Met de nodige passie wordt het streven naar strategische autonomie door politici, economen en veel anderen bepleit. Maar hoezeer willen ze die strategische autonomie nu echt? Ik loop hier drie onderwerpen na: energie, chemie en kunstmatige intelligentie.

Energie

Een energiesysteem dat betrouwbaar, stabiel, efficiënt en betaalbaar is, vormt de basis van onze economie en daarmee van onze welvaart. Strategische autonomie wordt sterk bevorderd als landen beschikken over eigen energiebronnen die een dergelijk systeem mogelijk maken.

In de VS werd twintig jaar geleden ingezet op exploratie naar olie en gas en winning door ‘fracking’. Daardoor zijn de Amerikanen inmiddels meer dan zelfvoorzienend in gas en min of meer zelfvoorzienend in olie. In de EU wilden we niets weten van fracking en we werkten exploratie zoveel mogelijk tegen.

De zelfvoorzieningsgraad in de EU is daardoor juist gedaald. Bij olie is die in twintig jaar tijd zelfs gehalveerd tot circa 20 procent (dit is inclusief het VK en Noorwegen). In ons eigen land hebben we de gaswinning uit het Groningerveld inmiddels gestaakt en storten we de putten vol beton.

Waar waren de mensen die nu om het hardst voor strategische autonomie pleiten de afgelopen twintig jaar toen onze zelfvoorzieningsgraad elk jaar een beetje daalde? En waarom hebben beleidsmakers het helemaal niet over strategische autonomie wanneer de beslissingen over het Groninger gasveld worden genomen?

Een veel gehoorde reactie op de huidige situatie is dat we strategische autonomie op energiegebied kunnen bereiken door de energietransitie te versnellen. Dat is een volstrekt betekenisloze suggestie. Vanwege de netcongestie kan dat helemaal niet op korte termijn.

En ik mag toch hopen dat de netcongestie nu al met de hoogst mogelijke urgentie wordt aangepakt. Dan heb ik het nog niet eens over de toenemende afhankelijkheid van China die met versnelde elektrificatie gepaard gaat vanwege zonnecellen, batterijen en magneten.

Bovendien zijn we voor onze totale energiebehoefte nog altijd voor circa 80 procent afhankelijk van fossiel. Het gaat heel lang duren om dat echt significant te verminderen. Wie strategische autonomie serieus neemt, kan niet volstaan met de betekenisloze oproep om de energietransitie te versnellen, maar zou ook moeten pleiten voor meer eigen productie van fossiel.

Onlangs wees ik er in een podcast op dat de Amerikanen het, vanuit het oogpunt van strategische autonomie, heel wat slimmer hebben aangepakt dan de EU. Een energiedeskundige van een Haagse denktank wierp tegen dat de Amerikanen zich juist op achterstand hebben gezet door minder haast te maken met de energietransitie. Ik vind dat een wonderlijke reactie.

De cijfers in de onderstaande tabel laten zien dat Nederland en de VS voor een vergelijkbaar percentage met fossiel in hun totale energievraag voorzien. Bovendien vergen zon en wind aanzienlijke investeringen en is de technologie, zeker bij zon, nog niet uitontwikkeld. Door voorop te lopen riskeer je later voor een lange periode juist op een concurrentieachterstand te komen.

Tabel: Primaire energieconsumptie naar bron.

Bron: berekend op basis van Our World in Data, Primary energy consumption by source

Chemie

Onlangs publiceerden economen van De Nederlandsche Bank een studie waarin ze nagingen voor welke producten we het liefst autonoom zijn, ‘kwetsbare producten’ in hun terminologie. Ten behoeve van onze strategische autonomie zouden we die dus zelf moeten produceren.

Het onderstaande overzicht is uit die studie gekopieerd. Er zal vast wel wat op af te dingen zijn, maar het is opvallend dat het in meer dan de helft van de gevallen chemische producten betreft. Misschien is dat toch ook weer niet zo opmerkelijk, want producten uit de chemie zijn nu eenmaal de basis voor de meeste andere industrieën.

De boodschap lijkt mij helder. Wie onze strategische autonomie wil versterken, moet de chemie in eigen land koesteren.

Mispoes!

De torenhoge gasprijzen in 2021/2022 hebben geleid tot een daling van de productie in onze chemie. Hoewel de energieprijzen inmiddels een stuk lager zijn dan tijdens de piek in 2021/2022 heeft de productie zich niet meer hersteld. Sterker nog, de daling zet zich tot op de dag van vandaag voort. Het kan niet anders dan dat zo het tegendeel wordt bereikt van strategische autonomie.

Afgezien van noodsignalen uit de sector zelf heerst er onder beleidsmakers een opmerkelijke onverschilligheid. Anderen zijn daarnaast niet rouwig om de teloorgang van de chemie omdat ze dat maar een vieze sector vinden. Dat mag natuurlijk, maar dan moet je niet het hoogste woord hebben over strategische autonomie.

Kunstmatige intelligentie

Een weer heel ander terrein van afhankelijkheid betreft grote Amerikaanse tech-bedrijven. Daar hebben we het niet zo op, om allerlei redenen. We hebben moeite met de governance van die bedrijven, met hun ethische kompas en we zijn bang dat de Amerikaanse overheid misbruik van onze data zal maken. We pleiten voor Europese alternatieven opdat we minder afhankelijk worden van Amerikaanse bedrijven, kortom een uitgelezen terrein om strategische autonomie te bepleiten.

Er is momenteel wereldwijd een explosie gaande van investeringen in AI. Aangezien wij graag minder afhankelijk van de Amerikanen worden, moeten we op dit gebied ons partijtje stevig meeblazen. Helaas is er reden om daar ernstig aan te twijfelen.

In geen land is de explosie aan AI-investeringen zo zichtbaar als in Taiwan, omdat die economie sterk afhankelijk is van de productie en export van geheugenchips. Wat opvalt in de Taiwanese statistieken is het onthutsende verschil tussen de ontwikkeling van de export naar de VS enerzijds en naar Europa anderzijds.

Het suggereert dat Europa ver achterblijft op het terrein van investeringen in AI. Dat impliceert dat we waarschijnlijk langdurig van de Amerikanen afhankelijk blijven. Waarom hoor ik hier niets over wanneer er wordt gepleit voor strategische autonomie?

Versterking van onze strategische autonomie staat in de belangstelling omdat de veranderende geopolitieke verhoudingen en toenemende spanningen ons ervan bewust hebben gemaakt hoe kwetsbaar we zijn.

Ik heb er gemengde gevoelens bij. Vooral omdat ik me vaak stoor aan de pleitbezorgers. Die vertellen er ten eerste doorgaans niet bij dat er een prijskaartje aan hangt. Meer autonomie impliceert per definitie een vermindering van de internationale arbeidsverdeling. Dat kost ons welvaart. Natuurlijk kun je betogen dat dat de prijs is die we ervoor over moeten hebben, maar zeg dat er wel bij.

Ten tweede – en veel meer nog – erger ik me eraan dat strategische autonomie steevast met een hoop passie wordt bepleit maar vaak snel ondergeschikt wordt gemaakt aan andere prioriteiten. En wanneer ontwikkelingen suggereren dat onze afhankelijkheid van anderen juist groter wordt, blijkt de passie voor strategische autonomie snel verdwenen om plaats te maken voor een even opmerkelijke als wonderlijke onverschilligheid. Het is om gek van te worden.

Econoom Han de Jong publiceert om de week op donderdag in Wynia’s Week zijn nieuwe nuchtere analyses van actuele ontwikkelingen in de nationale en de internationale economie. Bent u al supporter van de zeer feitelijk berichtgeving van Wynia’s Week? Hartelijk dank!

Het bericht Om gek van te worden: ‘strategische autonomie’ bepleiten en steeds iets anders doen verscheen eerst op Wynia's Week.

Opmerkelijk genoeg komt het voor de provincie Zeeland eveneens als een onaangename verrassing. In het noordoosten van het land willen ze geen nieuwe kerncentrales, en in het zuidwesten wel. Het zou voor de Groningse bestuurders ‘onbespreekbaar’ zijn, maar als ze toch ergens moeten komen zijn nieuwe kerncentrales wel een kip met gouden eieren voor de provincie.

Kip met gouden eieren

De Groningse tegenstand heeft te maken met de gasbevingen en het naastgelegen werelderfgoed Waddenzee. Ook zouden provincie en gemeentes een voorkeur hebben voor andere vormen van niet-fossiele energie in de Eemshaven, zoals waterstof. Dat is vreemd, want waterstof is helemaal geen energiebron. Het moet gemaakt worden in fabrieken.

Het kabinet-Schoof heeft eerder aangegeven geen nieuwe kerncentrales in de Eemshaven te willen bouwen, teneinde Groningen te ontzien na alle schade van de gaswinning. Toch kreeg de provincie eind vorig jaar bijna een half miljoen euro van Den Haag om onder meer kennis op te bouwen over kernenergie. Verschillende partijen wilden dat geld toen niet aannemen. Het is nog onduidelijk wat het kabinet-Jetten gaat doen met het huidige advies van Tennet.

Dat advies is met name gebaseerd op de bestaande infrastructuur van het elektriciteitsnet. Die is in Groningen al zeer uitgebreid, omdat daar veel windenergie van zee het land inkomt. Twee grote nieuwe kerncentrales van elk 1,6 gigawatt – ruim drie maal zo groot als Kerncentrale Borssele – zouden in die bestaande infrastructuur kunnen worden ingepast.

Bovendien zijn er in de Eemshaven veel grootverbruikers van elektriciteit, en dan is het gunstig om in de nabijheid ook veel elektriciteit op te wekken. In Zeeland en op de Rotterdamse Maasvlakte is de bestaande infrastructuur veel minder toereikend. Het advies van Tennet is dan ook logisch, zeker omdat we de komende tien jaar de grootste moeite zullen hebben om in het hele land snel genoeg netcapaciteit bij te bouwen.

Toekomstscenario sluit niet aan bij actuele trends

Tennet baseert zich in zijn advies op de zogenaamde Koersvaste Middenweg voor 2040, kortweg KM2040. Dit scenario is de verwachte koers van de energietransitie op basis van actuele trends. Het kenmerkt zich door een sterke groei van elektriciteitsverbruik, hernieuwbare energiebronnen en economie. Dat strookt echter niet met elkaar, want de actuele trends zijn juist tegengesteld aan die kenmerken. Het elektriciteitsverbruik schommelt al twintig jaar rond 120 miljard kilowattuur per jaar, en is sinds 2018 zelfs licht gedaald.

