Over tien jaar leven we in een ‘tijdperk van fantastische overvloed waarin iedereen alles kan hebben waar hij aan denkt’. AI kan nu al meer dan de hersenen van de hele mensheid samen. Werd ooit de mens superieur aan de chimpansee, AI maakt van de mens, verhoudingsgewijs, een chimpansee.

Aldus Elon Musk in gesprek met The Economist, en hij lachte opgewekt bij deze prognose over de technologische revolutie. Omdat we die revolutie hooguit een beetje kunnen vertragen maar niet tegenhouden, adviseert hij ons: ‘Enjoy the ride’.

Het is fascinerend, dat gesprek. Fascinatie is geboeid zijn, sprakeloos moéten blijven kijken. Want je denkt: Ja hoor, heb je hem weer. Maar ook: Wat als-ie dit keer gelijk heeft?

Een miljoen mensen op Mars

In 2016 uitte Musk op een astronautencongres zijn toekomstvisie: als de mensheid niet ten onder wil gaan, moet deze multi-planetair worden. Middels een kolonie van minimaal een miljoen mensen op Mars. Iedereen mag mee, reisduur ongeveer tachtig dagen (sic). Eerste bemande Mars-missie in 2024.

Dat gebeurde niet. Bij de countdown naar de beursgang van SpaceX op 12 juni deed Musk er daarom maar een schepje bovenop. Zonder SpaceX ‘zullen we nooit een échte ruimtevarende beschaving worden’. De fictie uit de sciencefiction van Star Trek te halen, dat is zijn doel. ‘We willen in staat zijn om iedereen die naar de maan wil, iedereen die naar Mars wil, of waar dan ook in het zonnestelsel – en op een dag misschien wel daarbuiten – daarheen te brengen.’

Magiër Musk belooft ‘s ochtends een rondje Melkweg, en ‘s avonds is hij de eerste biljonair op aarde. Zo veel geloof is er in zijn visioenen. Is hij de Willy Wonka van nu? Dat was de directeur van de chocoladefabriek die ijsjes produceerde die nooit smolten, en zo héél rijk werd. Miljoenen hebben Roald Dahls kinderboek gelezen of de Hollywoodfilm bekeken.

We zouden ons daarom twee dingen kunnen afvragen. Moeten wij, nuchtere Nederlanders, niet méér dromen? En moeten wij ons niet gaan afvragen hóé we dan zullen leven, in dat ‘Tijdperk van Fantastische Overvloed’?

We konden het wel, dromen, zeker als het om infrastructuur gaat. In Amsterdam lanceerde Provo Luud Schimmelpennink, zelfbenoemd ‘magiër’, in 1967 het ‘wittefietsenplan’, een jaar later de ‘witkar’. Met 15 volt en 2000 watt bereikte dit ding een snelheid tot 30 kilometer per uur. PvdA-milieuminister Irene Vorrink opende in 1974 het eerste ‘witkartstation’. Het systeem: je stapt in, je abonnee-sleutel wordt gelezen, na uitstappen worden de kosten automatisch afgeschreven van je bankrekening.‘Enjoy the ride!’

In 1988 werd de laatste van de 37 gebouwde witkarren van de straat gehaald. Totaal geflopt. Anno 2026 rijden er in Amsterdam duizenden elektrische ‘witkarren’ rond, in de volksmond ‘kubuskarretjes’ genoemd.

Een variabel verschil

Vier jaar vóór het uiteenspatten van de droom van de Mokumse magiër besloot Philips een bedrijfsonderdeel ‘op afstand’ te zetten. Waarom? Omdat het een idee wilde uitwerken dat buiten het denkraam van de gloeilampenfabriek viel: een machine maken voor het produceren van microscopisch kleine microchips. Dat bedrijfje ging ASML heten. En maakt nu ‘de belangrijkste machine ter wereld’.

Het verschil tussen dromen en werkelijkheid is variabel. Een technologisch project is per definitie fictie, omdat het aan het begin niet bestaat. Dit idee stuit ons, zekerheidsburgers, tegen de borst. Maar de succeskans is altijd ongewis. De doorslag geeft de gevoelde urgentie. Daartoe is nodig fictie plus wetenschap. Technieksocioloog Bruno Latour noemde dat ‘scientifiction’.

Dat woord gebruikte hij voor het schimmige netwerk van dromers, doeners en drammers, van feiten en research, van profeten en investeerders, én van de publieke opinie. ‘De ingenieur van het nieuwe Nederland’, Cornelis Lely, was zo’n man, nu is Elon Musk zo iemand. Het gemeenschappelijke: visie, gedrevenheid, een schare ‘gelovigen’, oftewel een netwerk, en vooral de gave van een zéér lange adem. In 1873 begon koning Willem III voor het eerst over ‘het bedwingen van de Zuiderzee’. In 1918 nam het parlement Lely’s plan aan, gedreven door een bijna panische angst om als volk ten onder te gaan.

Een onmisbare factor is dus ‘de tijdgeest’. Heeft Elon Musk daarom zijn kolonie op Mars binnen zes weken verruild voor AI en robots? De tijdgeest op aarde is dáár nu namelijk bezeten van.

Gebrek aan fantasie

De Nederlandse literatuur kent slechts een handvol toekomstromans. De bekendste: die van Betje Wolff uit 1777 – Holland in ‘t jaar 2440 – en die van Kees van Bruggen uit 1916 – Het verstoorde mierennest. Van Bruggen beschrijft een giftige komeetsliert die alle leven op aarde doodt. Op mijnwerker Jonathan na en een vrouw, Meggy, die toevallig in de operatiekamer onder een narcosemasker lag: de nieuwe Adam en Eva! Een niet onbekend verhaal.

Gebrek aan fantasie is Nederlands nadeel.

Wel is Nederland goed in berekende samenwerking. Lely’s succes was zijn netwerk. Daarom lijkt ASML ook typisch Nederlands: het is een netwerk van bekende en onbekende bedrijven, hightech-onderdelen en verbindingen. Je kunt die machine – formaat dubbeldekker – dus ook niet stelen. Net zo min als je Coca-Cola of Taiwan kunt stelen. Maar ASML levert voorwaarden, geen visies.

