere persoonsgegevens prijs te geven. De Europese Commissie zegt die kant op te willen en heeft al een app laten ontwikkelen die dit op deze wijze moet doen. Zonder veel succes overigens: de app was nog maar net uit, of hij werd al gehackt.

Niet meer anoniem op internet

Maar uiteindelijk gaat het om iets anders. Waarom moet de Europese Commissie kinderen beschermen? Dat is de taak van de ouders. Dat is altijd zo geweest, waarom zou dat nu opeens niet meer kunnen? De meeste sociale media hebben al een ‘parentcontrol’ instelling. Ouders kunnen hun kinderen daarmee geleidelijk meer toegang geven.

Wat niet wordt gezegd, maar wel het geval zou zijn, is dat niet alleen de leeftijd van kinderen gecheckt wordt, maar van iedereen. Anoniem internetgebruik zal dan niet meer mogelijk zijn. Feitelijk wordt dan het in artikel 13 van onze Grondwet verankerde briefgeheim met voeten getreden.

Ingewikkelde afweging

Het oorspronkelijke voorstel van de Europese Commissie verplichtte aanbieders van communicatiediensten om materiaal over seksueel kindermisbruik op te sporen, ook wanneer berichten end-to-end versleuteld zijn. Dat leidde tot forse kritiek van privacyorganisaties, cybersecurity-deskundigen en verschillende lidstaten. Zij wezen erop dat het doorbreken van vertrouwelijke communicatie niet alleen gevolgen heeft voor criminelen, maar voor alle burgers.

Het voorstel is daarom nog altijd niet aangenomen. Slechts een restrictieve versie (chatcontrol 1.0) is tijdelijk van kracht. Binnen de Raad van Ministers en ook het Europees Parlement bestaat nog steeds verdeeldheid over de vraag hoe de bescherming van kinderen kan worden gecombineerd met het recht op vertrouwelijke communicatie.

Die discussie laat zien hoe ingewikkeld de afweging is. Kindermisbruik moet worden bestreden. Maar als de prijs daarvoor het opheffen van het briefgeheim is, wordt het kind (het briefgeheim) met het badwater (kindermisbruik) weggegooid.

Wanneer iedere burgercommunicatie in beginsel controleerbaar wordt, verschuift de verhouding tussen overheid en burger wezenlijk. Dat is een fundamenteel punt. Vrijheid is niet alleen het recht om te spreken. Vrijheid is ook het recht om te communiceren zonder dat de overheid of private partijen meekijken.

Hoewel EU-ID, EUDI Wallet en leeftijdsverificatie nog projecten zijn en chatcontrol – als gezegd – nog slechts op restrictieve wijze van kracht is, heeft de Europese Unie de afgelopen jaren al wel de Digital Services Act ingevoerd. Grote onlineplatforms zijn verplicht risico’s op illegale inhoud, manipulatie en bepaalde vormen van desinformatie aan te pakken. Transparantie over moderatiebesluiten is vereist en platforms moeten uitleggen hoe hun aanbevelingsalgoritmen werken.

Ook hier geldt weer dat de doelstelling op het eerste gezicht begrijpelijk is. Buitenlandse beïnvloeding, online oplichting en georganiseerde desinformatie vormen reële problemen. Maar juist daarom moet worden gewaakt voor een ander risico: dat het bestrijden van desinformatie langzaam verschuift naar het reguleren van legitieme politieke meningsverschillen.

Voortdurende discussie

Want wie bepaalt wat misleiding is? De factcheckers? Dat zijn zogenaamd ‘onafhankelijke’ experts, die in werkelijkheid meestal zijn gelieerd aan links georiënteerde ngo’s. Zij bepalen wanneer een afwijkende analyse wordt beschouwd als gevaarlijke desinformatie.

In een volwassen democratie behoren dergelijke vragen nooit definitief te worden beantwoord. Juist voortdurende discussie beschermt de vrijheid van meningsuiting. Dat geldt temeer nu kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol gaat spelen bij het opsporen van verdachte inhoud. Algoritmen kunnen miljoenen berichten analyseren, maar begrijpen context vaak slecht. Satire, politieke kritiek of scherpe opinies kunnen daardoor makkelijker ten onrechte worden aangemerkt als problematisch. De combinatie van AI, identiteitsmiddelen en geautomatiseerde moderatie verdient daarom veel scherpere democratische controle dan momenteel het geval is.

Voorkomen moet worden dat de digitale agenda van de Europese Commissie een infrastructuur gaat vormen waarin identificatie, communicatie en digitale dienstverlening steeds nauwer met elkaar verweven raken. Technische mogelijkheden creëren politieke mogelijkheden. Wat vandaag uitsluitend wordt gebruikt voor leeftijdsverificatie, kan morgen voor andere doeleinden worden ingezet. Wat vandaag vrijwillig is, kan morgen feitelijk noodzakelijk worden. En wat vandaag alleen geldt voor de bestrijding van ernstige criminaliteit, kan in de toekomst onder druk van nieuwe crises geleidelijk worden uitgebreid.

………………..

De geschiedenis leert dat bevoegdheden die eenmaal bestaan, zelden verdwijnen. En dat is zeker in de EU dikwijls het geval. Tijdelijke maatregelen worden permanent, uitzonderingen worden regel.

Inhoudelijk, maar ook om deze reden verdient de digitale agenda een veel breder maatschappelijk debat dan zij nu krijgt. Privacy is geen luxeartikel voor mensen die iets te verbergen hebben. Zij vormt een noodzakelijke voorwaarde voor een vrije samenleving. Hetzelfde geldt voor vertrouwelijke communicatie en de vrijheid om kritiek te uiten zonder voortdurend het gevoel te hebben dat iedere digitale handeling onderdeel wordt van een steeds omvangrijker registratiesysteem.

De lidstaten van de Europese Unie staan voor een fundamentele keuze. Accepteren zij de digitale agenda, waarmee een digitale infrastructuur wordt gebouwd die controle over het doen en laten van burgers faciliteert. Of kiezen zij voor behoud van anonimiteit, controle van burgers over hun eigen gegevens en beperkte en sterk begrensde bevoegdheden voor de Europese Commissie.

Wynia’s Week heeft alleen een journalistieke agenda, verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Privacy is geen luxeartikel voor mensen die iets te verbergen hebben. En dus is het oppassen geblazen voor de digitale plannen van de Europese Commissie verscheen eerst op Wynia's Week.

Geld voor het factchecken van sociale media

EDMO ontving sinds 2020 al 46,8 miljoen euro aan subsidie van de Europese Commissie (EC). Het noemt zichzelf het grootste interdisciplinaire netwerk tegen desinformatie. EDMO is een samenwerkingsverband van feitencheckers, persagentschappen en wetenschappers. Het is ontstaan naar aanleiding van het Actieplan tegen Desinformatie van de Europese Commissie, dat in december 2018 verscheen. Als uitvloeisel hiervan werd een openbare aanbesteding gehouden, waarbij de EC geld beschikbaar stelde voor het factchecken van sociale media.

Deze aanbesteding werd gewonnen door het European University Institute in Florence, dat in 2020 EDMO oprichtte en daarvan de coördinator werd. Inmiddels zijn er vijftien ‘hubs’ met feitencheckers, wetenschappers, media professionals en ‘media literacy experts’ die in dertig Europese landen desinformatie te lijf gaan. Voor Nederland en Vlaanderen heet die hub BENEDMO, met als nationaal coördinator het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Deelnemers zijn de Universiteit van Amsterdam, Universiteit Leiden, KU Leuven, VRT, ANP, Bellingcat, Textgain, Netwerk Mediawijsheid en Mediawijs. Een combinatie van publieke instellingen en ngo’s, die zelf al in verregaande mate worden gefinancierd met belastinggeld. Waar het geld niet uit subsidie komt, zoals bij bijvoorbeeld Bellingcat, springen de Postcodeloterij en George Soros bij.

In de ‘Advisory Council’ van EDMO vinden we Madeleine de Cock Buning terug, die hoogleraar is aan het EUI in Florence. Van 2009 tot 2019 was zij commissaris bij het Commissariaat voor de Media en dus bekend met de publieke omroep.

Door EDMO worden niet alleen relatief onschuldige beweringen als die hierboven op waarheid gecheckt. De belangstelling is nogal eenzijdig en erop gericht om een bepaald soort geluid te weren uit het publieke debat. De website toont een obsessie aan met Orban, Russische inmenging en extreemrechts, waarbij dat laatste begrip breed moet worden opgevat.

Grotendeels overheidssubsidie

Aan BENEDMO zijn naar eigen zeggen zo’n 300 ‘disinformation professionals’ verbonden. Die voerden in totaal circa 500 feitenchecks uit. BENEDMO wordt voor 50 procent gefinancierd met subsidie van de EC, die wordt doorgesluisd door het European University Institute. Het is verplicht de andere helft via cofinanciering binnen te halen. Het jaarverslag geeft daar geen cijfers over, want transparantie is iets wat anderen moeten betrachten. Duidelijk is dat, als naar de individuele projecten wordt gekeken, ook deze bedragen grotendeels afkomstig zijn uit overheidssubsidie.

Ook EDMO zelf geeft geen inzicht in de financiën, maar daarvan is duidelijk dat het geld volledig van de EC afkomstig is. Uit cijfers van de EC valt af te leiden dat elke hub zo rond de 1 miljoen euro aan belastinggeld krijgt. Het totale budget van een hub, uitgaande van 50 procent cofinanciering, komt dan uit op ten minste 2 miljoen euro per twee jaar.

In het najaar van 2026 start een nieuwe aanbestedingsronde, waarbij voor een periode van 18 maanden 6 miljoen euro beschikbaar is voor de hubs en 2,5 miljoen voor de coördinator. Het laat zich raden dat alleen partijen die onvoorwaardelijk de opvatting zijn toegedaan dat bestrijden van ‘desinformatie’ op sociale media een goede zaak is, zullen opteren voor dit geld.