De groei van windenergie stagneerde vorig jaar vanwege onder meer mislukte aanbestedingen voor zeewindmolens en toenemende maatschappelijke weerstand tegen landwindmolens. De groei van particuliere zonnepanelen stagneert eveneens, vanwege afschaffing van de salderingsregeling en het overvolle stroomnet. De economie tenslotte blijkt mede vanwege de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten volatiel, en groeide sinds 2023 gemiddeld met maar 1,1 procent per jaar.

Klassiek politiek wensdenken

Die tegengestelde actuele trends worden voor KM2040 aangevuld met beleidsambities uit onder meer het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE), beleidsnota’s en provinciale energievisies. Kennelijk gaan Kamer en kabinet ervan uit dat de oorzaken en gevolgen van stagnatie in elektriciteitsverbruik, windenergie en economie binnen enkele jaren met Nederlands beleid kunnen worden omgebogen naar sterke groei.

Dat ziet eruit als klassiek politiek wensdenken, zeker omdat de actuele trends in hoge mate internationaal worden bepaald. Daar hebben we vanuit Den Haag, de provincies en de Regionale Energie Strategieën (RES) bijzonder weinig invloed op.

Daarmee wordt het op zichzelf logische advies van Tennet voor de Gronings Eemshaven minder eenduidig. Als elektriciteitsverbruik, hernieuwbare energie en economie in de komende veertien jaar minder snel groeien dan KM2040 veronderstelt, dan wordt bijvoorbeeld Zeeland wellicht toch een geschikte locatie voor grote nieuwe kerncentrales.

De verantwoordelijke staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei Jo-Annes de Bat zou dat in elk geval graag zien. Hij is een Zeeuw, en heeft zich eerder als gedeputeerde sterk gemaakt voor nieuwe kerncentrales in zijn provincie.

Structurele hoogwaardige werkgelegenheid, innovatie en onderzoek

De Groningse bestuurders die nu zo uitgesproken tegen kerncentrales zijn kunnen zich in een uitgebreid werkbezoek terdege laten voorlichten door lokale bestuurders, werknemers en burgers in en om Kerncentrale Borssele. Zo’n kerncentrale heeft veel minder invloed op mens en milieu dan de 700 grote landwindmolens en de kolen- en biomassa gestookte Eemscentrale in Groningen.

Twee grote nieuwe kerncentrales zouden bovendien structurele hoogwaardige werkgelegenheid creëren tot eind van deze eeuw. Ze zouden ook veel onderzoek en innovatie stimuleren in mbo, hbo, universiteit en bedrijfsleven. Dat zou heel Noord-Nederland deelgenoot maken van het Nederlandse koploperschap in verrijkt uranium, medische isotopen en kernfysica.

Het onverwachte advies van Tennet voor de Groningse Eemshaven was vorige week uitgebreid in het nieuws. Het radioprogramma 1Vandaag liet direct minutenlang een Groningse burger aan het woord, die gaandeweg een uitgesproken tegenstander en activist tegen kernenergie in het algemeen bleek te zijn. Daar ging het advies van Tennet echter helemaal niet over.

Het is geen nieuws dat het kabinet nieuwe kerncentrales wil, dat staat gewoon in het regeerakkoord. Het is nieuws dat die nieuwe kerncentrales misschien in de provincie Groningen zouden komen. Het voegt weinig toe om daarover uitgebreid een Groningse burger aan het woord te laten die categorisch tegen kernenergie op welke locatie dan ook is.

Gronings verzet blijkt aanleiding voor lobby tegen kernenergie

Het zou veel informatiever zijn geweest om Groningers en ook Zeeuwen aan het woord te laten die neutraal of welwillend tegenover kernenergie in het algemeen staan. Als die vervolgens uitleggen waarom ze in hun provincie juist niet of juist wel nieuwe kerncentrales willen hebben worden staatssecretaris de Bat, Tennet en wij allen daar wijzer van.

In plaats daarvan bleef het bij 1Vandaag en ook in De Volkskrant bij een politiek en journalistiek achterhaalde discussie over de wenselijkheid van nieuwe kerncentrales in het algemeen. Het is vanzelfsprekend ieders goed recht om daartegen te zijn en over te berichten, maar dat is nogmaals niet de kwestie die nu voorligt.

Staatssecretaris De Bat van Klimaat en Groene Groei heeft de Tweede Kamer inmiddels laten weten dat de Groningse Eemshaven en het Zeeuwse Terneuzen nu als voorkeurslocaties worden aangemerkt. Het kabinet gaat naar verwachting later dit jaar een definitieve keuze maken. De tegenstanders van kernenergie blijven zich begrijpelijkerwijs roeren, maar kunnen in Duitsland en Frankrijk met eigen ogen zien wat het verschil is tussen wel of geen kerncentrales.

In Frankrijk wekken 56 kernreactoren op 18 verschillende locaties momenteel continu 30 tot 40 gigawatt elektriciteit op. In Duitsland wekken ruim dertigduizend windmolens en 400 miljoen zonnepanelen nu afwisselend 1 tot 70 gigawatt elektriciteit op. Zonder deze confronterende getallen kunnen we ons niet bevrijden uit het huidige wensdenken.

Frankrijk en Duitsland illustreren het verschil tussen wel en geen kerncentrales

Het gemiddelde landelijke verbruik in beide landen schommelt momenteel per dag en nacht tussen 35 en 45 gigawatt. De Franse kerncentrales voorzien daar voortdurend vrijwel volledig in. De Duitse windmolens en zonnepanelen voorzien daar helemaal niet in.

De enorme dagelijkse stroomoverschotten van met name zonnepanelen exporteert Duitsland nu op grote schaal naar een dozijn omringende landen. De nachtelijke stroomtekorten worden op vergelijkbare schaal aangevuld met binnenlandse fossiele centrales en geïmporteerde stroom uit omringende landen.

De nachtelijke import naar Duitsland komt met name uit de buurlanden Frankrijk, Nederland en Denemarken. Dat kan alleen doordat die landen over voldoende stabiele opwekcapaciteit uit kernenergie, aardgas, steenkool en biomassa beschikken. Duitsland heeft sinds 2023 geen enkele kerncentrale meer en stookt daarom steeds meer bruinkool.

Nederland wil uiterlijk in 2030 drie bestaande kolencentrales sluiten, en heeft dan nog lang geen nieuwe kerncentrales. De recente waarschuwing van Tennet dat we mogelijk al in 2028 met stroomtekorten zullen kampen is dus urgent, temeer daar Nederland en Duitsland op dezelfde uren en dagen afwisselend enorme stroomoverschotten en -tekorten zullen gaan krijgen.

Die kunnen wij en onze oosterburen niet op uur- en dagbasis gelijktijdig blijven opvangen met in- en export van elektriciteit. We kunnen ze ook niet opvangen met waterstof, want dat komt om technische en economische redenen niet goed van de grond.

Niet wensdenken maar doorpakken

Het is zaak dat het kabinet kordaat gaat doorpakken, conform het regeerakkoord getiteld Aan de slag. Het is zaak dat staatssecretaris Jo-Annes de Bat en minister Stientje van Veldhoven van Klimaat en Groene Groei vlot beslissen waar de twee nieuwe kerncentrales gaan komen, en alles op alles zetten om ze voor 2035 te realiseren. In Zuid-Korea kunnen ze zien hoe je binnen tien jaar meerdere grote kerncentrales bouwt voor 5 miljard euro per stuk. Meer tijd en geld zouden niet nodig moeten zijn om betaalbare en betrouwbare CO₂-vrije elektriciteit als eerste levensbehoefte te blijven garanderen voor de huidige en de volgende generatie.

Wynia’s Week heeft een naam op te houden als kritisch en constructief podium voor deskundige auteurs op het vlak van klimaat en energie. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Hartelijk dank!

Het bericht Kabinet-Jetten moet nu niet langer aarzelen met de bouw van twee nieuwe kerncentrales verscheen eerst op Wynia's Week.

In deel 1 en deel 2 van deze serie introduceerde ik Kees Dijkstra: een gereedschapsmaker uit Vlaardingen, symbool van iedereen die werkt en de rekening van het overheidsbeleid betaalt zonder er de baten van te zien.

Drie partijen presenteerden zich bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 nadrukkelijk als zijn stem: het CDA, de VVD en JA21. Twee van die partijen – CDA en VVD – traden in februari samen met D66 toe tot het minderheidskabinet van Rob Jetten. Zijn voor Kees Dijkstra nu betere tijden aangebroken?

Scherpste diagnose

Met het verkiezingsprogramma Bouwen op vertrouwen heeft het CDA een verhaal dat erg dicht bij de werkelijkheid van Kees staat. Waar GroenLinks-PvdA en D66 hun programma beginnen bij het klimaat en de bestaanszekerheid daarna laten volgen, draait het CDA de volgorde om: eerst de zekerheid van een fatsoenlijk bestaan, dan de rest. De christendemocraten typeren Nederland als een land met twee gezichten, waarin de afstand tussen wie het goed heeft en wie elke maand moet rekenen te groot is geworden — en het CDA maakt daar een politieke hoofdzaak van, geen voetnoot.

Twee dingen vallen op. Het CDA wil ‘minder regels en meer ruimte’. Dat raakt de machine die in deze reeks steeds terugkeert: elke nieuwe regel schept werk voor de mensen die regels schrijven en controleren, en de kosten daarvan worden over iedereen uitgesmeerd. Het CDA wil die machine terugdringen en spreekt nadrukkelijk over waardering voor het vakmanschap van de mensen die het echte werk doen: de boer, de zorgverlener, de monteur. Dat is geen vanzelfsprekend geluid bij een middenpartij.

Wat eveneens opvalt is dat klimaatbeleid volgens het CDA niet alleen ambitieus, maar ook sociaal moet zijn. Dat klinkt als een dooddoener, maar dat is het niet: het betekent dat de partij erkent dat een hoger klimaatdoel een prijs heeft die ergens neerslaat, en dat die prijs niet vanzelf eerlijk verdeeld is. Dat is méér dan de partijen doen die de rekening wegmoffelen achter de frase dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Wie het eerste deel van deze serie heeft gelezen, herkent hier het patroon van de ‘Bootleggers and Baptists’-theorie. Het CDA levert de morele rechtvaardiging: klimaatbeleid moet, en het moet eerlijk. Maar wie er ondertussen verdient aan de regeldruk, de toezichthouders en de uitvoeringslaag – de Bootlegger achter de Baptist – dat benoemt de partij niet.