Elon Musk wel. Hij en zo vele tech-bro’s in Silicon Valley verslonden sciencefiction. Musk keek naar Star Trek en Star Wars en las auteurs als Isaac Asimov en Iain M. Banks. Wie Musk wil begrijpen, maar deze ‘trash culture’ te min vindt, kan terecht bij de ‘gewone’ literatuur zoals die van wijlen Ayn Rand, nu de hogepriesteres van Silicon Valley, over de ondernemende mannen van staal.

Musk heeft het meer over ‘de machine’ dan over ‘de staat’ en ‘de maatschappij’, laat staan over ‘het leven’ zelf vanaf het nieuwe jubeljaar 2036. Dit is gebruikelijk bij utopisten.

Er zijn uitzonderingen. Zoals de Amerikaans kunstfiguur en romanschrijver Harold Loeb. Hij gaf in 1933 een boekje uit: Leven in een technocratie. Loeb geloofde niet dat er een ideale samenleving zal komen. Oké, het terugdringen van ellende en armoede zal het ongeluk wat verminderen. Dus die verdeling van spullen van bovenaf – én met harde hand, door ingenieurs – is wel een goed idee.

Een betere moraal

Dat was de kern van de Technocracy Movement, waartoe ook de opa van Elon Musk, Joshua N. Haldeman behoorde. Het doel: de Great Depression op originele wijze beëindigen. Het kapitalisme had gefaald. De oplossing: afschaffing van het geld, iedereen krijgt ‘energiemunten’ om dingen aan te schaffen tot de energielimiet is bereikt. Democratie is hierbij niet nodig. In de woorden van Loeb:

‘Omdat allen met dezelfde hoeveelheid wereldlijke dingen bedacht zijn, zal ook de moraal beter worden. Het loont niet meer om schurk te zijn. Ook de betrekkingen tussen de geslachten zullen anders worden. De huidige heerszuchtige onedele motieven (geldhuwelijk etc.) verliezen hun betekenis. Geestelijke ellende zal er ook blijvend zijn, want die stamt uit de mensen zelf, niet uit de omgeving. Naijver kan geen staatsvorm afschaffen.’

IJdelheid en de behoefte aan aanzien blijven dus. Maar men zal proberen zich van anderen te onderscheiden door ‘prestatie, originaliteit, geest en schoonheid’.

Naar de afgrond

Zou het zo gaan in het ‘Tijdperk van Fantastische Overvloed’? Wat moeten al die mensen doen die níét beschikken over originaliteit, geest en schoonheid? Natuurlijk, ze kunnen wat met hun huisrobotjes gaan spelen, of AI vragen wat ze de rest van de dag eens zullen gaan doen.

Hier heeft Musk geen antwoord op. Goethe gaf in zijn roman Wilhelm Meisters Wanderjahre uit 1821 wel deze waarschuwing: ‘De waan heeft, zolang die duurt, een onoverwinnelijke waarheid’. Dat was drie jaar na het verschijnen van Mary Shelley’s Frankenstein.

Laten we daarom maar de uitsmijter herhalen uit de regeringsverklaring die Joop den Uyl in 1973 aflegde in de Tweede Kamer: ‘Waar visie, waar uitzicht ontbreekt, komt het volk om.’ Dat was een verwijzing naar een tekst uit het bijbelboek Spreuken: ‘Als er geen wijze raadslagen zijn, vervalt het volk.’

Mij lijkt dit zeker: zonder denken over hemel en hel op aarde lopen we slaapwandelend naar de afgrond.

*Henri Beunders is historicus, publicist en emeritus hoogleraar Publieke Opinie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waar blijft de Nederlandse Elon Musk? En wanneer gaan we eindelijk eens wat vaker dromen over de toekomst? verscheen eerst op Wynia's Week.

Phineas Taylor Barnum reisde door de Verenigde Staten en Europa met zijn rariteitenkabinet en circus genaamd The Greatest Show on Earth. Hij ontplooide ook nevenactiviteiten. Zo bedacht hij voor liftenfabrikant Elisha Otis een demonstratie van diens product voor de Wereldtentoonstelling van 1853/1854 in New York. Hij hees een platform tot hoog boven de menigte. En sneed toen de kabel door…! Kreten van angst gingen over in opgelucht en luid applaus, toen de veiligheidsrem de val stopte.

Otis had met de uitvinding van zijn rem het grootste probleem opgelost dat kleefde aan verticaal transport: veiligheid. Dat bepaalt hoe de wereld er vandaag uitziet. Dankzij het technische vernuft van Otis en het verkoopvernuft van Barnum veranderden de steden; gebouwen groeiden in de hoogte tot ze ‘wolkenkrabbers’ werden.

Datacentra in de ruimte

Nu hebben wij Elon Musk. Die gaat nog hoger. Hij brengt deze week de aandelen van zijn bedrijf SpaceX naar de beurs en wil daarmee $ 80 miljard kapitaal ophalen om datacentra in de ruimte te bouwen. Dat is het grootste beroep op nieuw kapitaal via de beurs in de menselijke geschiedenis. Het is meer dan drie keer het vorige record, dat dateert uit 2019 toen Saoedi Aramco $ 26 miljard nodig had.

Die datacentra zijn nodig voor de nieuwe software die Artificial Intelligence (AI) heet. Zelfs om die energie slurpende gigantische microchipverzamelingen op aarde te bouwen is al meer geld nodig dan voor het ontwikkelen van nieuwe olie- en gas velden. Dat laatste doen bedrijven als Exxon en Shell al sinds John D. Rockefeller in 1870 zijn Standard Oil oprichtte en enkele ondernemende Nederlanders in 1890 een olieveld op Noord Sumatra tot ontwikkeling brachten.