Deep Dive migratie

BENEDMO publiceert een maandelijks overzicht van feitenchecks die door de leden van het netwerk zijn uitgevoerd. De voorbeelden uit de inleiding zijn hieraan ontleend. Het produceert ook onderwijs- en scholingsmateriaal om desinformatie te leren onderkennen. Daarnaast publiceerde het een aantal zogenaamde ‘Deep Dives’, die worden gepresenteerd als schoolvoorbeelden wat betreft het weerleggen van desinformatie. Er zijn er nu door de Nieuwscheckers van de Universiteit Leiden vier gemaakt. Deze gaan over migratie, LHBTQIA+, klimaat en oorlogsbeelden. Die onderwerpkeuze verraadt al een zekere vooringenomenheid met bepaalde thema’s, maar laten we dat nader onderzoeken met een analyse van de Deep Dive migratie. De vier Deep Dives kwamen tot stand met een financiële bijdrage van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

In totaal werden acht uitspraken over migratie onderzocht. De conclusies van de feitencheckers zijn te vinden in onderstaand overzicht.

Feitenchecks

1. De eerste feitencheck betrof een reactie van een briefschrijfster in de Volkskrant op het wetsvoorstel over het schrappen van de voorrang van statushouders bij de toewijzing van sociale huurwoningen. Van voorrang is volgens haar geen sprake als statushouders worden vergeleken met andere ‘groepen in nood’. Dat die andere groepen beperkt in omvang zijn en waarom statushouders daar wel onderdeel van uitmaken en iemand die al tien jaar of langer op de wachtlijst staat niet, wordt door de feitencheckers niet meegenomen.
2. Volgens toenmalig BBB-Kamerlid Claudia van Zanten vangt Nederland na landen als Duitsland en Polen veel Oekraïense vluchtelingen op en meer dan grote landen als Frankrijk, Italië en Spanje. Door separaat zowel naar het aantal opgevangen vluchtelingen per 1000 inwoners als naar het absolute aantal te kijken, komen de feitencheckers tot de conclusie dat dit niet waar is. Wie beide staatjes combineert, ziet dat alleen Duitsland, Tsjechië, Polen, Roemenië en Slowakije zowel absoluut als relatief meer Oekraïners opvangen. Drie van deze landen grenzen aan Oekraïne en twee werden al genoemd door Van Zanten. Nederland bezet de zesde plaats in een veld van 30 en staat boven Frankrijk, Italië en Spanje.

3. Dit betreft een post van twitteraar dr. Gert Jan Mulder, waarin hij stelt dat moslimlanden geen moslim-vluchtelingen opvangen. Dat is inderdaad onjuist, aangezien moslimlanden als Turkije en Jordanië veel vluchtelingen opvangen. De kern van de discussie is hier echter dat moslimlanden als Saoedi-Arabië en de Golfstaten, met een welvaartsniveau vergelijkbaar met westerse landen, dat niet doen en dat klopt. Bovendien geldt voor vrijwel alle moslimlanden dat asielzoekers geen volwaardige asielstatus kunnen krijgen en alleen tijdelijke bescherming. Iets wat de feitencheckers niet noemen.
4. JA21-Kamerlid Eerdmans stelde in een motie dat 80 procent van de afgewezen asielzoekers in de illegaliteit belandt. Hier zijn inderdaad voor Nederland geen cijfers voor, zoals de feitencheckers stellen, maar Europees is die 80 procent wel onderbouwd, zoals overigens de feitenchecker ook toegeeft. Voor Nederland zijn er wel schattingen, die oplopen tot 50 procent, maar dat is in de ogen van de feitenchecker kennelijk geen hoog getal.

Nog meer feitenchecks

5. PVV-Kamerlid Wilders stelde vorig jaar tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen dat op geloofsafval de doodstraf staat in moslimlanden. Dat dit in slechts twaalf landen, met bij elkaar honderden miljoenen inwoners, zo is, was reden om deze uitspraak als ‘niet waar’ te kwalificeren. Daarbij wordt opgemerkt dat ook mensen in het christendom niet altijd vrij zijn om het geloof te verlaten en dat in de Middeleeuwen ketters in heel Europa werden terechtgesteld….
6. Bij WNL Op Zondag zei SP-Kamerlid Dijk dat ‘arme’ gemeenten twintig keer meer asielzoekers opvangen dan ‘rijke’ gemeenten. Dit klopt inderdaad niet.
7. CDA-leider Bontenbal zei op tv dat langdurige asielprocedures een aanzuigende werking hebben. Volgens de feitencheckers is er geen bewijs voor een relatie tussen beide. Het probleem is volgens hen niet de lange procedures, maar de werkachterstanden bij de IND. Daarbij ‘vergeten’ ze het effect van de repeterende beroepsmogelijkheden mee te nemen.
8. In de verkiezingsprogramma’s van PVV, NSC, BBB, CDA, CU en SP wordt gesteld dat onze bevolking alleen groeit door immigratie. Dit wordt door de feitencheck bevestigd. De suggestie van de feitencheckers dat migratie nodig is om onze welvaart op peil te houden, klopt echter niet. En die klopt zeker niet als je vooral mensen binnenhaalt die laagbetaald werk doen of een hoog risico op langdurig verblijf in een uitkering hebben.

Linkse uitspraken werden niet onderzocht

Van de acht uitgevoerde checks klopt er dus maar één volledig. Lezers van het onvolprezen boek Migratiemagneet van Jan van de Beek hadden zelfstandig tot deze conclusie kunnen komen. Daar is geen subsidie van de Europese Commissie of Binnenlandse Zaken voor nodig. Integendeel, zij worden door de met belastinggeld gefinancierde feitencheckers op het verkeerde been gezet.

Wat verder opvalt is dat in deze Deep Dive, op de SP na, alleen uitspraken van rechtse en middenpartijen worden onderzocht. Er zit geen enkele bij van politici van D66, PvdA of GL (of PvdD of Denk), terwijl zeker op het terrein van migratie door politici van deze partijen de nodige feiten worden ontkend of weggestopt. Want hoeveel statushouders gaan er nu op vakantie in het land dat ze zijn ontvlucht? Hoe komen die circa 1000 mensen die zich elke week in Ter Apel melden in Nederland en waar sliepen zij de nacht ervoor? Welke rol speelt Vluchtelingenwerk bij het ‘geloofwaardiger’ maken van vluchtverhalen? Draagt ontwikkelingshulp bij aan het verminderen van immigratie? Toegegeven, ook dit zijn vragen waarvoor ter beantwoording zichzelf respecterende media geen subsidie hoeven. Voor het evenwicht was het goed geweest als niet alleen uitspraken van rechtse politici waren onderworpen aan feitenchecks. Het feit dat de onderwerpkeuze mede werd bepaald na gesprekken waarin COA en IND hun prioriteiten konden aangeven, zal hier wellicht niet vreemd aan zijn geweest.

Ook in de Deep Dives over LHBTQIA+ en Klimaat worden vrijwel uitsluitend rechtse geluiden aan een feitencheck onderworpen.

BENEDMO verhuisde eind 2024 van X, waar het maar ruim 500 volgers had, naar Bluesky, waar het 52 volgers heeft en nu ook zwijgt. De website had het afgelopen jaar 8000 unieke bezoekers. Er zijn 300 volgers op Linkedin. Kortom, BENEDMO zelf heeft geen impact en het zijn de deelnemers die hun met belastinggeld gecreëerde positie gebruiken om hun met belastinggeld gefinancierde feitenchecks te promoten.

Waarom meebetalen aan het censureren van je opvattingen?

Het voorgaande roept diverse vragen op. Waarom is een overheidsorganisatie als Beeld en Geluid de coördinator van een vooral met belastinggeld gefinancierde groep feitencheckers, die bovenop hun al gesubsidieerde reguliere taken voor hetzelfde werk nog weer eens extra subsidie binnenhalen? Dit terwijl Beeld en Geluid als wettelijke taak heeft het verzamelen en toegankelijk maken van het Nederlandse audiovisuele en digitale erfgoed.

Waarom bepalen deze overheidsorganisaties in samenwerking met politiek niet bepaald neutrale ngo’s wat desinformatie is en wat waar is? Er waren ooit tijden dat we dat heel gevaarlijk vonden. En met reden, omdat ook nu blijkt dat alleen de uitspraken worden gecontroleerd van bepaalde personen en partijen en van anderen niet. Dat roept de vraag op waarom de kiezers van rechtse partijen moeten meebetalen aan het laten censureren van hun opvattingen? Kortom, kunnen we beter niet gewoon stoppen met dit circus?

Dit is het vierde deel van een serie over de manier waarop de Europese Commissie probeert haar eigen waarheden aan burgers op te dringen onder het mom van het bestrijden van desinformatie. In deel I werd het censuurframewerk besproken dat de Europese Commissie (EC) met de Digital Services Act (DSA) heeft gecreëerd. In deel II zagen we dat een belangrijke rol daarin is weggelegd voor ‘betrouwbare melders’ (vaak ngo’s), die met voorrang meldingen kunnen doen bij sociale media platforms om posts te verwijderen. In deel III kwam de rol van ngo’s, die fungeren als experts voor de uitvoering van de DSA, aan de orde. In het bovenstaande deel IV ging het over de feitencheckers die door de EC worden betaald om het waarheidsgehalte van bepaalde posts te onderzoeken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Gesubsidieerde feitencheckers checken alleen uitspraken van rechtse en middenpartijen en ook nog zonder succes. Stoppen met dit circus! verscheen eerst op Wynia's Week.

Australië ging in december 2025 als eerste over: een verbod op sociale media voor iedereen onder de 16. Het Verenigd Koninkrijk kondigde vorige week soortgelijke plannen aan.

Dichter bij huis. Het Europees Parlement nam in november 2025 met grote meerderheid een (niet-bindende) resolutie aan die pleit voor een EU-brede minimumleeftijd van 16. Tegelijkertijd werkt de Europese Commissie aan leeftijdsverificatie via de Europese digitale identiteitswallet. Nederland wil een minimumleeftijd van 15, bij voorkeur Europees geregeld. Wie al deze bewegingen naast elkaar legt, ziet een patroon waarbij de ene maatregel de infrastructuur legt voor de volgende.

Onschuldig zijn Facebook en TikTok niet

Nu hebben de grote social-media platforms inderdaad ernstige schade aangericht. Ze zijn ontworpen om zoveel mogelijk verslaving te veroorzaken. Interne Facebook-documenten toonden dat het bedrijf wist dat Instagram voor een deel van de tienermeisjes schadelijk kon zijn. Zij hield deze bevindingen geheim. Onderzoek liet zien dat TikTok kwetsbare jongeren binnen minuten naar schadelijke content over zelfbeschadiging kon leiden.

Het is dus evident dat deze platforms een probleem zijn. Maar de vraag is of de maatregel die nu wordt ingevoerd dat probleem oplost, of dat ze er gebruik van maakt om iets anders te regelen.