Het CDA verzuimt de optelsom te maken: dat de kosten van het klimaat- en regelbeleid het zwaarst uitvallen voor wie het minst heeft, en dat de subsidies voor verduurzaming vooral terechtkomen bij wie de investering al kan voorschieten: de huiseigenaar, niet de huurder. Het CDA heeft bovendien een eigen ongemak: de partij zat de afgelopen jaren aan tafel bij diverse kabinetten die de regeldruk en de energietransitie vormgaven. Volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB) vraagt het CDA-programma bovendien per saldo een lastenverzwaring van enkele miljarden. De partij van Henri Bontenbal analyseert als zogenaamde buitenstaander een probleem dat het zelf heeft helpen veroorzaken — en mag het nu vanuit het Torentje helpen oplossen.

Verkeerde boodschapper

De VVD op haar beurt gebruikt in haar verkiezingsprogramma Sterker uit de storm precies de woorden die Kees Dijkstra graag zou willen horen. De liberalen willen een fundamenteel kleinere overheid en willen af van ‘verstikkende regeldruk’. De inkomstenbelasting en de energiebelasting moeten omlaag, de accijns op brandstof getemperd. Werken moet weer lonen en de ingewikkelde herverdelingsmachine moet worden teruggedrongen. Op papier is dat het meest directe antwoord op de rekening die Kees Dijkstra betaalt.

Het probleem is de boodschapper. De VVD was tussen 2010 en 2024 de grootste regeringspartij en leverde de premier. Het waren jaren met stijgende energielasten en een forse toename van de regeldruk. De partij belooft nu de machine af te breken die zij zelf heeft helpen bouwen. De VVD benoemt de symptomen — hoge lasten, te veel regels — maar zwijgt over haar eigen aandeel in de oorzaak.

De Juiste Aanpak voor Nederland, het verkiezingsprogramma van JA21, heeft een nog scherpere boodschap. Waar andere partijen de hoge energierekening toeschrijven aan oorlogen, de markt en/of het buitenland, noemt JA21 het een politieke keuze: het energiebeleid is volgens de partij van Joost Eerdmans ideologisch gedreven en raakt gezinnen ‘flink in de portemonnee’.

Concreet wil JA21 de btw op energie verlagen, een heffing binnen de energiebelasting schrappen en fors inzetten op kernenergie als bron van betaalbare en stabiele stroom. En: JA21 wil dat het middelbaar beroepsonderwijs en vakkennis weer hoger worden gewaardeerd. Dat zal bij de gereedschapsmaker Kees Dijkstra een gevoelige snaar raken. Bovendien: Nederland heeft een nijpend tekort aan praktisch opgeleiden, dat is algemeen bekend.

Maar helaas: de partij die het hardst voor Kees spreekt, werd buiten de regering gehouden – D66 wilde JA21 er niet bij.

Trieste balans

Kort en goed: het CDA heeft voor Kees Dijkstra het meest samenhangende verhaal, maar trekt de lijn niet door en heeft een discutabel verleden. De VVD heeft de juiste woorden maar kan met nog meer recht worden verweten dat ze voorheen als regeringspartij vooral heeft gefaald. JA21 stelt de scherpste diagnose, maar is klein en werd naar de oppositiebanken verwezen.

Aan het hoofd van het nieuwe kabinet staat D66 – de partij waar klimaatbeleid en de energietransitie voorop staan en die het minst geeft om de rekening die Kees Dijkstra daarvoor moet betalen.

Het is een trieste balans.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Gewone’ werkende Nederlanders hebben van het kabinet-Jetten niks te verwachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Het slechte nieuws voor Taiwan dat mogelijk in Trump’s opmerkingen schuilt is duidelijk. Maar de rest van de wereld kan eveneens de borst nat maken. Want ook als er geen directe oorlog met China komt, kunnen de VS immers zo’n Chinese aanval niet over hun kant laten gaan en bijna tachtig jaar vriendschap met Taiwan en andere Aziatische landen overboord gooien. Wat kunnen ze dan wel doen?

Belachelijk simpel, maar briljant

Nou, bijvoorbeeld een blokkade op afstand, zoals die op dit moment al op Iran wordt toegepast. Zo’n distant naval blockade van China, dat wil zeggen het afsnijden van aanvoerlijnen op plekken waar Beijing ze niet kan beschermen en Amerikaanse marineschepen niet geraakt kunnen worden door drones en raketten – in de zeestraten van Zuidoost-Azië, Japan en de Filipijnen bijvoorbeeld of nog veel verder in Panama of het Midden-Oosten – wordt een blokkade waarbij die van Hormuz de geschiedenis in zal gaan als een vingeroefening.

Decennialang braken westerse analisten hun hoofd over een mogelijke Iraanse afsluiting van de Perzische Golf, zonder met een oplossing te komen. Toen die afsluiting er enkele maanden geleden dan eindelijk daadwerkelijk kwam, zetten de Amerikanen er een belachelijk simpel maar briljant plan tegenover (een eigen blokkade van Iran, op enige afstand), waarmee Washington niet alleen Iran zelf onder druk zet maar bovenal China – dat zeer afhankelijk is van energieleveranties vanuit de Golf.

De Amerikaanse schepen die de blokkade uitvoeren liggen ver weg in de Indische Oceaan en hebben niet of nauwelijks last van Iraanse tegenacties. Maar ze kunnen wel alle schepen tegenhouden die ze willen en niemand kan er iets tegen beginnen. Collateral damage – in de vorm van directe en indirecte economische schade aan tal van landen in de wereld – inclusief het onze – telt even niet mee voor Trump.

Het toepassen van een dergelijk model om China af te knijpen in geval van conflict is iets wat al ver voor Trump’s eerste termijn is onderzocht en waarover destijds genoeg is gepubliceerd. Zo schreef in een artikel uit 2013 in het Amerikaanse militaire blog War on the Rocks voormalig onderzeeboot-commandant Jason Glab (US Navy) over de pros en cons van een dergelijke operatie, die China’s oliebevoorrading – de achilleshiel van het land – moet ontregelen.

Blokkade en embargo’s

Het meest effectief, schreef Glab, is een blokkade van het Chinese scheepvaartverkeer door de VS met expliciete steun van landen die belangrijke internationale zeestraten controleren, waaronder Indonesië en Maleisië. Maar ook moeten de VS proberen om ​​embargo’s in te stellen in de herkomstlanden van China’s energie-importen. Aan dat laatste aspect wordt inmiddels door Washington hard gewerkt, onder andere door de Amerikaanse overname van olieproducent Venezuela en nu door de blokkade van Iran. De onverwachte actie tegen Venezuela heeft bovendien de Chinezen flink laten schrikken: overal in Zuid-Amerika is de Chinese invloed op de terugtocht en de Amerikaanse in opkomst – geheel in de lijn van de klassieke Monroe-doctrine.

Het zwaartepunt van deze blokkade zou volgens Glab de Straat van Malakka (op dit moment goed voor zo’n 22% van de wereldhandel ter zee) en de nabijgelegen zeestraten door Indonesië (Lombok, Soenda) moeten zijn. Deze zeestraten vallen echter onder bescherming van het internationaal recht en het VN-Zeerechtverdrag en oorlogvoerende partijen mogen niet in neutrale wateren opereren. Dat is makkelijk op te lossen door de blokkade enkele zeemijlen buiten dat gebied uit te voeren, zegt Glab. Dan heb je bovendien niet eens medewerking nodig van Maleisië en Indonesië.

Venezuela, Hormuz en Panama

Maar het lijkt erop dat Washington een nog effectievere methode om China terug te dringen heeft gevonden. Je zou immers kunnen stellen dat de blokkade op afstand eigenlijk al is begonnen of althans de eerste stappen daarvoor gezet zijn op het wereldwijde schaakbord. De VS waren het afgelopen decennium door de Chinese wereldwijde dominantie op het gebied van allerlei strategische grondstoffen en zeldzame metalen op achterstand gezet, maar zijn nu bezig in rap tempo – en met geweld – de rollen om te draaien – door de oliekraan te bedienen.

Zoals gezegd hebben de Amerikanen met hun actie in Venezuela de controle over één van ’s werelds grootste energieleveranciers verkregen. En door de Israëlisch-Amerikaanse acties tegen Iran is uiteindelijk de straat van Hormuz afgesloten (zowel door Iran ter plekke als door de VS op afstand), waardoor een aantal nóg belangrijker energieleveranciers van China tijdelijk buiten bedrijf zijn gesteld.

Maar ook de Amerikaanse bemoeienissen met het Panamakanaal moet je in dit licht zien. Daar werd een Chinees staatsbedrijf (dat haventerminals aan beide uiteinden van het kanaal runde) weggewerkt uit angst dat China het Panamakanaal als chokepoint zou kunnen gebruiken tegen de VS – dat het kanaal onder andere nodig heeft om snel marineschepen van de west- naar de oostkust en vice versa te kunnen verplaatsen in geval van nood.

Wat vindt China van dit alles? Chen Wenxin, directeur van het Instituut voor Amerikaanse Studies, is volgens persbureau Lusa van mening dat Trump bezig is met het uitvoeren van een low cost-strategie om de Amerikaanse hegemonie te bestendigen. Daarbij staat controle over strategische corridors en maritieme knelpunten centraal, dit in plaats van het behoud van een alomvattende wereldorde. ‘De oorlog tegen Iran is een poging van de Verenigde Staten om strategische hulpbronnen en strategische corridors te beheersen en het wereldwijde strategische landschap te hervormen’, schreef Chen in een essay dat werd gepubliceerd in het tijdschrift Qiushi, het orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij van China.

Onrust

Gaan de VS China hiermee echt op de knieën krijgen? Dat is allerminst zeker. Het land heeft grote voorraden aangelegd op allerlei gebied en intussen is er grote onrust onder Amerika’s bondgenoten ontstaan. En die onrust groeit. Als de VS geen directe militaire hulp aan Taiwan meer bieden, zullen ook Japan, de Filipijnen en Zuid-Korea aan de bel trekken, want gaat Trump hen straks dan wél te hulp schieten? Belangrijker nog: een overname van Taiwan is voor Beijing zo’n overweldigend belangrijk strategisch doel dat het land daarvoor graag een stevige prijs betaalt.

Nikkel

Aan de andere kant is Washington nog lang niet uitgespeeld en kunnen de VS de scope van hun acties uitbreiden van energie naar andere grondstoffen, zoals belangrijke metalen. Maar dat kan pas als de VS daarin – per product – zelf een grote speler zijn geworden. Het is daarom niet uit te sluiten dat het bij de Amerikaanse pogingen tot regime change in Cuba toch ook om toegang tot grondstoffen gaat. Het land heeft immers de grootste nikkelvoorraad ter wereld en is in dat verband grotendeels afhankelijk van de export naar en investeringen door China.