Musk hoort bij de rijkste mensen ter wereld maar zelfs hij kan zijn plannen niet uit eigen zak financieren. Oliemaatschappijen (mits ze niet in staatshanden zijn zoals in Saoedi Arabië of Venezuela) kunnen dat wel. Die gebruiken de kasstroom die oude olie- en gasvelden opleveren om het ontwikkelen van nieuwe te financieren. Shell bijvoorbeeld heeft 40 tot 50 miljard kasstroom, wat ruim voldoende is voor 30 miljard aan jaarlijkse investeringen.

Ook andere ‘oude’ bedrijfstakken financieren zelf hun investeringen. De Zwitserse farmaceut Roche kondigde onlangs aan de komende vijf jaar $ 50 miljard te investeren in nieuwe fabrieken in de Verenigde Staten. Het ooit Nederlandse Unilever bouwt voor $ 270 miljoen een nieuw Global Innovation Centre in de Verenigde Staten: ‘Onze grootste investering in Research & Development in veertig jaar,’ meldde het bedrijf vorige maand trots.

Peanuts zijn dat voor de fabrikanten van AI. Die hebben veel meer nieuw kapitaal nodig om alle datacentra te bouwen die AI nodig heeft. Zelfs Alphabet, het bedrijf achter Google, heeft aan zijn gigantische kasstroom uit de reclamegelden niet genoeg en kondigde onlangs aan dit jaar $ 80 miljard extra aan te trekken.

Private equity valt tegen

Van oudsher gaan innovatieve en per definitie risicovolle bedrijven op zoek naar kapitaal langs bij vermogende partijen die wel een gokje willen wagen: private equity heet dat tegenwoordig. Dat heeft SpaceX ook gedaan, net als ontelbaar veel andere bedrijven. Het probleem met private equity is echter de exit. Aan wie kunnen beleggers die aandelen weer verkopen als ze geld nodig hebben?

Beleggingsfondsen in private equity kunnen op dit moment de aandelen in alle bedrijven die ze bezitten nauwelijks kwijt. Dat merkte bijvoorbeeld het pensioenfonds voor de metaal PME dat vorig jaar 3 procent van zijn vermogen verloor. PME wilde met private equity twee procentpunt meer te verdienen dan met beleggen in beursgenoteerde aandelen, maar schrijft in zijn jaarverslag: ‘private equity bleef de afgelopen jaren achter bij beursgenoteerd.’

Dus moet de beurs uitkomst bieden. Niet alleen aan PME maar aan alle Nederlandse pensioenfondsen die in het nieuwe stelsel meer in aandelen gaan beleggen. En ook aan Amerikaanse bedrijven die AI ontwikkelen. Naast SpaceX hebben ook OpenAI en Anthropic plannen om dit jaar hun aandelen via de beurs te gaan verhandelen.

Er is vraag en er is aanbod. De kwestie is nog slechts de prijs. En prijs is het product dat effectenbeurzen maken. Op basis van wat de laatst ingestapte private equity beleggers voor hun aandelen betaalden is SpaceX $ 1700 miljard waard, OpenAI $ 850 miljard en Anthropic $ 965 miljard. Vindt de beurs ze ook zoveel waard? (Ter vergelijking: Shell heeft een beurswaarde van zo’n $ 240 miljard, Unilever van $ 120 miljard).

Track record als zekerheid

Beleggers in beursgenoteerde aandelen willen wel een beetje risico nemen, maar niet te veel. Ze zijn niet betrokken bij de dagelijkse gang van zaken en hebben dus geen idee hoe het gaat met een bedrijf. Als enige zekerheid verlangen ze een track record. Dat deden ze letterlijk toen ze de destijds nieuwe bedrijfstak van de spoorwegen in het verre Amerika financierden. Iemand ging voor hen kijken of de rails wel echt gelegd werden. Zo werd de term track record geboren. Ook daarna kwamen bedrijven pas naar de beurs als ze zich bewezen hadden.

Elisha Otis bijvoorbeeld, vestigde het patent op zijn vinding in 1861. Hij overleed vier maanden later. Zijn twee zonen zetten het bedrijf voort. In 1887 boekten ze een spectaculaire opdracht met de aanleg van liften in de Eiffeltoren. In 1898 verzekerde het bedrijf zich van een marktmonopolie door te fuseren met dertien concurrenten. In 1911 bouwde Otis de eerste roltrappen voor de Londense Underground en in 1914 machines voor de sluizen van het nieuwe Panamakanaal. Op 18 maart 1920 werden de aandelen genoteerd op de effectenbeurs van New York. Het bedrijf had zich pas na een halve eeuw bewezen.

Risico’s en vertrouwen

Tegenwoordig vinden beleggers een kortere track record voldoende. Maar wat zijn de risico’s van een nieuwe kapitaalintensieve technologie gebaseerd op chips die snel verouderen?

Toen in 1883 de Brooklyn Bridge in New York open ging was dat de langste hangbrug ooit gebouwd. Mensen waren huiverig die ongekende overspanning te gebruiken. Was het wel veilig? De hulp van P.T. Barnum werd ingeroepen. Die liet de 21 olifanten van zijn circus, samen met 17 kamelen over de brug lopen en nam daarmee alle zorgen weg. Dat zie ik Kunstmatige Intelligentie nog niet doen.

Wynia’s Week biedt u drie keer in de week de achtergronden bij het nieuws die u elders zelden leest. Het zijn de vrijwillig betalende abonnees die dat mogelijk maken. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht The Greatest show on Earth: Kunstmatige intelligentie komt naar Wall Street verscheen eerst op Wynia's Week.

Tesla-oprichter Musk, tevens rijkste man op aarde, wil in opdracht van president Donald Trump voor twee trillion (twee duizend miljard) dollar federale uitgaven schrappen. Dat is ongeveer 30 procent. Hoe? Snel bewegen en niet bang zijn om dingen te breken. De techmiljardairs in de ‘hofhouding’ van Trump zijn geen miljardair geworden met voorstellen in commissies, consensus zoeken en advies vragen over de uitvoering.