Om te controleren of iemand geen 15-jarige is, moet je iedereen controleren. Er is geen andere manier. Anoniem een account aanmaken is daarmee structureel onmogelijk. Het is de basis van het systeem.  Besproken verificatiemethoden kunnen zijn: gezichtsscans, digitale ID en bankchecks.  

De Europese Commissie werkt aan zero-knowledge proofs, waarbij je je leeftijdsrange bewijst zonder je geboortedatum te tonen. Natuurlijk is dit eleganter maar ook daarvoor is ergens een autoriteit noodzakelijk die weet wie jij bent. De infrastructuur die nu in Europa wordt gebouwd, is die van een geïdentificeerd internet. Bij het kopen van bier eindigt de verificatie bij de kassa. Bij platformregistratie begint ze en alles wat je daarna doet is daardoor in principe permanent aan je identiteit gekoppeld. Deelname aan het publieke debat is een grondrecht, verankerd in artikel 7 van de Grondwet. Deze marktplaats van ideeën is de afgelopen decennia grotendeels naar sociale media verplaatst.

Fluisteren wordt het nieuwe spreken

Het eigenlijke gevaar zit in wat er met mensen gebeurt als ze weten dat hun naam aan hun woorden hangt. Een ambtenaar die zijn minister wil aanspreken. Een werknemer die zijn werkgever wil bekritiseren. Ze zeggen het zachter, voorzichtiger, of helemaal niet. Dit is het zogenaamde chilling effect waarin een samenleving zichzelf begint te filteren.

‘Ben je dan voor grooming?’ zo zou je kunnen tegenwerpen. Nee natuurlijk niet. De vraag is ronduit oneerlijk  maar begrijpelijk, want hij werkt. De vraag is niet of kinderen beschermd moeten worden. De vraag is of dit werkt.

De kwetsbaarsten worden het minst beschermd

Technisch slimme kinderen omzeilen het verbod via de beveiligde internetverbinding VPN en blijven verder ongemoeid. De kinderen die dat niet kunnen of durven – bijvoorbeeld LGBTQ+-jongeren die online hun enige veilige gemeenschap hebben of kinderen die anoniem hulp zoeken – verliezen precies die toegang. Het verbod treft het zwaarst degenen waarvan het beleid zegt dat het hen wil beschermen.

De grooming gangs in Rotherham en Rochdale in het V.K. misbruikten meer dan 1.400 kinderen terwijl de overheid het wist en zweeg. Wat de beerput opende, waren niet de mainstream media maar sociale media, klokkenluiders en burgeractivisten. Begin juni 2026 zwegen de Nederlandse mainstream media dagenlang over een zware mesaanval in Belfast. Sociale media niet. NU.nl erkende achteraf: ‘We waren te voorzichtig’ uit vrees dat het bericht zou worden ingezet in het immigratiedebat. De politieke conclusie was niet: geef die informatiestroom meer ruimte. De conclusie was: controleer sociale media beter.

De staatsgreep op de sociale media, in vijf stadia

De stap van ‘sociale media zijn schadelijk voor kinderen’ naar ‘de overheid bepaalt wat er op sociale media staat’ wordt al gezet, in fasen.

Fase één: kinderbescherming. Leeftijdsverificatie, het argument dat niemand kan weerleggen.

Fase twee: desinformatiebestrijding. De EU verbood in 2022 de televisiezender RT (Russia Today) wegens staatspropaganda. Breed gesteund maar de precedentwaarde is enorm. Wie bepaalt voortaan wat propaganda is? Zouden we niet in staat zijn om dat zelf uit te kunnen maken?

Fase drie: de Digital Services Act, al van kracht. Waarom wordt de verantwoordelijkheid voor wat verwijderd moet worden, neergelegd bij een commercieel platform? In een rechtsstaat doet een rechter dat. De DSA verplaatst die beslissing naar platforms onder boetedreiging van zes procent van de wereldwijde omzet. De rationele keuze van Big Tech: ruim modereren, snel verwijderen. Het is risicomanagement, geen rechtspraak. En dan is er nog de tweede laag: platforms moeten zogenoemde ‘systeemrisico’s’ aanpakken: content die een bedreiging vormt voor maatschappelijk debat, verkiezingen of volksgezondheid.

Dat klinkt redelijk. Maar die formulering omvat vrijwel elke boodschap die een overheid onwelgevallig vindt. Het is de logica van het ministerie van Pre-Crime uit de film Minority Report: je wordt niet aangepakt voor wat je deed, maar voor wat je straks misschien veroorzaakt. In de eerste helft van 2025 werden meer dan 1.800 platformbeslissingen gereviewed; in 52% van de afgesloten zaken werd de verwijdering teruggedraaid. Platforms verwijderen structureel te veel.

Fase vier: identiteitsregistratie nu voor kinderen, structureel voor iedereen.

Fase vijf: de combinatie. Als de overheid weet wie iedereen is, en platforms verplicht zijn bepaalde content te verwijderen, is het systeem compleet. Niet door een wet die zegt ‘dit mag je niet zeggen’ maar door een architectuur waarin elke uiting herleidbaar is en elke leeskeuze wordt geregistreerd. De overheid weet dan in potentie niet alleen wat je zegt maar ook wat je leest, welke kanalen je volgt, welke ideeën je tot je neemt.

Identificatie normaliseert herleidbaarheid. Zodra platformgebruik aan een echte identiteit is gekoppeld, kan een politiek profiel worden gebouwd van mensen die nooit iets hebben gepubliceerd: puur op basis van wat ze lezen. Dat is het wezenlijke verschil met traditionele censuur: klassieke censuur verbiedt wat je zegt. Dit systeem registreert wat je denkt.

Camera’s zijn het klassieke voorbeeld van functiecreep: opgehangen om de verkeersstromen te optimaliseren, later ingezet voor gezichtsherkenning en demonstratiemonitoring en verkeersboetes.

Dezelfde logica geldt hier. De infrastructuur voor leeftijdsverificatie kan later worden ingezet tegen desinformatie, extremisme of maatschappelijke onrust. Elk doel klinkt redelijk. De optelsom is een internet waarop anonimiteit een uitzondering is waarvoor je toestemming nodig hebt.

Wie nu de infrastructuur bouwt voor ‘geïdentificeerd platformgebruik’, bouwt die ook voor de volgende regering en de regering daarna. Welke partij er ook aan de macht is, de sleutels liggen er al. Infrastructuur is politiek neutraal. De handen die haar bedienen zijn dat nooit.

Beter zijn maatregelen die de manipulatie bij de bron aanpakken. Het Europees Parlement stelde in bovenstaande resolutie ook voor: een verbod voor minderjarigen op engagement-algoritmes, infinite scrolling, auto-play en loot boxes (betaalde digitale verrassingspakketten in games waarbij je niet weet wat je krijgt. Het gokprincipe, verpakt als speelgoed).

Dit zijn ontwerpkeuzes die uitsluitend aanwezig zijn omdat ze verslaving genereren. Een verbod hierop pakt de manipulatie aan zonder de identiteit van elke volwassene te registreren. Dat die maatregelen in de marge verdwijnen terwijl leeftijdsverificatie domineert, is niet toevallig. Verboden op verslavende ontwerpen raken de verdienmodellen van de grootste techbedrijven. Leeftijdsverificatie raakt die modellen niet maar bouwt de registratie-infrastructuur die overheden al langer willen.

Ik ben voor kinderbescherming.  En precies daarom ben ik kritisch op beleid dat die doelen als schild gebruikt voor maatregelen die ze niet halen.

De infrastructuur die nu wordt gebouwd kent geen leeftijdsgrens. Die geldt voor iedereen.

Het gevaar is niet dat morgen een ambtenaar elk bericht meeleest. Het gevaar is subtieler: deelname aan het digitale publieke debat verandert van een vrij vertrekpunt in een toegangsrecht waarvoor eerst identiteit en betrouwbaarheid moeten worden bewezen en waarvoor de spelregels worden bepaald door wie op dat moment de infrastructuur beheert.

Wynia’s Week zit als een bok op de haverkist, als het gaat om inperking van rechten en vrijheden van burgers. Steunt u deze onmisbare journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Straks weten ze niet alleen wat je zegt, maar ook wat je denkt. Waarom dit verbod voor kinderen uitmondt in censuur voor iedereen verscheen eerst op Wynia's Week.

Vrij Nederland kwam op 21 mei met groot nieuws, althans zo leek het. ‘Microsoft heeft namen van Nederlandse ambtenaren en wetenschappers met de Amerikaanse overheid gedeeld. De gegevens staan in een onderzoeksrapport, opgesteld door een commissie van het Huis van Afgevaardigden, die Microsoft, Google, Meta en andere techbedrijven verplichtte interne documentatie te delen.’

Het nieuws werd breed opgepikt. Maar in tegenstelling tot wat veel media schreven, zijn de namen van Nederlandse ambtenaren niet gepubliceerd. De kramp waarin veel journalisten schieten zodra het om de Amerikaanse overheid gaat, is symptomatisch.

‘Desinformatie’ en ‘haatspraak’

Zoals gemeld in het eerste deel van deze artikelreeks heeft een commissie van de Republikeinse partij op basis van Amerikaanse wetgeving via een dagvaarding de correspondentie opgevraagd tussen de Europese Commissie en tien, voornamelijk Amerikaanse techbedrijven over de toepassing van de DSA. Dus geen cliëntgegevens, overheidsbestanden of andere in sommige media gesuggereerde informatie.

De actie van de Amerikanen vloeide voort uit verzet tegen de censuurmogelijkheden die de DSA overheden in de EU biedt. Daarbij staat niet de bestrijding van kinderporno en terrorisme ter discussie, maar het tegengaan van wat ‘desinformatie’ en ‘haatspraak’ wordt genoemd. In die gevallen is de scheidslijn tussen illegale content en vrije meningsuiting een stuk minder duidelijk. Uit het door de Amerikanen gepubliceerde rapport blijkt dat posts op sociale media werden verwijderd die (ruimschoots) binnen de vrijheid van meningsuiting vallen.

Wie de moeite neemt de beide rapporten van de commissie te lezen, ziet dat de namen van medewerkers van techbedrijven en ambtenaren zijn weggelakt. Bedrijven zijn ook in Nederland niet wettelijk verplicht om dit soort informatie geanonimiseerd aan te leveren. Dat hangt sterk af van het doel waarvoor deze wordt opgevraagd. Op voorhand naar eigen inzicht lakken in stukken waaruit mogelijk juridische consequenties volgen, is niet de bedoeling.