Nikkel is al anderhalve eeuw een strategische grondstof en van groot belang voor militaire productie, waar het wordt gebruikt in bepantsering, geschut, munitie, motoren, etc. Met Cuba onder controle zal die grote voorraad – net als de Venezolaanse olie – straks een troefkaart in handen van Washington zijn. Verwacht dus meerdere Venezuela-achtige acties die als indirect doel hebben de Chinese economie onder druk te zetten door middel van controle over de export van specifieke strategische grondstoffen.

Wat zijn de gevolgen voor Nederland in dit alles? Een Amerikaanse zeeblokkade in de diverse zeestraten van Azië zal natuurlijk desastreus uitpakken voor de Nederlandse logistieke sector die zwaar afhankelijk is van de handel met China. Alhoewel een deel van die handel de laatste jaren gediversifieerd is en enigszins verspreid is over andere Aziatische landen, zal ook de goederenstroom uit die landen getroffen worden door een afsluiting van de betreffende zeestraten. Het stilvallen van het zeetransport tussen Nederland en de landen rondom de Zuid-Chinese Zee zal de haven van Rotterdam flink raken.

Maar zover hoeft het niet te komen, zeker niet nu de Amerikanen een veel effectievere strategie toepassen door productie- en exportlanden van strategische grondstoffen als energie en metalen direct zelf aan te pakken. Een blokkade van China in de zeestraten van Azië is daarmee wellicht niet eens direct noodzakelijk. Ook is het voor de VS nu makkelijk ontkennen dat hun interventies in Venezuela, Cuba, Panama en straks in andere landen eigenlijk dienen om China klem te zetten.

Wereldwijde handelsroutes

Intussen speelt China zelf met vuur door marine-oefeningen te houden nabij maritieme chokepoints. Volgens de Britse denktank Chatham House was de Russisch-Chinees-Iraans-Zuid-Afrikaanse marine-oefening in januari dit jaar voor de kust van Zuid-Afrika, pure chokepoint power play, oftewel een signaal dat deze landen op elk moment ook druk kunnen zetten op wereldwijde handelsroutes.

Zeestraten en scheepvaartroutes zullen nog lang de krantenkoppen gaan domineren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de strijd met China opereren de Verenigde Staten met blokkades op afstand en controle over grote energieleveranciers verscheen eerst op Wynia's Week.

In het voorjaar van 1964 liep Kees Dijkstra, 38 jaar, een Ford-dealer in Vlaardingen binnen. Kees werkte bijna twintig jaar als gereedschapsmaker en samen met zijn vrouw Anja had hij jarenlang kleine bedragen apart gezet. Die dag kochten ze een donkerblauwe Ford Taunus.

Dat was geen luxe. Het was het bewijs van iets: dat hard werken en spaarzaamheid ergens toe leidden. Dat de welvaart die Nederland na de oorlog opbouwde, ook bij mensen als Kees terechtkwam en hij met zijn gezin op vakantie kon. In die tijd was dat voor miljoenen arbeiders een reële belofte. Niet voor niets zei de toenmalige PvdA-leider Joop den Uyl in de jaren zestig dat ‘alle mensen recht hebben op een eigen auto voor de deur, óók de arbeiders’. De auto gold toen als symbool van gedeelde vooruitgang, niet als klimaatprobleem of statussymbool van ongelijkheid.

De reguleringseconomie en haar verborgen herverdeling

Maar met de groei van het wagenpark groeide het maatschappelijk draagvlak voor regulering: veiligheidsstandaarden, emissienormen, certificeringsvereisten, consumentenbescherming. Afzonderlijk was veel van die regelgeving verdedigbaar. Minder verkeersdoden en schonere lucht zijn reële maatschappelijke verbeteringen. Maar de cumulatieve economische logica ervan werd zelden eerlijk benoemd.

Tegenwoordig bestaat 20 tot 30 procent van de kostprijs van een nieuwe auto uit compliance-gerelateerde kosten: veiligheids- en emissiesystemen, certificering, administratieve verplichtingen, juridische conformiteit. Die kosten worden breed gedragen door consumenten — maar de inkomens die eruit voortkomen concentreren zich smal bij hoger opgeleiden: juristen, consultants, beleidsmakers, toezichthouders, compliance-specialisten.

De econoom Bruce Yandle beschreef dit mechanisme al in 1983 onder de noemer ‘Bootleggers and Baptists’: moreel gemotiveerde regelgeving en economisch eigenbelang van gevestigde partijen versterken elkaar structureel. De Baptisten leveren de legitimatie; de Bootleggers incasseren de opbrengst. Toegepast op de reguleringseconomie: progressieve beleidsmakers leveren de morele framing; kenniswerkers en beleidsprofessionals incasseren de werkgelegenheid en de status.

Dit is geen complot. Het is een systeem met een ingebouwde zwaartekracht. Meer regelgeving schept meer gespecialiseerde functies, meer uitvoeringsorganisaties, meer adviesbehoefte – en daarmee ook meer mensen die economisch afhankelijk worden van verdere uitbreiding van hetzelfde systeem. De kosten van die complexiteit worden breed gedragen. De baten concentreren zich.

Van arbeiderspartij naar Brahmin Left

Tegelijk veranderde de sociologische basis van links – een proces dat de politicoloog Thomas Piketty in zijn studie Capital and Ideology (2020) beschreef als de opkomst van de Brahmin Left: een hoogopgeleide, cultureel-progressieve elite die de traditionele arbeiderspartijen heeft overgenomen en haar eigen belangen en waarden als universeel presenteert.

De verschuiving is empirisch goed gedocumenteerd. Piketty toont aan hoe kiezers met universitaire opleiding in vrijwel alle westerse landen – van de VS tot Nederland, van het VK tot Zweden – in de loop van de jaren tachtig en negentig massaal naar centrum-linkse partijen zijn gegaan, terwijl de laagst opgeleide kiezers zich er juist van afkeerden. Wat ooit arbeiderspartijen waren, zijn nu diplomapartijen.

Postmaterialistische waarden

Sociologisch ligt de verklaring deels bij de waardeverschuiving die Ronald Inglehart beschreef: naarmate materiële bestaanszekerheid voor hogere inkomens vanzelfsprekender werd, verschoven hun politieke prioriteiten naar postmaterialistische waarden – milieu, internationale samenwerking, identiteitspolitiek, culturele vrijheid. Voor werkenden wiens materiële zekerheid minder vanzelfsprekend is, voelt die agenda als een luxe die zij niet kunnen betalen.

De electorale gevolgen zijn in Nederland manifest. GroenLinks-PvdA en D66 zijn relatief sterk vertegenwoordigd onder hoger opgeleide, stedelijke kiezers en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Ondertussen verschoof het traditionele arbeiderselectoraat richting de PVV, de BBB en deels de SP.

Energie-en klimaatbeleid

Nergens is de spanning tussen progressieve intentie en ‘omgekeerd neerslaan’ scherper zichtbaar dan in het energie- en klimaatbeleid. ‘Omgekeerd neerslaan’ betekent dat de kosten van beleid relatief zwaarder drukken op lagere inkomens dan op hogere — hoe lager het inkomen, hoe zwaarder de last. Dat is precies wat hier structureel gebeurt.

Hogere energieprijzen raken lagere inkomens disproportioneel omdat zij een groter aandeel van hun budget besteden aan energie, wonen, voedsel en transport. De CBS-cijfers laten zien dat huishoudens in het laagste inkomenskwintiel 12-15 procent van hun netto besteedbaar inkomen kwijt zijn aan energiekosten; voor het hoogste kwintiel is dat 3-5 procent. Een stijging van de energieprijzen met 80 procent — zoals tussen 2020 en 2023 – is voor hoge inkomens een ongemak. Voor lage inkomens is het een koopkrachtcrisis.

Lastenverdeling is structureel scheef

Nederland telt inmiddels honderdduizenden huishoudens in energiearmoede. Dat zijn huishoudens die moeite hebben energierekeningen te betalen, hun woning onvoldoende kunnen verwarmen en structureel financieel onder druk staan. Juist de groepen die progressief beleid zegt te beschermen, worden er het hardst door geraakt.

Maar het omgekeerde neerslaan stopt niet bij de energierekening. Hogere energieprijzen verhogen ook de productiekosten in logistiek, bouw en voedselproductie. Dat vertaalt zich in hogere prijzen voor boodschappen, huur en transport – basiskosten die een groter deel uitmaken van het budget van lage inkomens. Klimaatbeleid werkt zo door in het gehele prijsniveau, en de lastenverdeling is structureel scheef.

De kosten zijn zeker – de baten niet

Naast de verdelingsvraag – wie betaalt de rekening? – verdient ook de efficiëntievraag een eerlijk antwoord: wat levert het op? Nederland stoot ongeveer 0,35 procent van de mondiale CO2-uitstoot uit. Het KNMI berekende eerder dat de Nederlandse klimaatinspanningen in het kader van het klimaatakkoord leiden tot een reductie van de wereldwijde temperatuurstijging van naar schatting 0,00007 graden — een effect dat niet meetbaar is en binnen een dag tenietgedaan wordt door de groeiende uitstoot van landen als China en India, die onder het Parijse Klimaatakkoord nog jarenlang naar een emissiepiek mogen groeien.

Dit betekent niet dat klimaatverandering geen reëel probleem is of dat internationale samenwerking zinloos is. Het betekent wel dat de verhouding tussen de zekerheid en omvang van de kosten enerzijds — die nu en concreet zijn — en de onzekerheid en beperkte omvang van de Nederlandse bijdrage anderzijds een legitieme beleidsvraag is. Die vraag wordt in het progressieve beleidsdiscours vrijwel nooit serieus gesteld.

De kosten van het Nederlandse klimaatbeleid zijn reëel en hoog: het klimaatfonds van 35 miljard euro, het aanvullende klimaatpakket, de subsidies voor verduurzaming, de reguleringskosten en de hogere energieprijzen als gevolg van de transitie. Die kosten drukken nu, zeker en omgekeerd evenredig. De klimaatbaten zijn onzeker, toekomstig en voor een klein land als Nederland marginaal zonder mondiale coördinatie.

Een politiek die de rekening laat betalen door Kees Dijkstra in Vlaardingen voor een effect dat hij nooit zal merken, verdient een eerlijker verantwoording dan zij doorgaans krijgt.

De rechter als klimaatbestuurder: democratie omzeild

Wat Kees Dijkstra via het stemhokje niet kan tegenhouden, wordt hem via de rechter opgelegd. Dat is de kern van een groeiend fenomeen: klimaatlitigatie door NGO’s als instrument om democratisch vastgesteld beleid te verscherpen of te omzeilen.