20 procent schrappen

Musk is wel Amerikaans in zijn branie, maar niet in zijn doel. Want we vergeten snel. Eind 2009, toen de economie in de kredietcrisis afknapte en de rijksbegroting dreigde te ontsporen, besloot het kabinet-Balkenende/Bos tot een krasse opdracht aan hun ambtenaren. Twintig ambtelijke werkgroepen moesten besparingen in kaart brengen voor minimaal 20 procent van de bestaande uitgaven. Van energie en klimaat tot werkloosheid, toeslagen en curatieve zorg.

De besparingsagenda heette de Brede Heroverwegingen. De agenda is nooit structureel uitgevoerd. Het kabinet viel. Nieuwe verkiezingen. Het eerste kabinet-Rutte trad aan. Wél bezuinigingen, maar ook lastenverhogingen.

Snel door naar nu. Wat ligt er gezien de tijdgeest niet meer voor de hand dan de uitkomsten van 2010 te actualiseren, het net wijder uit te gooien en actie te ondernemen? Minister Reinette Klaver (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp, PVV) is al begonnen en schrapt vanaf 2027 bijna een derde (2,4 miljard euro) van haar begrotingsuitgaven.

Laten minister Eelco Heinen van Financiën (VVD) en minister-president Dick Schoof het karwei van hun voorgangers Balkenende en Bos afmaken. Besparingen scheppen ruimte voor belastingverlagingen. Tweede reden: Heinen en Schoof worden in steeds stroperiger onderhandelingen gezogen over de zogeheten voorjaarsnota. Dat is de actualisatie van de uitvoering van de Miljoenennota 2025 en het raamwerk voor de begroting 2026.

De tegenvallers én de verlangens voor extra uitgaven stapelen zich inmiddels op. Maar onzeker is of er genoeg economische groei en genoeg meevallers tegenover staan om binnen de begrotingsafspraken te blijven. Als het tekort de grens van 3 procent van de economische productie (bbp) bereikt, dan moet er worden bezuinigd. Nederland wil niet op het Europese ‘strafbankje’ voor begrotingszondaren.

Geen visie

Tot nu toe heeft het kabinet geen coherente visie op de begrotingspolitiek ontvouwd. Opportunistische maatregelen zetten de toon of laten op zich wachten, zoals de beoogde reductie van rijksambtenaren met 22 procent.

Daarom is actualisatie van de brede heroverwegingsoperatie met zijn 20 procent uitgavenreductiedoel een welkome exercitie. Dat telt nu op de begroting tot 90 miljard euro. Ambtenaren brengen de varianten in kaart. Ze schetsen ook de gevolgen, niet alleen bespaard geld, maar bijvoorbeeld ook de consequenties omdat burgers bij bezuinigingen hun gedrag kunnen veranderen. Voorbeeld uit een van de heroverwegingen in 2010: als de subsidie voor kinderopvang wordt afgeschaft, moet je niet raar opkijken dat moeders minder gaan werken. Want waarom het verdiende extra geld meteen overmaken naar de kinderopvang? Gevolg: meer werkloosheid, niet minder.

Wie nu door de varianten bladert, leest dat de stand van de economie en van de rijksbegroting wezenlijk anders is. Toen stonden malaise en oplopende werkloosheid centraal. Nu geeft de overspannen arbeidsmarkt hoofdpijn.

Ook valt op hoe lang het duurt, voordat een variant van een ambtelijke werkgroep beleid wordt. Neem de werkgroep Energie en Klimaat. Een van de varianten was: Nederland conformeert zich aan de Europese doelstellingen voor klimaat en duurzaamheid en zet er geen eigen nationaal beleid bovenop. Scheelt structureel 1,9 miljard euro. Inmiddels wil het kabinet-Schoof geen nationale ‘koppen’ boven op Europees beleid.  

Toeslagen aanpakken

Drie andere thema’s zijn ook nog steeds de moeite waard. Vooral omdat ze zulke hardnekkige problemen blijven veroorzaken. De eerste gaat over toeslagen: huur, zorg, kinderopvang en kindgebonden budget.

Achtereenvolgende kabinetten zijn er niet in geslaagd deze toeslagen te stroomlijnen, te vereenvoudigen of af te schaffen. In één van de varianten stelt de brede heroverwegingswerkgroep voor om bij deze toeslagen naast de inkomenstoets ook een vermogenstoets toe te passen. De huurtoeslag kende dat criterium al. Wie genoeg vermogen heeft, spreekt zijn eigen geld maar aan, niet de staatskas. Potentiële besparing toen: 1,1 miljard euro. Was voor mij een eye opener. Terzijde: wie een vermogen van 141.896 euro heeft, krijgt wél zorgtoeslag.

Tweede thema: de gezondheidszorg. De zorg in brede zin (inclusief geestelijke en ouderenzorg) is de grootste uitgavenpost van de rijksoverheid. Een van de varianten stelt een hogere eigen bijdrage voor. Daarover schrijft de werkgroep mooie woorden. Eigen verantwoordelijkheid, kostenbewustzijn en behulpzaam bij de keuze van zorgaanbieder. Maar… het gaat per saldo om het geld. Alles wat u en ik via de huisarts (voorstel toen: 5 euro per consult) en hoger eigen risico (voorstel toen: 775 euro) zelf betalen, kan de overheid besparen.

Het kabinet-Schoof heeft precies de tegenovergestelde oplossing gekozen. Minder eigen risico. Weg besparing. Pech voor minister Heinen.

Schrap de automatische ontslagleeftijd

Als derde thema een vooruitblik. De brede heroverwegingen proberen miljarden te besparen door de werkloosheidsuitkeringen te beperken. Dat was toen. Nu doet het tekort aan arbeidskrachten pijn.

Een oplossing lacht ons tegemoet. Kijk naar de over anderhalve week 68-jarige minister-president. Schrap de automatische ontslagleeftijd bij AOW (nu 67) uit cao’s. Maak het meer werknemers gemakkelijk om door te werken en stop leeftijdsdiscriminatie door werkgevers. Meer werkenden, meer economische groei, een heroverweging met toekomst.    