De Amerikaanse handelwijze hangt samen met de fundamenteel verschillende manier waarop tegen censuur op socialemediaplatforms wordt aangekeken. De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. De bemoeienissen van de Europese Commissie om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt in de VS gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting. De reactie van Microsoft op het artikel was dan ook dat het bedrijf handelde conform Amerikaanse wetgeving, die volgens Vrij Nederland kennelijk ondergeschikt is aan EU-wetgeving.

Om de kwalijkheid van de Amerikaanse actie te onderstrepen voert het Vrij Nederland-artikel woordvoerders op van EU DisinfoLab en Bits of Freedom (BoF). De auteur ‘vergeet’ daarbij te melden dat deze ngo’s zelf betrokken zijn bij de DSA, doordat ze meehelpen bij het opstellen van de regels en gedragscodes. Voor het via de DSA bestrijden van desinformatie en haatspraak consulteert de Europese Commissie ngo’s voor ‘expert knowledge’ en nodigt ze uit voor deelname aan expertgroepen. Bits of Freedom en Waag Futurelabs zijn Nederlandse ngo’s die hierbij betrokken zijn.

Bits of Freedom werpt zich op als bewaker van privacy op internet. Daarnaast wil het bijdragen aan ‘een gezond publiek debat’, door bijvoorbeeld de grote Amerikaanse techbedrijven onder vuur te nemen. Het op het Prinseneiland in Amsterdam gevestigde BoF vertrok van X om Bluesky te promoten en het kabinet-Schoof werd getypeerd als ‘een gevaar voor de rechtsstaat.’ Ook zit BoF in de Nederlandse Democratie Coalitie, een samenwerkingsverband van linkse ngo’s die zich inzetten ‘voor het versterken en verdedigen van de democratie in Nederland en daarbuiten’. Deze coalitie, die vooral stemming maakt tegen rechtse politieke partijen, wordt financieel gesteund door de goededoelenfondsen Stichting Democratie & Media (SDM), Adessium en het Vfonds. De laatste is een uithangbord van de Nationale Postcode Loterij.

‘Weerbaar en duurzaam’

BoF heeft een jaarbudget van ruim 1,5 miljoen euro, waarvan circa de helft afkomstig is van organisaties zonder winststreven (filantropie en ngo’s). Het wordt financieel gesteund door George Soros via zijn Open Society Foundations (OSF), dat ook EU DisinfoLab financiert. Twee andere belangrijke financiers van linkse ngo’s in Nederland, SDM en Adessium, dragen ook bij. Men neemt geen geld van Big Tech en overheden aan.

Opmerkelijk is de bijdrage van Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Met een eigen fonds ondersteunt deze stichting onder meer BoF, maar ook andere, met name linkse doelen. Zo gaat er geld naar het decentrale sociale platform Mastodon en naar projecten als ‘de ecologische impact van je website’ en ‘hoe we kunnen voorkomen dat AI discriminatie en vooroordelen in stand houdt’. SIDN streeft naar een ‘weerbare, duurzame digitale samenleving’ en is toegewijd aan de duurzame ontwikkelingsdoelen. Oud-Tweede Kamerlid Marjet van Zuijlen (PvdA) is voorzitter van de raad van toezicht. De stichting zet circa 25 miljoen euro per jaar om met het beheren van .nl-domeinnamen. Het verbaast niet dat een deel van het geld dat met het uitvoeren van deze semipublieke taak wordt verdiend, richting linkse ngo’s rolt.

Vorstelijke betaling

Stichting Waag Futurelabs is gevestigd in Amsterdam, waar tevens het historische Waag-gebouw op de Nieuwmarkt wordt beheerd. Waag wil bijdragen aan ‘onderzoek, ontwerp en ontwikkeling van een duurzame, rechtvaardige samenleving’ door ‘publieke waarden te bevorderen in het digitale domein’ en zegt te opereren op het snijvlak van wetenschap, technologie en kunst, maar is vooral een linkse actiegroep. Technologische ontwikkeling blijkt gericht op het ondersteunen van manieren om socialemediaplatforms te modereren.

Oprichtster en directeur Marleen Stikker – tevens lid van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, een door de overheid bij wet ingesteld adviesorgaan voor regering en parlement – wordt met een jaarlijkse bezoldiging van 145.000 euro vorstelijk betaald. Ze schreef in 2019 een boek met de titel Het internet is stuk. Maar we kunnen het repareren. Het is een devies dat lijkt te gelden voor haar hele organisatie. Nostalgisch kijkt men terug op het project De Digitale Stad (DDS), dat in de jaren negentig met veel subsidie van de gemeente Amsterdam tot stand kwam: internet, maar dan zonder grote Amerikaanse techbedrijven.

Waag ontvangt in het kader van de ‘culturele basisinfrastructuur’ een overheidssubsidie van 1,2 miljoen euro voor de periode 2025-2028. Van de totale inkomsten in 2024 ter hoogte van 4,7 miljoen euro (2023: 4,8 miljoen euro) was 3,6 miljoen (2023: 3,9 miljoen) direct afkomstig uit subsidie. De resterende ‘eigen inkomsten’ vloeiden vooral voort uit opdrachten voor met belastinggeld gefinancierde organisaties.

Waag ziet voor zichzelf een belangrijke taak weggelegd bij het bestrijden van de ondermijnende effecten van Big Tech en digitale ongelijkheid. Moderatie van sociale media door ‘maatschappelijke organisaties’ moet tot meer ‘democratische technologie’ leiden. Waag maakt zich bovendien sterk voor ‘artistiek en ontwerpend onderzoek bij maatschappelijke transities’. Het streven naar ‘eerlijke, inclusieve technologie’ betekent dat wordt meegewerkt aan het zoeken van alternatieven voor platforms als X, TikTok en Instagram, en ook voor Teams, Zoom en Eventbrite.

Waag wil deze platforms dus niet alleen modereren, maar ook waar mogelijk ondermijnen. Het vertrok zelf met veel bombarie van X naar Mastodon. Waag benadrukt dat het antiracistisch is en een voorstander van diversiteit en inclusie. Het werkt samen met geestverwante clubs als Bits of Freedom, Amnesty, Open State Foundation en People vs Big Tech. Publiekscampagnes richten zich op de lezers van onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool, Trouw en de VPRO Gids, die zo hun -inkomsten opkrikken. Opmerkelijk is dat VVD’er Uri Rosenthal zitting heeft in de raad van toezicht.

‘Niets onoorbaars’

Sinds het van kracht worden van de DSA in 2023 zijn er talrijke bijeenkomsten geweest waarbij de Europese Commissie socialemediaplatforms uitnodigde om te praten over en inzicht te geven in de toepassing van de verordening. Daarbij waren ook altijd ngo’s aanwezig. Die ngo’s huldigen per definitie het standpunt dat censuur van desinformatie en haatspraak goed is, want anders zouden ze niet trouw hebben meegewerkt aan de doelstellingen van de DSA en de bijeenkomsten hebben bezocht. Directeur Evelyn Austin van BoF zei eerder dit jaar tegen onderzoeksplatform Follow the Money dat er op deze bijeenkomsten niets onoorbaars wordt besproken. Maar wie er precies aanwezig zijn en welke onderwerpen op de agenda staan, blijft geheim. Vandaar ook de Amerikaanse dagvaardingen. Deze geheimzinnigheid verhoudt zich nogal slecht tot de openheid die BoF zegt na te streven.

Austin pleit er in Vrij Nederland voor om de gesprekken over de DSA voortaan te houden zonder de socialemediabedrijven, dus alleen tussen de Europese Commissie en ngo’s. Maar wie heeft deze organisaties, die grotendeels worden gefinancierd met belastinggeld maar niet beschikken over een noemenswaardige achterban, het mandaat gegeven om het internet te censureren? En waarom zou EU-wetgeving voor de wereldwijd opererende Amerikaanse bedrijven voorrang moeten hebben op de wetgeving uit eigen land? De uitspraak van Austin is niet alleen onthullend als het gaat om de toepassing van censuur, maar laat ook goed zien welke veel te grote broek links-activistische ngo’s aantrekken in het publieke debat.

BoF reikt jaarlijks de Big Brother Awards uit aan personen of instanties die het ziet als de grootste privacyschenders. De prijs gaat opvallend vaak naar VVD-bewindslieden. Als positieve tegenhanger heeft BoF de Felipe Rodriguez Award ingesteld. In 2019 was Marleen Stikker de winnaar. Waag schuift dan af en toe wat belastinggeld als gift richting BoF. Gezien de medeplichtigheid aan de censuuractiviteiten van de Europese Commissie, mag BoF zo langzamerhand zichzelf nomineren voor de Big Brother Award.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe met belastinggeld opgetuigde NGO’s de Europese Commissie helpen bij het censureren van sociale media verscheen eerst op Wynia's Week.

De EC zegt in een recente campagne sterk te hechten aan het beschermen van persvrijheid. Sinds mei 2025 zijn op basis van doorgaans gebrekkige bewijsvoering tientallen journalisten wegens het verspreiden van desinformatie door de EC op een sanctielijst gezet. Banktegoeden werden bevroren en toegang tot sociale media werd verhinderd. Daarnaast worden vooral rond verkiezingen tienduizenden socialemediaposts van platforms verwijderd en auteurs door justitie vervolgd. Het sanctioneren van journalisten en het censureren van sociale media staan volgens de EC kennelijk niet op gespannen voet met het beschermen van de persvrijheid.

Bij het bestrijden van desinformatie en haatspraak gaat het vaak over legitiem politiek debat en inhoud die niet strafbaar is, maar voor sommigen aanstootgevend. Dat blijkt uit documenten die onderzoekers van de Republikeinse fractie in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden na het dagvaarden van socialemediaplatforms in handen kregen.

Concrete voorbeelden

Autoriteiten hebben dankzij de DSA met name in verkiezingstijd de bevoegdheid om met spoed censuurverzoeken te doen aan platforms. Een zinnetje als ‘We need to take our country back’ blijkt niet door de beugel te kunnen. Ook heeft de EC weinig op met satire en memes.