In 2019 dwong Urgenda via de rechter af dat Nederland zijn CO2-uitstoot sneller moest terugbrengen dan de gekozen politiek had besloten. In januari 2025 won Greenpeace een stikstofzaak die het kabinet bindt aan scherpere doelen. En op 28 januari 2026 deed de rechtbank Den Haag uitspraak in de klimaatzaak Bonaire: de Nederlandse staat handelt onrechtmatig, moet binnen achttien maanden bindende klimaatdoelen vaststellen en heeft discriminatieverboden geschonden.

Telkens is hetzelfde mechanisme werkzaam: een NGO – gefinancierd door donateurs en fondsen, niet gekozen door kiezers – daagt de staat voor de rechter, die vervolgens beleid oplegt dat het parlement niet heeft vastgesteld.

De NGO’s die deze zaken aanspannen worden bevolkt door dezelfde sociologische klasse die de progressieve partijprogramma’s schrijft: hoger opgeleid, stedelijk, postmaterialistisch. De kosten van de maatregelen die zij via de rechter afdwingen, dragen zij relatief minder dan de groepen die zij zeggen te beschermen. Kees Dijkstra heeft niet gestemd voor scherpere klimaatdoelen. Hij kan er ook niet tegen stemmen. De rekening krijgt hij desondanks gepresenteerd – ditmaal niet via democratisch beleid, maar via een vonnis.

Het Mattheüseffect in het subsidiesysteem

Het subsidiestelsel waarmee de overheid verduurzaming stimuleert – subsidies voor warmtepompen, zonnepanelen, isolatie en elektrische voertuigen – is in theorie universeel toegankelijk. In de praktijk niet. Om van deze subsidies gebruik te maken moet men doorgaans beschikken over een koopwoning, voldoende spaargeld voor de eigen bijdrage en financiële ruimte om investeringen voor te financieren. Huurders — die oververtegenwoordigd zijn onder lagere inkomens — zijn structureel uitgesloten van de meeste verduurzamingssubsidies, terwijl zij via belastingen en energiekosten wel meebetalen aan het systeem dat die subsidies financiert.

Dit is een schoolvoorbeeld van wat sociologen het Mattheüseffect noemen, naar het bijbelvers: aan wie heeft, zal gegeven worden. Hogere inkomens profiteren relatief vaker van publieke subsidiëring van verduurzaming, terwijl de lasten breed worden gesocialiseerd. De gereedschapsmaker in een huurwoning in Vlaardingen financiert zo indirect de warmtepomp en zonnepanelen van de hoger opgeleide huiseigenaar in Amsterdam. Die kan zijn Tesla opladen met gratis eigen stroom. Kees rijdt op peperdure benzine en mag binnenkort Amsterdam niet meer in.

Om de groeiende collectieve uitgaven politiek aanvaardbaar te maken, wordt in progressieve programma’s steeds opnieuw gesteld dat ‘bedrijven en vermogenden’ de rekening betalen. Het is een aantrekkelijk verhaal. Het is ook een verhaal dat haaks staat op elementaire economische mechanismen.

Bedrijven zijn geen eindpunt in de fiscale transmissie; zij zijn een doorgeefluik. Hogere lasten voor bedrijven worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten, lagere loonruimte voor werknemers, verminderde investeringen of – in het uiterste geval – verplaatsing van activiteiten naar het buitenland. ‘Uit economisch onderzoek blijkt consistent dat het doorschuifeffect groot is: hogere lasten voor bedrijven komen via hogere prijzen en lagere lonen uiteindelijk terecht bij consumenten en werknemers.’

Dit weten de hoger opgeleide beleidsmakers, economen en politieke adviseurs die progressieve partijen bevolken doorgaans ook. De kloof tussen wat men weet en wat men communiceert is daarmee een bewuste keuze. Electorale retoriek vereist een eenvoudiger verhaal dan de werkelijkheid toelaat.

Publieke middelen en politieke prioriteiten

Een groeiend deel van de collectieve uitgaven gaat naar klimaatfondsen, Europese verplichtingen, uitvoeringsorganisaties, asielopvang en subsidiesystemen voor verduurzaming. Dat zijn politieke keuzes – maar ze hebben directe consequenties voor de allocatie van publieke middelen.

Middelen die naar klimaatbeleid en uitvoeringsapparaat gaan, worden niet besteed aan koopkrachtverbetering, sociale huurwoningen of lagere energielasten voor huishoudens. Wat progressief beleid verdringt, wordt zelden eerlijk benoemd – of nog directer: Elke euro naar het klimaatfonds is een euro die niet naar sociale huurwoningen of lagere energielasten gaat. Die afruil wordt zelden eerlijk benoemd.

Datzelfde geldt voor de effecten van migratie- en asielbeleid op de publieke infrastructuur. De druk op sociale huur, gemeentelijke voorzieningen, onderwijs en zorg wordt het sterkst gevoeld door lagere inkomens, die afhankelijk zijn van juist die infrastructuur. Hogere inkomens met koopwoningen en private alternatieven ondervinden die druk minder direct.

De nieuwe progressieve klasse en haar structurele belang

Hier tekent zich een ongemakkelijke realiteit af die zelden wordt uitgesproken. De moderne progressieve politiek wordt in toenemende mate vormgegeven door een specifieke sociologische klasse: hoger opgeleiden, beleidsprofessionals, kenniswerkers, consultants en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Het zijn groepen die relatief vaak profiteren van beleidscomplexiteit — niet als gevolg van kwade opzet, maar als structureel effect van hun positie in de economie. Meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties en meer subsidiesystemen scheppen werk voor precies die klasse.

Dit is geen klassiek links verhaal van machtige kapitalisten tegenover het proletariaat. Het is een subtieler verhaal over een nieuwe klasse die oprecht gelooft in haar eigen agenda, maar wier materiële belangen — bewust of onbewust — meebewegen met de uitbreiding van het systeem dat ze beheert.

De politicoloog Mathijs Rooduijn en anderen die het populisme onderzoeken wijzen erop dat de electorale vervreemding van lagere inkomens van centrum-linkse partijen niet primair ideologisch van aard is. Het is economisch en ervaringsgericht: mensen met praktische opleidingen en lagere inkomens ervaren stijgende kosten, meer bureaucratie en minder koopkracht, terwijl zij voortdurend horen dat ‘de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen’. De kloof tussen politieke taal en materiële werkelijkheid is voor hen dagelijks voelbaar.

In Vlaardingen misschien meer dan waar ook. De grote Unilever-fabriek (Blue Band, Becel) sloot in 2018. De haringvloot is al decennia weg. Klassieke arbeidersstad, nu een van de sterkste PVV-bastions van Zuid-Holland.

GL-PvdA herkent het probleem

Het sterkste bewijs voor deze these komt niet van critici, maar van GL-PvdA zelf. In het verkiezingsprogramma 2023 staat, over de verduurzamingssubsidies: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10) Dit is het Mattheüseffect in eigen woorden van de partij.

En over de klimaattransitie en bestaanszekerheid: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10)

De partij erkent dus zelf: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. De beleidsmaatregelen die volgen, verhogen echter structureel de kosten voor precies die groep. De interne contradictie staat op papier.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe goed bedoeld beleid een nieuwe elite schiep en de kosten deponeerde bij de werkende klasse verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik heb er reuze zin in’, zei Jetten en daarna maakte hij zes buitenlandse reizen. Dat lukte, want al zijn gesprekspartners waren gewoon in hun hoofdstad aan het werk. Dat is de normale werkplek voor een regeringsleider. Niet voor Jetten, die liever werkt in het regeringsvliegtuig, hoewel hij zijn goeddeels onervaren ministers dan niet kan helpen. Jetten wil vooral succes boeken op het internationale vlak. Op 20 maart liet hij zich daarover interviewen door de Financial Times. Hij kon toen maar twee dingen stellig beweren – en die gingen allebei over de EU.

Vreemde logica

Jetten wil het systeem van ‘Carbon Credits’ onveranderd handhaven. Die worden kunstmatig door de EU steeds duurder gemaakt voor de bedrijven die ze moeten kopen als ze veel CO2 gebruiken. Op 20 maart waren er andersom al negen EU-staten die juist versoepeling wensen van de ‘Carbon Credits’ om zo hun industrie te helpen. Jetten beweert – hij heeft er een heel lange kronkelzin voor nodig – dat versoepeling van de ‘Carbon Credits’ betekent dat het ‘over een paar jaar bijna onmogelijk wordt voor delen van de Europese industrie om nog te overleven’. Misschien kan hij tussen twee reizen door in de Kamer uitleggen wat daar de logica van is, want die is zo precies het omgekeerde van wat de negen EU-staten aanvragen.

Het andere punt waar Jetten op 20 maart heel zeker over was, is het handhaven van alle accijnzen en belastingen die elektriciteit in de EU extra duur maken, want dat is behulpzaam voor het financieren van hernieuwbare energie (lees: dan is minder subsidie nodig voor wind op zee). En als Jetten bij de FT afsluit met ‘We hebben nog een paar weken nodig om echt te begrijpen wat het beste beleid is’, verwijst ‘we’ niet naar zijn eigen regering, maar naar de EU.

Met al dat tijdrovende reizen is het nu al te laat voor Jetten om bij zijn ministers en in de Kamer steun te zoeken voor zoiets als deze hypothetische Kamermotie:

‘De Kamer, constaterend

• dat de tien grootste landen in de wereld, met samen meer dan de helft van de wereldbevolking, zich in de praktijk niet committeren aan ‘netto nul’ in 2050, en daarmee Nederland op grote concurrentie-achterstand zetten voor industrie, landbouw, toerisme en transport;
• dat binnen de EU ook Polen zich niet committeert aan ‘netto nul’ en daardoor goedkoper blijft, wat bijdroeg tot bijna de verdubbeling in tien jaar van de Poolse export van meubels, voeding etc. naar Nederland;
• dat in het Verenigd Koninkrijk twee van de vier grote politieke partijen zich al een jaar geleden hebben uitgesproken tegen ‘netto nul’ in 2050 en dat nu Labour begint te schuiven omdat ook oud-Labourpremier Tony Blair krachtig heeft gewaarschuwd;

vraagt de regering

• om bij wet de datum van 2050 voor ‘netto nul’ te schrappen, omdat een meer circulaire economie en minder CO2-uitstoot goed passen bij onze nationale consensus, maar het willekeurig gekozen jaar 2050 nooit rekening heeft gehouden met het afhaken van zoveel andere landen;

constateert

• dat Nederland dan kan stoppen met acht miljard subsidie voor nieuwe windmolens in de Noordzee en bovendien drie tot later zes miljard per jaar uitspaart op overbodige aanpassingen van het elektriciteitsnet aan wind uit zee en waterstoffabrieken;

ziet uit naar

• voorstellen van de regering om zulke besparingen in te zetten voor substantiële verlaging van de prijs van diesel en benzine voor alle weggebruikers, landbouw en visserij (bij voorbeeld niet langer hogere prijzen dan in België en Duitsland), voor minder belasting op elektriciteit en voor een verlichting van de energienota voor de huishoudens;
• verzoekt de minister van EZ om het CPB een inschatting te laten maken van de gunstige gevolgen voor economische groei en inflatie,

en gaat over tot de orde van de dag.’