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Nederland was cost-cutter Musk 15 jaar voor, maar pakte niet door. Tijd voor een herstart verscheen eerst op Wynia's Week.

Ongewijfeld worden binnenkort duizenden federale ambtenaren ontslagen, en vele duizenden die de bui zien hangen zullen gebruik maken van de vertrekregeling en zelf vertrekken.

Geschokte ministeries

De verontwaardiging onder de Democraten en de met hen verknoopte bureaucratie is groot. Ook vanuit de Brusselse bureaucratie en Nederlandse ministeries wordt met ontzetting naar de radicale operatie van Musk gekeken. ‘Zo ga je niet met mensen om!’, zou hier de mantra der geschokten zijn. Ik pleit schuldig aan enig leedvermaak.

Ambtenaren in een moderne verzorgingsstaat behoren tot de meest geprivilegieerde bevolkingsgroepen ooit. Hun rechtspositie combineert een comfortabele salariëring en zorgvuldig gedoseerde werklast met gewapend betonnen ontslagbescherming en kleinzerigheid als secundaire arbeidsvoorwaarde.

Een leidinggevende die zijn of haar stem verheft schept een ‘onveilige omgeving’ en kan er op rekenen dat, geheel volgens wettelijke procedures, de poten onder diens stoel worden weggezaagd door rancuneuze ondergeschikten. Want ‘zo ga je niet met Ons Soort Mensen om’. Khadija Arib en Dennis Wiersma kunnen er over meepraten.

De klaagmaffia op de ministeries heeft nu de PVV-ministers in het vizier, qua ‘onveilige omgeving’. Anderzijds, ambtenaren die het oneens zijn met hun minister mogen op de stoep van het ministerie gaan zitten jammeren over hun geweten, en kunnen dan gewoon weer terug achter hun bureau in afwachting van hun periodiekje.

Het kwalijkste is de immuniteit van ambtenaren die knoeiwerk afleveren. Nooit wordt er iemand ontslagen, laat staan vervolgd, zelfs niet na de meest vreselijke incompetentie. Nederland was in shock dat een kind tijdenlang mishandeld kon worden door de pleegouders tot het bijna overleed, terwijl heel het jeugdhulpverleningscircus langs elkaar heen werkend wegkeek.

Volstrekt voorspelbaar zal dit schandalige falen voor niemand binnen die organisatie persoonlijke consequenties hebben, ‘want zo gaan wij niet met onze mensen om.’ Integendeel, het zal gebruikt worden als argument dat de desbetreffende instanties nog meer geld moeten krijgen, om nog meer ambtenaren aan te stellen, want ze kunnen nu immers hun taak niet aan?

Wat kan een Musk hier?

In de VS hebben Musk en zijn team vergaande bevoegdheden om overheidsinstanties op de schop te nemen. Laten we eens fantaseren wat Nedermusk en DOGE hier zouden kunnen bereiken…..

• Bij de jeugdzorg gaat de helft van het personeel eruit, te beginnen met de hoogste salarisschalen. Dat zijn namelijk bijna allemaal mensen die alleen maar zitten te vergaderen en anderen van hun werk te houden. ‘Intervisie’ wordt verboden. Niet iedereen zal bekend zijn met dit begrip uit de geestelijke gezondheidszorg: dit houdt in, dat werknemers in die sector structureel met elkaar vergaderen over hoe het de afgelopen tijd ging op hun werk, en hoe ze dat ervaren hebben. Een normaal mens doet dat eventueel thuis, maar in die sector wordt daar een flink deel van de werktijd voor ingeruimd, naast uiteraard alle team-, sector- stuurgroep- en verbeterplan-vergaderingen.

• Bij het ministerie van Onderwijs kan driekwart van de ambtenaren ontslagen worden. Onderwijs wordt namelijk gegeven op scholen. De bijdrage van het ministerie daaraan is nihil, of negatief door alle voorschriften en administratieve en woke onzin die ze produceren. Die ontslagen ambtenaren kunnen dan les gaan geven en zo het lerarentekort ongedaan maken. Eigenlijk hoeft dat ministerie alleen maar te bestaan uit een Onderwijsinspectie en een financiële afdeling die het geld naar de scholen overmaakt. Of je dat nog een ministerie noemt, is een kwestie van smaak. De Voedsel- en Warenautoriteit is ook geen ministerie.     

• De publieke omroep, NPO, reduceren we tot 1 tv- en 1 radiozender. Alleen nieuws, actualiteiten en docu’s, en overdag educatieve programma’s. Geen reclame. Al het andere kan door de commerciële zenders gedaan worden. De totaal achterhaalde omroepen worden allemaal opgeheven.

• Alle adviesraden die ‘gevraagd en ongevraagd’ advies leveren aan de regering worden opgeheven. Zoals daar zijn: de Wetenschappelijke Klimaatraad, de Wetenschappelijke Adviesraad, de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, de Onderwijsraad, de Adviesraad Migratie, de Hoge Raad voor de Adel, en nog tientallen meer. Allemaal hebben die een stuk of tien leden, een secretariaat en een kantoor, en met z’n allen produceren ze een stroom van rapporten en foto-ops voor bewindslieden.

Ik ken geen voorbeeld van een rapport van zo’n Raad dat niet onderin ambtelijke bureaulades verdwenen is. Rapporten die politieke impact hebben zijn altijd afkomstig van ad-hoc commissies, zoals die van de commissie-Remkes over de stikstofellende.

Het is maar een aanzetje, de lijst kan nog enorm uitgebreid worden, maar dan ontwaken we wreed uit deze dagdroom over Nedermusk: zo gaan we hier niet met onze mensen om. Op individueel niveau krijgen incapabelen een coach en een verbetertraject aangeboden, waarna die met een burn-out twee jaar in de ziektewet gaan, en pas als iedereen op het werk ze vergeten is, komt er een ruimhartige ‘regeling’ om de werknemer vrijwillig te laten vertrekken. Die zit dan tot de pensioengerechtigde leeftijd thuis op een uitkering.