Het Amerikaanse rapport noemt een aantal concrete voorbeelden van berichten die moesten worden verwijderd:

• Polen: ‘Electric cars are neither ecological nor an economic solution.’
• Frankrijk (over een asielzoeker die in 2023 in een park in Annecy verschillende jonge kinderen neerstak): ‘I certainly hope this little dust-up in #Annecy doesn’t hurt this poor young Syrian asylumseekers chances of becoming a Frenchman.’
• Duitsland (naar aanleiding van een bericht dat een Syrisch gezin 110 criminele feiten had gepleegd en de schuld daarvan legde bij jeugdzorg): ‘Deport the whole lot of them!’

Dit betrof in het Franse en Duitse voorbeeld accounts met minder dan duizend volgers en posts met relatief weinig views. De post over ‘Annecy’ was van een Amerikaan die twitterde vanuit de VS.

Niet alleen autoriteiten hebben de mogelijkheid met voorrang te vragen posts te verwijderen. Platforms moeten ook prioriteit geven aan censuurverzoeken van door de overheid erkende derde partijen die de status van trusted flagger hebben. Een dergelijke betrouwbare melder rapporteert illegale inhoud aan socialemediaplatforms. Die zijn niet verplicht de post te verwijderen, maar moeten wel de melder informeren over wat zij met diens melding hebben gedaan.

Een betrouwbare melder is per definitie pro-censuur, want anders zou deze geen status als trusted flagger hebben aangevraagd. Dat is prima als het gaat om het verspreiden van bijvoorbeeld kinderporno. Maar in veel gevallen is de scheidslijn tussen wel en niet illegaal niet zo duidelijk. Veel betrouwbare melders zijn bovendien ngo’s die voor hun financiering sterk afhankelijk zijn van een enkele donor, zoals de overheid, wat vraagtekens zet bij hun onafhankelijkheid.

In 2025 heeft de Autoriteit Consument & Markt (ACM) in haar rol als nationaal DSA-coördinator de eerste betrouwbare melders in Nederland aangemerkt. Dit zijn Stichting BREIN, Stichting NL Confidential, React en Stichting Offlimits. Al voor 2025 fungeerden deze vier organisaties de facto ook als zodanig.

Stichting BREIN bestrijdt inbreuken op auteursrechten en wordt gefinancierd door rechthebbenden en brancheorganisaties uit de entertainment- en media-industrie. React is een organisatie gefinancierd door het bedrijfsleven, die zich keert tegen het online aanbieden van nepartikelen. Stichting Offlimits richt zich met name op het bestrijden van de verspreiding van kinderporno via internet en wordt voor 90 procent gesubsidieerd door diverse overheden.

Gefinancierd met belastinggeld

NL Confidential is een overheidsstichting die gespecialiseerd is in het opzetten en beheren van meldpunten en hulplijnen voor vertrouwelijke en zo nodig anonieme meldingen, waaronder Meld Misdaad Anoniem. Het onderdeel ‘Meld.Online Discriminatie’ fungeert als betrouwbare melder. Opmerkelijk is dat op de website allerlei voorbeelden van discriminatie worden genoemd, maar dat discriminatie van blanke en/of autochtone Nederlanders niet ter sprake komt. NL Confidential wordt volledig gefinancierd met belastinggeld, wat de eigen claim ‘onafhankelijk’ te zijn in een iets ander daglicht zet.

Ook bij de buitenlandse betrouwbare melders zit een aantal opmerkelijke partijen, die we bijvoorbeeld kennen uit het hier besproken boek Der NGO-Komplex van Björn Harms. Zo is Meldestelle Respect! één van de vele door ngo’s gerunde meldpunten in Duitsland. Iedereen die zich gediscrimineerd voelt kan hier met klachten terecht, waarna mensen om vaak onschuldige mediaposts worden aangepakt door justitie. De meldpunten worden grotendeels gefinancierd met belastinggeld. Hate Aid is een ngo die linkse politici, zodra ze met haatspraak te maken krijgen, helpt met het voeren van processen. De medewerkers zijn vooral afkomstig uit het kader van de Grünen. Sinds 2020 kreeg Hate Aid via de Duitse overheid drie miljoen euro subsidie. Het kwam inmiddels tot een aantal geruchtmakende rechtszaken. Het Oostenrijkse zusje ZARA (Zivilcourage und Anti-Rassismus Arbeit) heeft eveneens de status van betrouwbare melder en houdt zich met soortgelijke activiteiten bezig. Onlangs besloot minister Claudia Bauer van de christendemocratische ÖVP de al jarenlang lopende subsidie stop te zetten, waarna een collega-minister van de sociaaldemocratische SPÖ de financiering voor in elk geval dit jaar overnam om te voorkomen dat ZARA zou omvallen.

Bekende Belgische betrouwbare melders zijn overheidsorganisaties Unia en het Vlaams Mensenrechteninstituut, equivalenten van het Nederlandse College voor de Rechten van de Mens. Beide organisaties krijgen regelmatig het verwijt uitsluitend een bepaald deel van het politieke spectrum op de korrel te nemen. Reden voor de Vlaamse regering om eerder de financiering van Unia stop te zetten en voor Vlaanderen een eigen organisatie op te zetten. Na nogal ‘wereldvreemde’ adviezen over hoofddoeken en zwemkledij treft het Vlaamse instituut inmiddels dezelfde verwijten over partijdigheid als zijn federale evenknie Unia.

Deze betrouwbare melders leggen geen verantwoording af over de posts die als desinformatie of haatspraak worden aangemerkt. Wel mag vermoed worden dat platforms onder druk van hoge boetes of juridische aansprakelijkheid er eerder voor kiezen bepaalde posts te verwijderen. Veel van die verwijderingen gebeuren automatisch. Algoritmes die hiervoor worden gebruikt, gaan vooral bij satirische berichten regelmatig in de fout.

Socialemediaplatforms zijn wel verplicht om een melding te doen als zij posts verwijderen, zowel richting de gebruiker als de wettelijke toezichthouder. Alle beslissingen om berichten te verwijderen worden opgenomen in de DSA Transparancy Database. Daar word je niet veel wijzer over de inhoud van de verwijderde berichten, die zijn ingedeeld in zestien tamelijk brede categorieën. Derden kunnen zich dus geen oordeel vormen of posts al dan niet terecht zijn verwijderd, als een gebruiker niet zelf aan de bel trekt. Wetenschappers en organisaties kunnen wel om toegang vragen tot de inhoud van verwijderde berichten. De meeste verwijderde berichten hebben betrekking op de categorie ‘Scams and/or Fraud’ en zijn verwijderd op Google Shopping.

Naar eigen inzicht

De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. Daar mogen socialemediaplatforms naar eigen inzicht inhoud weigeren of verwijderen en wordt dit gerekend tot hun redactionele vrijheid. Ook kunnen ze in de regel niet juridisch aansprakelijk worden gesteld voor wat gebruikers op hun site plaatsen en ook niet worden aangeklaagd voor het al dan niet verwijderen van inhoud. Dit verklaart waarom vanuit de VS de bemoeienissen van de EC om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting.

Vóór 2025 waren er geen betrouwbare melders in het kader van de DSA. Wel heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken al vanaf 2019 op basis van individuele afspraken een dergelijke status bij de socialemediaplatforms Facebook en Twitter/X en sinds 2021 ook bij Google, TikTok en Snapchat. Het ministerie heeft hiervan een paar keer gebruik gemaakt door Twitter te vragen berichten te verwijderen die betrekking hadden op het ongeldig maken van stembiljetten. Toenmalig minister Hugo de Jonge van Binnenlandse Zaken kwam overigens niet spontaan met deze informatie over de brug, maar pas na WOO-verzoeken, mediaberichten en Kamervragen.

De Europese Commissie financiert dus in het kader van de DSA ngo’s die als betrouwbare melders met voorrang geluiden op socialemediaplatforms proberen te censureren. Welke ngo’s de EC daar nog meer voor financiert en hoe die betrokken zijn bij censuur komt in het derde deel van deze serie aan de orde.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe NGO’s helpen bij de uitvoering van Europees censuurbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Thierry Breton is niet welkom in de VS. De voormalige EU-commissaris dreigde in 2024 een interview van Elon Musk met toenmalig presidentskandidaat Donald Trump op X (voorheen Twitter) te verbieden: omdat tijdens de live-uitzending nepnieuws en desinformatie dreigden te worden verspreid, zonder dat er ‘gemodereerd’ kon worden.

Het inreisverbod is een speldenprik in een controverse die teruggaat tot 2015. Toen begon de Europese Commissie zich zorgen te maken over het toenemende protest tegen massamigratie en multiculturalisme. Ook werd Rusland (naar later bleek ten onrechte) beschuldigd van het beïnvloeden van de uitslag van de Amerikaanse (2016) en Franse (2017) presidentsverkiezingen. In plaats van te luisteren naar de voorkeuren van de kiezer greep de Europese Commissie naar middelen om kritische geluiden te censureren.

Onder het mom van het aanpakken van haatspraak en desinformatie werd in 2015 het EU Internet Forum opgetuigd, dat misbruik van internet voor terroristische doeleinden moest bestrijden. In 2016 (tegen haatspraak) en in 2018 (tegen desinformatie) kwamen er ‘niet-bindende’ gedragscodes voor socialemediaplatforms, waarin deze beloofden inhoud te censureren. Wereldwijd, omdat anders ontduiken via VPN mogelijk was. De inhoud van de gedragscodes werd zorgvuldig afgestemd met ngo’s. Als platforms niet meewerkten, zouden de gedragscodes wet worden.

Miljardenboetes

Amerikaanse bedrijven werden meteen hard aangepakt. Zo kreeg moederbedrijf Alphabet tussen 2017 en 2019 miljardenboetes van Google voor ‘machtsmisbruik’ via de advertentietak AdSense en het mobiele betalingssysteem Androïd. En ook voor het voortrekken van de eigen productvergelijker in resultaten van zijn zoekmachine.

In 2019 kwam de nieuw aangetreden Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen met het voorstel de gedragscodes om te zetten in een Digital Services Act (DSA). De DSA kwam tot stand in 2022 en werd effectief in 2023. Niet voldoen aan de DSA kan leiden tot een forse boete van maximaal 6 procent van de wereldwijde omzet of een totale ban in de EU. De wet verplicht platforms om samen te werken met ‘external stakeholders’, waaronder met name ook ngo’s.