Minder accijns en belasting op energie

Het deze week genoemde bedrag van nog niet één miljard om bedrijven en huishoudens te helpen is niet serieus. Nog meer Nederlandse automobilisten gaan nu in Duitsland tanken en dus helemaal geen Nederlandse belasting en accijns betalen. Ook voedsel wordt dit jaar tien procent (of meer) duurder door de Iran-oorlog. Dat maakt het leven nog duurder en zal gezinnen met een laag inkomen het hardst treffen.

Als de regering de kosten van het bedrijfsleven kan drukken door minder accijns en belasting op energie – maar daar is alleen geld voor als ‘netto nul precies in 2050’ uit de wet gaat – gaan de prijzen minder omhoog. Dat is cruciaal voor de Europese Centrale Bank (ECB), die anders de rente moet verhogen (meer werkloosheid!) om de inflatie af te remmen. Nú minder accijns en belasting op energie is ook daarom aangewezen.

Troost

Als Jetten de tijd had genomen om zijn kabinet op één lijn te krijgen voor een temporisering van ‘netto nul’, dan was daar in de Kamer zeker een meerderheid voor en kon hij overleggen over de besteding van de elf miljard die dan vrijvalt. Komt hij niet verder dan die armzalige één miljard hulp aan gezinnen en bedrijven (een paar tientjes per gezin), dan is het te hopen dat toekomstige buitenlandse privéreizen hem troost bieden voor zijn falen als regeringsleider.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als Jetten minder had gereisd, had hij ‘netto nul-uitstoot van CO2 in 2050’ kunnen schrappen met zeer gunstige gevolgen voor economische groei en inflatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat laatste wilde het afgelopen jaar niet lukken. De aardgasopslagen in Nederland waren zelden zo leeg als vandaag.

Hoe komt dat? Wat gebeurt er om herhaling te voorkomen? Of vindt de regering een beetje spanning rond de beschikbaarheid van aardgas eigenlijk wel prima, gezien de ‘van-het-gas af’-klimaatpolitiek?

Morgen, woensdag 1 april (geen grap), is de eerste dag dat de gasvoorraden weer aangevuld moeten worden. Het ‘aardgasseizoen’ loopt namelijk van 1 april tot en met 31 maart.

Gas is koning

Nederland is na de vondst van de rijke gasvelden in Groningen een gasland geworden. Gas is koning. Daar doen wind, zon en kolen niks aan af. De prijspiek van aardgas na de inval van Rusland in Oekraïne in februari 2022 kwam dan ook extra hard aan. In één klap was duidelijk dat Nederland van gasproducent een invoerland was geworden. Sinds 2022 liggen de prijzen hoger dan voorheen. Het conflict in het Midden-Oosten heeft de prijs de laatste vier weken verdubbeld.

Tegen deze achtergrond is het logisch dat burgers de Nederlandse gasvoorraden in de gaten houden. Nederland is een land van spaarders en van verzekeringen. Goed gevulde gasvoorraden komen aan beide voorkeuren tegemoet. Je hebt wat achter de hand en dat geeft zekerheid.

De onrustbarende uitputting van de gasvoorraden de laatste maanden was reden voor groeiende zorg. Wynia’sWeek heeft daar op gewezen (onder meer hier en hier).

Maar het vorige en het huidige kabinet wuiven de zorgen van de burger liever weg. De voorraad sussende woorden is wel goed gevuld.

In een debat in de Tweede Kamer over de economische gevolgen van het Midden-Oosten conflict gaf minister Stientje van Veldhoven (D66, Klimaat en Groene Groei) afgelopen week weer een ‘niets-aan-de-hand’-show. Wordt u onzeker van de lage gasvoorraden? Van Veldhoven zegt: ‘Daarover kan ik gerust stellen. Het is een normaal fenomeen dat de voorraden aan het eind van de winter leeg zijn.’ Maar, voegde ze toe: dit jaar zijn ze extra leeg. Leeg en extra leeg… Dat kan kennelijk ook nog.

Er is een plan

Waarom extra leeg? Omdat er een nieuwe beheerder komt voor twee opslaglocaties. Was dat nieuw misschien? Welnee. Daarover verderop wat meer.

Mochten er toch nog twijfelaars zijn, dan adviseert de minister: gaat u rustig slapen. Als het echt erg wordt, is Nederland voorbereid, zei ze. Hoe dan? Ergens een noodvoorraad? Een geheime deal met president Trump voor vloeibaar aardgas? Toch het Groningen gasveld openhouden? Nee. Nederland heeft een Bescherm- en Herstelplan Gas. Dat plan regelt de rantsoenering. Geruststellend, toch?

Pijnlijk

De minister spreekt sussende woorden, terwijl overduidelijk is dat Nederland weigert om de realiteit onder ogen te zien. Nederland miste vorig najaar zijn eigen doelstelling voor het peil van de gasvoorraden. De norm is dat 74 procent gevuld is, de realiteit was ruim 73. Bedenk wel: Nederland heeft een uitzondering gekregen op de Europese norm van 90 procent! Bedenk ook: Nederland streefde officieel naar 80 procent. Deze doelstelling is vervolgens weggemoffeld, want gemist. Pijnlijk.

Achter deze cijfers gaan twee verschuivingen schuil. Het vullen van de gasvoorraden laten ministers over aan commerciële partijen. Wie dat zijn, hoeveel gas zij opslaan, dat is allemaal bedrijfsgeheim. In essentie is het simpel: in de lente en de zomer aardgas inkopen, opslaan en in de winter verkopen als de prijzen hoger zijn.

Laatste uitverkoop

Maar vorig jaar begonnen partijen al opgeslagen gas te verkopen, terwijl de vulgraad nog niet op de norm van 74 procent, laat staan 80 procent zat. Dus moest staatsbedrijf EBN alle zeilen bijzetten om gas te kopen en de voorraad op te krikken. Maar er speelde nog iets.

Een van de grootste in- en verkopers is GasTerra. De eigenaren daarvan zijn de twee aandeelhouders van de NAM, Shell Nederland en Esso Nederland (elk 25 procent van de aandelen), en verder EBN (10 procent) en de overheid (40 procent). GasTerra stopt er mee, want het Groningse gasveld is gesloten. GasTerra hield de afgelopen maanden ‘uitverkoop’ van zijn voorraden. Dat bedoelde Van Veldhoven met ‘extra leeg’.

De overheid deed niet, of veel te laat, wat je zou verwachten als een grote partij alles verkoopt. Dan zorg je dat er juist een extra buffer van aardgas is, zodat je de ‘uitverkoop’ opvangt en niet doodleuk zegt: ach, het is nu extra leeg.

Alle remmen los

Extra leeg is een extra strop omdat de aardgasvoorraden vanaf morgen weer bijgevuld moeten worden. Gezien de hoge prijzen wachten commerciële bedrijven af. Neerlands hoop in bange dagen is staatsbedrijf EBN. Het mandaat van EBN is vorig jaar al stelselmatig verruimd om de gaten in de gasopslag te vullen. Eerst 20 Terawattuur. 1 TWh is genoeg om 55.000 huishoudens een jaar lang van energie te voorzien. Vervolgens 25 TWh. Toen de nood aan de man kwam 28 TWh.

Dit jaar gaan alle remmen los: een mandaat tot 80 TWh. Ter vergelijking: Nederland streeft naar een totále gasvoorraad van 115 TWh.

Het ministerie van Financiën heeft een tijdelijk krediet van maar liefst 23,1 miljard euro ingeruimd voor EBN om gas te kopen.

Is dat genoeg? Wat zijn de gevolgen voor de gasprijs thuis? Niemand die het weet.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De Nederlandse gasvoorraden zijn nu extra leeg, zegt minister Van Veldhoven. Maar gaat u rustig slapen, ze heeft een rantsoenplan. verscheen eerst op Wynia's Week.

Natuurlijk heeft niemand het juiste antwoord, de toekomst is immers ongewis. Maar, om met het tweede punt te beginnen – de juiste voorbereiding op een volgende oorlog – kunnen we altijd even terug kijken. De Hollandse Waterlinie zou in 1914 zeker een Duitse poging tot verovering van ons land – als die zou zijn gekomen – hebben gefrustreerd, maar in 1940 vloog de Duitse Luftwaffe er doodleuk overheen om bij ons regeringscentrum grote aantallen soldaten te laten landen en het weerloze Rotterdam zwaar te bombarderen.

Is de NAVO hardleers?

Voor wat betreft de oorlogsvoorbereidingen in het huidige tijdsgewricht moeten we eigenlijk ook de adem inhouden. De afgelopen jaren hoorden we regelmatig over de NAVO-leer: prachtig opgebouwde en uitgevoerde manoeuvres met snelle mobiele eenheden, die diep achter de vijandelijke linies moesten dringen om de vijand klem te zetten – een moderne versie van de Duitse Blitzkrieg uit de Tweede Wereldoorlog. Maar toen door de NAVO getrainde Oekraïense eenheden dit in 2023 in de praktijk wilden brengen, liepen ze vast op een muur van Russisch vuur en drones en leden ze zware verliezen aan materieel en manschappen.

Is de NAVO hardleers? Tijdens een oefening vorig jaar in de Baltische Staten wist een handjevol door de wol geverfde Oekraïners – in de rol van tegenstanders – een hele NAVO-eenheid ‘uit te schakelen’ met hun kleine, goedkope drones. En enkele maanden geleden nog wist tijdens een jaarlijkse NAVO-oefening de Oekraïense marine met haar varende drones een geallieerd fregat ‘tot zinken te brengen’, zonder dat de bemanning daarvan het door had. Het is natuurlijk onbestaanbaar dat na vier jaar oorlog in Oekraïne de NAVO nog steeds niet weet om te gaan met de dodelijke dreiging van drones.