De VS hoeft zeker niet in alle opzichten een voorbeeld voor Nederland te zijn, maar een scheut Amerikaanse ontslagkracht in onze arbeidsverhoudingen is broodnodig.

De Stichting Weten

Ook overbodige instituties worden zelden opgeheven. Zie de Hoge Raad voor de Adel. Toch ken ik daar één voorbeeld van: de Stichting Weten. Dat was in de jaren negentig een club die een stuk of tien medewerkers in vaste dienst had, en een directeur, en een kantoor in het centrum van Utrecht en ze produceerden dikke rapporten en een kwartaalblad. Maar waarover? Op een of ander meta-niveau probeerde Weten te reflecteren op de wetenschapscommunicatie in dit land, om die naar een hoger plan te tillen, maar concreter dan dat zou ik het niet kunnen aanduiden. Niettemin heb ik een tijdje columns voor hun blad geschreven, dus ik ben medeplichtig.

Maar toen ik na het eerste jaar terugkwam van zomervakantie bleek de Stichting Weten pardoes opgeheven door het desbetreffende ministerie. Mij hadden ze niks verteld, en dat hoefde ook niet, want ik was freelancer, en buiten de Stichting Weten is dat vast niemand opgevallen. Ik ben wellicht een van de weinige mensen die zich de Stichting Weten überhaupt nog herinnert, als een opmerkelijk geval van ministeriële daadkracht.

Daadkracht voor Eppo

Tip voor Nedermusk: er is een opvolger in de maak. Onderwijsminister Robbert Dijkgraaf in het kabinet Rutte IV heeft zich laten overtuigen dat er 10 miljoen euro nodig was om structureel te reflecteren op de wetenschapscommunicatie, teneinde die naar een hoger plan te tillen. Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving (NEWS) gaat dat heten. Twee jaar geleden zijn twee kwartiermakers benoemd, en de werving van een directeur is in volle gang (duurt nu al bijna een jaar).

Kan de huidige onderwijsminister Eppo Bruins een kordate streep door dit project halen? Nu kan het nog zonder dat je een stuk of tien werknemers een ‘regeling’ moet aanbieden. Toch is het zeer onwaarschijnlijk dat Bruins dat gaat doen, want hij is als minister naar voren geschoven door Nieuw Sociaal Contract, ook zo’n partij van ‘zo gaan wij niet met mensen om’.

De voorspelbare reactie van iedereen die direct of indirect aan het overheidsinfuus hangt is: waar maak je je druk over, het is maar tien miljoen euro, dat is 0,003 procent van de begroting. Datzelfde argument hoor je nu over Musk die USAid wil opheffen: het is maar 40 miljard dollar per jaar, waar maak je je druk over.   

Echter, NEWS is maar één voorbeeld dat ik toevallig van nabij ken, dus overheidsbreed moeten er tientallen van zulke volstrekt redundante clubs bestaan, of in oprichting zijn als erfenis van het vorige kabinet. Ook Rutte IV heeft, ondanks al Rutte’s slappe praatjes over een slanke overheid, weer hordes extra ambtenaren in dienst genomen.

Een Nedermusk zou in een enkele werkweek met een rood potlood door die lijst kunnen gaan en een half miljard bezuinigen. En blijkbaar is dat wel degelijk ‘juridisch houdbaar’ (hét spookbeeld tegenwoordig van ministers die nieuw beleid overwegen), want de Stichting Weten is hier het precedent. Heeft die stichting toch nog enig nut gehad.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat zou Nedermusk hier kunnen bereiken? verscheen eerst op Wynia's Week.

De Britten hebben hun portie al gehad. Via zijn X mikte Musk op het Britse establishment door koning Charles III op te roepen het parlement te ontbinden. Hij eiste tevens het ontslag van premier Keir Starmer. Aanleiding was berichtgeving over seksueel geweld van met name Pakistaanse groepen tegen minderjarige Britse meisjes. De ‘grooming’-praktijk onder Pakistanen was al bekend, maar de autoriteiten bleven laks. Vooral Labour, dat steden in midden-Engeland zoals Birmingham bestuurt, bedekte de vreselijke praktijk met groepsverkrachtingen met de mantel der liefde. Volgens Musk is de regering van Starmer een ‘groep gangsters’.

Overtuigd natalist

De leider van de partij Reform UK, Nigel Farage, probeerde de uitspraken van Musk te nuanceren, maar kreeg de kous op de kop. Op X meldde Musk, die eerder nog 100 miljoen dollar aan Reform UK wilde schenken, dat Farage moest vertrekken. Tommy Robinson, een Britse anti-islam activist die in een isolatiecel zit wegens opiniedelicten, moest in de partijtop komen. Farage wees dat idee resoluut af want dat zou het einde betekenen van Reform UK, wegens twee kapiteins op één schip.

De missionaire acties van Musk in Groot-Brittannië komen voort uit het feit dat hij een overtuigde ‘natalist’ is, voorstander van hoge geboortecijfers. Musk bepleit grote gezinnen en is zelf vader van 12 kinderen, bij 3 vrouwen. Dergelijke aantallen zouden zelfs voor het Vaticaan ‘hors catégorie’ zijn. Hij hamert erop dat West-Europa ten gronde gaat aan lage geboortecijfers. Door de hoge immigratiecijfers schaft West-Europa de facto zichzelf af. Als gezinsman klaagt hij het Pakistaanse seksueel geweld tegen vele duizenden meisjes openlijk aan, met harde uithalen naar het lakse Britse establishment. Starmer en partijgenoten kijken weg. De tweets van Musk werden gevoed door begrijpelijke woede en afschuw die leeft onder Britse burgers.