Overigens gingen de gedragscodes niet op in de DSA. Wie voldoet aan de gedragscodes geniet bescherming tegen de toepassing van de DSA. Aangezien de EU van de westerse landen de meest vergaande wetgeving heeft rond censuur, werd voldoen aan de DSA de wereldwijde standaard. Wat dus implicaties heeft voor andere landen, zoals de VS. Daar waren de Democraten veelal bereid mee te werken aan de EU-maatregelen, terwijl de Republikeinen kozen voor de confrontatie. In twee achtereenvolgende rapporten problematiseerde een Republikeinse commissie inhoud en reikwijdte van de DSA en bracht een aantal onthullende feiten naar boven. Dat gebeurde door via dagvaardingen informatie op te vragen bij tien techbedrijven: Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, OpenAI, Reddit, Rumble, TikTok en X.

De Europese Commissie implementeerde met de DSA niet alleen vergaande wetgeving, maar ging bij de toepassing van de regels ook nog eens meten met twee maten. Zo is de Global Disinformation Index (GDI) leidend als het gaat om de betrouwbaarheid van websites. De GDI is een ngo die geld ontvangt van overheden en linksleunende filantropische organisaties, zoals de Open Society Foundations van George Soros. De GDI heeft het vooral voorzien op de rechterkant van het politieke spectrum. Onder de verzamelnaam ‘extreemrechts’ werd – conform de GDI – veel inhoud met een conservatief karakter als gevaarlijk gesignaleerd door de Europese Commissie. Vooral als het gaat over immigratie en gender is het label ‘violent right-wing extremism’ gauw geplakt. Berichten uit rechtse hoek over deze thema’s die nog net door de beugel konden (zogenaamde ‘borderline content’), werden door algoritmes naar beneden geplaatst, wat aanmerkelijk scheelt in advertentie-inkomsten. Hoewel de GDI transparantie tot kernprincipe heeft verheven, is er geen jaarverslag.

In tientallen bijeenkomsten met socialemediaplatforms en ngo’s drong de Europese Commissie de afgelopen jaren aan op het aanpakken van desinformatie over corona, de Russische invasie in Oekraïne en rond diverse verkiezingen. Deelname aan deze bijeenkomsten was verplicht en platforms moesten rapporteren wat ze deden aan het bestrijden van desinformatie. In de maanden voorafgaand aan het van kracht worden van de DSA pasten veel platforms hun ‘community guidelines’ op dit punt aan.

De eerste toepassing van de DSA was bij verkiezingen in Slowakije in het najaar van 2023. Uitingen als ‘There are only two genders’ en ‘Children cannot be trans’ werden met een beroep op de DSA verwijderd. De Europese Commissie stuurde TikTok een lijst met 63 accounts die moesten worden gecensureerd.

Ook in Nederland

Hierna was Nederland aan de beurt. Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 was er een speciale bijeenkomst met TikTok en de Europese Commissie. Over wat er precies is besproken, is niets bekend. Dat het in dit geval om slechts één bijeenkomst ging, zegt overigens weinig over de werkwijze van de Europese Commissie. Alleen al in Brussel vonden in de periode 2023-2025 tientallen vergaderingen plaats over toepassing van de DSA door socialemediaplatforms. Telkens als er ergens verkiezingen waren – in Polen, Frankrijk, Ierland en zelfs buiten de EU in Moldavië – werd ook nog een bijeenkomst in het desbetreffende land georganiseerd om landspecifieke aandachtspunten en accenten te zetten.

Zo was er zes weken voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 opnieuw een bijeenkomst in Nederland met socialemediaplatforms als Alphabet, Meta, Microsoft, TikTok en tal van ngo’s. Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de Autoriteit Consument & Markt. De ACM is onder de DSA aangewezen als Digital Services Coordinator, die in Nederland de supervisie heeft over de DSA en deze moet handhaven.

De agenda van deze bijeenkomst maakt duidelijk dat van socialemediaplatforms werd verwacht dat zij actief censuurmaatregelen zouden toepassen. Welke ngo’s precies deelnamen, blijkt niet uit de stukken. In ieder geval aanwezig waren Bits of Freedom en Justice for Prosperity (JfP).

Bits of Freedom zegt te streven naar ‘een open en rechtvaardige informatiesamenleving’. Het wordt financieel vooral gesteund door andere ngo’s, waaronder de Open Society Foundations van George Soros. Onder de werkzaamheden vallen zaken als de ‘dekolonisatie van digitale rechten in Europa’, ‘algoracisme’ en digital welfare.

Wie de website van Justice for Prosperity bezoekt, krijgt de indruk dat de EU een vrijplaats is voor rechtsextremisten die onder aanvoering van Andrew Tate en met steun van Trump los gaan op allerlei kwetsbare minderheden. Ook wordt de uitslag van elke verkiezing in de EU volgens JfP beïnvloed door grootschalige Russische inmenging. JfP werkt met een budget van 250.000 euro per jaar dat nagenoeg volledig wordt opgebracht door overheden (met name de EU) en ngo’s. Oprichter en CEO Jelle Postma is een graag geziene gast aan de Nederlandse talkshowtafels, waar hij gretig schermt met zijn verleden bij de NCTV en de AIVD. In een recent rapport beschuldigt JfP ook Wynia’s Week van het ondermijnen van fundamentele mensenrechten door statistische informatie over immigratie en de etnische achtergrond van criminelen te publiceren.

Geen juridische basis

Onderdeel van het interventierepertoire van de DSA is verder een ‘Rapid Response System’, waarin door de EC goedgekeurde factcheckers de mogelijkheid hebben om ‘priority censorship requests’ te doen in de aanloop naar verkiezingen. Dit Rapid Response System werd ingezet tijdens de verkiezingen in Frankrijk (2024), Moldavië (2024), Roemenië (2024 en 2025) en Duitsland (2025).

Met name de bemoeienis met de presidentsverkiezingen in Roemenië ging ver. Interne TikTok-documenten laten zien dat er via TikTok geen Russische beïnvloeding plaatsvond, anders dan veel media suggereerden. De documenten laten verder zien dat veel inhoud die populistische en nationalistische kandidaten steunde, werd verwijderd zonder dat daar een juridische basis voor was. Vanaf een bepaald moment in de campagne vroegen de Roemeense verkiezingsautoriteiten om alle afbeeldingen van de populistische kandidaat Călin Georgescu te verwijderen. Voorafgaand aan de nieuwe presidentsverkiezingen een half jaar later blijkt dat met name TikTok werd belaagd door de Roemeense autoriteiten en de EC om de censuurregels verder aan te scherpen.

De Amerikaanse rapporten laten zien dat de Europese Commissie met behulp van de DSA meningen wil censureren die niet schadelijk of illegaal zijn. Daarbij verplichten de gedragscodes en de DSA socialemediaplatforms om samen te werken met ngo’s en factcheckers, met name in verkiezingstijd. Over wat die ngo’s en factcheckers precies doen en hoe het zit met hun financiering, kom ik terug in het tweede deel van mijn artikel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe de Europese Commissie stiekem probeert om ‘verkeerde’ verkiezingsuitslagen te voorkomen, óók in Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit het persbericht van de ACM van 13 augustus blijkt dat bij het rondetafelgesprek met de 12 grote online platformbedrijven ook vertegenwoordigers van de Europese Commissie, van andere betrokken toezichthouders en van NGO’s aanwezig zullen zijn. Dat een overheidsdienst op een dergelijke manier druk uitoefent op bedrijven is ongekend. Zeker in aanloop naar algemene verkiezingen. Het werd tenminste nooit zo openlijk gedaan.

De platformbedrijven

Om welke platformbedrijven het gaat, is niet helemaal duidelijk. ACM noemt alleen de namen van Snap, X, Facebook en TiKTok. Via een omweg valt de lijst toch te achterhalen. Op de site van de Europese Commissie staat sinds 25 juli 2025 een volledige lijst van dergelijke platformbedrijven. Het gaat om AliExpress, Amazon, Apple, Pornhub, Booking.com, Google (met Youtube), Shein, LinkedIn, Meta (met Facebook, Instagram en Whatsapp), Microsoft, XNXX, Pinterest, Snap, Stripchat, TikTok, X, Temu, XVideos, Wikipedia en Zalando.

Het bedrijf achter de sexcamsite Stripchat vond dat ze ten onrechte op die lijst was gezet en tekende in februari 2024 protest aan bij het Hof van Justitie van de EU in Luxemburg. In die zaak kwam geen uitspraak, maar de Europese Commissie schreef afgelopen mei in een persbericht dat na informatie over het aantal gebruikers door de Cypriotische mediawaakhond het bedrijf van de lijst zou gehaald worden. Niettemin staat het er in de laatste bijwerking van 31 juli nog steeds op.

Het is opmerkelijk dat op de bewuste vergadering in september nog andere groeperingen aanwezig zullen zijn. Als de overheid of een consumentenwaakhond bedrijven wil informeren waarom brengt ze dan anderen mee? Het gaat om afvaardigingen van verschillende EU-instanties en van NGO’s. Vooral de aanwezigheid van die laatste is merkwaardig. Volgens ACM gaat het om het ‘middenveld’, maar zegt verder niet om welke NGO’s het gaat.

We kunnen er echter van uitgaan dat op die vergadering ook Europese bureaucraten en activisten aanwezig zullen zijn. Blijkbaar vindt niemand het problematisch dat een autoriteit van de Nederlandse overheid bedrijven sommeert om, met het oog op de verkiezingen, de uitingen van hun klanten te gaan monitoren en eventueel censureren. Dat de overheid daarbij hulp krijgt van twee groepen die de publieke opinie en de conversaties op online-platformen blijkbaar naar hun hand willen zetten, wordt vanzelfsprekend geacht.

De digitale dienstenverordening (DSA)

Dit initiatief van de ACM komt niet uit de lucht vallen. Het is het gevolg van de nieuwe online-censuurwet van de Europese Unie die vervat zit in de Digital Services Act (DSA) of de digitale dienstenverordening. Die EU-wet geeft overheden de macht om inhoud (‘content’ in het jargon) te laten verwijderen. Het enige wat nodig is, blijkt een beslissing van een ambtenaar dat iets ‘schadelijk’ of ‘illegaal’ zou zijn. Die ambtenaar is iemand bij de ACM.

Opvallend is dat niet politie of justitie, maar de regulator qua consumentenzaken door de EU is aangesteld om DSA in te voeren in Nederland. Of, beter gezegd, te handhaven wat in het EU-jargon ‘policing’ heet. In Nederland is consumentenwaakhond ACM aangesteld om DSA op te leggen en te handhaven. De eerste keer dat de EU dit in praktijk brengt, is rond de Tweede Kamerverkiezingen  en heeft dus betrekking op het Nederlandse parlement en de volgende Nederlandse regering.