Dat ons land – geheel volgens de traditie uit de Koude Oorlog – in Duitsland nieuwe tanks heeft besteld die pas over jaren kunnen worden geleverd of dat er bij Defensie jarenlang aan het ontwerp van twee types fregatten voor de marine mag worden getekend (die daardoor mogelijk pas midden jaren dertig in de vaart zullen komen) draagt niet echt bij aan de boodschap van urgentie en oorlogsdreiging die tegelijkertijd wordt uitgedragen. Als er écht haast is, koop je off the shelf uitstekende en snel leverbare tanks, kanonnen en raketten in Zuid-Korea of fregatten in Japan of Italië (zoals respectievelijk Australië en Portugal dat deden). En daar doe je het mee.

Eigen boontjes doppen

In geval van een conflict gaat Nederland bovendien nog altijd uit van steun van een veelvoud aan traditionele bondgenoten, zoals ‘Europa’ en de VS. Maar die steun zal veel minder zijn dan gedacht. Het is nog maar de vraag of de NAVO als geheel of alle zevenentwintig EU-lidstaten tegelijk actief mee zullen doen aan die oorlog met Rusland waarvoor zo veel wordt gewaarschuwd. Maar zeker is dat Amerikaanse divisies Europa niet te hulp zullen komen, hooguit enkele brigades. Waarom? Omdat die troepenmacht er in de VS eenvoudigweg allang niet meer is. Wat er nog van over is zal eerder voor een gevecht in Azië worden bestemd dan voor Europa.

De boodschap van de VS dringt maar niet door: we zullen in geval van een crisis onze eigen boontjes moeten doppen. Europese bondgenoten hebben we zeker, maar is het verstandig om volledig afhankelijk te zijn van de Duitse landmacht? Dat betekent dat onze eenheden alleen worden ingezet wanneer Duitsland wil vechten en niet kunnen worden ingezet als Duitsland dat niet wil. Want zelfstandig opereren kan onze landmacht niet meer.

We zijn geen middenmacht maar een klein land

Aan de andere kant lijdt Nederland nog altijd aan het middle power-syndroom, die onuitroeibare gedachte binnen ons militaire en veiligheidsestablishment dat we nog altijd een middelgrote macht zijn, die alles moet kunnen en wereldwijd moet kunnen optreden. Een late erfenis uit de koloniale tijd? Een recent rapport van Clingendael bevestigde die gedachte nog eens door te stellen dat landen van India en Rusland tot landen als Nederland en Egypte deel zouden uitmaken van het cohort van middenmachten. Dat streelt wellicht het ego van velen in Den Haag, maar niets is minder waar.

Nee, het sprookje is allang uit: Nederland is een klein land met dito impact op het wereldtoneel en daarbij past een beperkte militaire capaciteit – iets waar we ons bij neer zullen moeten leggen. Daarom kunnen we slechts op een paar belangrijke zaken focussen, zoals de verdediging van het eigen grondgebied, onze exclusieve maritieme zones en ons luchtruim. Dat betekent investeren in luchtverdediging en in vaartuigen die de Noordzee, haar data- en energie-infrastructuur en aanlooproutes voor onze havens – op overweldigende wijze – veiligstelt.

Er mag – om de woorden van W.F. Hermans maar eens te misbruiken – geen mus zonder goede reden van een boorplatform vallen en geen enkel vliegend voorwerp door ons luchtruim vliegen zonder dat we dat ver van te voren aan zien komen en naar believen kunnen uitschakelen, hacken of verjagen. Bouw daarnaast aan een landmacht die er op is ingericht om in de eerste plaats dicht bij huis te opereren en die alleen (maar dan wel veel beter beschermde en veel robuuster bewapende) eenheden levert aan anderen als dat niet anders kan.

Je veilig wanen dankzij bondgenootschappen is een aantrekkelijk maar hardnekkig misverstand dat stamt uit de Koude Oorlogstijd. Geen enkel ander Europees land zit nu nog zo in de wedstrijd. De enige bondgenoot die Nederland echt moet en kan hebben is België. Militaire samenwerking met dat land verdient daarom – waar mogelijk – de hoogste prioriteit.

Maar laten we eens kijken of Nederland is voorbereid op die andere manier van oorlogvoering, de economische, zoals Trump, Poetin, Xi en het huidige Iraanse leiderschap die ten toon spreiden. Die zetten, door handig gebruik te maken van knelpunten op aanvoerlijnen en grondstoffen en energie (zoals de Straat van Horzmuz) of regime change (zoals in Venezuela) hun tegenstanders schaak zonder een schot te lossen.

Van de ene afhankelijkheid naar de andere

Natuurlijk, de open economie van Nederland is uitzonderlijk kwetsbaar, dankzij een veel te ver doorgeschoten geloof in globalisering. Intussen exporteren we steeds minder zelfgemaakte goederen, terwijl een ander hardnekkig misverstand – dat Nederland een handelsland zou zijn – maar blijft bestaan. We zijn immers allang geen handelsland meer, maar een doorvoerland geworden van andermans goederen. En stopt die doorvoer en distributie dan is dat de dood in de pot voor onze logistiek. Neerlands taak is het dus om hier te lande een ultraveilige draaischijf te zijn en niet om op te draaien voor de beveiliging van andermans handel op de zeven zeeën.  

Nederland bereidt zich voor op de verkeerde oorlog. Niet alleen een juiste militaire bewapening en training is nog langer van groot belang, maar ook de voorbereiding op een economische oorlog – en daar zitten we al midden in. Een land zonder grote strategische voorraden fossiele brandstoffen, zonder kernenergie en niet de mogelijkheid durft open te houden om in eigen land gas te dat produceren, maakt geen schijn van kans op het wereldtoneel. Dan rollen we van de ene afhankelijkheid naar de andere en dan wordt de keuze voor links én rechts steeds lastiger: gas kopen van de Emir van Qatar, van Trump of toch weer – lekker goedkoop – van Poetin? En een land dat keer op keer van zijn eigen boerenstand probeert af te komen en straks voedsel moet importeren uit Zuid-Amerika slacht letterlijk de kip met de gouden eieren. En ook in dat verband geldt: geen betere raad dan voorraad.

Concepten van de NAVO-doctrines uit de Koude Oorlogstijd sluimeren nog altijd in ons achterhoofd: een blind en kinderlijk vertrouwen op bondgenoten, een verwachting dat de VS ons te hulp snellen met een enorme legermacht en rotsvast geloof in de kernmacht van dat land als uiterste back up.

Tijdens het dagdromen over strategische autonomie zit Nederland nog altijd vastgebakken in een niet langer toepasbare ideologie van verduurzaming. De reflex van bestuurlijk Nederland is – merkwaardig genoeg – om in deze geopolitieke omstandigheden juist zwaarder in te zetten op wind- en zonne-energie om zo onafhankelijk te worden van het buitenland.

Een recent rapport van de Topsector energie bevat in dit verband enkele hoopvolle aanbevelingen en probeert investeren in fossiel weer uit de taboesfeer te halen. Maar daarbij wordt bovenal nog steeds op het versnellen van de energietransitie en verduurzaming gehamerd. En bovendien leveren de auteurs en passant zware kritiek op de eventuele komst van extra kerncentrales.

Geen aanjager, maar hekkensluiter

En daarmee loopt Nederland straks uit de pas bij haar Europese en NAVO-bondgenoten, die stuk voor stuk gaan inzetten op kernenergie, voorraden fossiele brandstoffen aanleggen en inzetten op het behoud van een eigen voedselvoorziening.

Nederland als aanjager in Europa, zoals het kabinet-Jetten dat graag ziet? Eerder hekkensluiter, als het niet uitkijkt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Zonder fossiele brandstoffen en kernenergie en zonder boeren zijn we kansloos op het wereldtoneel verscheen eerst op Wynia's Week.

Iedereen die in de laatste maanden publiekelijk vraagtekens plaatste bij de lage vulgraad, kreeg te horen rustig te kunnen gaan slapen en dat alles onder controle is. Vervolgens beginnen de VS en Israël een oorlog tegen Iran en sluit dat land de Straat van Hormuz af. Zo’n 20 procent van alle olie en al het gas dat in de wereld wordt verbruikt moet door de Straat van Hormuz. Maar dat gaat voorlopig even niet. De gasprijs in Europa is omhooggeschoten. Voor ons kon dat allemaal niet op een ongelukkiger moment gebeuren.

Accijnsverlaging lokt nog hogere prijsstijging uit

Als de wereld plotseling verstoken blijft van 20 procent van de benodigde olie en gas moet het prijsmechanisme evenwicht tussen vraag en aanbod herstellen. Doordat vraag en aanbod van olie op korte termijn niet al te prijsgevoelig zijn – in het jargon van economen: de prijselasticiteit van vraag en aanbod is relatief laag – is een forse prijsstijging waarschijnlijk om het evenwicht te herstellen.

De prijsstijging lokt extra productie uit van velden die niet rendabel zijn bij de prijzen die voor de militaire acties golden, maar wel bij de huidige, hogere prijzen. Tegelijkertijd drukt de prijsstijging het verbruik. Wanneer overheden hun burgers tegen de hogere prijzen beschermen door bijvoorbeeld accijnzen of andere belastingen op brandstoffen te verlagen, dan belemmeren ze in feite het drukkende effect dat van de hogere prijzen uitgaat op het verbruik.

Ik bedoel dit niet onvriendelijk, maar dat u door de hogere prijzen de benzine en de gasrekening niet meer kunt betalen, is precies de bedoeling. Als we daarvoor gecompenseerd worden via een accijnsverlaging frustreert onze overheid feitelijk het evenwichtsmechanisme waardoor de prijsstijging nog groter uitvalt. Maar ja, je wilt de mensen niet in de kou laten zitten. Dan moet de vermindering van het verbruik maar plaatsvinden in landen waar overheden niet bereid of niet financieel bij machte zijn om burgers te compenseren…

Landen die zijn aangesloten bij het Internationaal Energie Agentschap brengen een deel van hun strategische oliereserves op de markt om de prijsstijging te drukken. Het probleem daarbij is dat die reserves niet oneindig zijn, maar vooral dat de hoeveelheid olie die dagelijks kan worden vrijgegeven om logistieke en fysieke redenen beperkt is. Dat extra dagelijkse aanbod is bij lange na niet voldoende om de circa 20 miljoen vaten olie die elke dag door de Straat van Hormuz worden vervoerd te compenseren.