Is de strafexpeditie van Musk een persoonlijke bevlieging, of is er ook een politieke dimensie? In 2016 deed Donald Trump als aankomend president al kritische uitspraken over het Duitsland van Angela Merkel. Hij hekelde haar ‘Welkomcultuur’, net als het sluiten van Duitse kerncentrales en de afhankelijkheid van Russisch gas. Op 28 september 2018 herhaalde Trump het laatste punt tijdens de Algemene Vergadering van de VN in New York, maar hij werd door de Duitse delegatie, inclusief de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas, uitgelachen. De feiten gaven Trump gelijk. Zijn verhouding met de Britse conservatieve regering was goed, vooral met premier Boris Johnson. Dat veranderde met de komst van Starmer.

Zowel Starmer als de Duitse bondskanselier Olaf Scholz beschuldigen Musk van ‘inmenging’. Scholz geeft echter geregeld ‘stemadviezen’ in het buitenland, zoals in Frankrijk. Labour stuurde 100 betaalde activisten naar de VS om Kamala in haar verkiezingscampagne te steunen. De lijsttrekker van de Duitse christendemocraten, Friedrich Merz, noemde een opinieartikel van Musk in de Welt am Sonntag ‘invasief en aanmatigend’. Als echter Merz geen rechtse campagne voert en z’n oren laat hangen naar links maakt hij AfD vanzelf groter. De legendarische Beierse politicus Franz-Josef Strauss (1915-1988) zei steevast: ‘rechts van mij is geen ruimte’. Die ruimte is er gekomen. AfD dook erin.

Opvallend is dat Trump disruptieve acties niet meer zélf doet, maar overlaat aan Musk met diens netwerk van 211 miljoen volgers. Musk is de ‘bad guy’ (een rol die hem past) en Trump ziet aan de zijlijn toe. Een strategische taakverdeling.

Vooruitziende ondernemersblik

Musk koestert méér wrevel over Duitsland: zijn investeringen in de ‘Tesla Gigafactory’ in Grünheide in de Duitse deelstaat Brandenburg.  Een investering van 4 miljard euro met 12.500 werknemers. Het is de grootste fabriek van elektrische auto’s in Europa. Maar Musk loopt vast in Duitse regelneverij en verzet van milieuactivisten. Zij kamperen in tenten op nieuwe bouwterreinen omdat er bomen worden omgehakt. Er werd een aanslag gepleegd op de stroomtoelevering zodat de productie dagenlang stillag. Werknemers durven niet meer in Tesla-kleding buiten het bedrijfsterrein te lopen.

Musk ziet hoe Duitsland vastloopt in besluiteloosheid en terreur van milieuactivisten die elektrische auto’s altijd aanprezen in de strijd tegen klimaatverandering. Musk zélf is geen klimaatscepticus: hij steunt hetzelfde doel. Hij begon al met Tesla in 2003 toen het klimaatbeleid nog in de kinderschoenen stond. Wat getuigt van een vooruitziende ondernemersblik.

Een intrigerend koppel

Musk komt ook niet uit conservatieve kringen. Geboren in Zuid-Afrika in 1971 kende hij de apartheid. Zijn vader Errol bestreed apartheid in de gemeenteraad van Pretoria, als lid van de ‘Progressive Party’ (PP). Op zijn achttiende vertrok Musk met zijn moeder naar Canada en studeerde nadien economie en natuurkunde aan de universiteit van Pennsylvania in Amerika. Daar bleef hij.

Musk werd bekend door zijn ondernemerstalenten met SpaceX (ruimtevaart), Starlink (satellieten), Tesla en aanverwante ondernemingen. Hij is gedreven. Zijn bestuursstijl wordt gekenmerkt door termen als: micromanager, autocraat, tirades. Hij oogt als een overactieve teenager, denkt sneller dan hij kan spreken, en is autistisch (Asperger), zoals Greta Thunberg die hij volgt op X. Als Musk een doel voor ogen heeft, blijft hij boren. Trump is narcistisch en houdt van de spiegel. Vanuit psychologisch oogpunt een intrigerend koppel.  

Musk stemde tot recent op Democraten; in 2016 op Hillary Clinton, in 2020 op Joe Biden. Een persoonlijk hoofdthema dreef hem de politiek in: vrijheid van meningsuiting. Hij keerde zich tegen politieke correctheid, spreek- en denkverboden en vooral ‘woke’, dat een religie onder Democraten werd. Musk ging in verzet ten gunste van ‘freedom of speech’. In april 2022 kocht hij Twitter voor 43 miljard dollar en herdoopte het bedrijf in X. In feite is X één van de grootste mediabedrijven ter wereld, zo niet de grootste.

Met X vult Musk een gat in Amerika, ontstaan door de neergang van wat hij noemt de ‘legacy media’, ‘oude media’. Vooral ‘progressieve media’ steunden Democraten met alle middelen, zelfs het disfunctioneren van Joe Biden werd ingenieus toegedekt. Tot zijn fatale debat met Trump. De New York Times, de Washington Post vielen zwaar door de mand. CNN en MSNBC zagen hun kijkcijfers instorten met 50%. Het media-imperium van Rupert Murdoch, News Corp – met Fox News, de Wall Street Journal en de New York Post – blijft op de been. Progressieve media verloren het vertrouwen van het publiek. Met X neemt Musk het debat over, en exporteert het wereldwijd.

Het mes in de bureaucratie

Zo is de ‘methode-Musk’ in West-Europa aangekomen. Duitsland is voor Trump én Musk steen des aanstoots. Voor Trump is het persoonlijk; voor Musk ideologisch. Zij willen meer vastberadenheid en minder betweterigheid. Voor Starmer bestaat geen respect. Macron laten ze ongeroerd, want hij devalueert zichzelf. Meloni is hun lady; Orban hun darling. Over Nederland geen beeld, al verschijnt Wilders op de radar.

Musk gaat zich vanaf 20 januari storten op het Department Of Government Efficiency (DOGE) om het mes te zetten in de Amerikaanse federale bureaucratie. In ambtelijk Washington DC zullen spaanders in de rondte vliegen want de erfvijand is niets minder dan de ‘Deep State’. ‘High Noon’ is on the way!

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Derk Jan Eppink: Elon Musk schudt het Duitse dekbed op verscheen eerst op Wynia's Week.