‘Big Tech’ aanpakken

Die Digital Services Act (DSA) werd in juli 2022 goedgekeurd door het Europees Parlement met 539 stemmen voor, 54 tegen en 30 onthoudingen. 25 van de 29 Nederlandse europarlementariërs stemden. Alleen Michiel Hoogeveen (JA21), Dorien Rookmaker (Onafhankelijk), Marcel de Graaff (FvD) en Rob Rooken (JA21) stemden tegen. De rest stemde voor of kwam niet opdagen voor de stemming.

Dat enthousiasme in het Europees Parlement was vooral te danken aan de belofte om ‘Big Tech’ aan te pakken. Met name X, Meta enzovoort. De zogenaamde Very Large Online Platforms of grote platformbedrijven. Vooral Amerikaanse bedrijven die soms onder de noemer GAFAM (een acroniem voor Google, Apple, Facebook, Amazon en Microsoft) in vooral de Franse media gedemoniseerd worden.

Niet vrijblijvend

Volgens de directeur van ACM, Manon Leijten, moeten die Very Large Online Platforms (VLOPs) stappen ondernemen om ‘efficiënt illegale inhoud’ te bestrijden en moeten ze bovendien ‘transparant en doeltreffend tewerk gaan’. Dat is bureaucratisch jargon om te zeggen dat online-discussies over gevoelige verkiezingsthema’s – zoals migratie, islam, de oorlogen in Oekraïne en Gaza, en uiteraard de rol van de Europese Unie – het risico lopen om onder dwang door ACM en EU gezuiverd te worden.

Het wordt geen vrijblijvende vergadering. Afgelopen juli contacteerde ACM de twaalf platformbedrijven om van hen te weten te komen hoe ze de verkiezingscampagne gaan aanpakken. Zogezegd om de integriteit van de verkiezingen te verzekeren. De sociale mediabedrijven moeten een strategie en een reeks maatregelen voorstellen aan ACM. Als ze dit niet doen, riskeren ze fikse boetes. Net als wanneer ze zouden weigeren om de berichten van gebruikers te monitoren en te censureren tijdens de verkiezingscampagne.

Op 15 september volgt de vergadering om te onderzoeken hoe die sociale mediabedrijven of platformbedrijven dit doel van de Europese Unie en de Nederlandse autoriteiten willen nastreven. Het gaat daar in het bijzonder over inhoud die door gewone burgers en dus kiezers zou worden verspreid via de platformen. Zaken die onder de vrijheid van meningsuiting vallen.

De vraag waarom andere bedrijven dan X, Meta, TikTok of Snap hierin betrokken worden dringt zich op. Waarom willen ACM en de EU ook sexcamsites, pornosites en online-winkels verplichten om hun klanten te monitoren? Om gevoelige of zelfs gênante gegevens van kiezers te verzamelen? Om al die gegevens te koppelen in één grote surveillancedatabank?

Oproep tot verklikken

Op papier stellen ACM en de EU het voor alsof ze de Nederlandse democratie willen beschermen tegen bedreigingen, maar in praktijk komt het erop neer dat ze gaan begrenzen wat mensen online mogen en kunnen zeggen tijdens een verkiezingscampagne. Dit is ongekend en zou nog maar enkele jaren geleden zelfs ondenkbaar zijn geweest.

En dan is er nog een heel kwalijk kantje aan het hele verhaal. De consumentenwaakhond ACM roept gebruikers op om de sociale mediabedrijven te verklikken als ze van mening zijn dat die bepaalde inhoud fout beoordeeld zouden hebben. De verklikkers zijn ongetwijfeld al gemobiliseerd.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Consumentenautoriteit en EU dwingen sociale media tot censuur met het oog op de verkiezingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kunnen uitvoeren van de ultieme lijfstraf – de doodstraf – wordt ook in sommige hoogbeschaafde landen nog noodzakelijk geacht, maar zelden toegepast. De laatste executie in Europa vond in 1977 plaats in Frankrijk. Destijds was de zoon van Frankrijks hoofdbeul, Marcel Chevalier, nog bij die terechtstelling aanwezig om hem voor te bereiden op de opvolging, maar dat bleek niet nodig. In 1981 werd de doodstraf ook in Frankrijk afgeschaft.

Alleen gevangenisstraf, financiële boete en taakstraf resteren de beschaafde rechter nog. Daarbij mag worden aangetekend dat de overheid in Nederland er steeds minder in slaagt opgelegde gevangenisstraffen ten uitvoer te brengen, maar wel heel goed is in het innen van boetes. Zelfs onterechte boetes. En dat de heersende mening luidt dat langer opsluiten niet afschrikwekkend werkt, maar boetes verhogen wél.

Een vergeten straf

Een vergeten straf is verbanning. Oorspronkelijk was verbanning een kerkelijke straf. Wie bepaalde misdrijven had begaan werd uit de gemeenschap (van gelovigen) gestoten: geëxcommuniceerd. In Coena Domini (‘Aan het Avondmaal des Heren’) was de titel van de pauselijke bul, waarmee de banvloek in 1363 werd geïntroduceerd.

Oorspronkelijk waren er slechts een paar misdrijven die zo werden bestraft, waaronder ketterij, het in beroep gaan tegen een beslissing van de paus bij een kerkvergadering, nieuwe belastingen instellen zonder goedkeuring van de paus en het leveren van wapens aan vijanden van de kerk, zoals de Saracenen en de Turken.

In de loop der eeuwen werden steeds meer ‘misdrijven’ aan de lijst toegevoegd. Na de Reformatie vonden ook protestanten al snel redenen om personen uit hun gemeenschap te verbannen. En een halve eeuw nadat ze toestemming kreeg om een synagoge in Amsterdam te openen, verbande de Sefardische gemeenschap in 1656 de tolerante wijsgeer Spinoza.

In de Middeleeuwen hanteerden ook tal van steden verbanning als straf. Her en der zijn in Nederland nog steeds de ‘banpalen’ te vinden die de grens van de ‘banne’ (het rechtsgebied) van een stad aangaven. De veroordeelde werd geacht de stad verlaten te hebben als hij de banpaal was gepasseerd. Hij was dan banneling.

De seculiere overheid stuurt allang geen onderdanen meer weg, al krijgt de douane van Australië op de vraag of iemand een strafblad heeft van grapjassen het antwoord: ‘Is dat nog steeds verplicht?’

Nieuwe ketters

Maar het tij keert. Een paradox in de Nederlandse geschiedenis is dat de ontkerkelijkte bevolking religieuze gebruiken in nieuwe vorm voortzet. Het is inmiddels weer staand gebruik om mensen te ‘verketteren’. De anders denkende wordt dan in nieuwe termen uitgemaakt voor duivelsaanhanger. Hij is ‘fascist’, ‘racist’ of ‘extreem-rechts’.

Daar is weinig tegen te doen. In 2020 zei Volkskrant-columnist Max Pam aangifte te hebben gedaan tegen GroenLinks-prominent Sybren Kooistra, omdat die hem op Twitter voor racist had uitgemaakt. ‘Ik wil graag uitgezocht hebben of de racismebeschuldiging inmiddels zo gemeengoed is geworden dat het niets meer voorstelt,’ aldus Pam destijds.

Hoe die strijd is afgelopen hebben we nooit gehoord. Begin 2023 stond op de agenda van het partijcongres van GroenLinks wel een ‘antifascisme-motie’ die was ingediend door dezelfde Sybren Kooistra. Hij riep de Kamerfracties van zijn partij op om slechts bij hoge uitzondering interrupties te plaatsen tijdens de spreektijd van PVV en FvD en geen wetsvoorstellen en moties van die partij mede te ondertekenen. Kortom, hen dood te zwijgen. De motie werd door het partijbestuur omarmd en met overweldigende meerderheid van stemmen aangenomen.

Op verkettering volgt uitsluiting

Dat zou mij niet zijn opgevallen, ware het niet dat de Eerste Kamer toen net een sessie voor fractievoorzitters had georganiseerd over integriteit en omgangsvormen. De toenmalige fractievoorzitter van de PVV, Marjolein Faber, zei daar niet aan mee te zullen doen, mede vanwege die motie. Waarom praten over omgangsvormen met een partij die niet met je om wil gaan?

Ik ging wel naar die bijeenkomst en vond het – naïef als ik ben – wel zo netjes om tevoren tegen Paul Rosenmöller, de fractievoorzitter van GroenLinks, te zeggen dat ik daar aan de orde zou stellen hoe zijn fractie die motie zou uitvoeren. Bij de opening van de vergadering vroeg Rosenmöller meteen het woord. Hij stelde voor om geen verslag te maken van het besprokene. Een overgrote meerderheid stemde daar mee in. Niemand zal dus ooit iets leren van wat de leidende senatoren vonden van hun onderlinge omgangsvormen en hun handelen zonder last of ruggenspraak, waartoe ze zich bij eed hebben verplicht.

Op verkettering volgt uitsluiting. Zo heeft het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in juni van dit jaar de uitnodiging aan de Tweede Kamer om de eerste ‘Nationale Herdenking Slavernijverleden’ bij te wonen ingetrokken, omdat de voorzitter van de Tweede Kamer lid is van de PVV.

We zien dat ook bij andere mantelorganisaties. De Nederlandse tak van UNWomen, een aan de Verenigde Naties gelieerde club, had enkele ministers uitgenodigd aanwezig te zijn bij de aftrap van een campagne rond het thema ‘geweld tegen vrouwen’. De ministers waren te druk en hun staatssecretarissen zouden komen. Die zijn van de PVV. Dat was niet de bedoeling, zei de directeur van UNWomen, voormalig GroenLinks-Europarlementariër Marije Cornelissen. Ze wilde een andere bewindspersoon.

En dan hebben we natuurlijk nog de Amsterdamse GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink, die meteen na de verkiezingen liet weten dat hij de telefoon niet op zou nemen als een PVV-minister zou bellen.

In haar zucht naar regeringsdeelname noemt GroenLinks zichzelf de laatste jaren ‘lid van het constructieve politieke midden’, maar wie anderen uitsluit zit per definitie niet in het midden. Net zomin als de paus in het religieuze midden zat, toen hij In Coena Domini uitbracht.