Hoe erg kan het worden met die prijzen? Alles hangt af van hoe lang de Straat van Hormuz afgesloten blijft. Er is de Amerikaanse president alles aan gelegen om de duur van de sluiting zo kort mogelijk te laten zijn. De Amerikaanse kiezers zijn sowieso geen liefhebbers van militaire avonturen waarbij Amerikaanse jongens en meisjes omkomen en van een hoge prijs aan de pomp houden ze al helemaal niet. Naarmate de vijandelijkheden en de hoge olieprijs langer aanhouden, ziet het er slechter uit voor Trump en zijn partij bij de tussentijdse verkiezingen in november.

Europa kwetsbaarder dan de VS

Voor Europa staat er ook veel op het spel, of eigenlijk nog meer. De Amerikanen zijn min of meer zelfvoorzienend in olie en zij exporteren gas. De prijsstijgingen vormen een schok voor hun economie, maar verliezers en winnaars houden elkaar min of meer in evenwicht. Dat is bij ons wel anders. Wij zijn netto-importeur, en fors ook. Daardoor zijn de prijsstijgingen niet alleen een schok voor onze economie, we worden er ook collectief armer door.

Voor gas geldt dan ook nog eens dat de prijzen regionaal sterk kunnen verschillen. De Europese gasprijs ligt op het moment van schrijven zo’n 80 procent hoger dan aan het begin van dit jaar, de Amerikaanse zo’n 20 procent láger. Het laat zich raden wat dat doet met onze concurrentiepositie.

Als Rusland minder gas levert stijgt de prijs nog verder

De LNG-import vanuit Qatar, die nu stilligt door de problemen in de Straat van Hormuz, voorzag in minder dan 10 procent van het verbruik in de EU. Als het wegvallen daarvan tot zo’n heftige prijsreactie bij ons leidt, wat gaat er dan gebeuren als er nog een deel van de aanvoer wegvalt?

De EU betrekt ondanks alle sancties nog altijd 10-15 procent van het gebruikte gas uit Rusland. Poetin heeft onlangs gezegd dat hij de markten in Azië interessanter vindt dan de Europese. Landen als China, India, Pakistan, Japan en Korea zijn grotere afnemers van Qatarees gas dan de EU, dus die landen hebben eigenlijk meer last van het sluiten van de Straat van Hormuz en hebben daarom vast wel oren naar het kopen van extra Russisch gas.

Als de wereld voorlopig verstoken blijft van zo’n 20 procent van wat mondiaal wordt verbruikt, dan kunnen de prijzen van olie en Europees gas nog verder oplopen. Mochten de Russen vervolgens de gasverkopen aan sommige EU-landen verminderen of stopzetten, dan zal de prijs voor Europees gas nog aanzienlijk verder stijgen. Dit alles is slecht nieuws voor de Europese industrie. Vooral de energie-intensieve industrie heeft het zwaar te verduren.

De producten van de chemische industrie vormen de basis voor andere maakindustrieën. We willen voor veel goederen in toenemende mate onafhankelijk zijn van andere landen. Dan moet het minimaal op peil houden van de productie in de chemie hoge prioriteit genieten, zou je denken. Niet dus. De productie van de chemie is na de forse stijging van de Europese gasprijs in 2021 en 2022 behoorlijk gedaald. De productie in onze en de Duitse chemie, bijvoorbeeld, is nu zo’n 30 procent lager dan een aantal jaren geleden. Het huidige productieniveau in Duitsland is ongeveer gelijk aan het niveau van dertig (!) jaar geleden.

Typisch Europa

Ik sluit af met twee observaties. De eerste is dat het voor de electorale kansen van de Republikeinen bij de verkiezingen in november cruciaal is dat de oorlog snel wordt beëindigd en de olieprijs daalt. Dat hoef je Trump geen twee keer te zeggen, dus hij zal er alles aan doen om de oorlog snel te beëindigen en de olieprijs naar beneden te krijgen. Ook zal hij geen gelegenheid voorbij laten gaan zonder te proberen de olieprijs naar beneden te praten.

Ten tweede, als de olie- en onze gasprijs hoog blijven, krijgt de Europese economie een gevoelige tik. Voor Europa is het daarom zo mogelijk nog belangrijker dat de sluiting van de Straat van Hormuz snel ten einde komt dan voor de VS. In dat licht was het verzoek van Trump interessant om Europese steun bij het opheffen van de sluiting van de zeestraat. Europese overheden moesten daar niets van hebben en Trump heeft inmiddels gezegd dat hij het alleen wel afkan. In de discussie in Europa heb ik helemaal niets gehoord over het economische belang dat wij hebben bij de heropening van de Straat van Hormuz. Onbegrijpelijk en ook weer typisch Europa. Laat de Amerikanen de kastanjes maar uit het vuur slepen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Europa heeft meer belang bij de Straat van Hormuz dan de VS, maar laat de Amerikanen de kastanjes weer uit het vuur slepen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is in een paar zinnen de Nederlandse gaspolitiek. ‘Op basis van de huidige inzichten zijn er op dit moment geen zorgen ten aanzien van de leveringszekerheid’, schreef demissionair minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei; VVD) twee maanden geleden aan de Tweede Kamer. Maar, zo vervolgde ze verderop: ‘Tegelijkertijd vraagt de internationale context om alertheid.’

Achterstand

Nederland begon het ‘stookseizoen’ 2025/2026 met een achterstand. De gasopslagen waren voor 73 procent gevuld. Nederland haalde zijn eigen norm van 80 procent vulgraad per 1 november niet. Ook de Europese norm (74 procent) niet.

De gasopslagvelden worden hoofdzakelijk gevuld door commerciële leveranciers. Zij wachtten af. Er valt weinig te verdienen aan de stabiele, zelfs dalende gasprijs. Dat is, laten we dat niet vergeten, het goede nieuws bij de lage vulgraad.

Toch voelde minister Hermans zich aan het eind van de herfst kennelijk niet senang met de lage vulgraad. Uit haar Kamerbrief kun je opmaken dat staatsbedrijf EBN (Energie Beheer Nederland) tegen de deadline nog moest bijspringen om in elk geval in de buurt van de doelstelling te komen.

Sindsdien gaat het hard met de Nederlandse gasconsumptie. En dan heeft Nederland nog een pijnlijk ‘voordeel’. De productie van de chemische industrie ligt een procent of twintig lager dan vroeger. Minder vraag naar gas, maar óók minder industriële kracht, productiviteit en hoogwaardige werkgelegenheid. Met ‘dank’ aan de klimaatheffingen die de industrie straffen in plaats van steunen.

Hoe staan we er nu voor? Afgelopen zondag waren de gasopslagvelden nog voor bijna 42 procent gevuld. In de afgelopen vijf jaar waren de voorraden alleen in 2021 op dezelfde datum nog slechter gevuld.

Weet u nog? Dat waren de zorgeloze jaren vóór Poetins inval in Oekraïne en de daaropvolgende onstuimige wedloop van gasprijzen en inflatie. Energiepolitiek gaat om meer dan huizen verwarmen en industriële productie. Als het mis gaat, ontwrichten plotselinge en hardnekkige inflatie elke samenleving.

Afhankelijkheid alom

Het lijkt erop dat de zorgeloosheid van 2021 en eerder weer bezit heeft genomen van Nederlandse politici. Sinds het volstorten van de Groningse aardgasputten met beton zijn we voor onze aanvoer afhankelijk van de zogeheten ‘kleine gasvelden’ in Nederland en op de Noordzee, maar vooral van de aanvoer van elders. Noorwegen is een belangrijke leverancier. Voor vloeibaar aardgas, beter bekend onder de afkorting lng (liquid natural gas), leunt Nederland op Qatar en de Verenigde Staten.

Het is verbazingwekkend hoe Nederland de ene afhankelijkheid heeft ingeruild voor de andere. Eerst dachten Nederland en staatsbedrijf Gasunie garen te spinnen met Russisch aardgas en de distributie daarvan in Noordwest-Europa via de zogeheten gasrotonde. Mislukt.

Nu zijn Qatar en de VS onze partners. Alsof Nederland al niet afhankelijk genoeg is van de VS. Kijk naar de techgiganten. Denk aan de defensiebescherming in de NAVO. Kijk naar de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie waarin Europa een tegenstander is.

De afhankelijkheden en lage voorraden staan helaas niet op zichzelf. De afgelopen dagen heerste een paniekerige stemming op het spoor en op Schiphol. KLM moest in allerijl zelf een antivries-bestelling ophalen toen de voorraad bijna op bleek.

Ook hier: kortetermijnpolitiek. Investeren in antivries en verwarmde spoorwissels kost geld. En vorst komt niet zo vaak voor. Logisch en rationeel, maar Schiphol, ProRail en NS zijn staatsbedrijven.

Draai het argument om. Denk niet eerst aan je eigen kosten, maar kijk naar de baten. Een concurrentievoordeel, een samenlevingsvoordeel, trots. Zeg: wij zijn er voor een vlekkeloze dienstverlening.

Chantage

Extra pijnlijk is dat de overheid burgers oproept weerbaar te zijn met een noodpakket, maar dat KLM, een staatsdeelneming, zelf kennelijk geen noodpakketten hebben.

Van de coronapandemie hadden we zullen leren dat afhankelijkheden (mondkapjes, vaccins) kwetsbaar maken. Je bent gevoeliger voor politieke chantage. Dat wil niet doordringen.

Kijk ook naar de paniek bij autofabrikanten toen hun voorraadje Nexperia-chips na enkele dagen op was. Nederland en China vochten een conflict uit over de macht bij Nexperia, dat een hoofdkantoor in Nijmegen heeft, een Chinese eigenaar en fabrieken in Europa en China. De Chinezen staakten de uitvoer van chips. Ook afhankelijkheid van China maakt kwetsbaar.

Ruimer mandaat

Voorraden, ook gasvoorraden, reduceren onze afhankelijkheid. Dat dringt langzaam wel door in onze energiepolitiek. Het eerder genoemde staatsbedrijf EBN heeft een ruimer mandaat gekregen om de gasopslagen te vullen. Eerst was dat 20 TWh aardgas. Dat is 20 terawattuur, voldoende om 1,1 miljoen huishoudens een jaar lang van energie te voorzien, leert de kenniswebsite Energy www.energy.nl, gelieerd aan onderzoeksinstituut TNO. Vorig jaar is de vultaak van EBN verhoogd naar 25 TWh. Vervolgens naar 28 TWh.

Maar dat is nog niet genoeg zekerheid. In het vulseizoen 2025/2026 is het doel 80 TWh. Met deze verhoging loopt Den Haag niet te koop. U zou zich eens zorgen kunnen maken over de slinkende vulgraad nú.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het winterweer vreet aan onze aardgasvoorraden, maar Nederland is zorgeloos. Qatar en de VS helpen ons wel. Toch…? verscheen eerst op Wynia's Week.