Nadat entrepreneur Elon Musk had aangekondigd dat hij op 12 augustus – live op zijn platform X – in gesprek zou gaan met presidentskandidaat Donald Trump, kwam er een reactie van Thierry Breton. De Franse EU-commissaris voor de Interne Markt stuurde ‘Dear Mr. Musk’ een brief – met cc naar de ceo van X – die hij ook publiceerde op het platform. Bij de brief plaatste hij de tekst: ‘With great audience comes greater responsibility #DSA As there is a risk of amplification of potentially harmful content in EU in connection with events with major audience around the world, I sent this letter to @elonmusk.’ 

Breton kreeg op X steun, maar er waren ook veel verontwaardigde reacties. Musk reageerde met een meme met daarop de tekst: ‘Take a big step back and literally, fuck your own face!’ 

‘Proportionele maatregelen’ 

Waar was het Breton precies om te doen? In zijn brief – die bleek te zijn verstuurd zonder medeweten van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen – wijst hij Musk op diens verantwoordelijkheid om zich aan ‘de wetten van de EU’, en dan met name de Digital Services Act (DSA), te houden, aangezien een derde van de 300 miljoen X-gebruikers zich in de EU zouden bevinden. Een jaar geleden schreef ik in Wynia’s Week al over de gevaren van deze DSA die toen van kracht werd voor de grootste online platforms en zoekmachines. 

Breton stelt dat Musk weliswaar vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat hij ervoor moet zorgen dat ‘proportionele en effectieve verzachtende maatregelen klaarstaan met betrekking tot de versterking van schadelijke inhoud gerelateerd aan relevante evenementen, waaronder live streams, die, als ze ongeadresseerd blijven, het risicoprofiel van X zouden kunnen vergroten en nadelige effecten kunnen genereren voor het publieke discours en de publieke veiligheid. Dit is belangrijk tegen de achtergrond van recente voorbeelden van publieke onrust die voortkwam uit de versterking van inhoud die haat, wanorde, aanzettingen tot geweld, of andere gevallen van desinformatie promoten.’ 

Kennelijk houdt de EU een risicoprofiel bij per online platform, want Breton dreigt hier met een verhoogd aantal risicopunten voor X. Wat de gevolgen daarvan zouden zijn, laat hij onvermeld. Breton benadrukt daarnaast dat er niet mag worden gediscrimineerd in de moderatie van de gebruikersgemeenschap en de content, ‘including yourself as a user with over 190 million followers’.  

Aangezien de content die Musk in de Verenigde Staten maakt, zal ‘overwaaien’ naar Europa, heeft hij volgens een Breton een verplichting. ‘Daarom monitoren we de potentiële risico’s in de EU die worden geassocieerd met de verspreiding van content die aan kan zetten tot geweld, haat en racisme, in samenspel met grote politieke – of maatschappelijke – evenementen in de wereld, waaronder debatten en interviews in de context van verkiezingen.’ 

Breton voegt er nog dreigend aan toe dat Musk op de hoogte is van een ‘formeel proces dat reeds loopt tegen X onder de DSA’. Hij verzoekt Musk om Bretons team vooraf te informeren over de genomen preventieve maatregelen en sluit af met de woorden: ‘Mijn diensten en ik zullen extreem alert zijn tegenover elk bewijs dat wijst richting overtredingen van de DSA en zullen niet twijfelen om onze toolbox, met inbegrip van het nemen van voorlopige maatregelen, volledig in te zetten, mocht dit gerechtvaardigd zijn om EU-burgers tegen serieus letsel te beschermen.’   

Het gevaar van controle 

De brief van Breton maakt duidelijk hoe groot de gevaren zijn die gepaard gaan met sterk beperkende controlemechanismen – zoals in de DSA – over wat online geplaatst mag worden en wat niet. Wat aanzet tot haat of discriminatie en wat desinformatie is, is niet altijd duidelijk te bepalen. Bovendien – ik schreef het ook in mijn boek Het Recht op Misinformatie – rijst de principiële vraag waarom onjuiste informatie niet zou mogen worden gedeeld. Is het niet aan burgers om te bepalen of ze wel of niet kennis willen nemen van onzin?  

In de tweede plaats is het belangrijk om te beseffen dat Breton de brief preventief naar Musk stuurde, nog voordat het gesprek met Trump had plaatsgevonden. De assumptie was kennelijk dat Musk en Trump in elk geval op het punt van desinformatie (of beter misinformatie: omdat de intentie van de verspreider van informatie vaak onduidelijk is) over de schreef zouden gaan. Zou Breton voortaan ook brieven gaan sturen naar Nederlandse journalisten die mensen spreken of interviewen die een ander perspectief op de wereld hebben dan hij? Het lijkt niet ondenkbaar als de journalist of diens medium voldoende volgers heeft.  

Wat Breton heeft gedaan, kan bovendien worden gekwalificeerd als inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Is die beïnvloeding wenselijk? Wanneer niet-lidstaten zich zouden bemoeien met verkiezingen in een EU-land, is het hek – uiteraard – van de dam. Zo bezien getuigt Bretons brief van een arrogantie die we doorgaans juist aantreffen onder leiders die we gewend zijn autoritair te noemen.   

We worden zo – niet voor het eerst – gewezen op het probleem dat de EU niet goed uit te voeten lijkt te kunnen met Verlichtingsidealen als de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, hoewel die idealen het fundament heten te zijn van de Europese samenwerking. De EU bemoeit zich met zaken die de autonomie van de burger aantasten. Aan het vrije woord worden beperkingen opgelegd, zogenaamd om ‘aanstoot’ te voorkomen. Zo ontstaat een wereld die voortdurend wordt geïndoctrineerd met beschermingsdrang en totale risico-uitsluiting. In plaats daarvan zou het vrije woord in de EU de hoogste bescherming moeten genieten en zou de DSA daarom direct op de helling moeten.  

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waar bemoeit Eurocommissaris Thierry Breton zich in hemelsnaam mee?  verscheen eerst op Wynia's Week.