Een flinke stap terug

Na verkettering en uitsluiting volgt net als vroeger weer verbanning. Iedereen die zegt dat er geen platform moet worden geboden aan bepaalde ideeën en daarom sprekers weigert, verbant mensen virtueel en wil eigenlijk ook nog de ultieme virtuele lijfstraf uitdelen: de ander monddood maken. Deze nieuwe vorm van een oude straf is een flinke stap terug op het pad van de vooruitgang.

Zo’n stap is niet zonder risico, want de nieuwe virtuele straf staat niet los van de oude fysieke straf. Op 2 november is het twintig jaar geleden dat Mohammed Bouyeri Theo van Gogh vermoordde. Van Gogh nam alles en iedereen de maat, op al dan niet fraaie wijze. Maar hij is om slechts één reden vermoord: omdat hij kritiek uitte op de islam.

Mag het verwonderen dat GroenLinks, met zijn hang naar verbanning, twintig jaar na die moord, islamofiel blijkt te zijn? En dat beschaafde PvdA-leden huiveren voor een fusie met die partij?   

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: ‘Geen platform bieden’ is de moderne vorm van het middeleeuwse ‘verbannen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Bruna-klanten moeten aan de overkant ook nog langs de TikTok-rijen slalommen die het trottoir versperren bij de hoek van de Gerrit van der Veenstraat. Een virus dat zich vanuit de Negen Straatjes over de hele hoofdstad verspreidt.

Foute boeken

En dan het nieuws, maandagochtend op BNR Nieuwsradio, dat ‘hun’ Bruna foute boeken verkoopt. Misschien niet in de winkel, maar wel online. ‘Controversiële boeken bij Bruna: jodenhaat en extremisme worden ongezien verspreid’, luidt de alarmerende kop op hun site. 

Journalisten hadden het boekenaanbod van een van Nederlands belangrijkste cultuurdragers doorgevlooid op onbetamelijkheden. Hun conclusie: ‘Het bedrijf controleert onvoldoende op de inhoud, blijkt uit onderzoek.’ Newspeak voor: Bruna verkoopt boeken die BNR onbetamelijk acht en moet ze dus verwijderen. 

Als bewijzen van Bruna’s slechtheid had BNR op zijn site screenshots geplaatst van Engelstalige versies van De Protocollen van de Wijzen van Zion, online bij Bruna te koop. Het is een oud en berucht Russisch antisemitisch complotverhaal over de Joodse wens tot wereldheerschappij. Dat het boek een verzinsel is, staat echter ook op de Bruna-site. Je kunt je afvragen waarom mensen belangstelling hebben voor een hoax, maar dat is niet aan BNR om te bepalen. Je kunt er ook, gewoon, nieuwsgierig naar zijn.

BNR’s toorn wekte tevens de aanwezigheid van ‘twee van de drie’ delen van de trilogie The Culture of Critique van de Amerikaan Kevin B. MacDonald. Een anti-joodse complotdenker, volgens BNR. Maar de boeken zijn gewoon te koop bij The Harvard Book Store, misschien moet BNR de Amerikanen snel alarmeren.

Bruna dient ook onverwijld te stoppen met de verkoop van ‘het handboek’ van de Ku Klux Klan, een boek waarin Maarten Luther de Joden aanvalt en andere werken die mensen misschien, mogelijk, wellicht schokken.

Yahya Sinwar

Ook is BNR boos dat Bruna de autobiografie aanbood van Yahya Sinwar, de nog steeds niet door Israël geliquideerde nieuwe leider van Hamas. Sinwar geldt als het brein achter Hamas’ gruweldaden op 7 oktober vorig jaar.

BNR vindt Sinwar een slecht mens en een biografie onwaardig, alleen nette mensen verdienen kennelijk aandacht. Bruna zou het boek hebben teruggetrokken – BNR’s communicatie hierover is vaag – maar kwam wel met een pijnlijke terechtwijzing aan de Amsterdamse censors in spe: ‘Het is aan onze klanten voorbehouden zich een mening te vormen over de aangeboden titels.’ Kwaliteitsmedia overal ter wereld hebben portretten geschreven van Yahya Sinwar, een misschien wel ‘fout’ maar desalniettemin interessant persoon.

Ook de hoogste Nederlandse autoriteit op het gebied van bestrijding van antisemitisme, Eddo Verdoner, toonde zich bezorgd over de fout geachte boeken bij Bruna. Hij zag echter af van een aanklacht en gunt het bedrijf tijd om ze te verwijderen. Dat neemt niet weg dat BNR de vrijheid van meningsuiting een slechte dienst heeft bewezen.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met jacht op ‘controversiële boeken’ bewijst BNR Nieuwsradio vrijheid van meningsuiting een slechte dienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Nadat entrepreneur Elon Musk had aangekondigd dat hij op 12 augustus – live op zijn platform X – in gesprek zou gaan met presidentskandidaat Donald Trump, kwam er een reactie van Thierry Breton. De Franse EU-commissaris voor de Interne Markt stuurde ‘Dear Mr. Musk’ een brief – met cc naar de ceo van X – die hij ook publiceerde op het platform. Bij de brief plaatste hij de tekst: ‘With great audience comes greater responsibility #DSA As there is a risk of amplification of potentially harmful content in EU in connection with events with major audience around the world, I sent this letter to @elonmusk.’ 

Breton kreeg op X steun, maar er waren ook veel verontwaardigde reacties. Musk reageerde met een meme met daarop de tekst: ‘Take a big step back and literally, fuck your own face!’ 

‘Proportionele maatregelen’ 

Waar was het Breton precies om te doen? In zijn brief – die bleek te zijn verstuurd zonder medeweten van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen – wijst hij Musk op diens verantwoordelijkheid om zich aan ‘de wetten van de EU’, en dan met name de Digital Services Act (DSA), te houden, aangezien een derde van de 300 miljoen X-gebruikers zich in de EU zouden bevinden. Een jaar geleden schreef ik in Wynia’s Week al over de gevaren van deze DSA die toen van kracht werd voor de grootste online platforms en zoekmachines. 

Breton stelt dat Musk weliswaar vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat hij ervoor moet zorgen dat ‘proportionele en effectieve verzachtende maatregelen klaarstaan met betrekking tot de versterking van schadelijke inhoud gerelateerd aan relevante evenementen, waaronder live streams, die, als ze ongeadresseerd blijven, het risicoprofiel van X zouden kunnen vergroten en nadelige effecten kunnen genereren voor het publieke discours en de publieke veiligheid. Dit is belangrijk tegen de achtergrond van recente voorbeelden van publieke onrust die voortkwam uit de versterking van inhoud die haat, wanorde, aanzettingen tot geweld, of andere gevallen van desinformatie promoten.’ 

Kennelijk houdt de EU een risicoprofiel bij per online platform, want Breton dreigt hier met een verhoogd aantal risicopunten voor X. Wat de gevolgen daarvan zouden zijn, laat hij onvermeld. Breton benadrukt daarnaast dat er niet mag worden gediscrimineerd in de moderatie van de gebruikersgemeenschap en de content, ‘including yourself as a user with over 190 million followers’.  

Aangezien de content die Musk in de Verenigde Staten maakt, zal ‘overwaaien’ naar Europa, heeft hij volgens een Breton een verplichting. ‘Daarom monitoren we de potentiële risico’s in de EU die worden geassocieerd met de verspreiding van content die aan kan zetten tot geweld, haat en racisme, in samenspel met grote politieke – of maatschappelijke – evenementen in de wereld, waaronder debatten en interviews in de context van verkiezingen.’ 

Breton voegt er nog dreigend aan toe dat Musk op de hoogte is van een ‘formeel proces dat reeds loopt tegen X onder de DSA’. Hij verzoekt Musk om Bretons team vooraf te informeren over de genomen preventieve maatregelen en sluit af met de woorden: ‘Mijn diensten en ik zullen extreem alert zijn tegenover elk bewijs dat wijst richting overtredingen van de DSA en zullen niet twijfelen om onze toolbox, met inbegrip van het nemen van voorlopige maatregelen, volledig in te zetten, mocht dit gerechtvaardigd zijn om EU-burgers tegen serieus letsel te beschermen.’   

Het gevaar van controle 

De brief van Breton maakt duidelijk hoe groot de gevaren zijn die gepaard gaan met sterk beperkende controlemechanismen – zoals in de DSA – over wat online geplaatst mag worden en wat niet. Wat aanzet tot haat of discriminatie en wat desinformatie is, is niet altijd duidelijk te bepalen. Bovendien – ik schreef het ook in mijn boek Het Recht op Misinformatie – rijst de principiële vraag waarom onjuiste informatie niet zou mogen worden gedeeld. Is het niet aan burgers om te bepalen of ze wel of niet kennis willen nemen van onzin?  

In de tweede plaats is het belangrijk om te beseffen dat Breton de brief preventief naar Musk stuurde, nog voordat het gesprek met Trump had plaatsgevonden. De assumptie was kennelijk dat Musk en Trump in elk geval op het punt van desinformatie (of beter misinformatie: omdat de intentie van de verspreider van informatie vaak onduidelijk is) over de schreef zouden gaan. Zou Breton voortaan ook brieven gaan sturen naar Nederlandse journalisten die mensen spreken of interviewen die een ander perspectief op de wereld hebben dan hij? Het lijkt niet ondenkbaar als de journalist of diens medium voldoende volgers heeft.  

Wat Breton heeft gedaan, kan bovendien worden gekwalificeerd als inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Is die beïnvloeding wenselijk? Wanneer niet-lidstaten zich zouden bemoeien met verkiezingen in een EU-land, is het hek – uiteraard – van de dam. Zo bezien getuigt Bretons brief van een arrogantie die we doorgaans juist aantreffen onder leiders die we gewend zijn autoritair te noemen.   

We worden zo – niet voor het eerst – gewezen op het probleem dat de EU niet goed uit te voeten lijkt te kunnen met Verlichtingsidealen als de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, hoewel die idealen het fundament heten te zijn van de Europese samenwerking. De EU bemoeit zich met zaken die de autonomie van de burger aantasten. Aan het vrije woord worden beperkingen opgelegd, zogenaamd om ‘aanstoot’ te voorkomen. Zo ontstaat een wereld die voortdurend wordt geïndoctrineerd met beschermingsdrang en totale risico-uitsluiting. In plaats daarvan zou het vrije woord in de EU de hoogste bescherming moeten genieten en zou de DSA daarom direct op de helling moeten.  

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waar bemoeit Eurocommissaris Thierry Breton zich in hemelsnaam mee?  verscheen eerst op Wynia's Week.